Skip to main content

Full text of "Werke. Kritische Gesamtausgabe. [Hrsg. von J.K.F. Knaake et al.]"

See other formats 


*:i:I,.,«NIVERSITY 

T/.  TORONTO 
i         LJBRARY 


vi 


I 


Printed  in  G^rmany 


35  0  r  tu  0  r  t« 


et  '^tet  boraclegte,  tniebetutn  öon  D.  21.  greitog  Bearbeitete 
SÖQiib  fe|t  im  Slnfd^IuB  on  fSb.  40  ^  (1914)  ben  fritifd)en 
5leiibrucf  öon  Siit[)er§  SBorleiungcu  fort.  (Sr  Bringt  al§ 
ßernftüä  bte  an  bie  @t!lärung  be§  45. 5Pfalm§  fid^  an= 
fc^liefeenbe,  in  ber  3"t  öon  5}tttte  9lot)emBer  1532  Bi§ 
DftoBer  1533  fid)  ^injie^enbe  33orIefung  über  bie  iötufen= 
p\almtn  (5Pf.  120—134)  unb  bie  üBer  5pfalm  90,  DftoBer 
1534  Bi§  5Jlai  1535,  toomit  ber  nnmittelBare  2lnfd^Iu§  an  bie  gro^e,  1535 
Beginnenbe  ©eneftSüorlefung  l^ergefteüt  ift  (Unfre  2lu§g.  SSb.  42  -44).  £)ie  in 
bieje§  umfaffenbe  ßoEeg  eingeftieuten  Jßorlejungen  üBer  ^efaja  9  (aCßei^nac^ten 
1548)  unb  53  ($ajfion§äeit  1544),  fotüie  bie  grüärung  öon^ofea  13,  14  (1545), 
bie  jum  Xeil  noc^  in  Sutf)er§  eigner  |)anbfc^rift  borliegt,  jd)lieBen  biefen  S9b.  40 ' 
qB.  9tä^ere§  über  6ntftet)ung  unb  Überlieferung  ber  genannten  Stuolegungen 
enthalten  bie  ben  einjelnen  ©tüden  ietoeil§  borangefteUten  ©inleitungen  be§ 
§errn  §erau§9eBer§.    Sie  SSiBUograp^ien  lieferte  D.Dr.  ^o^.  ßut^er. 

Wxt  biefeni  SSanb  loirb  eine  ber  legten  Süden  ber  erften  §auptaBteilung 
Unfrer  2lu§gabe  auSgcfüÜt.  6§  fel^len  nun  nur  noc^  ber  ©d^lufeteil  ber 
£)i§putationen  (S3b.  39  ^)  unb  ©rgänjung^ftücEe  (S3b.  55),  beren  SearBeitung 
in  Singriff  genommen  unb  aum  %dl  toeiter  fortgefd^rttten  ift. 


Tübingen,  im  €!toBer  1930. 


^rofcffor  Dr.  ®.  SBckrmc^cr. 


► 


Seile 

SßotiDoit.     Söon  ©.  S3ebcrmcl)er 1" 

Sßotlefung  über  bie  Stu|enpfalmen.     1532,33.     [1540.J    ....  1 

Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.] 476 

Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1543/44.]     1546 &95 

Enarratio  53.  capitis  Esaiae.     [1544.]     1550 683 

Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545 747 

.gjctauägegeben  öon  91.  Sfreitag. 
S)ie  aSibliogvap^ien  üon  2S.  Sutfiev. 


I 


3^orlc}ung  üBcr  bic  ©tuf cn^fatmcn. 

1532—1538. 

?lm  4.  JJoöeiiitier  1532  beenbcte  Suf^er  bie  S^otlcfutig  über  beii  45.  ^fnliii 
(Uiifre  5lugg.  23b.  40-,  187).  ©c^on  am  fofgenben  Sage  fcijte  er  fein  .^olUo,  mit 
bell  ©tufenpfatmcu  fort,  bie  i^n  bis  ^um  27.  Dttober  1533  tjci(ä)äftigten. 

Sie  Überlieferung  ift  liier  bie  gleiche  ttiie  bort. 

1.  Sut^erö  ^räpnrattoncii. 

Unter  ben  „kleineren  9lrbeitcn  über  ^pfalinen"  au§  ben  So'^ren  1530—1532 
(Unfre  9(u§g.  23b.  31^,  457ff.)  befinben  [icb  anc^  ^lufjeid^nungen  ßutberS  über 
einige  ber  ©tufenpja[men.  .ffoffmane  l)Qt  fie  unter  bie  ticrfdjiebeneu  9lbf($nitte 
Verteilt,  in  bie  er  ba§  gonje  ^Jlateriat  ju  orbncn  berfudftte.  Sutfier  Iiot  nod)  nict)t 
an  bie  fpäterc  U3orlefung  gebadet,  a(§  er  biefe  furzen  ©rtlnrungen  üerfn^te.  Sie 
bienten  it|m  tiiclmel^r  ganj  allgemein  all  eine  9lrt  2?orbereitnng  auf  bie  geplanten 
©iimmarien  unb  für  bie  SSibelreöirion,  tnie  e§  ja  aucl)  bie  itinen  ^eitlic^  turj 
tioraufgetfenben  Äoburgpfalmen  taten,  ^ä)  '^abc  in  meinem  93citrag  ju  ber  5eft= 
fc^rift  Unfrer  3lu§gabe  jum  Dieformationäjubiläum  1917,  „Seit  Sietrii^S  9lntcil 
an  ber  Sutberüberlieferung",  S.  178ff.  bie  ©ocbtage  meiter  aufgehellt,  njorauf 
für  baä  t|ier  fjolgenbe  berroiefen  fei.,  gflr  biefe  urfprünglii^en  5piäne  Suf^erä 
tommen  biefe  SlufjeicEinungen  bann  ^ttjar  niiJ)t  jur  Scrmcnbung.  9lber  au§  jener 
oHgemeincn  SSefdiäftigung  mit  ben  5pfatmen  eirouc^fen  fpäter  bie  Söortcfungen  über 
5ßf.  2,  51  unb  45  unb  bie  au§füt)rli(^cn  5l3räparationen  2utt)eiä  für  fie  (Unfre  9lu§g. 
58b.  40^  6 12  ff.).  9ll§  gut^er  fid^  barauf  ben  ©tufenpfalmen  jumenbete,  griff  er  au§ 
feiner  (Sammlung  bon  5Pfolniennoti,5en  bie  auf  fie  bejüglidjen  3ettel  Ijeraug;  biefe 
^lufjeic^nungcn  marcn  Wefentlicl)  für^er  al§  bie  ju  ben  eben  erwä'^nten  brei  ^pfalmen, 
ba  3ur  3ett  tl^rer  ^tieberfdjrift  ber  ©ebanfe  an  eine  l^orlefung  Sut^er  eben  nod) 
fern  gelegen  liatte.  2)er  Sufaminen'^ang  ämif($en  biefen  nun  jum  9Jange  tion  5prä= 
parationen  aufgerücften  tofen  ^lolijen  au§  ben  3a!^ren  1530  —  1532  unb  ber  2}or= 
lefnng  auä  ber  Seit  bon  1532  (gnbe)  — 1533  ift  im  einzelnen  aber  ebenfo  beut» 
li^  roic  für  jene  anberen  ^pfalmenborlefungen  unb  ibre  ßntwürfe  in  33b.  40  2. 
8ut^et§  SBette.   XL,  3  1 


2  Süorlelung  übet  bie  etiifenpfolmen.    1532— 15S3. 

S)ic  tuijen  5JotijjetteI  ßuf^erS  l^otten  bann  folgenbe  Sd^itffale:  Einige  fd^ricb 
fic^  unmittelbar  an  ßutl^erS  ©djtcibtifc^  9?cit  Sietrid^  ab,  unb  jwar  in  ein  ^eft, 
in  büS  er  fc^ou  anbcre  furje  Stütfc  gcfammclt  Ijatte.  S)iefcg  gon^e  ^eftd^en  fi^rieb 
iHörer  in  ein  eigene«  .g)eft  um,  baS  t)eut  beu  jttjciten  Seil  ber  Scnaer  ^anbfc^rift 
Bos  0  17D  (uon  Sßl.  217 •■'  an)  bilbet  (big  etwa  Sl.  352 \  ögl.  bie  «cfd^reibung 
be8  ffobcr  Unfre  ?lu§g.  «b.  31',  459;  baS  SBcitcre  fügte  er  fpäter  üon  pd) 
aug  an). 

3n  biefem  Jeil  fteficn  folgenbe  nuf  bie  Stufenpfatmcn  bezüglichen  Stücfe: 
«Pf.  128  unb  129:  St.  217»  (=  Unfre  Stugg.  Sb.  SP,  507f.), 
Spf.  133:  331.  246''-247''  unb  250'>  (=  Unfre  9Iu8g.  Sb.  31»,  547ff.), 
«Pf.  127,  128,  130,  132:  351.  250''  (=  Unfre  9lulg.  SBb.  31»,  546;  546  ju 
3.  35;  547). 

9)lan  fic^t,  loie  SJcit  Sietrid^  bie  ^anptmaffc  biefer  furjen  Dlotijen  fiut^erä 
fid)  fogleid^  offenbar  in  ber  StbfK^t  abgefdjricben  Tjat,  [\e  al§  ßrftärnngen  einer 
gefc^toffcnen  ^pfalmengruppe  einmal  f)erau§3ugcben.  9lber  erft  Sietrid^g  (Prbcn 
t)Qben  il)rem  Snirf  ber  floburgpfnlmen  einige  biefer  5pfatnicnftoffe  mit  anberen,  bie 
im  .gjeft  i^reä  äJaterS  bajluifdjenftanben,  ein=  unb  angefügt;  po  brad)en  nad^  '^M-  133 
(231.  246''-247'')  ai,  Uietlcic^t  neben  bem  in  Seftfdjrift  ©.  182  angegebenen  (Mrunbe 
ouc^  burdö  ben  anberen  mit  »eranla^t,  au8  bcm  S)ietrid)  felbft  »o^l  fi^on  biefe 
*J3eröffentIid)ung  unterlaffen  Ijatte:  burc^  ben  2)ru(f  ber  53orIefung  1540  toaren 
biefe  flcincn  l?orarbeiten  übcrt)olt.  — 

6ine  nod^  tjier^er  gel^örige  fur^e  *pfalinfnerflärung  fte!^t  im  erften  Seil  üon 
Bos  o  171*,  b.  1^.  fie  gel^t  auf  Mörer  felbfl  al8  3lbfc^reiber  öon  einem  3''*tel  Sutl^erS 

aurüd.    es  ift 

«Pf.  126:  231.  154 "»-ISS-  (=  Unfre  9luÄg.  »b.  BV.  545  f.). 

3toei  anberc  ©tüdc,  bie  fid)  't)ier  nod)  flnben,  nämlid^ 

«Pf.  133:  !8(.  159"— 160M        „  ,      „,  ,    .     «„.    „, ,    ^^o^ 
Jf.  127:  531.  160»  }  *=  ""'"  «uäflat-e  Sb.  31»,  563), 

ftub  furje  Sluslegungen  SntfjcrS  bei  Sifc^c,  bie  JRörer  ouffing,  ögl.  ^eftfd^rift 
S.  179.  Sie  üben  als  urfprünglid)  mflnblid^eö  @ut  natOrlid)  fpäter  feinen  ©influ^ 
auf  iCut^ers  iüorlefung  au^. 

2.  3?ic  i<orIcfuug. 

Die  Sorlefung  felbft  ift  unS  in  MörerS  anggcjeidjnetcr,  ^ier  Wieber  befouberä 
fdfioer  leebarer  Äurjfd)rift  oufbenjal)rt.  Sie  pcl)t  im  Jlnfc^lufe  an  jene  frül^eren 
über  5pf.  2,  51  unb  45  in  bem  3enaer  Äober  Hos  q24''.  ^folgenbe  SJaten  in 
Mörerd  ^left  geben  über  iljren  Sortgang  l'lnffdjluB:  '-Pf.  120:  5.  5ioöember  (1532); 
*4)f.  121:  18.  unb  19.  «noöember;  «Pf.  122:  am  »eginn  fe^lt  ein  Saturn,  bann: 
26.  «Roöember,  10.  Dezember;  *4Jf.  123:  17.  2)e,}ember;  «Pf.  124:  23.  S)ejember; 
«Pf.  125:  20.  Januar  (1533),  bife  i'erä  3;  fortgcfe^t  unb  becnbet  erft  am  30.  3uni; 
«Pf.  126:  lt.  unb  15.  3uli;  «43f.  127:  21.,  28.  unb  29.  3uli;  «Pf.  128:  4.,  5.  unb 
ll.«^lugufl;  m.  129:  12.  unb  19.  Muguft;  «Pf.  130:  25,,  26  unb  31.  «.Jluguft; 
%\l  131:  8.  September;  ^}f.  132:  15.,  16.,  22.,  23.  September,  13.  unb  14.  DU 
tober;   «pf.  133;  20.  Dftober;   «Pf.  134:    27.  CHober.     Sie   lange   «Paufe   awifc^en 


Sinlcitmig.  3 

bem  20.  2(fnuaf  imb  30.  3iiiii  War  in  Siitfjcvd  ÄvnntTjcit  bcgrünbct,  über  bie 
Unfrc  9Iu§g.  37,  XIV  nnl)cr  beiidjtet  ift.  S)ie  Süorlefuiigstage  wnicii  in  bcv  JHegel 
9Jbiitag  unb  S)ieii§tag. 

3.  Siie  2)rurfc. 

a)  S)er  127.  i^falm. 

9lin  frül)cften,  frfjoii  1534,  crfdjien  ein  (ätn^elbvuc!  bcr  Sorlefung  iibev  ben 
127.  i).Matm  bei  ©eovg  9J^qu  in  Söittenbevg,  litel  unten  ©.  5.  S)er  Sejt  ift 
nn§  SKörevS  ^ac^fd)rift  gefloffen  iinb  Ipäter  mit  geringen  9tnberungen  in  bie  @c= 
fanitanägobe  biefev  S}ovtcfungen  eingeftettt  Ujovben.  9hi§  biefen  bciben  Umftänben 
ift  3n  fd)(ie^en,  bog  S)ietvi($  bev  ungenannte  Herausgeber  and)  biefcä  6injctbrudc§ 
njar.  S)er  S)rurf  mar  offenbar  ein  buc^f)änbterifd)eä  Unternefjmen,  hJie  id^  in  5eft= 
fdjrift  6.  191  me(;rerc  feftgefteHt  fiabe.  g§  entfprang  ber  riditigen  58orau§fid)t,  bafe 
gerabe  bicfer  5pfatm  at§  eine  prattifd^e  SebcnSanweifung  üiel  bege'^rt  hierbcn  Würbe. 

§rft  red)t  niu^te  bnS  ber  3^aH  fein,  Wenn  biefe  ßrflärung  bcutfd)  l^inaulging. 
©0  brad)te  5Jltc§aeI  fiotter  1536  eine  Überfe^ung  biefeg  3)rudeg  l^eraui,  bie 
©eovg  ^J^ajor  angefertigt  l^otte.  ^n\  5litel  unten  6.  6  fieifet  e§  l^icr  auibriidtic^ : 
„aßen  9iegenten  unb  ^lauiöätern  nü^Iid^  unb  '^oc^  bon  nbtcn  ju  wiffen". 

Unten  bei  bem  betreffenben  ipfalm  ücrjeid)nen  wir  jum  6rwei§  ber  (Sering= 
fügigfeit  ber  nur  fttliftifi^en  Sßorianten  jeneS  tateinifdjen  SDrudeä  bon  bem  fpäteren 
©efamttejt  nur  einige  Wenige;  bie  beutfdie  überfe^ung  laffen  wir  alS  tej-tlid) 
belanglos  unberüdfid)tigt. 

S)o§  man  übrigens  wirltid)  einem  33erlangen  entgegengefommen  War,  jeigt 
eine  fübbentfc^e  5leuüberfe^ung  bon  1563,  bie  wir  unten  ©.  6  bud^en.  SBeibe 
überfe^ungen  finb  auc^  fc^on  Unfre  StuSg.  Sb.  15,349  unb  353  erwätjut. 

b)  5Der  130.  5pfatm. 

3fm  3a'^r  1538  tani  bie  Sortefung  über  ben  130.  ^falrn  aufammen  mit  ber 
über  ipf.  51  bei  ßrato  5JJl)liu§  in  Strasburg  l^erauS,  1539  bann  in  neuer  9luflage. 
Herausgeber  war  wieber  3)ietrid).  S)ie  9Ibfidjt  war  jebcnfallS,  bie  beiben  bebeu= 
tenbften  SSulpfalnien  miteinanber  ben  Semeinben  barjubietcn.  Ser  Sejt  ift  gleid)= 
faüS  aus  SRörerS  9Jac^fc^rift  gef[of|en  unb  bann  in  bie  ©efamtauSgabe  ber  ©tufen= 
pfalmen  aufgenommen  Worben.  ©inige  5)arionten  werben  wir  aud^  f)ier  jur  5ßrobe 
berjetdinen. 

SDcr  2;itel  ift  bereits  bei  5pf.  51  in  Unfrer  9tuSg.  33b.  40^,  313  ber,^eid§net 
worben,  worauf  wir  in  unfrer  SBibliograp'^ic  unten  ©.  6  nur  berWeifen. 

3tud)  bon  biefem  lateinifd^en  S)rud  erfd)ien  1539  eine  beutfdje  überfe^ung 
9)laior§,  bon  ßufft  in  SQSittenberg  beranftaltet.     S)cr  litet  unten  ©.  6. 

c)  S)ie  ©efomtauSgabe  bcr  iBorlefungen. 

©ine  ©efamtauSgabe  ber  SSortefungen  über  bie  ©tufenpfatmen  legte 
enbtid^  1540  S3eit  Sietrid^  ber  Öffenttid)feit  bor.  9lacE)  ber  peinlichen  Srfatjrung, 
bie  er  mit  bem  SrudE  bon  5pf.  51  gemacht  tiatte  (bgl.  Unfre  3tuSg.  »b.  40^,  189 
unb  Seflfd^rift  ©.  193 f.),  na^m  er  auf  9lnregnng  bcS  «DleninS  bod)  im  ^af)x  1539 


4  !Dotle|iing  übet  bic  6liiicnp|n(nien.   1532—1533. 

bic  .^crouSgabc  bcr  Stufcupfatmcn  Mox  unb  l^otte  fte  biä  jum  30.  ©eplemficv  bicfeS 
3a!^rcl  i\i  jttiei  Siittedi  brutffettig  üorbevcitet,  fo  bafe  er  l^oRon  tonnte,  [u  jur 
Cftermcfle  1540  niif  bcn  Tilaxü  ^u  bringen  (3?rief  2;ietric^g  an  3Jlcuiu^  öom 
30.  September  1539  im  SBertiner  Cod.  l)oiuss.  fol.  201  iKr.  26;  ^eflfd^rift  €,  195). 
?lm  26.  3anuüv  \vax  bie  3lbjct)rift  für  bcn  SirncE  Boüenbet  (»gl.  ben  Sc^lu^  ber 
3)ru(fQiiägQbe).  Sic  Söibinung  i^  Dom  15,  3)lär3  1540  auä  Ülürnberg  botiert,  ber 
Srntf  aber  erfcf)ieii  erft  im  ©eptember  bei  ßrato  ^HijliuS.  S)er  Xejt  ift,  Wie  unfer 
Slbbrutf  nnter  ber  gjad^fdjrift  SRörerS  jcigt,  ganj  nuf  ©runb  biefc§  Äoncg^eftcS 
(jergcftellt. 

©c^on  boi  ^a^x  1541  brad^te  eine  tion  ßnlpor  .^cbio  angefertigte  Über« 
fef3ung  beS  gau,}en  aScr!c§  unb  ber  ÜJlärj  1542  eine  Dleuanflage  ber 
tateini)ct)en  \!ln§gabe,  beibe  aus  berfelben  Srutferei  roie  bie  crfle  ®efanit= 
ausgäbe. 

©päte  bcutfc^c  ©injctouägabcn  bou  *^^f.  128  unb  129  notieren  h)ir  unten 
©.  7,  ol^ne  fie  toeiter  ju  berücffidjtigen.  —  Sigl.  aud)  Uiifre  9hi8g.  !Bb.  31  ',  460f. 

Conimentarii  in  XV  Psalmos  grndnnin. 

^2lu§gaben: 
A  „IN  QVIN  ,DECIM  PSALMOS  ,i  GKADVVM  COMMENTA^^ti],  ex 
praelecllonibus  D.  Martini  |i  Lutheri,  fumma  fide  ||  collect!.  ||  CRAT. 
[Sirurfer.ieid^enl  31 YL.  M.B.XL.  '"  litetrilcf feite  leer.  320  SBIätter 
in  Cftab  (--  Sogen  A-Z  unb  a-r;  litelblatt  unb  Seite  3-636 
unb  2  unbejiffertc  33[ötter),  ba§  borte^te  Slatt  unb  bic  Porle^te  Seite 
(=  Slatt  r7  unb  r8«)  leer.  ?lm  6nbe  (S.  636  [=  33tatt  r6>']  3.  14): 
„EX  OFFICINA  CRATONIS  l  Giatomiliani  Argentoratenfis,  |i 
Meiife  Septembri.  j;  Anno,  jj  M.D. XL.  ||"  9luf  bcr  legten  Seite 
(=  »latt  rS*»):  Srucferaei^cu. 

!Dotl)anbeii:  SSeiliu  (Luth.  7403  u.  7403 »»i«,  etfterem  fef|It  boS  Iffete  »lolt, 
bfld  jiueite  flammt  aui  ber  frii()ct  Jlnnafeidjeii  Saminlung),  Iro*bcii,  Dlflrbutij  U., 
'Dlüiidjeii  II.,  Söctnigcrobe,  aBolfciibiittcl,  ^'öirfuii.  —  (ftlniigeiijgranffiittcr  Vliiä; 
gnbe:  Kxeg.  opp.  lat.  XIX  (1847),  ©.  155f.  l)it.  1;  äöülcl)  =  4,  1742  «um,  —  Sa« 
(JjempiQt  aüetnigctobe  I)ot  auf  bcm  2itel  bie  l)aiibid)tiftli(^e  älMbrniiiig  ,ex  dono 
Cratonis  VVReyfFensteyn  Argentin^  SQ  1539'. 

B  „IN  QVINJIDECIM  PSALMOS  ||  GRADVVM  COiMMENTA-\\n},  ex 
prffilectionibiis  D.  Martini  j;  Lutheri,  fumma  fidc  coUecli.  j  CRAT 
|DrucIer,5eid)en|  MYL.  ,  M.D.XLIL  "  litelrüdffeite  leer.  320  «lätter 
in  Cftab  (-=  Sogen  A-Z  unb  a-r;  2itelblalt  unb  Seite  3-636 
unb  2  unbeiifferte  33lättcr),  bie  üorle^te  Seite  (=  Statt  r  8')  Uex.  Slm 
Cfnbe  (Statt  r7''  3.  1):  „ARGENTORATI  ADD  CRA\\TO- 
NEM  MYIJVM  AN-  M.D.XLII.  MEXSE  MARTIO.  [:" 
9(uf  ber  lejjten  Seite  (==  Statt  rS*"):  S)rudferjcid)cn. 

SDödig  neuer  £tu((  gegenüber  bei  KuJgabe  Dom  3a^re  1540. 

'jloiljaiibeu :  Berlin  (Liitli,  7404,  nii*  bet  frülier  J?iiniife|rt)eu  Sommlung\ 
Wtiiidjeu  II ,  Stullgact  Wolfciibütlel.  —  t^ilaugeu- iVrantjutIci  flu^i^abe:  Kxe^'. 
opp,  lat.  XIX  U»47l,  £.  156  ^it.  2;  iWald) '  4.  1714  «um. 


I 


I 


©inlcituiig.  c 

S)cutfd^e  Überfeljung: 
„Situfalcguug^S).  gjJavJitin  8ut^er§,  über  bie  funf,iel;en  ,,  5|5faünen  ber  «icbev 
im  ijbtym  &1)0i,  im  ßatin  jj  genont  Psalmi  Graduum.  tiertcutf($t  || 
biird^  S)octo!  gQfpQv  li  |)ebio.  ;|  ^  ü  aBitteiiberg.  m.  S).  XLI.  | "  2itct= 
rücEfeitc  leer.  356  sülätter  in  Cuart  (=  1  Sogen  ofjne  SBu^ftaben-- 
fignotur  imb  Sogen  ^  unb  Sä -3  unb  a-j  unb  3l?t-33  unb 
00— §§;  8  unbcjifierte  93lätter  unb  Seite  j  — bcjcb),  bie  Ic|te  Seite 
(=  »lütt  gl  4'')  teer.  3lm  (Snbe  (©.  bcjct)  [=  Sktt  §§  4  ^]  3.  8) : 
„©etrucft  3ü  ©troBburg  burd)  grafft  ^KüITern,  ||  aU  man  aalet  no^ 
ter  gepurt  ünferä  |]  C>errn  Sefu  SijJifti,  jj  M.D.XLI.  |j  ^  |]" 

ajpr^Qiibcn:  «ctliii  (Luth.  740C  u.  TiOeb'«,  lc^tcrc-3  nu§  ber  fvütjcr  ünaalc-. 
f(^cii  ©(immlung),  ©tuttgatt,  Slßittcnbcrg;  Sonboii.  —  gtlaiigtn  =  gfrantfutter 
ausgäbe:  Exeg.  opp.  lat.  XIX  1^1847),  ©.  156  9^r.  3  (ungenau  na*  v.d.Hardt 
1,404);  SCßali^  M,  1744  SHnm. 

@nglifc§e  ttfievfe^ung: 

A  commentarie  vpon  the  fiftene  psalmes,  called  Psalmi  Graduum,  that  is, 
Pfalmes  of  Degrees :  faithfuUy  copied  out  of  the  lectures  of  D.  Martin 
Luther,  very  frutefull  and  comfortable  for  all  Christian  afiflicted  con- 
sciences  to  reade.  Translated  out  of  Latine  into  Englishe  by  Henry 
Bull.  [S>ru(leraeid6en.]  Imprinted  at  London  by  Thomas  Vautroullier 
dwelling  in  the  Blacke  Friers  by  Ludgate.  Cum  Privilegio.  1577.  40. 
(Mit  einer  SBorrebe  bon  „John  Fo.xe".) 

3)iefe  StuSgabe  lourbe  im  gleiten  ^a^re  noc^  eiumat  gebrucft.  ®ie  äuge« 
aefd^reibung  ift  bet  ber  etften  Sluägato  fiöüig  gicitfi,  nur  auf  bem  %M  '^cigt  cä 
„Translated  .  .  .  into  English  .  .  . ",  bct  5Jarne  unter  bet  Sottcbe  tautet 
„John  Fox".  S)er  ©a|  ift  aber  böllig  neu,  ortt)ograp^ifc^e  Stbtoeidjungcn 
3a^tteid).  Sgl.  3of).  8  u  t  f)  e  r  im  3entralbtatt  f.  S8tbtiott)e£ätoefen  34  (1917), 
©.  279—284.    eine  nodjmalige  ausgäbe  erfc^icn  Sonbon  1615. 

S3etbe  SuigobeB  üortjanbcn:  Söerlin  (Luth.  7410  f.) 

Sn  ben  ©ejamtauägaben.  Sateinifc^:  Söittenberg  III  (1549),  571»— 679''; 
Seno  IV  (1558),  415»— 520'>;  grlongen-grantfurt:  Exeg.  opp.  lat.  XIX  (1847), 
155—289  unb  XX  (1848)  ganj.  -  Seutfc^:  9Bittenberg  8  (1556),  l»ff.;  3Hten= 
bürg  7  (1762),  488-661;  Seipaig  5  (1730),  431-608;  aSatc^  1 4  (1740), 
2380—2983;  Söald^  ^  4  (i895),  1742-2151  (neu  überfe^t). 

Praelectio  in  psalinuni  127. 

SluSgoben: 
„PRAE=||LEGTIO  D.  MARTI- jjni  Lutheri,  in  Pfalmum  j|  CXXVII.  Anno  || 
M.D.  XXXIII.  Ij  VITEBERGAE.  Ij  M.D.XXXIIII.  [["  ajlit  Siteleinfaffung. 
aitetrüctfeite  leer.  48  unbeatfferte  Stdtter  in  Cftaö  (=  Sogen  A-F), 
bie  brei  legten  Seiten  (=  Slott  F  7*'  F  8)  leer.  9Im  6nbe  (Statt  F  7» 
S-  26):   „Excufum  VVittemberg»,  per  jj  Georgium  Rhavv.  |j" 

Sotfjanben:  S3erltn  (Luth.  6731  unb  6731bi8),  TOüni^en  §.  u.  H.,   5?ürn-- 
berg  ©t.,  ©atatoebet  Äatl).=58.,  ©tuttgart,  aBittenberg,  Söolfenbüttet;  Sonbon. 


g  Sotlciung  über  bie  ©tiifenpiolmcii  1532—1533. 

Dcutjd^e  Überfetiung: 

3)cr  örjbij  'i  5pfatm,  in  Iütei=i,nifcf)er  fprac^,  £urd)  2).  War.  Sutl;cr  QUg= 
gelegt,  bnb  je^unbt  butd)  @eor=  gium  iHajor  üeibeübfc^t,  allen 
Wegenten  tinb  "^anä»!  öetevn,  nü^lic^  ünb  l^odj  |j  öon  nöten  3u  |!  wiffcn.  || 
Salomon.  S;e§  mciifc^en  l^evlj  f^Ic^et  fein  lueg  an,  |  3I6et  bcr  C^StW 
allein  gibt  ba§  er  fort  getje.  '"  Mit  liteleinfaffung  (3.  Satter, 
2iteleinfaf|ungen:  Safel  78).  2itelrürffcite  bebrudt.  .52  unbejiffertc 
»lätter  in  Cuart  (=  Sogen  ä-9J),  bai  le^te  Slatt  (=914,  leer. 
9lm  6nbc  (JBlatt  513''  S-  6):  „©ebrücft  bnrc^  5Jlic^ael  ,  iJotter.  || 
53t.  5D.XXXVI.il" 

£rucfotl:  3J2agbebutg. 

93or^Qiiben:  S3etlin  (Luth.  673t>  uiib  6736'''*,  Ic^tetc^  au»  bct  frül)ct 
fliioofefc^cn  Sammlung),  Sterben,  Hamburg,  ^cna  U.,  flöiiiglbctg  11.,  a)lünc%en 
^.  u.  n.,  ©tutlgott,  SaJittenbetg,  'Bolfcnbüttel;  Conbon.  —  gel)U  bei  ^nl^t, 
iBeitifige  j.  ®efc^.  b.  SBud^biudeifiinft  in  3Jtagbcbuig. 

(Spätere  ^tu^gabe: 

„Gomnicnt,  ober  Slufetegung,  tocilanb  be§  ß^rnniirbigen  Ferren  2ioctor  ÜJlartin 
ßutfierS,  ober  ben  CXXVil. ''I'fatm:  Nifi  Dominus  aedificauerit  domuin. 
SBo  ber  .gierr  ni($t  bai  fjaufi  bawct,  See.  2Bie  er  bie  311  fiatein  für« 
gelefen  l^att,  9Inno  M.D.XXXIII.  je^unb  neüwlic^  Onb  flcifig  tiet= 
beütfc^et  burd)  ßri^arb  i^raufj  ber  3{ed)tcn  fiiccntiat.  [3ierftüd.]  9IIIen 
ßl^riften,  fo  in  ei^rltdjer  l^aufefjaltung,  ober  in  aSeltlid^em  iWcgiment 
begriffen,  faft  nu^lic^  jü  lefen,  önb  311  tDif^en.  ^  ©ebrurft  jii  Strafj- 
bürg  am  Äornniorrft,  bei)  G^riftian  SRüßer.  1563."  litelrüdfeite  leer. 
52  »lätter  in  Cuart  (=  Sogen  3t— 9t). 

ajoi^onben:  SBetlin  (Luth.  6738  unb  6738«>i8),  9«ün(^en  ^. 

3n  ben  ©efamtau^gaben  ift  ber  Sejt  innerl^alb  bcs  ÄommcntarsS  über 
bie  XV  Psalnii  graduuiu  abgebrucft. 

Enarratio  psaliuorum  LI  und  CXXX. 

?tuigabcn: 

Sie  loteinifd^en  3luigabcn  unter  bem  litel  .Enarratio  psalmoium  LI, 
Miserere  mei  Deus,  et  CXXX,  De  piofundis  clamavi.  Per  D.  Marl.  Lultieruiii. 
Argcnlorali  1538  unb  1539" 

\.  Unfte  «uÄg.  «b.  40',  313:  A  unb  B. 

Deutfd^e  Überfe^iing: 

„®«  .CXXX.  *Pfalm,  |,  S)e  profunbi«  clamo.  |  öon  S).  5Jlar.  Lut^.  in  fiati. 
nifdjer  fprnt^  ausge'  legt,  önb  j^t  Der-  beubfc^t,  burc^  (Seorg.  OTaior.  | 
äüitteinberg.    5)1.  S).  XXXIX.  "    5Jlit  litelcinfaffung  (3.  l'utljer,  iitet- 


ginteitiing.  7 

cinfaffungen:  2afel  33).  XUeUüctfeite  kbtuitt.  40  iiubqiffevte  Stattet 
in  Quart  (=  Sogen  9t-fl).  «m  ©übe  («Blatt  A4 "  3.  8):  „(Scbvnctt 
au  aEöit=!item6eig  im  jare  jj  m  S)  XXXIX.  [j" 

(Sinaelne  ejemplate  fjoben  auf  *(ntt  Qi^  fätfc^lic^  bic  Signatur  „(So*. 

Stuctcr;  §an^  Sufft  in  iBiittenktg. 

»ottjanben:  flnaafejc^e  ©amnilung;  Sctliii  (Luth.  7351  n.  7351«),  &oif)a, 
.fiambntg,  .f)cibeHie-g,  ajlünd)en  §.  u.  U.,  Moftocf  U.,  ©tnttgarl,  äßctnigetobc, 
SBittcnbctg,  SBolienbüttcl;  iionbon. 

3itaUeni|c^e  Übcrfclung: 
„Espositione   nel  Salmo  LI  ...  Et  nel  Salmo  CXXX  .  .  .  Tubinga  1564« 
f.  Unfte  SJuäg.  S3b.40^  314. 

S)äntfd§e  Übevfe^ung: 

„D.  Worten  2ut:^er§  3lanberige  §or!laring  ober  ^Pfatmen  130  ...  9lf  Iljbjt 
paa   S)an|f  otierfat,    og   tit  Xtl^tten  beforbret  af   9{aämuä    gbsfcerg. 
fiiabcnfiaün,  1752.     Zxt)tt,  t)o§  S^rift.  ©ecrg  ©lafingä  gfterieüerfte." 
3[n  Cftatjo,  6  unbcaifferte  Stattet  unb  100  Seiten. 
Sßotl)anben:  Stuttgart. 

3n  bcn  ©ejamtauggaben:  f.  Unfrc  5tu§g.  Sb.  40^,  314. 

©inselou^gabe  iieö  'iß^alm  128. 

„5Der  CXXVIII.  '>^\alm.  Sßol  bem  ber  ben  ^^xxn  fürcfitet  etc.  iBom  ^eiligen 
©^cftonbe.  S)urc£)  S^octor  5JJartiu  :  Sut^er  ausgelegt  onb  i|o  aller 
erft  oüen  ßfitiftUc^en  ©'^eleutcn,  önb  benen  fo  fic^  in  ef)eftanb  begeben 
ttiotten,  3u  üntetticE)t  önb  ttoft  au§  bem  Satein  öotbeutfc^t,  S)utdE) 
Ste^^onum  9lgttcoIam  Wiener  @6ttlid^e§  toortä  in  ber  -öerfc^afft 
gjlanSfelt.  M71)7LIL"  Sitel  in  ©iä)tt)ar3=  unb  9iotbrucE,  (e^terer 
■^ier  buri^  gettbruct  toiebergegcBen ;  ber  gtticf)  über  ber  3ia'^reg3a|t  ift 
]djtoaxi.  Sitettüdfcite  leer.  52  unbe^ifferte  Slötter  in  Cftab  (=  Sogen 
21— @),  te^te  Seite  (=  Statt  ©4'')  leer.  9tm  ßnbe  (Statt  @  4» 
3.  Iff.):  ©ebtuift  au  Seipjig!  buti$  SBolffgangum  ©üntet." 
Sßor^nben:  Setiin  (Luth.  8421),  SJßittenbetg. 

(£tn5cIauSflo6e  beö  ^falm  129. 

„S).  gjlartini  Su=llt'^er§  auätegung,  Ober  ben  |!  129.  5|}falm  Serbcutfd^t,  |i  ju 
bie(en  betrübten  aeitcn  [  faft  nü^tid^  ju  lefen.  jj  3lu(f)  befjetbigen,  etlid^e  || 
XtoPrieff,  an  betrub=i:te  «Petjonen.  H  .^ebt.  jiij.  :  53tein  ©on  ai^te 
gering  bie  aud^tigung  bei  ^errn,  jj  önnb  tieraage  nic^t,  wenn  bu  Oon 
it)m  geftrafft  wirft,  jj  S>enn  iDeld)en  bei  ^en  lieb  l|at,  ben  aüct)ttget  er, 
ünnb  II  fteupt  einen  jglid^en  ©on,  ben  er  auffnimpt.  ||  ij.  (Sorint^.  iiij.  || 


morlcjuiig  übet  bic  ©tufeiipiolinm  1532  — 1533. 

iünfei-  Ivübfal,  bic  jcitlidj  ift  ünb  lcid)t,  btc  fd)a--  Jfct  eine  eroige  üunb 
über  QÜe  mafg  wichtige  l)eili9feit,  üiiS,  bie  roir  nic^t  fef)eu  auff  baß 
fidjtbare,  fonbcin  auff  \\  ba§  ünfic^tbüxe.  ,  ©ebrucft  ju  ^Bkgbeburgt 
burd)  ;:  a)Ud)e(  !i!ott^ev.  1550.  ||"  2;itelrü(f)citc  leer.  4U  unbeaifferte 
Sölättcr  in  Cuort  (=  SBogeii  9(-Ä),  lc(3te  Seite  (=  Statt  Ä  4 1-)  leer. 

Übetfe^er  uiib  Herausgeber  ift  30^0""^^  *Jlurifaber. 

UJotbaiibcn :  iöerüii  (Luth.  9766),  ^anc  21).,  Hamburg,  *Jiüruberg  St.,  ©tiitt= 
Hiut,  3üulfciibüttc[.  —  ^ülfec,  «eiträge  j.  ©cidj.  b.  iJ^udjbrucferfunft  in  iDlagbc 
bürg  '!U.  o6b  (@ejd)id)tä^aiätter  f.  ©tobt  u.  Mmb  iDingbeburg  3g.  17,  ©.  226  f.). 


lu  XV  Psalmos  graduuui.    1532/33.    [1540.] 


Hs]    (si.  109  a]  PSALMYS  CENTESlIMITS  YIGKSlIMVS. 


5.  Nüvemb. 


Mihi  est  propositum,  propter  incertam  valet[udinem  meam 
nullum  opus  velle  praesuinere  etc.;  ideo  pro  viribus  meis  et  tempore, 
quantum  deus  dederit,  statuimus  aliquot  psalmos  enar[rare,  quia  lucrben 
5  jd)iet  confumirt  Ijaben  laborem  Et  quia  satis  abunde  theolLOgia  nostra 
exposita  variis  Unguis,  ut  non  sit  opus  exacta  doctLrina,  sed  admonitione, 
nisi  propter  nuper  advenientes  etc. 

Audistis,  nostrum  docere,  praedicare,  discere  esse  praecipuum  illum 

cultum,  quo  colitur  deus  in  novo  testa[mento  et  qui  est  gratior  omnibus 

10  sacriÜLciis  vet[eris  testa[menti.    Et  ille  abunde  magnus  fructus,  si  non 

1  109  neben  (111)       PSALMVS]PS  5  nostra  über  einevi  zweiten  satis  zu  8ff. 

Cultus  novi  TestaLmenti  r         9  qui  est  o 

Dr]  t%Av9tü<ff.]  IN  QUINDECIM  PSALMOS  GßADVVM 

COMmentarii,  ex  praelectionibus 

D.  Martini  Lutheri  summa  fide  collecti.^ 

PEAEFATIO. 

15  Öaepe  antea  ostendi  in  exordiis  mearum  lectionum,   quo  consilio 

sacrarum  literarum  enarrationem  instituamus :  Non  quod  nova  aut  ignota 
aliis  cupiamus  afferre,  Ita  enim  nostra  Theologia  et  Latinis  literis  et  Ver- 
nacula  lingua  celebrata  est,  ut  magis  exhortationibus  quam  doctrina 
opus  esse  videatur,  Sed  quod  diligens  verbi  Dei  praedicatio  est  proprius 

90  cultus  novi  Testamenti,  longe  gratior  Deo,  sanctior  et  melior  quam  omnes 
cultus  et  sacriflcia  omnia  veteris  Testamenti.    Ideo  etiam  cum  Lex  ad- 


')  Aus  der  Widmung  Dietrichs  an  Fürst  Georg  vcrn  Anhalt  auf  Bogen  Aij  — Av 
Vorderseite  sei  folgendes  mitgeteilt:  Aliquoties  iam  signiflcavi,  quo  consilio  ea,  quae  a 
Reverendo  Patre  D.  Luthero,  Praeceptore  meo  carissimo,  in  schola  publice  enarrata 
sunt,  aedam.  Nam  Ecclesiae  prodesse  iudico  extare  veras  et  proprias  explicationes 
Scripturae  sacrae.  .  . .  Etsi  autem  ego  nequaquam  Lutheri  elegantiam  potui  exprimere, 
Nam  cum  haec  ex  legentis  ore  excipienda  esseut,  saepe  manus  expeditam  et  promptam 
linguam  interpretis  non  potuit  consequi,  Tamen  quia  sententiarum  ordo  fere  ubique 
fideliter  a  me  est  annotatus,  omnino  confido  hanc  lectionem  Theologiae  studiosis  etiam 
ad  id  profuturam,  ut  in  explicando  ad  copiosam  et  tamen  propriam  orationem  se 
assuefaciant.  —  Sed  etiam  hoc  in  consilio  mihi  fuit:  .  .  Neque  enim  uUa  cura  dignior 
est  ministerio  nostro,  quam  ut  sana  doctrina  etiam  ad  posleros  propagetur.  . .  .  Datae 
Noribergae  ex  Parochia  Sebaldina,  Idib.  Martiis  Anno  MDXL. 


10  In  XV  Psalmos  graduuni.    1532,33.    [1540.] 

Hs]aliu,s,  (lUüd  .sacrilicauius  deo  sacriüciu  laudis.  Illani  scientiam  intclLlifjite, 
quae  antea  fuit  abscondita.  Putavimus  legere  saoras  literas  cs.se  rem 
similem  aliis.  lam  intelligimus:  quicunque  legit,  audit  sacras  literas, 
ille  sacerdo-s  dei,  sacrificator,  qui  honorat  et  glorificat  suum  deum.  Hoc 
deb^et  nos  admo[nere,  ut  dilig[enter  et  libenter  audiamus  et  legamus  * 
etiam  cognita  et  experta,  quanquam  non  ita  cognita,  quia  opus  quot[idie 
discere  propter  imbecil[litatem  carni.s  nostrae  et  continuam  vexatLionem 
Satanae  et  acerbi.s[süiia  odia  mundi.  Et  queraad[modum  ista  nou  ces- 
*f.  I,  asant,  ita  non  cessandum  'meditari  in  lege  domini  die  et  nocte'.  Eatio 
bic  cogitat,  Si  .semel  audLiverit  1  psalmum,  quod  satis  bab[eat.  I.sti  lo 
sunt  fastidiosi  Spiritus,  qui  nihil  sciunt  ea  omuia.  Deus  ipse  omnibus 
suis  sanctis  prophetis,  popLulo  nihil  praescribit  quam  decalo[gum,  illum 
offert  exercendum,  legendum,  et  nemo,  qui  iactare  possit  se  intelligere. 


1  quod  (deo)         4  sacrificator]  sa  t?^,  darüber  crifica  '         8  ista  o        8jy  cessant  (ista) 
9  (a)  in  zu  9  Ps.  1.  r 

')  Börer  stellt  die  Lesung  sicJier. 

Dr]  huc  vigeret,  sancti  Prophetae  procul  abiectis  holocaustis  et  aliis  Legis 
saorifleii.s  sacrificium  laudis  commendabant.     Debemus  autem  nos  liunc   »s 
cultuni   ideo   maiore    studio  et  diligentia  prae.stare,  quod   post  tantam 
caliginem,   in  qua  viximus,   divina  Sapientia  iterum  nobis,  ceu  Sei  in 
meridie,  orta  est  et  illuxit.     Sicut  igitur  audire  sermonem  sacrum  ante 
hoc   tempus   servitus   quaedam   aestimabatur,   quae   sicut   aliae   operae 
ab  hominibus  praestaretur,  ita  nunc  diversum  statuendum  est,  nempe  «> 
quod,  qui  docent,  legunt,   scribimt,  audiunt  sacra,  sint  veri  Sacerdotes 
Dei,  qui  Deum  suum  merito  et  grato  honore  afficiunt.  Haec  igitur  debent 
nos  accendere  ad  assiduam  traotationem  verbi  Dei.     Quanquam  etiam 
hoc  verum  est  non  ita  plenam  nos  posse  habere  sacrarum  rcrum  cogui- 
tionem,  quin  opus  nobis  sit,  quotidie  eas  denuo  discere,  expcriri   et  in   " 
iis  conürmari,  propter  continuas  vexationes  Satanae,  quibus  nos  exercet, 
ut,  sicut  non  cessant  occasiones  ruinae,  ita  nos  quoque  non  cessemus 
ab  assidua  meditatione  verbi  Dei  ad  aedificationem  no.stri  et  Eodesiae. 
Nihil  enim  aeciue  perniciosum  est,  quam  quod  nuilti  hodie  faiiunt, 
ut  post  levem  cognitioneni  huius  divinae  sapientiae  statini  se  magistros  m 
factoH  i)uteiit.     Quia  enim  haec  non  in  eo  ])osita  sunt,  si  (luani  o])time 
ile  iis  (lissercre  possis,  sed  in  usu  et  experientia,  quam  non  ratio  huniana, 
sed  Spiritus  sanctus  gubernat  ac  regit,  profecto  longe  falluntur,  (pii  in 
nuda  »•of.MiitiiiiU'  acquiescunt,  qiuie  nun(|uam  esse  potcst  iufegra  sine  usu. 
In  vcteri  Tcstamcnto  koIuh  Decalogus  praescriptus  erat,  in  (|uo  di-stendo   sj 
et  exercendo  Deus  populura  suum  volebat  occupatum  esse.     Sed  quis 
unquaui  etiam  inter  sanctos  exstitit,  qui  gloriari  posset,  supentiam  in 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]  H 

Hs]  Nos  habemus  ipsam  totam  scripturam,  et  statim  scimus  omnia.  Propter 
istos  nihil  docemus  sed  nos,  qui  habemus  opus,  quia  verbum  dei  est 
sapientia  infinita.  Errat  ergo  pernitiose,  qui  se  putat  abunde  satis  in- 
telLÜgere  decalogi  partem  vel  iota  in  sac[ris  literis.     Sed  quia  ruimus 

5  tentationibus,  tarnen,  si  intelLleximus,  non  tarn  plene  retinemus  etc. 
Hoc  ideo  dico,  ut  admoniti,  ut  diligLeuter  caveatis  a  vitio  Acidia  i.  e. 
sacietas,  praesumptio  intelligendi  rerum  sac[rarum.  Debes  quotidie 
exercere,  acuere  etiam  bene  notissima,  semper  aliquid  invenies,  quod 
prius  nescieris.  Ut  illa  omnia  sint  inutiUa,  tamen  hoc  maximum,  [581. 109 •>] 

10  quod  certi  deo  placere,  quod  eins  verbum  tract[emus.  Hoc  maxLimedebet 
nos  retiuere  in  studio  et  amore  verbi.  Sic  in  sacerdotalibus  vestibLUS 
incedere  et  sie  implere  1.  tab^ulam.  3)t)r  ift  leiber  gnug,  qui  blas[phemant 
et  diversa  praedicant,  diab[olum  et  opera  eins,  et  hoc  agit,  ut  hoc  iuge 

7  rerum  mit  Strich  zu  sacietas  gezogen 

Dr]  Decalogo  per  Spiritum  sanctum  propositam  se  consecutum  esse  ?     Et 

15  nos,  qui  in  novo  Testamento  totam  Scripturam  habemus  propositam, 
gloriabimur,  scilicet  de  plena  cognitione?  Quare  excutiamus  istam  phi- 
lautiam  et  humiliemus  nos  coram  Spiritu  sancto  ac  fateamur  hanc  in- 
flnitam  sapientiam  esse,  qiiae  non  possit  exhauriri,  etiamsi  vitam  omnem 
in  discenda  Scriptura  deponamus.    Etsi  enim  aliquam  cognitionem  habe- 

80  mus  Dei  gratia,  tamen  quia  quotidie  quasi  nubibus  tentationem  obrui- 
mur,  semper  ad  hunc  fontem,  imo  ad  ignem  himc  recurrendum  est,  ut 
rursus  calefiamus,  neque  aut  Satanae  aut  carni  nostrae  indulgeamus, 
ut  obruantur  primitiae  Spiritus.  In  Scholis  acediam  vocarunt  (quam 
corrupto  vocabulo  accidiam  indocti  dixere).   Ea  proprie  est  fastidium 

25  hoc  verbi,  quod  ex  praesumptione  scientiae  nascitur  et  hodie  in  vulgo 
nimis  commime  est.  Contra  hoc  vitium  Moses  iubet  acuendam  esse  legem 
posteris,  hoc  est,  quotidie  urgendam  et  exercendam,  etiamsi  notissima 
Sit,  semper  enim  explendescet  aliquid,  quod  antea  nos  latuit,  semper 
aliquid  adlubescet,  quod  antea  ceu  insipidura  negleximus. 

30  Ergo  etiam  hanc  ob  causam  enarrabimus  Psalmos,  ut  et  fastidium 

hoc  Satanicum  excutiamus  et  Spiritum  usu  sacrarum  rerum  conflrmemus 
et  ceu  alamus,  Quanquam  hoc  summum  est,  quod  certo  scimus,  Deo 
hunc  cultum  praecipue  placere,  cum  tractamus  verbum  suum  docendo, 
legendo,  scribendo,  audiendo  etc.     Hoc  unum  debebat  nos  continere 

35  in  assiduo  verbi  studio.  Quid  enim  aliud  est  tractare  verbum,  quam  assiduo 
sacriflcare,  assiduo  Deum  colere,  assiduo  exerceri  in  impletione  primi, 
secundi  et  tertii  praecepti  ?  Nimis  magnus,  proh  dolor,  eorum  est  numerus, 
qui  Deum  assiduo  blasphemant,  cum  aut  diversa  docent,  aut  gladio 
sanam  doctrinam  persequuntur.     Quare  magna  necessitas  est,  ut  nos, 


12  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.] 

Hs]  gacrificium  aufera[t.  Ideo  dum  habemus  tempus,  laudemiis,  praedkemus. 
Gs  ift  ba^^  I[oftcr  fastidium,  bo5  betrigt  innncf)cn  f  [romen  K^riften,  et  venit 
paulatim  ad  contcmp[tuin  et  fastidium  verbi,  deinde  ad  neglectum, 
postea  gar  bauon.  8ic  in  PapLatu.  Sic  hodie  fit  nostris  rusticis.  Isto 
ergo  proposito  volo  praesumere  istos  psalmos,  qui  vocantur  'gradLuum',  s 
ut  istam  horam  dedicemus  pro  1.  tab[ula,  cum  Interim  mvmdus  eum 
blas[phemet,  ut  hab[eati,  qui  de  eo  loq[uantur.  Et  ideo  reputate  deo 
istam  l[ectionem  pro  sacrificio.  Istara  exhorLtationem  praemitto,  ut 
canti  sitis  contra  pes[simum  Vitium,  quod  dicitur  fastidium.  Hostes  et 
adverLSarii  non  auferent  a  uobis  verbum,  sed  per  hoc  pestil^entissimum  lo 
et  deter[rimum  vitium  peribit.  Heretici  intendunt  uos  in  sac^ras  literas, 
quando  inter  nos  stertemus. 

1.   QLuaestio  de  TitLulo. 

'15  grad[uum'.    'Cantica  ascen.sionum'  vetus  translatio  habet.    Ibi 
varia  sunt,    quae  ego  omnia  transeo.    Lyra:  quod  sacerdotes  et  Levitae  is 

zu  13  De  Titulo  r 
')  Näitüich  Gott. 

Dr]  qui  numero  longe  sumus  inferiores,  Deo  nostro  serviamus,  eumque  laude- 
mus,  qui  et  hanc  vitam  dedit  et  futuram  promisit.  Tum  ctiam  periculum 
nostrum  nos  admonet,  ne  saturi  acedia  et  fastidio  etiam  non  aniinad- 
vertentes  occupemur.  Nam  fastidium  contemptus  sequitur,  contemptum 
autem  punit  Deus  sie,  ut  verbum  plane  tollat,  sicut  Papatus  insigne  »o 
documentum  est  ad  omnia  tempora,  in  quo  haec  sie  videmus  contigisse. 
Exposui  causas,  cur  enarrationem  Psalmorum  graduum  susceperim, 
ut  scilieet  hanc  horam  consecrtmus  nostro  redemptori  et  ei  sacrificemus 
ac  pro  nostris  viribus  primum,  secundum  et  tertium  praeceptum  prae- 
(licatione  misericordiae  Dei  reote  impleamus,  cum  alioqui  totus  mundus  21 
contra  haec  praecepta  blaspheraando  Deum  peccet.  Et  libenter  quoque 
V08  exhortatus  sum  contra  acediam  et  fastidium.  Si  enim  aliquod  doctri- 
nae  nostrae  pericuhim  ijnminet,  ab  hoc  vitio  iniminet.  Ilaeretici  et  sectae, 
etsi  multum  noceant,  tamen  hoc  agunt,  ut  nos  cogant  ad  sacrarum  lite- 
rarum  diligontem  cognitionem.  Sed  haec  pestis,  fastidium  verbi,  in  jo 
iioljis  ipsis  nascitur  et  eo  plus  periculi  affert,  quauto  minus  observari 
a  nobis  potest.  Tum  autem  certa  Satanae  victoria  est,  cum  nos  stertere 
et  securi  ac  saturi  esse  coeperimus. 

DK  TITULO  PSALMOruiii  (Jraduum. 

Primum  quaestio  hie  est  de  titulo   Psalmorum,  cur  inscripti  sint   » 
Psalmi  Graduum  seu,  ut  alii  vertunt,  Asceusiouum.    Sunt  autem  variae 


In  XV  Psalmos  graduum     1532/33.    [1540.]  13 

Hs]  istos   psalmos   cecinerint   in   ascens[u    ad   templum,    quia   In    Eeg.  est,  i-  «6n. «,  s 
quod  ad  templum  Salo[moni8  ascensuts  per  gradus.     Sive   hoc   verum 
sive  falsum,  nihil  ad  me.    Ego  potius  non  credo,  sed  tarnen  relinquo  ei 
•suam  opinionem.     6ö  ^etfjen  'gradus',  non  possum  negare.    Nos  mane- 

5  mus  in  simplici  sententia,  quod  arbitramur  aliquot  psalmos  fuisse  can- 
tatos  per  niaiores  LLevitas  vel  qui  of[ficium  gerebant.  Ut  apud  nos, 
qui  canit  missam  et  qui  concionatur,  est  in  suggestu,  ut  omnib[us  sit 
spectabilis.  Id,  quod  psalmos  pronunciant  de  altiore  loco  etc.  Ideo 
puto  istos  psalmos  cantandos  per  eruditos  L[evita8,  qui  soll  hos  psalmos 

10  cecinerunt,  non  populus.  Nemo  seit,  quales  ritus  canendorum  psalmorum. 
Necesse  fuit,  cum  tam  varii  et  varii  authores,  quod  fecerint  etlid}[e 
ceremo[nien,  quia  Ingenium,   Studium  viget;  non  etc.^     Quia  istas  res 


cantare^,  habent  suas  cere[monias.  Sic  apud  nos  oportet  in  cenam  eat  etc.. 
Et  qui  ad  SacLramentum,  habeant  suum  locum.  [331.110»]  Ista  res  non 
geritur  sine  cereLmoniis.  Non  possumus  scire  ritum,  quem  David  instituit, 


i  est  0         3  sive  o      über  ei  sieht  Lyrae         9  eruditos  vor  cantandos         zu  10  ritus 
nochmals  vor  der  Zeile  ohne  Abkürzungen  geschrieben  14  110  c  aus  100 

')  Erg.  vielleicht  nos  hodie  iam  intelligimus.  ')  Erg.  volunt. 

Ol]  interpretum  opiniones,  quas  non  est  operae  pretium  hie  omnes  recensere. 
Lyra  narrat  sie  dictos,  quod  Levitae  seu  Sacerdotes  eos  decantaverint 
in  adscensii   seil  gradibus  templi.      Nam  in  historia   Eegum   scribitur,  i.asn.  6,8 
quod  ad  templum  per  gradus  ascendebatur.    Hos  fingit  quindecim  fuisse 

20  et  in  .singiilis  singulos  Psalmos  cantatos  esse.  Hoc  verumne  sit  nee  ne, 
haud  multum  laboro,  mihi  tamen  non  videtur  veri  esse  simile.  Hoc 
quidem  negari  non  potest,  Hebraicam  vocem  significare  gradus  seu 
ascensiones.  Maneo  igitur,  quantum  fieri  potest,  in  simplicissima  sen- 
tentia  et  iudico  sie  dictos,  quod  in  gradibus  seu  editiore  loco  a  Levitis 

25  seu  Sacerdotibus  cantari  sint  soliti,  sicut  apud  nos,  qui  publice  in  templo 
praecinit  aut  concionatur,  fere  est  in  aliquo  editiore  aut  superiore  loco, 
imde  facilius  ab  omnibus  conspici  et  exaudiri  possit.  Neque  enim  hos 
Psalmos  a  multitudine,  quae  erat  in  templo,  aut  a  reliquo  choro,  sed  per 
certos,  qui  praecinerent  aliis,  e  superiore  loco  cantatos  aut  saltem  in- 

30    choatos  esse   iudico,   sicut  quidam   alii  'Lamnazeach'   titulum  habent, -i-i.«,! 
hoc  est,  praecinentis,  de  quo  alibi  diximus.     Verum  quis  possit  omnes 
illorum  ritus  novisse,  praesertim  post  tantum  intervallum  temporis,  quo 
ex  usu  et   memoria  hominum  deeessere?     Cum   igitur   in   tanta   multi- 
tudine Psalmorum,  vigente  adhuc  Lege,  alii  aUis  ceremoniis  cantari  sint 

35  .soUti,  pro  ratione  temporis  et  loci,  nonnunquam  etiam  pro  eo,  ut  con- 
suetudo  obtinuerat,  sufflciat  nobis  hoc  statuere,  quod  titulus  hie  non 
ad  doctrinam  aUquam,  sed  tantum  ad  ceremoniam  cantantium  pertineat, 


14  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120,  1) 

Hs]  fuerunt  25  etc.  lila  varietas  fuit  etc.  In  mettis  apud  nos  2  versu.?  chorui?, 
Eesponsorium  2  vicem  versLus.  Ergo  non  magna  vis  de  titLulo,  qui 
non  ad  psalmum  pertinet,  sed  ceremoniam,  i.  e.  qua  ratione,  quo  loco, 
personis  cantatus.  Ideo  iste  error  non  nocebit.  Sunt  15  i.sto  tit^ulo. 
Interim  mancLamus  cum  ista  sententia,  quod  fuerint  de  isto  canticorum 
genere,  qui  cantati  per  8upre[mos  levitas,  Ut  Epistolae  Pauli  apud  nos 
Ieg[untur  ante  Euangelium.  Mose  unus  lib[er  est  de  eodem  lectionuni 
genere,  ut  a  prandio  legatur.  ®cf)tüLer  carme[n,  poema,  quod  geiiiad)t 
öon  ben  ^o^enpLiieftcrn  ju  fingen. 

V.  1  i'Ad  domi[num':  Solemus  lib[enter  verba  Eb[raica  praeteriti  tem- 
poris  transfer[re  in  praesens,  si  t[antum  comode  fieri  potest.  Licet  ipsi 
hab[eant  praeteritum  et  fnt[urum,  tarnen  videtur  apud  ipsos  praetcrituni, 
ut  greci:  karacteristicon.  Nos  amare  in  inflnitivo,  per  hoc  agnoscuntur 
verlta.  Ipsi  in  3.  persona  praeteriti.  Ergo  si  fieri  comode,  verba  prae- 
teriti teuiporis  m  praesens  etc.  Si  de  praeterito  tempore  intel[ligimus, 
psalmus  est  exemplum  etc.;  Si  praesentis,  est  doctrina,  Imo  exemphun 
et  doctrina  simul. 


1   versum  13  Nos  c  aus   Ipsi  10   exemplum  (1.)   hinter   praesentis,   aber   viil 

Strich  zu  psalmus  gezogen       est  ('i.)  bis  sinml  rh  13  kataristicon 

')  Z.  10—17  eracheint  im  Druck  später,  S.  16  Z.  30. 

Dr]  qualisqualis  tandem  ceremonia  ista  fuerit.     Apud  nos  Schola  Psalmos, 
quidam  e  pueris  prinios  versus,  Minister  precationes  decantat.     Deinde 
mane  aliquid  ex  Pauli  Epistolis  aut  Euangeliis,  vesperi  Psalmi  leguntur.'  so 
[Sg.  B]  Neque  enim    quae    publice  liunt,   sine  ceremoniis  possunt  fieri. 
Ad  eum  modum  in  isto  populo  iusto  ordine  et  certis  ceremoniis  omnia 
gesta  sunt.     Nam  erant  viginti  quatuor  sacerdotum  vices,  fieri  igitur 
potuit,  ut  alias  per  chorum  sine  populo,  alias  per  partem,  nonnunqiuim 
etiam  alternis  canerent,  deinde  populus  aliquid  succineret.     Haec  certo  as 
sciri  nequeunt,  postquam  omnino  intercidere:  et  quia  ad  intelligendos 
Psalmos  parum  faciunt,  aequo  animo  ferendum  censeo,  quod  ista  non 
plane  sciri  possunt.    Quare  etiam  hoc  omitto,  cur  et  quindecim  nuniero 
sint  et  his  potius  quam  aliis  titulus  hie  sit  praefixus.    Etsi  enim  multuni 
laboremus,  tamen  res  manet  incerta,  et  cum  nuUa  huius  rei  singularia  so 
utilitas  sit,  frustra  laboratur.     Hoc  tamen  etiam  admonere  volui,  (|U()s- 
dam  exponere  l'salmos  Ascensiouum  pro  eo,  (juod   est  ComiilcfiDuum, 
<)in)d  in  fine  sint  cantati,  cum  iam  populus  dimittendus  et  Sacra  com 
pleta  essent.     At  «ane  (|uia   breves  sunt  ef    sempcr  insignes  doctrinas 
])roponunt,  apti  fuerunt  conclusioni.      Sed   rclinquo   hie   (|u<>(|ue  suuiii  si 
iudicium  Ilebracis. 


')  DeuUche  Uat»e  Untre  Auiui.  Bd.  tu,8(>. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120,  1)  15 

Hs]  Argumentum  est:  Invocationem  nuxilii  divini  ad[versus  malas  lin- 
g[uas  et  contra  damna  malae  ling[uae,  praesertim  hereticae,  et  quae 
docet  adversus  puram  doctLrinam  verbi.  Et  ea  tentatio  frequens  in 
psalmis.     Verb[i  et  crucis  tentationes  frequentis^simae.     Diab[olus  im- 

5  pugLnat  Ec^clesiam  per  mendacia,  postea   per  vim.     Hae    sunt    duae 

suae  tentaj^tiones,  quia  ipse  'pater  mendacii  et  homi[cida'.    Ergo  in  toto3ot8,<j 
psalmo  recitantur  istae  duae  tenta[tiones,   vel  contra  mendLacera   vel 
homicidam,   vel   laborant   sub  pat^ientia  et    cruce    sub    tyran[nis,   vel 
contra  falsos  doctLores.     Aliqui  vexantur  ipsa  morte,  calumniis,  fuga, 

10  rapina  b[onorum,  pressura  amicorum.  Ad  mendacium  pertinent  ea, 
quae  ipse  per  suos  ministros,  dogmata:  confundunt  conLscientias  et  de- 
stLruunt  r[egnum  Christi,  et  bie  Ijo^en  tentaLtiones  per  seipsum:  nos 
fatigat  per  despierationeni  diffideutiae  et  sub  nomine  dei  oc[cidit  et 
ad  int'ernura    ded[ucit.     'S)a§    ?inb  aiU  mendacia.     [331.  llOt]  lUa  videtis 

15  in  omni  scripLtura.  Ecclesia,  (Sntlüebct  gilt:  homicidiis  aut  mendacio, 
heresib[us  aut  oppre[ssione  petitur,  variae  oppLressiones  et  hereses. 


2    male       heretice  3    tentatio    scheint   tentationes  zu   4   Tentatio    ,,  °  .       r 

Crucis 

5  Hae[  He       duae  c  aus  tuae  6  suae]  sue  7  istae]  isla 

Dr]  DE  AltGUMENTO  Psalrai  CXX. 

ludico   hunc   Psalmum    esse   invocationem   divini   auxilii   adversus 
malas  linguas  sive  contra  damna,  quae  malae  linguae,  hoc  est  haeretici 

20  Ecclesiae  afferunt,    cum   docent  contra   sanam   doctrinam.    Haec  enim 
tentatio   quasi  in   prima  classe  collocanda   est,   cum   doctrina  petitur. 
Habet  enim  diabolus  duplicem  viam,  qua  Ecclesiam  aggreditur  et  in- 
festat,  haereses  et  vim  seu  gladium.  Ideo  Christus  quoque  eum  'mendacem  goi). ».  n 
et  homicidam'  appellat.     Hinc  fit,  ut  precationes  in  Psalmis  fere  con- 

25  sumantur  in  bis  duobus  capitibus,  ut  aut  contra  Satanam  homicidam 
aut  contra  Satanam  mendacem  orent,  hoc  est  aut  contra  pestilentem 
doctrinam,  aut  sub  cruce  et  persecutionibus  contra  Tyrannos.  Porro 
homicidium  varium  est,  quo  Satan  Ecclesiam  adfligit,  alios  sensu  mortis, 
alios  calumniis,  alios  iniuriis  inimicorum,  odiis,  periculis  et  aliis  calami- 

30  tatibus  exercet:  Haec  omnia  ad  vim  pertinent.  Ad  mendacium  autem 
pertinent,  quae  per  suos  ministros,  maxime  intra  ipsam  Ecclesiam,  facit 
per  falsa  dogmata,  quibus  perturbat  conscientias.  Item  per  tentationes 
interiores,  cum  fatigat  pios  venenatis  suis  telis  desperationis,  diffidentiae, 
blasphemiae  et  sie  sub  nomine  Dei  occidit  et  ad  infernum  abripit.    Haec 

35  enim  omnia  complectitur  mendacium.  Atque  de  his  periculis  videmus 
Ecclesiam  non  solum  in  Psalmis,  sed  in  omni  Scriptivra  acerbissime 
conqueri,  quod  petatur  vi,  dolo,  sectis,  haeresibus  etc.    Hie  autem  Psal- 


ICf  In  XV  Psalmos  gradnum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120.  1) 

Hs]  nie  psalmus  de  altLera  vexLatione,  de  lingLua  dolosa,  q^uanquam  etiara 
potest  intelligLi  de  lingLuis  calumniantib[us.  Et  ubi  sunt  mendaces 
doctLorcs,  sunt  etiara  ho[micidae.  Ista  duo  vitia  sunt  coniunota.  Sicut 
diabLOlusS  Sic  tollit  quam  animae  quam  corporis  vitam  et  regLunm 
dei  et  mundi.  Ubi  hereticus  factus,  sequitur  homicidium.  Et  non  cessat,  » 
donec  suas  hereses  confir[mat.  ®§  folfit  eins  nncf)  bcm  anbern,  quando 
a  doctLrina  excidisti,  sequitur  blaspb[emia,  detractio.  Invocare  auxLiüum 
dei  et  confugLere  ad  misericordiam  dei  adLversus  linguaLm  hereLticorura 
vel  calumniatorum,  in  alt[iore  parte  exer[citationes  diaboli. 

ExempUun,  quomodo  faciendum  in  ista  tent^atione,  quando  vexa-   lo 
mur  l[inguis  hereticis,  videmus  non  posse  nos  eruere.     Hoc  expertus: 


')  Erg.  'pater  mendacii  et  bomicida  est'  [Joh.  8, 44]. 

Dr]  mu8,  ut  dixi,   meo  iudicio  proprie  pertinet  ad  alteram  tentationem  de 
pestilenti  doctrina,   quanquam  et  alteram  attingit.     Non  enim  potest 
fieri,  quin  mendaces  doctores  etiam  crudeles  et  sanguinarii  sint,  studio 
defendendae  impietatis,  et  diabolus  ideo  mendacium  disseminat,  ut  occa-  is 
siones  caedium  exsuscitet,  sicut  ostendunt  exempla  tum  reliqua  Eccle- 
i.a)i(ilt3,4siae,  tum  illud  primorum  parentum  in  Paradyso,  mendacio  enim  decepit 
eos  Satan,  ut  morte  perirent.     Quia  autem,  similes  tentationes  hodie 
Ecclesia  patitur,   quod  undique  petitur  et  oppugnatur  mendacibus  et 
calumniatricibus  Unguis  ac  sustinet  acerbis,sima  odia  cum  omnis  generis  20 
periculis,  tantum  ideo,  quia  puram  doctrinam  retinet  et  in  illustrando 
verbo   occupatur,   Ideo  nobis  hodie  quoque  opus  est  oratione  adversus 
illas  nostrorura  temporum  pestileutes  linguas,  ne  noceant  tantum,  quan- 
tum  volunt.     At  magnum  beneficium  est  habere  etiam  prae.scripta  a 
Spiritu  aancto  verba,  quibus  in  hoc  periculo  pii  uti  possunt.    Sed  nunc  s» 
ad  P.salmum  veniamus. 

PSALMVS  CXX. 

v.i  Ad    Dominum,    cum    tribularer,    clamavi, 

et   ipse   exaudivit    mc. 

RECTIVS  redditur  versus  per  praesentia:  'Ad  Dominum  in  tribu-  so 
latione  chuno,  et  ipsc  exaudit  me."  Quanquam  enim  llebraei  quoque 
di.scrimina  lial)ent  triuni  temporum.  tamen  quia  practeritum  est  prima 
vox  seu  thema  verbi,  lucis  causa  saepe  rectius  redditur  per  praesens, 
ut  non  solum  sit  descriptio  facti  praeteriti  seu  exemphim,  sed  etiam 
doctrina,  in  <jua  ostenditur,  quid  nobis  agendum  sit  in  istis  teutationil)us  3j 
meudacis  iinguae,  cum  scilicet  sontimus  et  expcrimur,  nos  frustra  cum 
haereti<'iH  conflictari  mit   pnsse   licri.   iil   rt-ducantur  in   viam.     Nam  lioc 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120, 1)  17 

Hs]  hereticus  est  suo  iiuliciü  i)ec[cator  et  non  cessat.  Et  preae.sertiia  auth[or 
heresum  fotnpt  jelteit  »uiber;  man  roeiS  roie  man  njoUe,  non  conver- 
tuutur.  Debeo  quidem  eos  convincere,  ut  P[auhis,  sed  non  conveitere. zu. 3, 10 \. 
Si  diabLolo  in  una  parte  os  obtu[ratum,  tum  semper  reift  onber  ij  ort 
5  auf  f.  Semper  inveniunt,  quod  respLOudeant  etc.  Hoc  possibile,  ut  vidLea- 
mus  nostra,  conflrmemus  et  redarg[uamus,  ut  bLene  intel[ligamus.  Sed  xit.  t,  v 
ipsi  non  intelLligunt.  Chri.st'is  toties  confutavit  et  imposuit  eis  silentium. 
Sad[ducaei  maneb[ant  sad[ducaei.  Sic  Pharisaei,  licet  fuerint  redarguti. 
Arri[us  per  Athanasium.     hoc  nobis  satis,  quod  bonae  mentes,  ut  libe- 

10  rentur  et  intelLligant  esse  confutatum  hereticum.  Qui  non  volunt, 
pec^cant  pertinacia,  contra  illos  ageudum  consilio^  i.e.  oratione;  q^uam- 
quam  pro  nobis  fleri  debeat,  pro  nobis  et  fratrib[us,  tamen  max^ime 
urgenda    contra  p[apistas,   quia   illum  spiritum  nuUo  modo  poss[unins 


6  nostra  scheint  nostram,  c  aus  nos      confirmamus         8  statt  Pharisaei  steht  nochmals 
sad^ducaei  12  debet  13  modo  fehlt 

')  =  vxhre.  ')  Nämlich  nach  dem  Rat  dieses  Psalms. 

Dr]diuturna  experientia  didicimus   verum    esse,    quod   Paulus  dielt,   tales 

15  esse  'suo  iudicio  damnatos,  ideoque  post  unam  et  alterara  correptionemsit.  3.  lof. 
seu  admonitionem  sinendos  ac  vitandos  esse,  quod  ita  capti  sint  opinioni- 
bus,  ut  non  possint  ab  eis  deduci'.    Atque  hoc  praesertim  in  autoribus 
haeresium  seu  impiarum  opinionum  experimur,  iis  nihil  diel  aut  fingi 
potest,  quo  emendentur.     Non  quidem  spes  deflt,  futurum,  ut  cedant 

20  veritati,  sicut  certum  est  convinci  posse,  sed  non  convertuntur.  Etsi 
enim  iam  iino  loco  impium  os  obtures,  statim  inveniunt,  quod  remur- 
murent,  Sicut  non  solum  Arii  et  aliorum  haereticorum  historiae  osten- 
drmt,  sed  etiam  nos  nostri  saeculi  exemplis  testari  possumus.  Ergo 
impossibile  est,  compescere  perjjetuo  os  haereticum.   Hoc  autem  possibile 

25  est,   ut  eos  convincamus  et  redarguamus.  Item  ut  nostros  ab  eorum 

errore  ceu  praesentissimo  veneno  praeservemus.    'Debet  enim  Episcopus  '^'u.  1,  u 
instructus  esse,  non  solum  ad  docendos  simplices,  sed  etiam  ad  redar- 
guendos  perverses.'     His  contenti  simus,  ut  nostri  praemoniti  in  sana 
doctrina  persistant.    Ut  autem  autores  haeresium  convertamus,  hoc  non 

30  speremus.  Quoties  Christus  Pharisaeos  non  solum  aperta  Scriptirra, 
sed  etiam  Dei  digito  et  miraculis  convicit?  et  tamen  permanebant  in 
sua  impietate.  Arius  coram  Probo  manifeste  concluditur,  et  tamen  po.stea 
errorem  suum  maiore  flducia  et  successu  propagat.  Quid  de  Papistis 
nostris  dicemus?     an  non  eadem  in  eis  experimur? 

«  Ergo  eos,  qui  non  errore,  sed  voluntate  peccant  et  converti  nolimt, 

relinquamus  post  unam  ac  alteram  admonitionem  et  pugnemus  contra 
eos  exemplo  Davidis  oratione,  sicut  etiam  pro  nostris  nobis  orandnm 

Sut^etg  SBette.    XL,  3  2 


18  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120, 1) 

Hajcapere.     'Ser   luinb   Jucftt   eng  \od).^     Sic   diab[olu8.     Ideo  contra   dia- 
bLolum  pug[nandum  non  sap[ientia  hu[mana.    Si  cum  ea  etc.,  statim. 

5»ii.  e.iaSed  cum  'spi[ritibus  nequicie',  qui  bene  sentiunt  se  convictos,  sed  malitia 
sua  non  possunt  cedere.  Cum  hac  qui  non  possunt  compesci,  cogitanduni, 
[SBl.  111»]  ut  luderen  verbo  ext[erno  et  simul  oremus,  quae  oratio  tandeni  s 
vincit,  quae  percussit  SadLducaeos,  PhaLrisaeos,  PelLagium,  Ar[ium,  Cin- 
g^lium  et  omnes  here[ticos,  quia,  si  nolunt  aud[ire  nos  doceutes,  cxho[r- 
tantes,  sentient  nos  orantes.  Xa^  gebet  fol  bet)  ber  lere  ft{)en,  ad 
tempus  insanient,  sed  tandem  extirpabuntur.  In  ista  tent^atione  cordis, 
ecLclesiae  per  .subdolos  doct[orcs  et  fal[sam  sufrgest[ionem  diab[oli  non  lo 
praesumamus  de  virib[us  nostris,  non  de  sap[ientia,  si  etiam  verbum  dei, 
sed  convertere  nos  isto  pulchLerrimo  exemplo  ad  orationem,  quia  'non 

e»!).  6, 12  pugnamus  contra  c[arnem  et  8ang[uiuem',  jonft  rooltien  mir   luol  »ber 


lj2  diabolum  o 

•)  D.h.  er  kann  immer  entwischen;  vgl.  im  Druck  Z.  16. 

Dt]  est,  ne  decepti  specie  seducantur.    Praeter  hoc  nihil  reliquuin  est,  quod 
agamus.     Nam  autor  haeresium  diabolus  ita  lubricus  et  mille  modis   li 
Proteus  1  est,  ut  non  possit  certo  constringi  aut  capi,  una  rima  obstructa 
decem  alias  invenit,   quibus  elabatur,  et  ceu  ventus  couclusus  omnia 
quaerit,  penetrat  omnia,  ut  possit  elabi.  Contra  hunc  praecipue  pugnatur, 
quando  cum  haereticis  res  est.     Itaque  disputando  nihil  proficitur,   etsi 
disputandum   est   et   disputationibus   ministri    Satanos   convincendi   et  20 
redarguendi  sunt  proptcr  reliquani  Eeclcsiam.     Sed  cum  verbo  externo 
etiam  coniungenda  est  oratio,   qua   malignus  spiritus  maxime  preniitur 
et  urgetur.    Haec  repressit  Arium,  Manichaeum,  Sabellium,  haec  Pluiri- 
saeos  et  incredulam  Synagogam  contudit,  haec  nostii  saecuh  inipiarum 
opinionum  autores  fregit,  quamvis  essent  ferocissimi.    Ita  enim  fit,  ut,  n 
qui  exhortantes  et   redarguentcs   nolunt   audire,   cogantur   sontire   nos 
orantes  et  daniantes  ad   Dominum    pro    sanctificationo  nominis  ipsins 
et  adventu  regni  ejus.  Haec  est  via  unica  ad  victoriam,  ut,  etsi  ad  tempus 
videantur  superiores,  tarnen  eradicentur  tandem  pestilentes  linguae.    Ita- 
que saj)ienter  agendum  est  et  cautc  in  hoc  periculo  ac  omnis  abjicienda   so 
fiducia  sapientiae  nostrae,  etiamsi  verbum  Dei  sit,  quod  pro  nobis  habe- 
«»ii.  s,  ij  mus.     'Non  enim  pugnamus  contra  carnem  et  sanguinem,  sed  contra 
nequitias  spiritualcs.'    Quodsi  agendum  tantum  esset  cum  carne  et  .san- 
guine,  sie  nostra  veliemus  munire  et  firraare  rationibus,  ut  nihil  posset 
contradic  i.     Nunc  autem  hoc  ex])erimur,  cum  rationibus  et  Scriptnrac  js 
autoritate  convicti  sunt,  tarnen   pcrtinaciter  retinent  errorem  suum  et 


')  Unxre  .Atuff.  Jid.  lf<,ti. 


In  XV  Psalmos  graduura.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120, 1)  19 

Hs]  etll§  etc.  Sert  ipsi  sie  vulnorati,  si  etiam  animis  concedant,  tarnen  non 
ooüsequens.  ludas  tuiift  luol,  quod  t{)et  alL§  ein  boff)Laftev  proditimis 
dominum,  et  tarnen  fecit. 

'Ad  DomiLn\im':  pulch[rnm  exemplum  et  plLeniim  promisLsionibus 
5  et  consolationibLUS.  'In  trib[ulatione'  dicit;  quae  sit,  iufra  dicet.  Quando 
tribulabar,  nuUum  habLcbam  remedium,  frustra  laborabLam,  exhor[tabar, 
ooniiciebam,  quia  diab[oln.s  non  potest  capi,  in  carcerib[us  poni  et  habet 
corda  obscssa.  'Parvus  grex'  apud  nos.  Illic  raaximus.  Ego  infirmuSüiiMä  ss 
et  solus  vel  ecLclesia  parva,  obruent  me  heretici  et  impii  doctLores.  Post- 
10  quam  docui  Euangelium,  postea  ascendo  ad  deum  et  pronuncio  meam 
miseriam  coram  ipso.  S)a§  ift  ein  fünft,  praesertLim  in  f)of)en  Tent[ationibus, 
ubi  pater  mendacii  per  se  nos  tentat.  Pium  cor  non  potest  habere  freub, 
quando  videt  Pap^am  et  blas[phemas  hominum  doct[rinas,  quia  videt 


12  habere]  habet 

Dr]in  hoc  imicum  incumbunt,  quomodo  eum  defendere  et  quam  latissime 
15  propagare  possint.  Itaque  soleo  peccatum  eorum  comparare  cum  peccato 
ludae.  Is  non  potuit  excusare  consiUum  proditionis,  quod  contra  Chri- 
stum coeperat,  et  tamen  pergebat  id  exequi,  sie  enim  urgebat  eum  Satan. 
Ad  himc  plane  modum  Satan  autores  impiorum  dogmatum  semel  apprae- 
hensos  non  dimittit  nee  quiescere  patitur. 
20  Ergo  oratio  addenda  est,  ergo  oratione  potissimum  pugnandum  est, 

sicut  David  hie  pulcherrimo  exemplo  et  pleno  eonsolationis  facit  ae  dieit: 
'Ad  Dominum,  cum  tribulor,  clamo',  quasi  dieat:  In  hoc  periculo  impiae 
doetrinae  frustra  eonabar  hoc,  ut  converterentur  et  errorem  agnoscerent 
pseudoprophetae.  Satan  enim,  qui  eorda  eorum  possedit,  ita  lubricus 
25  est,  ut  non  possit  capi.  Ad  haec  ego  inferior  eram,  si  numerum  spectes, 
nam  minor  pars  a  me  stabat.  Contra  iUi,  qui  me  impugnabant,  et  numero 
plures  erant  et  viribus  pollebant.  Quid  igitur  facerem  miser  ?  Hoc  scilicet: 
Postquam  pro  dono  meo  verbum  Dei  diligenter  inculcavi,  postquam 
meos  praemonui,  illos  autem  admonui  de  errore,  ascendo  ad  Deum  meum 
30  per  orationem  et  coram  ipso  pronuncio  adflictionem  meam  ae  certus 
sum  futurum,  ut  me  exaudiat. 

Sic  proponit  nobis  exemplum  suum  David,  quid  ipse  sit  solitus 
facere,  atque  haec  quidem  dicuntur  faeile,  sed  experientia  testatur  non 
sine  diffleillimis  conatibus  praestari.  Primum  enim  ista  iucommoda, 
35  quae  a  patre  mendacii  per  impiam  doctrinam  excitantur,  non  possunt 
spectari  sine  summo  dolore  animi,  ad  eum  dolorem  etiam  aeeedit  quaedam 
desperatio  medieinae,  quod  horribihor  species  est  impiae  doetrinae  gras- 
santis  quam  grassantis  flammae  aut  exundantis  fluminis,  quod  omnia 
subito  prostemit  ae  dejicit.     ütrinque  igitur  adflietatur  cor,  et  metu 

2* 


20  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120, 1) 

Hs]  blasphemari  deum,  periie  animas  et  conLScientias.  Ibi  Christianus  non 
potest  sine  dolore  vidLcre  et  audire,  leib,  quando  una  conscientia,  quid 
f)unbcrt  taufent?  Hoc  adhuc  gravius,  quando  intus  in  corde  niolestat, 
proponit  cogLitationes  de  deo  irascente,  reprobLante,  iudicante,  damnante. 
Ibi  homo  inexpertus  vel  qui  praesumit  de  sua  doetLrina,  nihil, parabit 
nisi  labLorem,  nescit  consolationem.  Ibi  opus,  ut  dicat:  non  satis  seire, 
i.  »ot.  s.eredargLuere,  sed  orandum,  ut  'deus  det  incrc[nientuni',  ut  meuni  E^uan- 
geUum  conservetur  et  heresis  intereat.  [931.  111  *>]  AudLire  et  dooere 
g^et  noc^  f)in,  sed  usus  et  officium  fidei  ift  ?d)mer,  convertere  se  ad  deum 
et  quod  oratio  sua  placeat  et  convertere  se  ad  Maiest[atem.  quia  ibi 
couLScientiae  pavidae  de  indignita[te,  peccatis,  et  roiib  ein  id}njev  Qnfiil)en 
5U  beten,  quia  primum  vult  sentire  suam  dignitatem  et  disputare, 
ÜLtrum  bonuni  sit  eum  orare  vel  debeat.  Hec  cogitatio  ut  non  .sit.  Si 
etiani  non  dignus,  tamen  necesLsitas  reddit  nie  dignum  et  urget.  Sum 
quidem  indignus,  ut  deum  invocem.    Si  quis  esset  scortator  in  nocte  et 


11  hinter  pavidae  nochmaU  conscientiae  15  invocet      über  esset  »Uht  fui ' 

')  D.  h.  Rörer  toül  lieber  faisset  lesen. 

Dt]  futurae  calamitatis  et  sensu  praesentium  incommodorum.  Ad  haec  si 
accedat  etiam  interna  tribulatio,  ut  cor  sentiat  Deum  iratum  esse,  ibi 
demum  impossibile  videtur  posse  orare.  Ac  sane  homo  inexpertus  et 
praesumens  de  verbo  et  doctrina  sua  nihil  sibi  parabit  quam  inutilem 
laborem  et  infinitam  molestiam.  Non  enim  docere  satis  est,  non  est  » 
i.uor.i,« satis  redarguere  et  convincere,  Sod  oportet,  ut  'Dens  incrementum  addat', 
ut  non  solum  nos  cum  fratribus  nostris  in  sana  doctrina  conservemur, 
sed  ut  diversa  docentes  extirpentur  ac  intereant.  Hoc  autem  solura 
oratione  perficitur.  Ea  autem  quam  non  sit  facilis,  iam  ostendimus. 
Docere  verbum,  Audire  verbum  sunt  etiam  opera  magna  et  divina,  ji 
quac  requirunt  Spiritum  .sanctum.  Sed  usus  fidei,  nempe  sie  se  conver- 
tere ad  Dominum  ac  orare  et  praesumere,  quod  oratio  placitura  sit  et 
Deus  eam  sit  auditurus,  longe  difficillima  res  est,  propterea  quod  con- 
scientiae timitlac  fere  repugnant  liuic  fiduciae  et  de  niedicina  desperant, 
praesertim  si  accedat  conscientia  peccati  seu  indignitatis.  Ibi  enim  fere  m 
accidit,  ut  animus  prius  secum  ilisputct,  an  oratione  aUquid  possit  profici, 
praesertim  ad  hanc  quaestiouem  qui  deducuntur,  nuuquam  orubunt, 
si  id  ex  sensu  suae  dignitatis  metientur.  Quin  hoc  faciendum  est,  ut, 
((uulis  tu  sis,  hoc  in  loco  negligas  et  in  promissionem  potius,  in  ncccssi- 
tatem  orandi,  in  periculum  et  causam  ipsam  intuearis.  Ita  enim  liet,  sj 
ut,  etsi  ab  orando  tua  conscientia  te  revocet,  tamen  periculi  magnitudo 
ad  orandum  cogat.   .\n  enim  (cxcmpli  causa  sie  loquor).  si  ()uis  scortulns 

32  prui'Dvrtlin  hinter  orubunt  JI 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    11540.)    (l's.  120,1)  21 

Hs]  intcr  eundum  in  domum  cadeiet  in  aquani,  Ibi  maxLime  orandum,  quia 
necesLsitas  urj;et,  mors  instat.  Videndum  igitur,  an  res  et  necessLita.s 
Sit.    Ideo  ora.    Video  imptios  doctLores  et  diabLolus  perturbLat  me.    Ideo 

elamo. 

5  2.  habemus  praecepLtum  et  promissLionem  etc.     Dedit  verba,  poe- 

mata,  carmina,  syltlabas,  literas,  quas  debLemus  orare.  Deinde  docuit. 
Ego  semper  ei  auffrud  ista  3:  tu  praecepisti,  promisListi,  docuisti. 
NecesLsitas  ma(^t  1  jeer  tun,  ut  obltiviscatur  indignitatis,  sed  conLScientia 
absorbetur  in  ip.sa  necesLsitate  et  causa  orandi  etc.,  Ut  homo  in  pericul[0 

10  constitutus  non  disptutet,  an  sit  dignus  an  indigtnus  ad  orandum.  Ante- 
quam  dispLutet,  dicit:  ^ilff,  hu  barntL^ersiger  @ott.  (Sauer  mad^t  effeLtt.i 
gütiger  ift  ein  Qiuttx  todf,  burft  feiler [Uteifter.  Interim,  cum  nulla  move- 
mur  causa,  necesLsitate,  Ibi  Wirb  lein  gtut  gebet  bmuä.  'Ego  clamo 
et  invoco  dominum.'     Unde?   'In  tribtulatione.'     Si  ipsa   non  adesset, 

14  h)irb  fo  loenig  beten  ut  id).   Sed  necesLsitas  ift  bü§  ferner,  ba§:  macEit  ejfen. 

1  orandum  c  aus  ui'andum'  2  instant 

»)  Luthers  Sprichwörtersammlung  Nr.  48,  Unsre  Ausg.  Bd.  61,647.  »)  Ebenda. 

')  Das  0  war  vne  v  geschrieben. 

Dr]est  et  inter  eundum  casu  de  ponte  in  flumen  labitur,  in  tanto  periculo 
ideo  non  orabit,  quia  conscientiam  peccati  habet?  Imo,  quanto  periculum 
et  necessitas  maior  est,  tanto  ad  orandum  debet  animus  esse  excitatior 
et  promptior.     Ad  hunc  modum  in  hoc  periculo  quoque  faciendum  est, 

20  ut,  quales  quales  simus  nos,  magis  illuc  respiciamus,  quod  Satan  per 
impios  doctores  tantum  malorum  excitat,  quam  quod  nos  indigni  simus, 
qui  exaudiamur. 

Huc  etiam  facit  promissio,  quod   in  Christo  non  solum  habemus 
promissionem  exauditionis,  sed  ipsa  verba,  ipsas  syllabas  et  literas,  quas 

25  debemus  orare,  Christus  praescripsit.  Imo  etiam  mandatum  accedit, 
ut  non  nostri  arbitrii  sit  orare  vel  non  orare,  sed  est  praeceptum  opus. 
Haec  cum  cogitamus  et  postea  accedit  etiam  necessitatis  seu  periculi 
consideratio,  tum  acuuntur  animi  et  excutitur  illae  propriae  dignitatis 
tentatio  et  conscientia  quasi  absorbetur.   Sicut  in  subitis  periculis  quoque 

30  fit.  Cum  aut  obruitur  aliquis  in  itinere  a  grassatoribus  aut  cum  periculo 
in  aquam  mergitur  etc.  Ibi  priusquam  quisquam  de  sua  dignitate  cogitat, 
prorumpit  aut  in  verba  aut  cogitationem  haue:  O  Dens,  adsis.  Hie  enim 
verum  est,  quod  Medici  dicunt,  appetitum  provocari  acribus  condimentis. 
Neque  enim    melior  orandi  magister   est    quam   necessitas.     Sed   dum 

35  nos  securi  et  quasi  oculis  capti  obambulamus  nee  sensu  praesentium 
malorum  tangimur,  non  mirum  est,  si  oratio  nostra  aut  nulla  sit  aut  plane 
langueat.   Mihi  quidem  hoc  accidit,  ut  sentiam  me  nunquam  orare  melius 


22  In  XV  Psalmos  graduum.    Ibi2ß3.   [1540.)   (Ps.  120, 1) 

HsJOptLimuiu  ii'uicdiuui,  cum  feccris  omnia  doceiulo,  aigueudo,  tum  audacter 
irrumpc  per  foras  cum  üdLUcia  et  noli  dub[itaie:  habes  opt[imam  causam, 
quia  nomen  dei  polluitur,  blasLphematur,  doctLrina  conspurcatiir,  g^ratia 
•rfntifi.6,9dei  minuitur.  Ibi  clama:  'SanctifLicetur',  ut  bie  abo[miuationcs,  bo§ 
•i'iott^.6,io^evt5  leib,  liegLiium  diabLüli!  Tui[ca  praevalet!  Papa  praevalet!  'Veuiat  s 
regLDum',  quia  destruitur.  [ä8l.  112»]  Ista  oratio  penetrat  celLum  et 
implet.  M[onachi  non  orant.  Sed  f)eift:  in  tribLulatione.  Reg[num  dei, 
nomen,  verbum,  fides,  conseientia,  salus,  mors  eter[na,  vol[untas  dei, 
consilinm,  pani.s,  mala  nostra,  trib[ulationes  jinb  in  'pater  noster'  gc 
malt.  2tnb  eitel  trib[ulationcs,  nomen  dei  poUui,  caritatem  amoveLii;  lo 
pax,  bellum  jinb  eitel  tiibLulationes,  bie  leren  betten. 

SBen?  'Dominum.'  XoU  alibi  quaerere  consolLationem.  Verbo  te 
cünsol[a,  te  et  reliquos,  praeter  et  ultra  verbum  audendum  est,  non 
dubitandum;  perrumpe  per  nubes  et  scito,  quod  gratis[simum  sacri- 
ficium.  Est  thus.  Sieut  ELuaugelium  praedieare  est  sacriLficium,  similae  is 
fuc^en  et  flabe[n,  thus,  quod  suavisLsime  redolet,  est  oratio.  Ideo  facis 
deo  SLummum  sacri[ficium,  op[us  obsequiLi,  si  oraveris.  Est  de  rigidisLsimo 

Dr]  quam  in  tribnlatione.  Ea  est  hoc  acre  eondimentum,  quod  etiam  in 
Davide  famem,  ut  ita  dicam,  et  appetitum  orandi  excitat,  sicut  dicit: 
'Cum  tribulor,  clamo.'  m 

Ergo  discamus  ex  hoc  versu  Davidem  hoc  remedio  esse  usum  in  periculo 
falsae  doetrinae,  ut  primum  docendo  se  et  suos  erigeret,  Deinde  oraret. 
Idem  nobis  faciendum  est,  tantum  fiducia  causae  seu  necessitatis,  quam 
etiam  oratio  Dominica  nobis  ostendit.  Quia  enim  polluitur  nomen  do- 
mini,  quia  conscientiae  perduntur,  quia  confessio  Euangelii  periclitatur,  a 
sNaiii). 6. 9 magna  profecto  causa  est,  ut  dicamus:  'Sanctificetur  nomen  tuum',  ut 
9»otif>.  f ,  10  Rit  finis  abhominationum  et  blasphemiarum,  'Adveniat  regnum  tuum', 
quod  per  regnum  Satanae  quasi  opprimitur,  etc.  Qui  ad  liunc  modum 
orat,  is  sie  orat,  ut  facile  coelum  gemitibus  suis  impleat,  Cum  alioqui 
extra  tribulationem  vix  impletur  os  nostrum,  Sicut  papistarum  oratioues  30 
et  cantica  sunt,  qui  cum  in  summa  securitate  vivant,  quomodo  orare 
possuntt  Hanc  causam  ostendit  David,  cum  dicit:  'Cum  tribularer, 
clamavi.'  Oportet  enim  cs.se  neceasitatcm  urgentem,  ([uae  impcllat, 
Sicut  sunt  nostra  et  fratrum  nostrorum  salus,  mors  aeterua,  peccata 
nostra,  incommoda  nostra,  gloria  Dei,  regnum  Dei,  Item  pax,  bellum  a 
et  cetera,  quae  omnia  i)ul<hcrrimo  online  in  oratione  Dominica  i)roposita 
sunt,  et  verc  sunt  tribulationcs,  (piae  docent  nos  orare,  Imo,  si  boni 
aestimatores  horum  permultorum  sumus,  etiam  nos  cogimt  et  urgent. 
Haec  consyderemus  et  perrumpamus  per  nubes  illas,  quae  nobis  eon- 


38  pcriiiulturuin]  |>oriculuruiii   JJ 


Iii  XV  Psalmos  gradimui.    1532/3:3.    [154U.]    (Ps.  120, 1)  23 

Hs] jiraecepto,  ut  causam  coniuuga.s  cum  praecep[to.  Est  duplex  causa: 
uecessitas  dei  praecipientis  et  urgentis  mali.  Non  quaere  alium  medium. 
Volo  ire  ad  istum  hominem,  ut  pro  me  oret!  bene  et  te  coniunge  cum 
aliis  et  ora,  ut  sit  una  vox  Ec[clesiae,  omnes  dLicant  'pater  noster'. 

5  Ideo   dicitur:   'ad   Dominum',   ift  üufiberLinajfcn  fcf)tüer,   quia   non 

apprehendimus  causas  et  praecep[ta.  Olim :  ^ä)  tnolt  gern  deum  anruff  en, 
sed  sum  ju  gering.  Ego  volo  invocare  Sanctos.  Imo  mox  terretur 
con[scientia  audito  nomine  dei.  Est  quidem  magnus,  tamen  ligat  te 
praeceptum.      Es  quidem   mag[nus  et  terribil[is,  tamen  sum   sxib   tuo 

10  praecepLto.  Ego  non  erbncf)t,  non  ft^et  bei)  mir,  ut  orem;  Ut  MonachLi, 
qui  opus  arbitrarium  fecerunt.  @§  ft^et  niäjt  in  arb[itrio  tuo.  Non  inspLice, 
quam  mag[nus  deus  et  tu  parvus,  Sed  quod  ipse  praecep^it  et  v[ult 
habere.  Imo  facis  sacrificium  odoris  suavis[simi  et  deus  urget,  minatur. 
Ideo  die:  In  tribLulatione  invoco;  hoc  dicis.    Ego  indigLUUs,  tuum  prae- 

15  cep[tum,  promisLsio  digna  et  tu  dignus,  cui  obedLiam.  Ideo  oro  non 
in  mea  dignitate  sed  dei.   Si  ego  non,  tamen  dei  praecep[tum,  promis[sio. 


14  hoc  dicis  mit  Strich  zu  odoris  suavis[8imi  Z.  13  gezogen 

Dr]  spectum  Dei  faventis  adimimt,  et  statuamus  orationem  esse  sacrificium 
gratissimum  Deo  et  talem  cultum,  quem  ipse  a  nobis  exigit.  Quidam 
de  medio  cogitant  et  fratrum  orationibus  nituntiu-,  Id   sane  non  est 

20  repraehendendum.     Nam  plurium  oratio  est  fortior.      Sed  necesse  est, 

ut  tu  quoque  ores  et  fias  pars  Ecclesiae,  quae  uno  ore  dicit:  'Pater  noster.'  i'fattij.  r,,  9 
Nequae  enim  huius  aut  illius  tantum,  sed  tuus  quoque  vult  esse  Pater. 
Diserte  autem  additum  est:  'Ad  Dominum'  contra  illas  cogitationes, 
quae  et  me  olim  exercuerunt  et  adhuc  liodie,  si  qui  inter  Papistas  sunt 

S5  simplices,  exercent.  Sic  enim  cogitabam:  Peccator  sum,  non  igitur 
possum  orare  ad  Deum  mihi  propter  peccata  succensentem ;  Quaeram 
mediatores,  quibus  propitius  est,  Mariam,  Petrum,  Annam  etc.  Con- 
scientiae  enim  pavidae  audito  nomine  Dei  terrentur.  Et  sane  magna 
est  maiestas.     Sed  non  tam  magnam  fingere  tibi  debes,  ut  ideo  orare 

30  nolis.  Si  enim  maiestatem  consyderas,  cur  non  in  hoc  consyderas,  quod 
ipsa  maiestas  praecepit,  ut  orares?  Profecto  non  ita  pnsillus  aut  nihil 
es,  quin  te  autoritas  praecipientis  liget.  Hoc  mandatum  intuere  et  com- 
mitte  te  eins  gratiae,  qui  idmandavit,  die:  Domine,  non  est  arbitrii  mei, 
orem  ne  an  non  orem  ?  (sicut  monachi  somniabamus).    Tu  praecepisti, 

35  agnosco  igitur  me  debere  parere  tibi.  Si  indignus  sum,  at  praeceptum 
et  voluntas  tua  digna  est,  cui  paream,  promissio  tua  digna  est,  in  qua 
confldam.  Oro  itaque  in  dignitate  non  mea,  non  Mariae,  non  Petri, 
sed  in  dignitate  nominis  lesu  et  Dei  praecipientis  et  mandantis. 


31  praecipit  B 


24  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    (1540.)    (Ps.  120, 1) 

Hs]  Xae  ift  in  lide  doniini  orare.  [Sl.  112»>]  Hoe  ignoravi  Papista,  id  omnes 
ignorant.  Credo,  quod  multi  fueiiut,  qui  foris  piotulerint  ista  verba  et 
tarnen  intus  habLuerint  gemitum  conLScientiae,  quem  non  int«lLlexeruut. 
lam  de  fide,  quam  taput  orationis  docemus  etc.  Pater  in  deserto:  nullus 
est  labor  sicut  orare  deum.  Si  intel^ligis  de  oratioue  sine  fide,  tftc^  itud^  wax,  s 
quia  novi,  quantus  labLor  orare  horas  canonicas,  nullus  gravior  quam  ille, 
(juia  1  i}at  Jid)  mit  gtualt  biiju  fjobcn.  Si  ad  deum,  ad  credendum  deo 
Wollt). 7,7 in  oratione,  i)"t?  aud)  wax.  Sed  quando  aliquis  se  armat:  'Petite'  etc.,  tu 
promisisti,  docuisti,  hie  neces^sitas  max^ima  reg^nat  et  nomen  taum 
Video  poUui.  Sine  fide  est  impossibilis  oratio,  mirb  1  fauer  gmig  to 
etiam  in  fide.  Dignitas  dei  praecipientis  et  urgentis,  i.e.  trib^ulatio  nostra. 
Exercete  vos  ad  clancularias  preces  in  cubLiculo,  videbitis,  quantum 
hab^eatis  tentaLtionum.  quando  aliquis  serio  VLult  orare,  diabLolus  pro- 
ponit  mira  etc.  Sed  hie  die:  est  not,  Is  vult  mori,  illa  lab^orat  in  partu, 
extremis.  Ibi  iam  orandum,  non  cog[ito  de  raea  probitate,  et  simul  i» 
promi.s^sio;  tum  vincit.  Si  sine  promis^sione  dei  et  tribLulatione,  difficilLe. 


10  Sine  (hoc)  14  illa]  ille 

Dr)  Hanc  rationem  orandi  totus  Papatus  ignorat,  et  possum  exemplo 

meo  affirmare,  Sicut  ego  in  monachatu  nunquam  unam  orationem  Do- 
minicam  vere  oravi,  ita  quoque  adhuc  hodie  Papistas  ne  unam  quidem 
syllabam  in  fide  orare.  Hoc  forte  factum  est,  ut  Deus  audiret  gemitus  ao 
inenarrabiles  cordis  mei,  sicut  credo  alios  multos  fuisse,  qui  istos  gemitus 
etiam  habuerunt,  quanquam  eos  non  agnoverunt.  Sed  extra  hos  gemitus 
nuUa  pars  orationis  recte  aut  intellecta  aut  pronunciata  est,  ut  debet 
et  ut,  Dei  gratia,  nunc  oramus  ac  reliquos  quoque  docemus  orare.  Extat 
sententia  cuiusdam  heremitae  inter  monachos  celebris,  qui  dixit  Nulluni  n 
esse  tantum  laborem,  sicut  est  labor  orandi.*  Id  quidem  verum  est,  si 
respicias  ad  orandi  legem  sine  üde,  quae  tradita  fuit  sacrificulis.  Sed 
magis  verum  est,  cum  loquimur  de  oratione  in  fide,  ut  cor  reluctetur 
conscientiae  et  desperationi  ac  audeat  fiducia  miscricordiae  Dei.  Quan- 
quam difücultatem  hanc  mitigat  non  .solum  promissio  orantibus  facta,  » 
item  mandatum,  sed  etiam  necessitas,  quae  nos  urget.  Quod  autem  ad 
ipsain  rem  attinet,  oratio  sine  fide  vere  est  impossibilis.  Ilaec  enini  iluo 
orationem  faciuut  efficacem,  promissio  Dei  et  tribulatio.  In  his  exercete 
«aitii. »,  c  voß  et  asuefacite   vos  etiam  ad  clancularias  preces  'in  cubiculo',  sicut 

Christus  praecipit.     Quodsi  Satan  eam  orationem,  sicut  solct,  conatur   >» 
impedire,    discite    oculos    daudere    et    dicere:     O    Domine,    ecce     hie 
tribulatio  et   angustia.     Ego   hie  [®fl.  C]  periditor,   ille  frater  meus   sie 
periclitatur,  sie  vexatur  a  Satana,  non  patitur  tempus,  ut  de  me  cogi- 

')  ViUie  patrum,  V,  VI,  -J  Agatlton;  Migne  73,  941. 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  120,1)  25 

Usl         'Invoco' :  ^aö  ift  «L^mma  sapLientia :  fluc^§  jum  ^LC^flOtt  äuejelauf f en. 
er  ml   summaiu   audLaciara,   pertTtictam   frontem^   in   suo   praeceptto 
promissione;  hoc  sacrificium  vult,   quia  dicit:  'Exaudit  me        ^^^^^^^ 
malmo-  'auditor  precum.'    Hoc  nomen  ei  reUnque.    Si  est  auditor,  debctCf.65,. 
5  etiam  orari  a  nobis.    Nunquam  est  oratio  dicta,  quae  non  sit  exaudita, 
quia  'exauditor  precum'.  Ut  hie:  'cum,  exaudit.'  Hoc  in  consoltationem 
ut,  cum  oraveris,  certus  sis  te  exaudtiri.    ®a^  Amen  gebort  brauff,  Ut 
Sic  jditeujft  ut  ille:  'EtexauLdit.'   Ipse^  in  corde  novit  hoc,  quia  promittit  , 
praecipit,  docet.   Et  exemplis  ostendit.   Hoc  accipe.   EpithLcton  dLivmae 
10  maiestiatis,  quod  'auditor'  omnium  gemituum,  qui  fide  etc.     Si  non  ht 
statim,    tamen   suo   tempore;    si   non   modo,   [«1.113*]   Act   mehore;    si 
uon  per  illam  personam,  etc.    Hoc  Bertnhardus  pulchterrime,  nee  mehus 
dictum:  Fratres,  cum  oratis,  nollte  dubtitare  de  oratione  vtestra,  sed 

')  Martial  11,  27.         '')  David.        »)  OoU. 

Dr]tem,  simne  bonus  an  dignus,  adiuva  me  in  tempore  secundum  verbum 
15  tuum  etc     Hoc  modo  considerata  causa  et  promissione  vmcitiu-  Satan. 
Et  ad  hanc  rationem  orandi  invitat  nos  David  suo  exemplo,  non  solum 
in  periculo  impiae  doctrinae  sed  in  omnibus  tribulationibus.    Ac  placet 
Deo    si  hie  flducia  misericordiae  et  promissionis  bene   sis   impudens, 
secundum  hoc,  quod   sequitur:  'Et  ipse  exaudivit  me.'      Quasi  dicat: 
ao  Hoc  modo  declarat  Dens  sibi  gratam  esse  orationem  nostram,   quam 
suscipimus  flducia  promissionis  et  misericordiae  eins,  quod  eam  exaudit. 
Atque  hie  vide,  ut  hoc  nomen  Dei  diUgenter  discas,  quod  David  hic  ei 
tribiüt-  'AVDITOR  PRECVM',  ac  cave,  ne,  cum  oras,  per  diffidentiam 
hoc  nomen  ei  eripias,  sicut  plerumque  facimus.    Nam  sicut  Germanico 
25  proverbio  dicitur  flnem  commendare  omnia,  si  bonus  sitS   Ita  plenque 
in  concludenda  oratione  peccant  ac  orationem  vitiosam  reddunt.     Cum 
enim  addendum  est  Amen,  dubitatio,  quae  in  cordibus  est,  Amen  mutat 
in  negativam,  quod  nihil  sit.    Contra  hanc  dubitationem  David  hic  nos 
conflrmat  suo  exemplo  et  praeter  promissiones,  quas  habemus,  propomt 
30  suam  experientiam,  ut  nos  ad  orandum  in  flde  excitet,  ut  statuamus 
Deum  certo  nos  auditurum  esse,  siquidem  est  auditor  omnium  gemituum 
eorum,  qui  in  üde  orant.  Quod  si  non  tam  cito  audit,  audiet  suo  tempore, 
si  non  audit  eo  modo,  quo  tu  vis  et  optas,  audiet  meliore,  si  non  per 
hanc  personam,  quam  tu  optas,  faciet  per  commodiorem  etc.    Sic  dicit 
35  Bernhardus  alicubi,  nee  memini  me  quidquam  legisse  in  omnmm  recen- 
tiorum  scriptis  de  oratione  aut  pulchrius  aut  magis  pie  dictum:  Fratres, 
inquit,  noUte  dubitare  de  oratione  vestra,  sed  scitote,  quando  verbum 

14  me  fehlt  B  35  quiddam  B 

')  Spriehivörtersammlung  460,  ünsre  Ausg.  51, 660. 


26  >n  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  120, 1) 

Hsjcerti,  quam  primum  per  üs,  mox  scripta  coram  ocluUs  dei,  et  certi  eam 
exauditam;  Et  aut  flet  hoc,  quod  petitvir,  aut  expedit  non  fieri.  Sic 
dei  respousum:  fiat,  quod  petitiir.  Si  non  possum  redimere  mulierem 
in  abor.su,  fiat  tarnen  oratio  exaudita.  2)n^  jol  man  oiüis  je^cn,  Ut  orans 
fe^  Amen  braiiff,  Ut  hie:  'Et  exaudjvit  me.'  Ideo  nemo  tam  bene  orat  s 
ut  cinfcitig  Dnj(^ulb,  SunQe  Oold,  hoc  nihil  dubitat.  Ipsi  loq^uuntur  de 
celo  ao  UbLeuter  vellcut  e.sse  in  eo.  Est  vcra  et  plerophLora  oratio;  pueri 
Jollen  a  nobis  discere,  econtra  nos;  forma  [m  discant  a  nobis,  et  vim  et 
efficaciam  ab  ipsis.   ®aö  mad)t  ünjei  natura  perversa.  Ideo  fomen  Dnjet 

9  efSciam 

Dr]  per  08  erumpit,  tunc  oratio  vestra  scripta  est  in  oculis  Dei,  et  aut  fiet,   lo 
quod  petitur,  aut  expedit  non  fieri.i   Quid  potuit  dici  magis  Chri.stianum  ? 
quid  consolatione  plenius,  quam  quod  Deus  tauquam  Eex  quidam  nuini- 
ficentissimus  ad  omnes  supplicationes  nihil  aliud  respondet  quam:  Fiat, 
quodjpetitiu- ?        ;;.    : 

Sed  inquis:   Saepe  fit  diversum.      Quoties  oratur  pro  gravida  et  is 
parturiente  foemina,  quae  in  partu  moritur  ?    An  enim  lacobum  non  putas 
orasse  pro  sua  Eachel  in  tali  periculo  occumbentem  ?  Sic  oravit  David 
maxima  spiritus  contentione  pro  filio  ex  Bathscba,  sed  oratio  i'rustra  fuit. 
Eiusmodi   etiam   inter   sanctos   innumera    quotidie   exempla    videmus. 
Eespondeo:    Utcunque    sit,    hoc   primum    statuendum    est,    Deum   esse  jo 
auditorem  precum.      Hie  titidus  Deo  nunquam  est  adimeudus,   Sicut 
in  hac  tide  prima  pueritia  puk'herrime  orat,  quae  sie  de  Deo  credit,  quod 
audiat  et  largiatur  omnia.    Haue  fidem  sine  dubitatione  in  puk^ierrima 
plerophoria  pueri  retinent;  quare  eorum  orationem  et  probo  maxime  et 
saepe   milii   ad   exemplum   propono.      Quanquam   enim   pueri  formam   ai 
orandi  et  verba  a  nobis  discunt,  tarnen  nos  recte  ex  ipsis  disceremus  ora- 
tionis  efficaciam,    propter  nostrae  naturae  perversitatem  et  malam  in- 
stitutionem  quoque.    Etjxo  hoc  primum  sine  exceptione  est  statuendum, 
quod^nostra  oratio  sit  exaudita. 

Secundo,  exauditio  sie  est  definienda,  non  ut  Deus  semper  faciat,  so 
quod  nos  optamus,  sed  ut  faciat,  quod  nobis  est  utile.  Nam  Deus  e\ini 
bonus  Sit,  nihil  potest  darc,  nisi  quod  bonum  est.  Nos  auteni  saepe  pro 
lil)eris,'  saepe  pro  aniicis,  saepe  pro  nobis  ipsis  uranuis.  non  cjuod  est 
bonum,  sed  quod  nobis  bonum  esse  videtur.  In  talibus  Deus  etiam  tum 
cxaudit,  cum  non  facit,  quod  nos  petimus.  Itaque  in  oratione  Dominica  n 
priuH  i)r()  sanctificatione  nominis,  pro  adventu  rcjini  Dei,  j)ro  vohnitatis 
8uae  implctionc  oratur  quam  de  nostris  et  vitae  nostrae  eommodis,  ut 


')  Sermones  lie  tempore,  Mujne,  Bd.  ISS,  WO. 


In  XV  Psalmos  gnuluuin.    1532/3:5.    [1540.]    (P.s.  120,  2)  27 

ils]  onitiorics  |o  fiiuer.  cousolatio  posita,  exauditas  esse  nostras  preces  statim, 
ubi  factae. 

Dixinuis  1j[uiic  vei'S[um  indicere  arg[umentmn  liiiius  psalmi,  qiiodv. 2 
orat  pro  pura  d[Octrma  et  S[ancto  verbo  adLversus  bereticas  linguas; 

5  deinde  esse  psalmum  exemplum  non  soluin  consolationis,  sed  imitationis, 
ut  sciamus  et  persuasi  simus,  ubicunque  ortum  verbum,  mox  venire 
f[ures  et  latrones,  ne  apiid  nos  videatur  novum,  .semper  ita  fuit.  Cavere 
nou  posLSumus,  quin  Satan  inter  f[ratres,  quin  Oriente  ver[bo  Sat^an 
adsit  medio.    Ideo  non  dormitandum,  sed  assid[ue  vigLÜandum,  verbum 

10  dei  urgendum,  quia  tentator  non  dormit,  '■pug[nandum  contra  spiritualia'.  sw.  6,ia 
Sic  inter  fratres  Cain  et  AbLcl  et  omnes  domest[icos  SLanctorum  patrum, 
IsmaelLem,  IsaLac.      Quia  diab[olus  est  inimicus  dei,  persequitur  deum 


9  medio]  meo 

Dr]  scilicet  in  talibus  Dens  non  faciat,  quod  nobis  videtur  esse  bonum,  sed 
quod  vere  sit  bonum.   Eecte  igitur  traditur  discrimen  rerum  petendarum, 

15  ut  in  iis,  quae  ad  gloriam  Dei  et  salutem  nostram  pertinent,  sine  con- 
ditione  statuamiis  nos  exaudiri,  contra  in  iis,  quae  ad  hanc  praesentem 
vitam  pertinent,  etiam  speremus  liberationem,  Sed  cum  resignatione 
nostrae  voluntatis  in  vohmtatem  Dei,  ut  in  talibus  Deus  faciat  secundum 
quod  ipsi  videtur  et  nobis  utile  est.   Ipse  enim  seit,  quid  sit  bonum,  nos  wöm.  s,  2« 

20  non  scimus,  Sicut  Paulus  quoque  dicit.  Ad  hunc  modum  salvandus  Deo 
nostro  fideli  et  bono  est  titulus,  quod  sit  'Auditor  precum',  Sicut  hie 
David  de  eo  concionatur. 

II.  Domine,  libera  animam  meam  a  labiis  v.2 

iniquis  et  lingua  dolosa. 

3s  Haec  est  propositio  Psalmi,  orat  enim  pro  doctrina  et  sancto  verbo 

adversus  haereticas  linguas.  Dixi  autem  initio  Psalmum  hunc  non  tan- 
tum  esse  accipiendum  pro  exemplo  ad  imitationem  seu  doctrina  m,  ut 
discamus,  quid  in  hoc  periculo  feceritDavid  et  nobis  quoque  sit  faciendum, 
sed  etiam  accipiendum  esse  pro  consolatione  contra  ingens  illud  scanda- 

30  lum,  quod,  iibicimque  sana  doctrina  efflorescere  incipit,  ibi  mox  fures 
et  latrones  exoriuntur,  sanae  doctrinae  hostes  a  Satana  excitati;  Ne 
scilicet  nobis  videatur  novum  esse,  quod  orto  Euangelio  Anabaptistae 
et  similes  pestes  religionis  exorti  sunt,  sed  ut  vigilemus  excussa  securi- 
tate,  cum  videamus  eum,  qui  nos  tentat,  neque  dormire  nee  cessare,  et 

36  'pugnemus  contra  spirituales  nequitias',  cum  quibus  semper  sanctis  bellum  epij.«,!« 
fuit.   Abel  hostem  habuit  Caynum,  Isaac  Ismaelem,  lacob  habuit  hostem 
Esau.    Huius  inimicitiae  autor  Satan  est,  qui  Deum  et  verbum  eius  perse- 


28  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  120,3,4) 

Hs]  et  verbum  eiu.s  cede  et  mcnrtLacio.  Ideo  pf^arret  non  cotr[itet  se  vocatum 
I.  Um,  j,j  ad  securitatcm  vitac,  scd  'didactikos'  et  per.severans  in  doctLriua,  verbo  do- 
cendo  et  argLuendo.  Quando  abest  verbum,  omnia  in  pace  quam  pess^ima. 
[Sl.  llSb]  i.  e.  meipsum.  Nos  accipinnis  pro  'anima'  pronomen. 
'a  labiis  mcndLacibus',  et  er  fd)tlt6,  quod  Hegen \  i.  e.  docent  falso,  trieiicu 
mutabLili  rethoLriea  et  amplificant,  bu^en  et  |rf)mucfen,  bas  '\\unb  et  |d}aub. 
In  ista  tent^atione  certo  exp^erimus  adversario.s  verbi.  Si  non  AnabLapti- 
stae,  SacraLmentarii  diabLolici,  tum  rustici  et  contemptores  et  qui  diver- 
sum  docent.  et  in  corde  diabLolus.  Orabis,  exercebis  verbum  et  coniunge 
oratio  nem. 

V.  3  '  Quid  dabitur' :  Iste  versus  apud  patres  aliter  interpretatus.  Aujitusti- 
nus  se  ma«erat  et  exercet  praesertim  in Confes^sionibus.  Sic  intelLÜgit:  i.e. 
quo  remedio  liberaberis  cadem  ipsa?^  'Da  mihi  sagrit[tas  potentis'  etc., 
»nenn  id)  bie  ^ett!  hoc  longe  tractat  et  exponit  ELuangelium  et  verbum, 


11  aliter  über  (versus)  14  exponit  mit  Strich  zu  sagitLtas  Z.  13  gezogen 

')  =  lügen.  ')  Nämlich  lingaa  dolosa. 

Dr)  quitur,  non  caede  solum,  sed  mendacio  quoque.  Haec  scire  magna  con-  u 
solatio  est,  ne  in  talibus  periculis  despondeannis  animum,  Sed  cum 
primum  ad  ministerium  verbi  vocamur,  contra  hoc  periculum  nos  con- 
firmemus  et  summo  studio  caveamus  securitatem,  quam  mendaces  linguae 
et  dolosa  labia  non  permittunt.  Itaque  contra  mendaciter  dialccticantes 
et  dolose  rethoricantes  debemus  parati  esse,  non  solum  ut  strenue  recla-  »o 
memus  et  obiurgemus  eos,  sed  etiam  ut  diligenter  oremus  ac  memineri- 
mus  a  Davide  nobis  ostendi  hie  Dominum  liberatorem,  qui  solus  in  tali 
periculo  nos  servare  et  perdere  adversarios  possit.  Coniungi  enim  debent 
exercitium  verbi  assiduum  et  oratio.  Hebraismus  est:  'Libera  animam 
meam',  id  est,  me  ipsum.  u 

V.»  III.  Quid  detur  tibi  aut  quid  apponatur  tibi 

ad  1  i n g u a m  d o  1  o s a  m  ! 

V.4  IUI.  Sagittae  potentis  acutae  cum  carl)uiiibus 

desolatoriis. 

Ili  versus,  cum  facilem  sententiam  habeant,  varic  tractati  sunt   a   3« 
l)atribuK,  propter  ineptam  versionem.    At  praecipue  Augustinus  beiic  hie 
HC  macerat.    Quid  dabitur  tibi,  exponit,  id  est,  quo  remedio  liberaberis t 
et  respondet:  Appone  vel  da  mihi  sagittas,  hoc  est,  Euangelion,  et  ciuu 
hoc  carbones,  hoc  est  exempla  patnini.'    n;i('c  inultis  disjjutat.  «od  nos 


')  tMarrationu  in  I'ialmot,  Mignt  37, 1600. 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532,33.    [1540.]   (Ps.  120,  4)  29 

Hs]  et  cum  hoc  exempla  SLanctorum  patriim  'carbones'  vocat.  Istas  pia.s 
cogLitationes  et  speculationes  patrum  sinamus  valere,  quantiim  etc.: 
non  sunt  heretica,  sed  non  propria.  Non  est  hereticus  dicendus,  qui  per 
Cataclu[esin  afleitetc,;  sunt  b[onae  dementationes  bLonorum  hominum. 

5  Est  ineptia  quaedam  S[anctonmi  valde  tolerabilis.  toleremus  istas. 
Sed  propria  sententia:  'Quid  facit  lingLua  ?'  excitat  seipsum  et  parat  sibi 
occa^sionem  aceusandi  istam  lingLuani.  Vis  scire,  quid  faLciat?  dat  mihi 
mahmi  mag[num,  deinde  addit  tentat[iones,  urget,  exercet!  Eespon- 
dendum  per  accusationem,  captata  oc[casione  per  quaestionem. 

10  Ipsa  lingLua  est  sagit[ta,  cum  carbLonibus,  lunipcLris.  Non  est  abusus,  v.  4 

sed  proprius.  duplicibus  imaginibus  depinxit  pestÜLentem  ling^uam, 
mendacii  et  doli,  quae  reth[orica  et  dial[ectica.  Sunt  sagittae  et  sunt  car- 
bones.  Ibi  proprio  depicta,  quasi  per  imag[inem,  vis  ling[uae  hereticae, 
quomodo  deus  inspiciat  et  omnes  spiLrituales  homines.    (2tnb  ein  fd)arffev 

15  pfteil,  quem  exercitatus  miles  fd)euft.  Diab[olus  est  exercitatus,  bellLum 
gessit  a  principio  mundi  cum  tota  EcLclesia.  Sepe  victus,  sed  semper 
redit.  [581. 114»]  Multa  belLla  cum  AbLraham,  Adam,  lacob  etc.,  sie  semper. 
quo  maiores  viri,  hoc  atrocius  cum  eis  congred^itur.     6r  i[t  ut  b^onus 


5   sanctorum]   ss   [sonst  =  s|piritus   sLancti]  7  Vis   c  aus  Qui  12  quae]  qui 

13  vim       beretice  17  Hier  etc.  steht  Christo  18  quo]  qpö 


Dr]  ea  sinamus  valere,  quantum    valent;  etsi  enim  propria  non  siint,  tamen 
20  neque  haereticum  nee  noxium  est,  in  loco  non  proprio  bonam  sententiam 
per  catachresin  afferre.    Sunt,  ut  sie  dicam,  hae  tolerabiles  ineptiae  sanc- 
torum, nos  tamen,  sicut  interpretes  decet,  propriam  sententiam  sequemur. 
Sic  igitur  reddendi  sunt  hi  duo  sequentes  versus: 

Quid  poterit  in  te  lingua  dolosa?  aut  quid  efficiet? 
2i  Est  ut  acutae  sagittae  potentis,  iit  ignis  in  iuniperis. 

Interrogatio  eo  pertinet,  ut  se  excitet  et  quasi  occasionem  instruat 
accusandae  linguae  dolosae.  Sicut  profecto  gravissime  describit  duabus 
insignibus  similitudinibus,  quam  pestilens  res  sit  impia  doctrina  et  quid 
de  ea  Deus  et  spirituales  homines  iudicent.  Primo  comparat  eam  sagittae, 

30  non  obtusae,  sed  acutae,  deinde  quae  eiaculatur  non  ab  imbelli,  sed  a 
robusto,  ut  utrinque  periculum  sit,  et  ab  ipsa  sagitta  ad  penetrandum 
apta,  et  ab  eo,  qui  telum  magna  vi  torquet.  Igitur  diabolus,  haereticorum 
pater,  hie  nobis  proponitur  tanquam  miles  exercitatus  et  potens,  qui 
contra  Ecclesiam  a  conditione  humanae  naturae  pugnavit,  et  quanquam 

35  saepe  sit  victus,  non  tamen  cessat,  sed  redit  gravior  et  cautior,  et  quanto 
isti  instructiores,  sanctiores  et  doctiores  sunt,  cum  quibus  belligeratur, 
tanto  ipse  incumbit  fortior,  tanto  aggreditur  eos  atrocius.   Igitur  Spiritus 


30  In  XV  Psalmos  gradiiuni.    1532,33.   [1540.]   (Ps.  120,4) 

Hs]  ftiger.     Ecclesia  loquitur  secunrtiim  sensum  infirmitati.';,  qiiia  revera,  si 

specte.s  a(lLver.«ariorum  maliciam,  potLentiara,  tarn  pleniLtudineni  viven- 

tium,  videntur  oppressiui  lianc  arme  Ec[clcsiam.     Et  sie  .semper  fnit 

fa[cies  EcLclesiac,  quasi  infirmior  esset  et  diab[olus  potentior.   Et  P^auhis: 

2.»or.i«. s'Virtus  in  infirmitate  perficitm'.   ])ial)Lolus  miii?  (libbor  jein,  tiiiirupliator,    •- 

sed  semper  ante  victoriam.     Sie  videmus  nostro  exemplo.     Adversarii 

praeferun[tiir  viribLUS,  diligLcntia,  peiseverantia,  pertinacia,  quia  diabLO- 

lus  est.     Eeele.sia  dicit  et  uos:  luva,  —  quomodo  simiis  einfeltifl  contra 

maliciam,  parvi,  modi^ci  contra  multitudinem,  infirmi  potentiam,   Sint 

anatiii.s.ao  docti  et  anf^emjLCV,  nos 'dispersae  oves'.  Ideo  'lin.ij[uam  here^ticam'  jd)ncit  !^  >o 

s. lim. 2, 17  Ut  PLaulus:  'Cancer'  etc.    Si  Sch[wermenis  ()tc  aiiff  temc  et  nou  adcsset 

fidelis  DLOctor,  qui  wljetet,  |oIt  1  Wuftcn  leien  in  3  diebus.   Si  admitteretnr 

cum   pio  ÜLOctore,   ev   jol   l)l)nx   511    id)oiicn    mari)en,    qiiia    vul.sns  est 


?/8  üier  quia  diab[olu8  est  sieht  non  potest  cessare  8  (simpl[ices)  einfeltig 

')  =  schneide  ab. 

Dr]  sanctus  loquitur  liic  secuudum  carnis  sensum,  hoc  est,  secundum  cosita- 
tiones,  quas  in  periculo  hoc  habent  sancti,  et  vocat  impium  Doctorem  n 
sagittam  in  manu  potentis.  Si  enim  spectes  advei-sariorum  multitudinem, 
audaciam,  glorias,  studia,  conatus,  pertinaciam,  ingeniorum  celeritateni, 
vafriciem,  qua  ehuluut  aut  calumniantur  sancte  dicta,  videntur  opprossuri 
Ecclesiam,  quae  multis  modis  inferior  et  infirmior  iudicatur.  Satan  itaque 
ceu  telum,  quod  nulla  arma  sustinere  pos.sunt,  videtur  triumphaturus  ao 
esse,  Sed  si  (inem  exi)ectes,  contrarium  experieris.  Sicut  enim  Ecclesia 
propter  infirmitatem,  ciini  multitudinem  hostium  ac  siiorum  paiicitatem 
considerat,  turbatur  ac  ruinam  metuit,  Ita  Satan  inflatur  successu,  cum 
videt  ad  primum  conatum  omuia  procedere.  Kam  doctrina  impia  'scrpit  ut 

».ttin.  3,1;  Cancer'  et  maxiraa  incrementa  in  horas  sumit,  ita  ut  in  bene  eonstitutis  » 
Ecdesiis,  qualis,  Dei  gratia,  haec  nostra  est,  si  cui  fanalico  locus  doccndi 
permittatur,  sulüto  omnia  subvertantur.  Sic  perrumpit  sagitta  haec. 
Cur?  quia  impellitur  a  Satana  et  vulgus  est  ceu  officina  Satanae,  propter 
fastidium  et  eontemptum  quotidiani.  Quia  autem  hacrelicl  a  veteri 
et  quotidiana   ratione  docendi  discedimt  et  sernjicr  nova   afTerunt,  fit,  30 

j^jjjj,^  „quod  Moses  dicit,   ut  'ebrius  aiiiuehciidat  sitientcni'  et   sagittae  i.stae  vi 
perrumpant. 

Porro  in  Script  ma  u.-ilatus  «luoqiie  tropuR  est.  ut  sagittae  appellentur 
Vi  4S.6  ^'•'•■bum,  Sicut   patet   ex   Psalnio    IT).     Et   mala  liugua  proverbiati  ligura 

dicuntur  sagittae  ex  aliena  pharetra,  aut  sermones  aut  consilia  ab  aliis  1% 
HUggesta.     Proprie  autem  falsae  doctrinae  hoc  nomcn  convcnit.  quae. 


'Jd  fmatiu  A 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  120,4)  31 

Hs]  (liaboli,  vüescunt  ei  assidua.  Eot^tensis  Ijat  beit  forteil,  offert  nova,  ideo 
perrumpit.  %a^  flogt  Bcclesia:  sunt  vakle  acutae,  fcf)euft  ut  diabLOlus, 
est  quam  diab[olus.  Verbum  vocatur  sagLitta  in  sac[ris  literis,  lingLua 
mendacii  est  sagLitta,  et  acuta  et  »not  jiujevuft,  gcjd)erfft  a  diabLolo,  quia 
.s  armat  sua  per  scrip[turam,  exemplum  patrum,  per  similitudines.  Num 
credLendum,  quod  corpus  et  sanguis  in  pane?  Quantum  idolatriae  com- 
mittes,  si  solum  p[anem  adores!    ^ns  finb  sagLJttae  acutae  et  valide  iac- 


5  armat(ain)  6  sanguis]  vinura 

Dr]ut  dixi,  facillime  penetrat.  Sic^  Munzeri  sagittae  erant  seditiosae  voces, 
quibus  iusta  imperia  abolere  nitebatur,  incendebat  animos  simplicium 

10  exemplo  Gedeonis,  losua  et  similium,  qui  divino  mandato  Phiüstaeos 
eiecerunt  e  terra.  Commemorabat  magistratuum  vitia,  quod  aut  verbum 
persequerentur,  aut  secundum  verbum  uon  viverent.  Igitur  docebat 
nullam  eis  deberi  obedientiam,  non  deberi  censum  etc.  Hae  sagittae 
simplicium  animos  confodiebant.     Anabaptistarum   sagittae   erant  Bap- 

15  tismum  esse  efücacem  in  credentibus,  Pueros  non  credere,   Ergo  non 
baptizandos  esse.   Item,  Prius  docendos  esse  homines  quam  baptizandos 
secundum  sententiam:  'Ite,  docete  et  baptizate  omnes  gentes,'  Pueros,  iij!,uti).  2«,  i9 
antequam  doctrinam  possunt  intelligere,  baptizari.  Ergo  rebaptizandos 
esse.     Quidam  dignitatem  baptismi  elevabant,  quod  aqua  nihil  faceret 

20   ad  remissionem  peccatorum,  quam  tamen  Christus  immediate  coniungit 

cum    Spii'itu    in   regeneratione,    Johan.   3.   Hujusmodi    sagittis   conflxa  Sofi- s,  f. 
imperitorum  pectora,  quantumvis  stultos  errores  complectebantur.  Idem 
nobis  usu  venit  cum  Sacramentariis,  hi  etiam  sagittas  suas  habent,  quibus 
multorum  corda  sauciarunt.    Btsi  autem  cordatis  imponere  non  possint, 

2:,   qui  sciunt  in  millius  hominis  iudicio,  sed  simpliciter  in  verbo  Dei  esse 
acquiescendum,  tamen  quia  sagittae  acutae  sunt,  incautos  et  imperitos 
vulnerant.    Congerunt  similitudines:  'Ego  sum  Petra,'  'sum  Vitis,'  'sum goÄ!'!'* 
Via,'  Postea  volunt  ad  eundem  modum  intelügi  verba  Christi:  'Hoc  est^"""'*" 
corpus  meum,'  id  est,  Signum  vel  figura  corporis.   Haec  pingunt  et  ornant  äRattii.  sc,  se 

30  Patrum  sententiis.  Aiigustinus  definit  Sacramentum  esse  sacrae  rei 
Signum^,  Igitur  hie  est  Sacramentum  corporis  Christi,  hoc  est,  Signum, 
non  ipsum  corpus.  Sed  quaeso  te,  quid  dicturi  erant,  si  aut  hanc  Augustini 
sententiam  non  haberent,  aut  Sacramenti  appellatio  Coenae  domini  nim- 
quam  esset  indita  ?    Sicut  etiam  in  prophanis  scriptoribus  videmus,  quam 

35  longe  aliter  appellatione  Sacramenti  usi  sint.*  Haec  fere  praecipua  sunt, 
quae  miseri  ad  verba  Christi  evertenda  afferunt.  Nam  quod  Patrum  testi- 


')    Die    folgenden   Beispiek    ohne    Vortage   in   der  Handselirift.  ^)    Ejiistolae, 

Migne  33,  528.  ')  Z.  B.  Oicero,  De  republica  2, 35, 60. 


32  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   (ISJO.)   (Ps.  120,  4) 

Hs)  tantur  per  arcuni  diaboli  i.  e.  os  mendacü.  Idt'o  si  tu  non  liberas  a  ling[ua, 
tum  succumbemus,  ipsi  vineent.  [SI.  114'']  Si  ego  non  vincar,  tarnen 
fa^cio  iniafjLineni  propter  alios;  lacerant  et  perturbLant  et  dissipLant 
Ecclesiam,  quod  hOLmines  l)rr  lüCvben,  nescLiunt,  utri  credant.  Ego  doceo, 
quantuni  possunuis.  CetLerum,  ut  oremus.  Non  est  opis  nostrae,  redinieie 
ecLclesiam  contra  perturbLatores,  nisi  deus  iuverit.  Debet  Sl^nifcv  ^Levr 
©LOtt  TOLimjCt  et  CingLÜo  nn  topff'  vel  convertit  adherentes.    Si^ov  iol? 


7  tu  0  3  nach  dissipant  nochmals  et  4  utri  e  atis  cui 

')  iV^.  greifen. 

Dr]  monia  converrunt  et  magno  conatu  nituntur  ostendere  veterem  Ecclesiam 
sie  sensisse,  quem  liaec  ita  moveant,  ut  iileo  a  Christi  verbis  discedat  ? 
Cum  praesertim  non  hoc  sohim  probare  possimus,  veteres  etiam  eo  modo,   lo 
quo  nos,  de  Sacramento  esse  locutos.     Sed,  si  quis  simpliciter  veterum 
autoritate  nitatur,  eum  necessario  multa   prol)aturuni,   quae  manifeste 
cum  Sana  doctrina  pugnant.    Periculosa  itaque  haec  via  est,  ideo  Christi 
verba  depravare,  quia  veteres  de  iis  aliter  videntur  esse  locuti,  quam  nos 
solemus,  qui  dicimus  Christum,  sicut  verba  sonant,  cum  panem  dedit,  de-   is 
disse  corpus  suum,  et  cum  vinum  dedit,  dedisse  sanguinem  suum.     Ita 
enim  nobis  de  his  verbis  iudicandum  est,  sicut  iudicarunt  Apostoli,  cum 
haec  verba  ex  Christo  audirent ;  'Accipite,  comedite,  hoc  est  corpus  meum.' 
Non  est  cogitandum,  quid  ille  aut  alius  dixerit,  cum  res  nondum  veuisset 
in  disceptationem,  longe  enim  aliter  videmus  locutos  patres  in  discepta-   w 
tionibus  et  extra  disceptationes.     Deinde  illis  ipsis  temporibus  patrum, 
quorum  autoritate  nituntur,  bona  pars  sanae  doctrinae  depravata  fuit, 
sicut  testantur  Origenis   in  Cireca,   Augustini  et   Hieronymi    in   Latina 
Ecclesia  libri.    Quod  autem  haec  nostra  sententia  Sophistaruni  argutiis 
implicita  et  ridiculis  quaestionibiis   prophanata  est,   quas  Sacramentarii  »s 
lascive  exagitant,  quid  ad  nos,  qui  sine  disputatione  retinemus  Christi 
verba  et  ea  merito  praeferimus  omnium  hominum  opinionibus  et  iudiciis, 
etiam  veteris  Ecclesiae,  sicut  ipsi  vctorem  Ecclesiam  appollant  1     Cum 
tarnen  fateri  cogantur  multa  veterum  dicta  nostram  senteutiam  probare. 
Ea  quoniam  Sophistice  interpretantur,  hoc  ipso  ostendunt,  quam  nobis  so 
facile  sit,  si  hoc  modo  liberet,  idem  facere  in  interpretandis  iis,  quae  ipsi 
adducunt.    Sed  accidit  eis,  quod  (Jraecus  Poeta  dicit: 

86'  Siiixog  Xdyog 
voaibv  Iv  avTM  tpaQfidxoäv  Seixat  acoipütv.^ 

Et  tarnen  non  bene  munita  corda  ceu  sagittae  penetrant,  decipiuntur  si 
enim  simplices  magnirica  specie  et  fuco.  quo  sua  pingunl  honiines  oiisli- 


')  KuripidfS,  l'hominsiir  •/"//. 


In  XV  Psalnios  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  120,4)  33 

Hs]  Sunt    sag[ittae    nocentisL.simae,    quae   iaciilantur   tanqiiam    a   gy^ante, 
ididvff  et  geiiialticj  c)efd)ofien\  i.  e.  multos  pertuibant  et  oceidunt.    ßr  ift 
oin  ftavdev  J[euffel,  qui  sagittat;  non  stipulae.    Sic  P^aulus:  'AppreliLen- gpi,  e.ir. 
dite',  omnia  'Ignita  tela'  etc.  istis  vocabidis  reddidit  totum  versum  istimi. 

5  Sunt  tela  acutis[sinia,  validi.SLsima,  Deinde  etiam  ignita,  'cum  car- 

bLonibus.'  'luuiperorum' :  jinb  feuerpfeil,  fd)ar^ffLe,  geioaltLige  gefcftoffen  et 
3linbcn  an  et  bornen  line  ber  ^^L^uffel.     CarboLnes  non  sunt  nostri,  sed 
quasi  ift  Itcd)te  Ii:>l)e,  Ut  18.  psalmus:  'fulgura  cum  carbonibus'.    Vocat<pi.i8, 13 
fulgura,  nennt  et  carb[Ones  ab  ardere,  quod  videntur  in  ful[gure  merae 

10  flammae.  Ai'Listoteles  disting[uit:  ut  in  foln  blcft  et  nihil  videtur  (juam 
flamma.^  Nos  vocamus  |;rf)it)ar^.  Sed  hie  prunae,  ardens  ignis  et  inflamma- 
tus,  i.  e.  ignita  sunt  illa  tela  et  cum  carbo[nibus,  lunipcLris.  Materiam,  in  qua 
intelligo  Iunip[erum.  luniperus  est  lig[num,  qual[e  libLenter  urit.  Cedrus 
unctuosa  ligna  et  folia,  ramusculi  Ijart  an  einanber,  ubi  vicinitas  etc. 

15   Sic  in  bad)oIbev'  bufd}  lob*  bei  ignis  feer.    i.  e.  ista  tela  Ig^nita,  magmim 
incendium  facit;  non  iaculantur  per  ea  in  aquam,  sed  buv^  ^ol^.  Flammae 
lunipLcri,  ein  fteuer  im  buffrf)  rubet,  ba?-  bornet  et  had)t.  alibi:  'sicut^t.  118,13 
ignis  spinai'um  sub  ollis'.   freqLuenter  locuntur  de  isto  igne,  cj[ui  cito  ardet 


3  sagittant        zu  3  Eph.  6.  r  4  ista  voeabula        über   reddidit   steht   ut  seqnitur, 

mit   Sirich    zu    etiam  Z.  5   gezogen  11  ardes  12  qua]  quo 

»)  Substantiv.  ^)  De  colorilMS  IL  ')  =  WachoMei:  *)  =  loht. 

»)  =  dürr. 

Dr]nati.    Quaie  opus  est,  ut  cum  doctrina  sana  etiam  orationeni  coniunga- 

so  mus  ad  exstinguenda  'ignita  tela  maligni,'  sicut  Paulus  imitatione  huius(fpi,.  e,  ,6 
loci  videtur  appellasse    Ephes.  6.    Haec  est  prima  similitudo  de  sagittis 
in  manu  potentis,  quae  exemplis  bis  facile  intelligi  potest. 

Altera  similitudo  etiam  illustrem  efflcaciae  ac  celeritatis  significa- 
tionem  habet.    Sed  hie  Hebraica  Grammatica  nobis  opus  est,  neque  enim 

25  vocant  carbones  adusta  ligna,  etiam  cum  extincta  sunt,  sicut  nos  nostra 

lingua  solemus,  .sed   ipsam  flammam,    Sicut  Psalmus  17.  'Fulgura   cumtsf  is,  la 
carbonibus'  vocat  a  colore,  cjuod  videntur  esse  merae  flammae.    luniperi 
autem  similitudine  ideo  utitur,  quia  habet  ea  arbor  praeter  densitatem 
foliorum  etiam  pinguedinem  magnam.     Itaque  facile  ab  igni  arripitur 

30   et  luculenter  ardet.    Est  igitur  sententia,  quod  ista  tela  ignita  magnum 
incendium  excitant,  neque  enim  mittuntur  in  aquam,  sed  in  materiam, 
quae  facilüme  inflammatur,    Sicut   Scriptura  alibi  quoque  loquitur  de 
magno  incendio:  'Sicut  ignis  spinarum  sub  ollis,'  Cum  signiflcare  vult^j.  iis,  12 
eiusmodi  flammam  seu  incendium,  quod  facillime  et  late  spargitur.    Sen- 

3b  tentia  igitur  haec  est,   quod  homines  a  sana  doctrina  avertuntur  per 
eiusmodi  mendacia,  quae  valde  sunt  efflcacia,  sicut  is,  qui  primus  dispu- 
Sutfietl  Sffierfe.    XL,  a  3 


34  In  XV  Psalmos  gradiuim.    1532  33.    (IMO.l    (Ps.  120,41 

lls]  et  spargit.  [SI.  115»]  Ibi  non  solum  ignis  in  spinis,  sed  lunipLeris,  ubi  acce- 
Mnat.lfi'se  dit  unctuositas.  PLaulus  ad  fab[rum;  ut  Ka[rlstadiiis  cum'tuto'^  CinpLlius 
fani  et  ignem  lücttev,  postea  Anabj^aptistae.  wSic  currit  iste  ignis  istius 
linguae  et  telorum.  2)aö  ift  pictura.  hoc  conqueror,  quod  liabLet  ling[ua 
liereticoium  tantum  successum,  et  siibitiim.  PLaulus  cum  vertisLset  s 
dorsnm  a  suis  C^ivitatibus  et  vix  paucos  niaximo  lab^ore  couverteLiet 
ad  fidem,  Mox  introLierunt  psLeudoprophetae  totae  Ecclesiae,  subverte- 
«W.  H,  i'j  batur  tota  Asia.  ToiiLtra  tarde  accenditur  itriiis  SL])iiitus  s^aucti;  econtra, 
quia  invenit  mateiiam  idoneam.  Ideo  burncto  licd)tcv  lüd)^  ut  ein  biivr 
ftro  et  fett  tifern  I)oI^,  habet  in  natura  fomentum  istius  ignis,  i.  e.  ratio  lo 
est  plena  pinguedine,  quod  libLcnter  admittit  ista  tela;  non  habet  pro 
telis,  —  pro  snavis^simo  igne  e  celo  misso.  Ista  semper  fuint,  quae  multo 
lab[ore  edifLicamus,  illi  subito  subvertunt,  quia  inveniunt  opercuhini 
dignuni,  parati  homines  ad  audiendum  placentes  sibi.  Ideo  vertitur 
semper  ad  nova.    A  veritate  autem,  —  sed  veritatem,  i.  e.  ampLlectuntiir.   is 


'J  Ka[rIstadiuR   c   aus  Si  5  tantum]  tii        successum)   siico«iim  10  fomotiini 

')  =  TovTo.    Zur  Saclie  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  •2.%  107.  ■)  =  loh. 

Dr]tationem  de  Coena  domini  movit,  cum  particula  xovro  eiusmodi  ignem 
excitavit,  qui  nc  hodie  quidem  recte  sopitus  est.  Postea  accesserunt 
alii,  qui  quasi  oleum  alYuderunt,  ut  ignis  illovum  teloruiu  magna  celeritate 
in  vulgo  tanquam  in  silva  iuniperorum  cuneret. 

Est  igitur  haec  pictura  qnerela  quaedam,  quod  Haereticorum  lingna   »o 

«Pfl.  N,  i»tanto  successu  et  tam  subito  omnia  pervagatur,  Sicut  Paulo  accidit.  qtii 
cum  po.st  maximos  hibores  midtas  ecclesias  foeliciter  instituisset,  statini 
postquam  dorsum  vertit,  tota  Asia  a  pseudoprophetis  subversa  est. 
Hui  IIS  niali  quae  ca\i.sa  est,  prae.sertim  «um  ignis  Sjiiritus  sancti  adeo 
tarde  accenditur?  Maec  nimirum,  (|uod  liacretici  a  verbo  discedunt  et  sä 
ea  afiferunt,  quae  rationi  couvenire  videntur.  llaec  est  pinguedo  illa. 
quae  facile  ignem  capit  et  (iiiae  in  natura  sua  liabct  fomcnta  ignis.  Ilaciiie 
libenter  fovet  illa  tela  et  ea  habet  pro  <lulcissimis  rcmediis,  imo  pro  igni 
de  coelo  raisso.  Ergo  haec  est  omnium  saeculorum  calamitas,  ut  quae 
l)ii  doctores  multo  laliore  aedificant,  illi  subito  everlant,  inveniunt  enim  so 
operculum  dignum  tali  olla.     Nam  caru  libenter  audit  et  accipit,  (juae 

i.Bor.  s,»  intelligit.  Quia  autem  verbum  docet  ea,  'qiiae  in  cor  hominis  non  vene- 
runt,'  ideo  ratio  eito  avertilur  a  veritate  et  amplectitm-.  ([iiac  sibi  jdacent 
et   verisimilia  esse  videntur. 

Kocentur  autem  haec  in  nostram  consolationom.  <|Ui«(l  lingna  dolo^a   j\ 
niin(|uam  sine  incendio  movolur,  sicut  etiam  ciiloi  lingtuie  est  color  ignis. 


In   XV  Psalraos  gradnum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  120,4)  35 

IIa]  sed  facile  fastidiunt.  Hoc  dknintur  in  nostrara  consolLationem,  quod 
lingLua  feiiev  an,5iinb.  Ideo  habet  feiiev  fort),  habet  ignem,  ift  vot.  Ignis 
b[Onus  est  verbiun  dei,  est  fldem  docere  in  popi^ulo.  Pessimus  ignis  est 
cum  flammis  iunipcLrorum.  Hec  cogimur  ferre,  nihil  possnmws  facere,  sed 

5   rident,  proficinnt  in  peius.    PLsahnus:  Sßenn  tri)  mirf)  biubev  äunie,  nihil,  is.e 
sed  quo  plus  dico,  plus  rident,  sed  consolor  me  istis  exemplis,  sie  seniper 
factum.    Deo  gLratias  Interim,  quod  possumus  eos  ind^care:  Ista  d[icun- 
tur  non   sana,   sed  diab[Olica;     -   quod  incolLume  nostrurn  iudicium  de 
puritate  doct[rinae,  quod  video  igLnem  in  lunipLCris  et  sagLittas  diabLoli, 

10  quamquam  conformes  ad  rationem  naturalem,  [331. 115'']  sed  sunt  sagLittae 
igLnitae  diab[ol),  quo  incedit  ELuaugelium  et  cor.  Sed  video  eos  sag[itta8 
diab[oli,  uon  admittunt  ista  dog^mata  tanquani  salutaria  emplastra,  sed 
sunt  incendia  in  regno;  ibi  mögen  (cffrf)en  et  deus  mu5  geben  regen,  ut 
etc.     Istae  sunt  'pugLnae  spirituales',  de  quibus  mundus  nihil.  Ibi  deu.sepi)  e,  12 

16  non  soluni  largitur,  sed  ipse  iacit,  quia  non  pugnamus  cum  aeqaalib[us 
ut  in  corporal[ibus  pugnis,  sed  dos  inflrmiores,  pauciores,  simpLÜciores. 
Uli  instructi  multitudine,  potentia  exhortatores,  exagitat  eos  diab[olu8. 


1  Hec    c    aus    lila  S    quod    mit    Strlcli    zn    Deo    gratias    inlerim    /i.  7    ijezogen 

II)  pauciores]  paucios 


Dr]  Hic  igitur  ignis  bonus  est,  quando  verbum  Dei  et  fidem  docet  in  Ecclesia. 
Contra  est  ignis  malus,  quando  discedit  a  verbo  et  docet,  quae  rationis 

20  sunt.  Haec  videre  et  ferre  cogimur,  quod,  si  quis  se  opponit  et  eos  admonet, 
hunc  rident  et  capitali  odio  persequuntur  ac  quotidie  in  peius  proficiunt. 
Consolemur  itaque  nos  his  exemplis,  quod  haec  sie  praedicta,  scripta 
et  picta  sint,  isto  Psalmo  teste,  et  agamus  Deo  gratias  saltem  pro  isto 
populo,  quem  adhuc  retinemus,  Deinde  etiam  pro  dono.  quod  possumus 

95  iudicare  tales  doctrinas  esse  Satanae  sagittas,  quantumvis  sint  speciosae 
et  couveniaut  cum  sapientia  et  iustitia  carnis,  Item  cjucd  sint  ignis  ve- 
hemens,  qualis  in  iunipero  solet  esse,  ad  quem  restinguendum  omnem 
operam  omnes  conferre  debemus.  Hae  sunt  spirituales  istae  pugnae,  qtias 
mundus  nescit,  longe  maiores  quavis  corporali  liicta,  ubi  committuntur 

30   fere  pares  cum  paribus.  hoc  est,  homines  cum  hominibus.    Hic  non  solum 
pauciores  cum  pluribus  instinictissimis  malitia  et  potentia  committimm-, 
Sed  etiam  cum  Satana  et  spiritualibus  nequitiis,  a  quibus  illi  urgentur,  gpi).6, 12 
pugnamus.   Itaque  opus  nobis  est  auxilio  Dei  et  praesidio  Angeli  Michael, 
qui    illos    deiciat,  siciit  in  Apocalypsi  est.     Atque  haec  est  causa,  curoif.  12. 7 

35  oratio  et  gemitus  piorum  iu  tali  periculo  sint  necessarii,  ut  dicamus: 
O  domine,  nos  quidem  libenter  docebimus,  Sed  tu  quoque  nos  adiuva. 
Spem  hanc  habemus  in  tnnto  successti  et  tauta  celeritate  propagandae 

3* 


36  In  XV  Psalmos  graduura.    1532/33.    [1540.1    (P>.  120.4) 

^  ""]  Ibi  oportet  'MicliaLcl  adsit  cum  s^uis  angLclis'  et  draconeni.    ^a§  muffen 

tl)im   y:emitu.s   .';i)irituales:    Domine,    lihLenler;   Video^    quod    eiront,    non 

2  aor.  12,»  po.ssuni  autem  praevalere.     Sed  Iiat  md)t  not:  'Viitiis  per  intiiniitatem'. 

Quod  cito  fit,  cito  etc.,  nulla  herCLSis  diu.    Cain,  Ismael.  gentcs,  ludei 

»(.  läs.aiinb  weq,  ^abft  iani  etiani  cadit.  'Multi  expugLnant,  sed  non  praevalent'. 

'"Iunip[eri':  i.  e.  sunt  tela  ignita. 


Dr)  impiae  doctrinae,  ut,  quod  cito  fit,  etiam  cito  pcreat',  Deinde  nulla  uu- 
quam  haeresis  ad  extremum  vicit,  Sed  mansit  victoria  verbi.  Cayn,  Ismael, 
Arius,   Manichaeu.s   et   alii    omnes   periere,    .sie    periere  gentcs  et  Iiulaei 

i.*ttr.i.3s  resistentes  Euangelio,  Papatus  nunc  etiam  ruit,  'verbum  autem  Domini   lo 
tM.  1».  anianet  in  aeternum',  secundum  auream  illam  .sententiam  Psalmi:  'Saepe 
expugnavenmt  [Sg.  D]  me  inimici  mei,  SED  NON  PRAEVALUERUNT 
MIHI.' 

*  Sed  hie  forte  in  mentem  venit,  quae  fuerint  istae  haereses  .seu 
dolosae  linguae  tempore  Davidis,  contra  quas  hoc  loco  orat.  In  regno  is 
2nm.  16. 15;  i  erat  Ahitophel,  erat  Semei,  crant  alii  multi.  qui  ei  maledicerent  et  vafris 
consiliis  iueeuderent  subditorum  animo.s  contra  eum.  Sed  .satis  apparet 
Davidem  de  graviore  periculo  loiiui.  llic  it;itur  quaeritur,  quäle  id  fuerit. 
Etsi  autem  historiae  sacrae  .satis  ostendunt,  qiuintum  semper  negotii 
3".  1. 4  fuerit   veris  Prophetis  cum  falsis  Doctoribus,   sicut   Hieremiae  historia   «<) 

docet,  tarnen  David  ipse  satis  hinc  inde  in  Psalmis  ostendit,  de  qua  re 
*i. so.smaxime  ei  dimicandum  fuerit.  At  quinquagesimus  Psalmu.s  pulchre  hnc 
facit,  in  quo  concionatur  David  contra  meritum,  quod  ex  sacrirtciis 
sperabant  increduli  ludaei.  Sicut  enim  hodie,  ita  omnibus  seculis  fuit, 
ut  homines  suis  operibus  sperarent  .se  iustos  fore.  Haec  opinio  augebat  ai 
miium  in  modum  sacriflcia  in  populo  Israel,  de  quibus  testimonia  extabant 

j.'Woir  i.udivinitus  mandata  et  ajjprobata  esse.  Confidebant  enim  istis  sacrificiis 
peccata  deleri,  etiamsi  corda  impura  et  sine  fide  essent,  Sicut  nostri  ad- 
versarii  sacriflcium  suum  Missae  hoc  nomine  praedicant.  retinent  et 
defendunt,  quod  per  se  ex  opere  operat»  valeat.  David  ita(|ue  contra  has  30 
sagittas  graviter  docuit,  nihil  magni  Deo  praestari  immolato  bove,  cum 
non  .scdiim  bovcm  creaverit  et  donaveril  Dens,  sed  siinpliciter  sit  Domiims 
omnium,  nulla  re  indigens,  nedum  bove.  Qui  igitur  recte  velint  sacrificare, 
hos  debere  agnoscere  peccata  sua  et  bonitatem  Dei  promittentis  bene- 

I  iMoi»  1, 11  riii'tionem  per  semen  benedictum  et  pro  hoc  agere  gratias.  laudare  Deuni,   jj 
eins  uomen  invocare  et  praedicare  elc.    Sic  haue  hacrcsini  «iiterinn  eu  in 


8i  immnlaU  A 

>)  H'dtuirr,    .f\4linfV,   K.         ')   Her  Ihiirk  iim  hin  lii.t  pn-ciitioni  S.  37  /..  Jl  tiln\f 
\'iirlitye  in  i/rr  Untulsvhrip,  itho  XiituI  \'f>t  Ditlrich». 


In  XV  Psalmos  giiiduiiiii.    1532/33.    11540.]    (l's.  120,  4. 5)  37 

Hb]  'Heu  mihi,   quüi  'ncolo':  Istuni  ver.sum  cxpo[suerunt  de  desiderio  v.  .i 

resolutionis  ex  isto  corpLore  et  hoc  trib[iieiuut  peifectioni  MonastiLcae: 
quando  diu  vixi  in  obedientia,  et  cupit  mori  et  recipere  suum  praemium. 
Nihil.  Hie  nihil  est,  quod  possim  praestare,  nisi  ista  3:  doceo,  oro  et  patior. 
5  Docendum,  ut  verbum  nianeat  in  piiblico,  orandum,  ut  conservetur 
et  vincat.  Interim  donec,  ferenduni  est.  Oranis  ser[vitus  ferendo  snperanda 
est.      Oportet  me  ferre   quoscuuque  hereLticos,   qui   venturi   sunt,   sive 


6  donec  mit  Strich  zu  orandum  bis  vincat  yi.  5/6  gezogen. 

Dl]  loeo  David   graviter  refutat.     Huius   plaeraeque   aliae  fuerunt   simifes. 

Neque  enim,  sicut  in  Hieremia  quoque  videtur,  hoc  solum  accidit,  utscr.  11,10 

10  Gentium  Deos  ludaei  colerent,  sed  relicto  templo  currebant  ad  ea  loca, 
in  quibüs  patres  olim  sacrificarant,  cum  Dominus  sacrificiorum  et  oratio- 
nis  locum  designasset  tabernaculum  constitutum  in  Hierusalem ;  Quidam 
deligebant  sibi  proprio  consilio  hicos  et  colles,  in  quibus  sacriflcabant. 
Haec  omnia  quia  erant  contra  voluntatem  et  verbum  Dei,  magno  autem 

15   studio  ab  idolatris  flebant,  necesse  fuit,  ut  pii  contra  docerent,  ne  homines 
aut  sibi  deligerent  rationem  colendi  Dei  aut  aliam  rationem  iusticiae 
sequereutur,  quam  quae  per  sanguinem  Filii  Dei  obventura  esset,  quem 
Joannes  ideo  'Agnum'  appellat,    quod  esset  futurus  hostia  seu  victima,  30I).  1, 29 
qua  expiarentur  peccata  totius  mundi.    Ita  videmus  eadem  semper  fuisse 

20  certamina  de  iisdem  rebus  inter  falsam  et  veram  Ecclesiam,  eadem  quo- 
que pericula.  Quare  iisdem  remediis  nobis  quoque  utendum  est,  ut  pri- 
mum  per  sanam  doctrinam  vindicemus  Christo  gloriam  suam  et  homines 
hortemur  ad  Studium  verbi,  Deinde,  ut  cum  Davide  oremus  contra  linguas 
dolosas  et  labia  iniqua.    lam  subiicit  Propheta  querelam  precationi. 

a»   V.  Heu  mihi,  quia  incolatus  meus  prolongatus  est,  habitavi  v.s 
cum    habitantibus    Cedar,    multum    incola    fuit    anima    mea. 

Praeterquam,  quod  haec  male  versa  sunt,  etiam  versuum  ordo  cou- 
fusus  est,  quare  sie  reddemus  textum : 

Hei  mihi,  quod  advena  sum  in  Mesech, 
30  quod  habito  in  tabernaculis  Kedar. 

Hunc  versuni  exposuerunt  de  desiderio  resolutionis  ex  isto  corpore, 
quasi  petat  'dissolvi  et  cum  Christo  esse,'  ac  tribuerunt  hoc  Votum  proprie  ^dh.  1,  ^3 
Monachis.  Sed  non  impropria  solum,  verum  etiam  inepta  et  absurdissima 
haec  sunt.  Sententia  enim  haec  est:  Commemoravit  hactenus  periculum 
36  suum  et  Ecclesiae  ac  petiit  liberationem.  Nunc  querelam  subiicit,  quod 
Ecclesia  sit  in  medio  hostium,  impugnantium  doctrinam  vi  et  dolo.    Sic 


38  In  XV  Psalmos  grailuum.    ir)32;33.    [1540.]    (Ps.  l->0,5) 

Hb]  Pelag[ianos  sive  Ai'Lrianos,  Sicut  AnabLaptistas,  SacraLiiientarios  et 
apud  nos  Epicureos.  E.eo  porto,  baö  mir  I[ci[i  et  leln'ii  roede  tf)ut,  cum 
Video  iiou  soliim  persec[utioneni  ver))i  \i  et  dolo,  [Söl.  116 »]  sed  conteiup- 
tuin,  magnif[iceutiam  et  risum,  ut  NobLÜes,  ÜLives^  et  rustici.  @6  tl)ut 
cini-  moiblidi,  valde  majriia  et  mala  crux.  Oportet  videie  te  ifjnita  tela  s 
9)ijui. 7,s4  et  carbLOues.  Ideo  dicit:  '^d)  Inn  ein  elenbcv  houio',  ut  PLauluM  Ko.  7. 
Ego  miser  pastor.  Ista  coactus  videre  et  fene.  ExpLCcta  dominum,  \  'li- 
liter  age,  i.  e.  infelix  sum.  Ego  miser.  Quare?  quia  liabito  in  meseeli  et 
habito  cum  tab[ernaculis  Cedar.  EbLraei  vocant  Kedar  AKab^iam.  Et 
arab[um  Eb^raei  linguam  vocant  ling[uam  Kedar.    Et  sati.s  frequen.s  hoc   lo 

i.OTo|t«,isf.  vocabLulum.  Lsmacl  habet  12  duces.  Inter  ceteros  praevaluit  Keder.  Aga- 
reni,  Moab  sunt  arabes  etc.  Mesech  putat  Felix*  Italiam  vel  Hethruriani. 

tif«.  S8,  a;  15  Ego  puto  populos  Aciuilonares,  Ut  in  EzechLiele  Tubal.   lam  vocamus  Me 
Sattern,  unde  venit  Maho[met  noster.  Ego  grammaticam  profiteor  ignorare, 
quia  perierunt  vocabula  rerum,  non  omnia  in  germanico  habentur.  quae   is 
tamen  iu  vigore.     Non  habemus  linguam  lat[inaui,  grecam  perfecto  in 
omnib^us  vocabulis.     Sive   ergo   Hetruria    sit,   non   credo    tamen.     Ego 


')  Dietrich  hat  die  Ahkürzung  fahch  ergätut  zu  centauri,  vgl.  u»tfii  im  I>riick  X.  '25. 
•)  =  einem.  ')  Felix  IVaiensis,  lyl.  Jocher,  GeMtrtenlexikon  II,  ööl. 


t)r]  igitur  dicit:  In  lioc  periculo  nihil  est,  quod  possim  praestare,  quam  liacc 
tria,  Primum,  quod  summa  cum  fide  doceo,  Seoundum,  quod  maximo 
studio  oro,  Tertium,  quod  patior.  Doceo,  ut  verbum  maneat  in  publico,  vi 
Oro,  ut  verbum  conservetur  et  vincat,  Interim  autem,  donec  vincet, 
ferendum  est,  quicquid  accidit.  Qui  hoc  non  vult  facere,  necesse  est,  ut 
succumbat.  Sic  nostro  tempore  sustinuimus  Sacramentarios,  Anabap- 
tistas  et  Epicureos.  Sustinuimus  (iu()(|uc  oppressionem  verbi  factam 
vi  et  dolo.  Et  inter  nos  (luixpic  multi  sunt,  maxime  nobiles  Centauri,  i» 
qui  sectirissimo  animo  non  sobini  conicmnnni  totuin  ministerium.  sed 
etiam  optarent  abolitum  esse.  Ilaec  saue  acerliissima  sunt  (tninibus  piis. 
qui  ea  videre  et  feiTe  coguntur,  nee  mutare  possunt.  Ideo  dicimus  cum 
Daviilc:  'Hei  milii,  sum  incola  Mesech.' 

Cedar  est  Arabia,  quae  ludaeis  ad  Meridiem  tuii,  Mcsccli  sunt  tjui  w 
dicant  Italiam  esse,  sed  mihi  videtur  esse  populus,  (|ui  ludaeis  ad  Septen- 
trionem  fnit,  sicut  hodie  sunt  Oricntaics  Tartari.  Porro  utcrque  iioi)ulus 
ferox,  barbarus,  crudelis  et  sine  omni  Immauitate  est,  practcrquam  qiunl 
ad-  fugara  aptus  est  et  in  tabernaculis  scu  plaustris  Nomadum  morc 
vivit.     Per  metonymiam  ita(|ue  his  po])uiis  signiflcat  hostes  Ecdesiae,  s» 


3i  Noumduni  A 


hl  XV  Psalmos  frraduum.    1532/33.    (1040.)    (Ps.  120,  5)  39 

Hs]  jmto  inter  filios  laphet,  L  l)i  iam  oiieutales  pop[iili,  Ünttem.  V^ult  ü[iceie:  i.bjoIc  lo.a 
liabito  inter  ArabLes  et  tattaro.s.  Arabes  \o  wol  aU  ^^LOttevn  bos  DoI[f, 
popLiilus  rapinae,  Virtus  armentarii;  fofjren  bfl  i)CX  etc.,  non  edif[icant, 
fohmt  teriam  ut  nos,  leben  ut  iii()e,  non  curant  do[mos,  pop^ulus  rapax, 
5  ferox,  man  !an  l)I}m  iiidit  üicl  ftefen,  ideo  non  edÜLicant.  Sic  MahLomet, 
TuiLca.  Et  conti atus  ex  5UabLCin  et  Jat[tern.  Xa  fompt  Ijer  'Taber- 
naciil  aKedar'  in  Canticis:  Est  'simillima  taberLnaeulis  Cedar',  non  habet  6o6ci.  i,  s 
liic  mansionem.  VLult  .significare  cum  istis  pop|ulis  ipsum  miindum. 
Nostri  Turcae,   arabLe.s  etc.  sunt  Mingua  dolosa  et  ignita'.   [331. 116t']   Ex 

10  TLurcis  et  ArabLibus  est  inimicus  noster  hereticus.  Mesech,  KedLar, 
CingLlius  sunt  nostri  tattern  et  Moscliab,  qiiia,  sicut  iste  pop[ulus  habi- 
tabat  vicinus  2at[tern  et  MoscliLab,  .«ic  nos  liabitamus.  Summa:  cogor 
me  solari  patientia  et  conso[latioDe  scripLturae.  iOtag  beten,  lejen  et  bulb 
f)aben.    Interim  docemus,  invocamu.s  et  exp[ectamus.    Vel[lem  lib[entius 

IS  doct[riuam  piuam  sine  liereticis,  pulcherLiimam  faciem  Ec[c]esiae,  con- 
sentientes  pastores.  Non  fient.  Orandus  dominus,  ut  ipse  faciat.  Interim 
ferenda  ista  mala  scandala.  Ideo  canimus:  5Wi,  infelix  homo  sum.  Est 
miser[rimum  genus  vitae;  si  spectes  exterLuam  faciem,  fol  ber  ^^[eujfel 
ein  prebtijer  etc.     Si  nihil  spectarem  quam  turbas,  vex[ationes  mundi, 

20  Sat[anae  et  herLCticorum,  non  velLim  coronam.  Turcae,  heretici  ti)un  erft 
ben  red)ten  idiaben,  sunt  proxLimi  vici[ni  et  domestLici.  Ego  secundum 
exterLuam  speciem  sum  miser  et  habito  etc.,  finb  rapax  et  ferox  pop^ulus, 
qui  nocet  semper. 


11  über  Cing[  steht  Cinglius  20  erft]  cft 


Ur]  quos  et  Ecclesia  tum  habuit  et  postea  in  novo  Testamento  habitura  erat. 

25  Malo  enim  in  genere  exponere,  quam  ut  tanquam  prophetiam  ad  nostra 
tempora  accommodem,  Quanquam  verum  est  Ecclesiam  hodie  habere 
hostes  Cedar  et  Mesech,  hoc  est  Turcam  et  Tartaros,  eultores  Mahometis. 
Sententia  igitur  est:  Cogor  me  consolari  spe  et  patientia,  libenter  vellem 
Ecclesias  esse  pacificas  et  pastores  inter  se  consentientes.  sed  hoc  non 

3(1  fit.  Itaque  causam  totam  commendabo  Deo  per  orationem  et  docebo 
fldeliter.  Interim  ferenda  sunt  scandala  ista,  ut  in  bono  vincamus  malum. 
Videmus  igitur  miserrimum  genus  vitae  esse  docere,  quia  ibi  praeter  alias 
calamitates,  quae  in  Doctores  ab  infidelibus  congeruntur,  etiam  hoc 
ferendum  est,  quod  falsi  fratres  doctrinam  comimpunt  et  Ecclesiam  per- 

35  turbant.  Sed  propter  Dominum  in  coelis  ferimus  ista  et  canimus  cum 
Davide,  quod  habitamus  apud  Mesech  et  Cedar,  rapaces  et  feroces 
populos. 


40  Iii  XV  Psalraos  graduum.    1532.33.   [1540]   (Ps.  120,6) 

y']  'Multum  mcojla':  lani  iiulicat,  quid  eiun  mordeat.     3^)  "l"^  'öiuj 

{ein  cum  istis  T^urcis  et  ArabLibus,  inter  ista  scandala  et  pertnrbLationes. 
6?  llilfft  übex  iiirilt.  quaiulo  diabLohis  non  vicit  multLitudine  et  inagLui- 
tudine  tentationis,  tedio  et  assiduitate.  Et  nuilti  inexpertes  spi|^ritualium 
pugLnaruni  in  ])iin(i])io  jjujrnant.  s('<l  tandem  las^sati  cadunt.  Hoc  etiam  s 
(|ueiitur:  'EjiO  vel  anima  niea  mijouLCn  ,iu  mal  iclilücvlidi,  i.  e.  cum  pei- 
turbationibus  Ecclesiarum:  non  patiuntur.  ut  doct^rina  modeste  et  in 
«lobi.ispace  tractetur.  'Ser  ^L^uffel  mu5  domum  lob  nmbniertfen  etc.  Ideo 
l)0lt  feft-  Non  solum  tentaberis,  non  multi,  sed  diutuini  assidui.  Si  non 
viribLUS  SatLan,  tum  pertinacia,  perseverantia.  Ideo  burffen  Dtl?  nidit  '» 
!ein6  fl•tb6^  donec  bejdiorcn  jinb;  quando  ex  oculi.^,  etc.  Si  hodie  vinco 
tentationem,  venit  cras  alia.  [S9I.  117»]  Non  est  ibi  pax.  S?enn  ?)?Liiii^cr 
idiüu  oerlivt,  Si.avli'tabt,  Cinj^glius,  lünipt  er  ein  anber«  arjrLumeutuni. 
LRön.  ip,  17  Ideo  sum  incola  cum  osoribus  pacis.  'Tu  es,  qui  contuibas  Israel' !    Autea 


12  vor  venit  sclion  einmal  alia 
•)  Erg.  \}tx]tfjen. 


Dr] 
V.  6 


VI.  Cum  bis,   ([iii  oderunt   pacem,  crani   pacificus;  n 

cum  loquebar  illis,  impugnabant  me  gratis. 

Dixi    supra    versus    quoque   confusos   esse   oscitantia    Interpretis. 
Sextus  itaque  versus  sie  habet: 

Longa  est  animae  meae  haec  mora  inter  eos,  qui  oderunt  pacem. 

Hie  aperte  signiflcat,  quid  eum  mordeat,  nempe  quod  non  solum  inter  m 
fures  et  latrones  vivere  ac  eos  pati,  sed  longo  quoque  tempore  pati  cogatur. 
Sic  enim  solet  malignus  spiritus,  quos  magnitudine  vel  multitudine  ten- 
tationum  vincere  nequit.  .superat  tedio.    Itaque  nuilti  inexperti  bcUorum 
spiiitualium  in  principio  quidem  pugnant  fortiter,  sed  in  flne  languent 
ac  deflciunt.    De  hoc  periculo  etiam  David  quei-itiir.    Longa,  inquit.  mihi   a.s 
haec   mora   est   inter  eos,   tpii   pacem   oderunt,   hoc   est    (|ui   perturbaut 
Ecclesias  nee  prius  a   scribendo  et  clamando  cessant.   quam   dederint 
turbas  aliquas.     Duplex  igitur  inconimodum  est.  quod  tales  et  potentes 
sunt,  sicut  supra  dixit,  et  etiam  sunt  assidui,  qui  .saltem  pertinacia  cogi- 
«icb  I.  Hfl.  tant  vincere.     Sic  Hiobem  non  unum  calamitatis  genus  fregit,  sed  cum   w 
nuncius  nunciuni.  calamitas  calamitatem  urgeret  et  exciperet,  i)aulatin\ 
coepit  animus  ]>erturbari.    Haec  Satanae  est  malignitas.    Itaque   abicia- 
muR  prorHUK  spem  pacis,  dum  hie  vivimus,  et  certi  sinius,  si  hodie  vinci- 
muR  unum  genus  tentationum,  cras  secuturum  aliud.  Si  hodie  Anal)apti- 
stae,  Sacramcntario.  Munzcrano  unum  argumentum  solvis.  cras  excogitat    » 
et  atlert  alia  decem.   Est  enim  Satanae  pectus  foecundisisimum  meudacii.s. 


In  XV  Psalmob  gnuUiuui.    1532/33.    11540.]    (Ps.  120,  6.  7)  41 

Hb]  erat  rc^Lnuni  i"  snimina  pace,  e(lil'[icabantur  miilta  tonip[la  et  altaLria, 
vigcbat  cultus!  Ergo  dicimur  i^llperbi,  iuimici  pacis,  quod  solum  esse 
Magistri,  habere  SLpiritum  S|anctuni  et  ipsi  nihil  scire.^  Sic  impingunt, 
qiiod  perturbemus  ec[cle,siani  et  nolinnis  cedere.  Corani  deo,  con[Scientia 
5  iiostra  sie,  qiiod  gloriari  tilios  pacis,  paratis[simi  ad  eam,  pura  doct[rina, 
et  ipsi  perturbLant  pacem ;  qui  iactant  cha[ritateni  et  paceni,  sunt  ext[remi 
bostes  eins.  Ipsi  'oderunt  PLacem'  et  nos  accusaut  Oportet  'me  cum  eis 
esse'.  @e{)Drt  ad  consolLationem,  quia  contrarium  auditur.  Ipsi  sunt 
pacis,  nos  econtra.     Ideo  oportet  conLScientia  sit  certa;  vellem  paceni 

10  pura,  paratissima  couLScientia,  —  te  seditLiosum  accusant.  Ibi  sese  laudat 
de  pace!  Ipsissima  veritaLS.  Scilicet  con[Scientia  mea:  Ego  fllius  pacis. 
Sic  ipsi  libLcnter  haberent  paceni,  ut  tacerem  et  eos  sinerem  locjui. 

'Cum  loquor':  \o  tüolt  td}  tüol  pacem  diu^turnam  a  Pap[a  impet[rare,  v.  7 
CesaLre,  Episcopis,  PLrincipibus,  et  sinere,  ut  ipsi  loqLuantur.    Sed  baruber 

'»   gljetö  an.   Non  pos[Sum  tacere.  Pet[rus: 'Quae  vidimus'.  'Ite,  praedicate' «w^-ao  ^^ 
etc.   'Qui  me  confessus'.   'Servus  piger  abscondit'.  Ideo  alius  taceat,  egoOT"'«»„'<''32 
non.    Ipsi  iactant  p[acem  et  accusant  nos  turbationis,  quia  non  velimus 
tacere  et  approbLarc  eorum  doctLrinam.     Quare  vos  non  sectamini  veri- 


11  pace  17  non  c  aus  nos 

')  Erg.  velimus.    Vorwurf  der  Gegner. 

Dr]  Sed  hie  vide  mundi  vafriciem.     Spiritus  sanctus  baereticos  vocat 

20  osores  pacis.  Hoc  ipsum  nonien  in  nos  detorquent.  'Tu,  inquiunt,  es,  i.Rön.is,  u 
qui  pertnrbas  Israel'.  Antequam  enim  tu  orireris,  florebant  religionis 
studia,  erat  pax,  nunc  quid  est  praeter  horribiles  turbas?  Ad  hunc 
moduni  perturbatores  Ecclesiaruni  accusant  veram  Ecclesiam,  se  autem 
vocant  amatores  pacis  et  concordiae.  Hoc  ferendum  est.  Itaque  oportet 
35  nos  esse  contentos  conscientiae  nostrae  testimonio,  quae  coram  deo  nos 
excusat,  quod  quaeramus  pacem  Ecclesiaruni,  quam  illi  plane  tollunt, 
sicut  sequitur. 

Ego  sum  pacificus,  sed  cum  loquor,  ipsi  belligerantur.         v.7 

Hoc   est   conscientiae   meae   testimoninm,    quod    sum    pacificus   et 
30   quaero  pacem.  Unde  igitur  turbae  et  bellum  hoc  ?  a  me  quidem,  sed  sine 
mea  culpa.     Si  enim  ego  tacerem  et  istos  perturbatores  sinerem,  prout 
libet,  loqui  et  agere  omnia,  maueret  pax,  nihil  contra  me  moverent.    Sed 
quomodo  possumus  tacere,  'quae  vidimus,  quae  audivimus',  quae  deniquei.aoii.  i,  t 
iussi  sumus  'praedicare,  non  in  cubilibus,  sed  in  tectis' ?    Sic  enim  dicit,^^'^,,},^'^-^  ,g 
35  Christus:  'Ite,  praedicate  Euangelion  omni  creaturae,'  Item:  'Nemo  ab-sDiottii.s.is 
scondit  lunien  subter  modium.'    Haec  faciunt,  ut  verbum  in  uostro  ore 


42  In  XV  Psalmos  graduum.    15:«/33.    [1540.]    (f's.  l'Ai.  7) 

HB]tatcm!  Est  error.  Ista  scandLala,  quae  grassantur  per  orbeni,  tfiun  cim 
\v\)e.  Tu  uniis  es,  qiii  frustra  (|uaererc  non  cessasti.  ut  nou  excitaretur 
tiirb|^atio.  T't  ErasLimis:  quaiulo  nulluni  tarn  uiafjnuni,  ab.stinencUini 
a  medicina,  t|uam  tanpatiir;  Ut  pleriq^ue  niorbi  tales,  ut  non  tangautur. 
Sic  SapLientes  hoLnünes  diount,  et  quando  couL-scientia  pii:  seandahini  » 
11100  et  odium  verbi  iuconiprehensLibile.  [Sl.  ll?»»]  I^uni  nou  melius,  nun- 
üiif.  11, 3if.  quam  incepisse?  ut  sub  PapLa  pax.  Christus:  'In  pace  sunt'.  lila  pax 
>nar  ba,  sed  non  nianet.  'Venit  for^tior'.  ^er  niad)t  ein  vunipel  etc.  'Sa 
ntuS  njol  etc.  Ideo  con.solLatio  nostra  est:  Si  centum  luilia  scandLalizen- 
tur,  lompt  ber  I)er:  'Ego  loquebar'.  Nos  nihil  aliud  fecimus,  qui  accii-  m 
samur  heretici.  Non  vitam,  opera  accusLare  possunt,  Sed  doct[rinam, 
—  et  coguntur  tarnen  fateri  non  fal.'^ani,  sed  novam.  Ideo  culpa  non  est 

i  grassatur  4  uiiiganturj   taiig.itur  12  lulsuiiil  reram 

ür]  Sit  ceu  ignitus  carbo,  qui  non  potest  teneri,  sed  cogit  ad  aperiendum  os. 
Hinc  igitur  illae  turbae  oriuntur,  quod  tolhint  mandatuni  Dei  et  nos 
tacere  voluut.  Sed  cur  ipsi  nou  potius  sequuutur  nostra  ?  Sit  igitur  in  is 
tali  periculo  liaec  nostra  consolatio,  quod  sumus  paciflei,  etsi  ipsis  oeca- 
sionem  turbarum  dedisse  iudicamur.  Non  faeile  est  superare  scandala 
illa,  cum  aut  Satan  aut  sapientes  homines  ea  exaggerant  et  cau.sam  in 
uos  reiiciunt,  quod  nos  ea  excitaverinius  pertinaciter  resistendo,  cedendum 
fuisse  potius,  quam  ut  sie  animi  exacerbarentur,  Sicut  Erasmus  in  Diatribe  so 
sua  disputat  esse  plaerosque  morbos,  quos  praestet  omnino  non  tangere, 
quam  cum  tanto  periculo  medicinam  tcntare.'  Sunt  haec  sapienter  dieta 
et  nos  ipsi  videmus  satis  incommoda  talium  scandalorum,  videmus  con- 
temptum  gravissimum  verbi,  videmus  licentiam  et  disciplinae  dissolu- 
tionem,  quae  sub  Papatu  tanta  non  fuit.  Sed  quid  ista  ad  nos!  Quod  » 
enim  loquimur,  quod  pugnamus  verbo,  facimus  iussi  nee  licet  nobis  de- 
trectare  autoritatem  iubentis  Doniini.  Hie  igitur  fit.  c^uod  Christus  in 
tu!  11,  Jif.  Euangelio  dicit:  'In  pace  esse  domuni.  cum  fortis  eam  solus  tenet,  Sed 
cum  venit  fortior,  tum  moveri  turbas.'  Cur  autem  fortis  non  potius  cedit 
fortiori  ♦  so 

Ergo  haec  nostra  est  consolatio,  quod  quantumvis  pluriinum  turl)a- 
runi  in  Ecclesia  est,  nos  tarnen  conscientiae  nostrae  testimouio  nitimur, 
quod  nihil  aliud  faciiuus.  ([uani  (luod  Uxiuimur.  Id  autem  facimus  non 
nostra  voluntate,  sed  iussi  legitima  vocatione.  Ergo  non  vitam,  nou 
opera  nostra  accusant,  sola  doctrina  culpam  sustinet,  quae  non  nostra,  w 
sed  Christi  est.  Si  igitur  indignantur  ideo,  ((uid  ad  nos?  Oportet  enim 
nos  loqui,  oportet  contiteri  Dcum  patrcm,    filium   eins  Christum  lesum 

19  pertiiiaciuH  H  21  praesUt  li 

■)  Untre  Ausg.  Bd.  i«,  «jr. 


In  XV  Psalmos  graduum.    153'i/33.    [1540.]    (Pb.  120,  7)  43 

Hs]  nostra  iJerturb[ationis.  Sed  iiulc  venit,  fjiiia  loqninnir.  Vel  non  audire 
vohuit  vel  commiscere  cioelum  et  ter[rani.  Sed  oportet  loqui,  t'onflt[eii 
Eniangelium,  bapLtismiim.  Nisi  deus  debet  amittere  regLnum  suum,  — 
3oI  IUI  turbatio  c]()eu,  fo  ift'ö  [lejfev,  ut  C[oelum  et  t^erra,  Restes,  prin^cipes 
s  tu  l)iniffen  et  aü  nistLici  ,^ii  ftio  tuevben,  quam  11t  reg[nuni  et  gloria  dei. 
Eras[miis  et  alii  sunt  Epic[uri,  qui  argumentantur  ab  visibil[ibus:  quanta 
est  turba,  malum  seciitum  ex  isto  ELuangelio.  Unde?  Est  vestra  loquela, 
ergo  oportet  vos  tacere.  Aperi  oc[iilos  et  vide  perturb[atioiiein  in  Papatu, 
tot  monstra,  aboLmiuationes,  errore.s,  non  audiebatur  1  verbum  purum. 

10  Si  recitabatnr  in  pulpito,  mox  con.spureab[atur  per  glossLas.  Nulli  servati 
per  doct[rinam  Pajie,  quia  mera  raendacia.  Ibi  nihil  videtur,  tum  con- 
spurcata  universa  doctLrina,  tantum  mansit  verbum  ad  lectionem  et 
bap[tismum.     Sic  quot^idie  abLominatione  eins  dog^matis  perierunt,  qui 


t)r]  et  sanctum  Spii'itum,  Oportet,  ut  liomines  pure  doceantur,  non  solum 

1*  de  usu  Sacraraentorum,  sed  etiam  de  substantia,  quid  vere  sint,  quid 
non  sint.  Nisi  enim  haec  doceantur  et  explicentur,  quid  remanebit  de 
regno  Christi  ?  Quare  potius,  quam  aliquid  regno  Christi  et  gloriae  eius 
decedat,  ruat  non  solum  pax,  sed  coelum  et  terra.  Hoc  periculum  sa- 
pientes  isti  non  vident.    Itaque  tanti  faciunt  istam  necessariam  iacturam 

20  trauqnillitatis,  quae  sub  Papatu  fuisse  visa  est.  Nos  contra  amplificemus 
gloriara  Dei  et  fructus,  qui  nascuntur  ex  pura  praedicatione,  et  contem- 
namus  istas  voces,  quibus  nimis  moleste  nos  onerant  Epicuri  Lsti,  qui 
nihil  quam  pacem  et  tranquillitatem  laudare  possunt.  Videte,  inquiunt, 
quot  subito  mala  emerserint.     Unde?     Nimirum  ex  doctrina  Euangelii. 

25  Nam  ante  eam  nihil  tale  fuit,  non  fuerunt  Sacramentarii,  non  Anabaptistae, 
non  seditiosi,  nunc  ista  sie  invaluerunt,  ut  nuUus  eorum  videatur  fiuis 
fore.  Quid  igitur  suadetis  ut  faciamus?  Tacete.  Ad  hoc  consilium  de- 
currunt  isti  admiratores  tranquillitatis  et  Epicuri,  sed  aperi  tu  oculos 
et  non  solum  intuere  in  ista  incoinmoda  externa,  sed  vide  etiam,  quae 

30  fuerit  turbatio  in  Papatu,  quot  et  quanta  monstra  impietatum  fuerint. 
Nusquam  unum  verbum  purum  audiebatur  de  peccato,  de  gratia,  de 
merito  Christi  et  de  iide,  de  exercitiis  sanctorum  operum,  de  magistratu, 
de  aliis  vitae  generibus.  Omnia  erant  conspurcata  pestilentibus  glossis. 
Ad  haec  quanta  fuit  prophanatio  missarum?  quanta  impostura  indul- 

35  gentiarum,  purgatorii  et  similium  ad  quaestiim  excogitatarum  abhomina- 
tionum  ?  Mihi  quidem  iutuenti  in  regnum  Papae,  quäle  fuit  ante  praedica- 
tionem  Euangelii  nostri,  videntur  homines  studio  et  ex  composito  ab  impiis 
doctoribus  obiecti  Satanae  et  aeternae  damnationi.  i^am  quod  ad  mini- 
sterium   attinet,   tota  doctrina  iacuit    praeter    textiim    Scripturae,    qui 

*o   negligebatur,  et  administrationem  Sacramentorum,  quanquam'^alterum 


44  1"  XV  Psalmos  graduuiu.   1532/33.   (1540.]   (Ps.  120,7) 

Us]  vere  servati  per  Euangelü  textuni.  Elige  vel  illas  tiirbas  veras  EcLclesiae 
vel  externas  et  scandala.  Praestat  retinere  loquelain  verbi  dei,  quam 
aniisso  eo  habere  paoem  etiam  celestem.  Non  velini  in  paradiso  sine 
verbo.  Econtra  si  in  inferno,  modo  \erbum  dei,  iit  sumus.  Ideo  si  8ap[iente8 
iiidicaiit  de  reb[iis  istis,  nihil;  intelli^Liint  tantiim  de  vi.sibLÜibus  etc.; 
sed  iu.sti  non  intel^ligunt,  non  eurant.  Sed  volo  Hb[entins,  baS'  ein  Cing^lius, 
KLarlstadius  et  ML^inzer  tumultuar[entur,  quam  totam  Eccle.siam  destitui. 
In  Pap^atu  nihil  videbatur  quam  cacationes  monaohorum.  [S8I.  118»]  Ista 
Vera  scand^ala  non  vident,  quae  in  spiritu.  Nostra  consol[atio:  Nos  non 
SHoiti).  18,7  causa  turbationis,  scandLalorum.  'Necesse  est,  ut  sint  .scandala.'  Oportet, 
dico,  fieri  CingLÜos,  Ep[icuros.  Beatus,  qui  non  causa:  'Veh.'  Ibi 
secura  con[Scientia,  vivo  in  medio  .scandLalorum,  sed  consolor  nie,  quod 
sum  pacis,  sum  et  loquor,  quod  nihil  quaesierimus  quam  cha[ritatem,  et 


Zu  8  am  oberen  Rand  der  Seite  steht  ps.  121.  13  quam  o 

Dr]  non  solum  mutilatum  fuit,  sed  nunquam  de  vero  eius  usu  recte  homines 
edocti  sunt.  i.s 

Hie  igitur  iudica,  utrum  praestet.  Sunt  euim  turbae  istic,  sunt  hie 
<luoque  turbae.  Annon  igitur  mille  modis  praestat  retinere  loquelam  seu 
verbum  Dei,  quam  amisso  verbo  retinere  pacem,  etiamsi  sit,  ut  .sie  dicam, 
coelestis  pax  ?  Ego  quidem  sine  verbo  ne  in  Paradiso  optarim  vivere, 
at  cum  verbo  etiam  in  inferno  facile  est  vivere,  sicut  in  hoc  mundo  quasi  >o 
in  inferno  vivimus  et  tantum  nos  consolamur  spe,  quam  verbum  Dei 
nobis  ostendit,  atque  hac  spe  vincimus  omnis  generis  incommoda  et 
cruces.  Assuescendum  itaque  est,  ne  cum  Epicureis  tantum  intticanuir 
in  visibilia  scandala,  et  scandala  invisibilia  (quae  tamen  maxima  ac 
aeterna  sunt)  negligamus,  ita  fiet,  ut  istae  turbae  ])er  sectarios  excitatae  js 
leviores  esse  videantur.  (Jptabile  quidem  erat,  nihil  turbarum  esse,  .sed 
cum  id  obtineri  non  possit,  praestat  mille  Anabaptistas,  mille  Sacramen- 
tarios,  mille  seditiosos  excitari,  quam  ut  siinul  per  oinnes  Ecdesias  sit 
confusio  et  impura  doctrina.  Nunc  enim  etsi  est  confusio,  tamen  quaedam 
Ecclesiae  recte  sunt  constitutae,  quae  sub  Papatu  et  in  ista  pace  non  lo 
erant.  Nunc  saltem  in  certis  locis  docetur  pure,  Sacramenta  pure  ad- 
ministrantur,  cum  illis  temporibus  nus(iuain  aut  doceretur  aut  Sacra- 
menta administrarentur  pure. 

Retineamus  igitur  lianc  consolationeni,  (luam  nobis  hie  ostendit 
Spiritus  sanctiis,  et  <|ua  imprimis  opus  hal)cnt  omnes,  qui  sane  docent,  k 
quod  scilicet  non  sumus  causa  .scandalorum,  odii,  turbationuni  et  seditio- 
num.  Oportet  quidem  venire  scandala,  oportet  ut  sint  Luciani.  con- 
t('iiii)l()rcs  rcli}rii)nis,  |)ertui'batores  Ecclcsiarum,  sed  l)eati,  <|ui  lioruni 
nialiiruin  non  sunt  tausa,  <jui  sunt  Doctores  pacis,  (|ui  pacem  et  cliaritateiu 


In  XV  Psalmos  graduum.    15:J2/33.    [1540.]   (Ps.  120,  7)  45 

H*]  hoc  ostendimus  max[inia  patientia.  Si  voluissenius  facere,  quod  T^urca 
et  C[esar  gern  o^'tfjan,  tnir  lüoJten  in  1  iav  tnljev  aitiic()ten  quam  ipsi  10 
etc.;  sed  quaerimus  pacem;  2.  loquimur  et  pure  docemus  gLratiam  et 
red[ucimus  opera  in  suum  ordLinem.  Sed  nolunt  audire,  ba  g{)et  Iied)tev 
5  lod).  Ideo  debemus  g[ratias  ärgere,  quod  »[piritus  SLanctus  dicit  ad  nos: 
Non  es  reus  in  istis  scandalis.  Ideo  beilaut,  quia  tu  loqueris.  Si  hoc 
test[imonium  habes  in  spintu  nostro,  quod  turbaLtio  orbis  sequitur  ad 
purum  verbum,  tum  culpaLm  conücio  in  collum  Christi:  tu  es  causa; 
\o  tvegt^  bei"  ledit  man.     Tum  con[Scientia  secura  et  Christus  securus; 

10  ergo  orandum  et  (}alten  cum  verbo  et  in  gebult  geben:  Si  impingunt  nobis, 
ut  letemur  in  .«[piritu  S[ancto,  qui  dicit  nein  et  propter  solum  verbum 
dicit  omnia  fieri. 


6  bellant  c  atis  pellaiit 

Dr]  omni  .studio  quaerunt.  In  hoc  numero,  Dei  gratia,  no.s  hodie  sumus,  ut- 
cunque  de  nobis  aestimet  mundus.     Quodsi  animus  fuisset,  augere  aut 

15  fovere  turbas,  quam  facile  nobis  fuisset  cum  iis  sentire,  qui  nostram 
doctrinam  aut  impugnant,  aut  nova  afferunt  ?  Sed  nostra  cura  unica  f uit 
et  adhuc  est,  ut  homines  syncere  et  pure  docerentur  de  merito  Christi 
et  gTatia,  Item  de  gratiae  quasi  pignoribus  et  signaculis,  quae  Sacra- 
menta  vocamus.     In  hoc  studio  quoque  precabimur  Dominum,  ut  nos 

20   usqiie  ad  ultimum  .spiritum  conservare  dignetur.    Amen. 

Ad  hunc  modum  pingit  Psalmus  hie  haereticos  et  verae  Ecclesiae 
fortunam,  ut  scilicet  armemus  nos  contra  baec  pericula  et  agamus  Deo 
gratias  pro  hac  sancta  consolatione,  quod  quidquid  tumultuum  excitatur, 
id  non  imputat  iis,  qui  docent,  sed  verbo,  verbum  autem  est  non  nostrura, 

ii  sed  Christi.  Itaque  possumus  securi  esse,  quidquid  tandem  ex  sana 
doctrina  sequitur;  qui  amant  pacem,  taceant  sane.  Nos  autem  loquamur 
cum  ftducia  magnalia  Dei,  et  non  erimus  inobedientes  in  vocatione  nostra. 
Si  excitantur  malae  linguae  et  turbationes,  cum  Davide  contra  eas  ora- 
bimus  et  securi  Deo  commendabimus  Ecclesiam  suam.   Is  verbum  suum 

30  .servabit  Ecclesiae  suae  et  iinpias  linguas  eo  incendio  extinguet,  quo 
ipsi  putant  Ecclesiam  conflagraturam  esse.    Amen. 


2'j  loquenmr  B 


46  I"  XV  Psalraos  graduum.    1532:«.    |ir)40.]    (Ps.  121,  1) 


IIsl    18.  Novemli. 


121.  Fsiilmus. 


1.    psalnius    {iraduuni,    ul    andistis,    fnit    oratio    pro    conservaiula 

pura  doctriua  advcisus  ling:uas  haereticonin»  et  alianmi  omniuni  opinio- 

num  impiarum,  qviae  est  maxLima  et  piincipalis  pu<jna  diaboli  contra 

Eoclesiani.    Sequitur  2.  i 

V.  1      'Lcvavi  oculos' :  TTiinc  psalmum  intelliso  esse  compositum  pro  cxhortLa- 

^^fbr.Il.l  tione  pioriiin  et  fidelium.  Est  in  ea  doctriua  fidei:  'Fides  autem  est 
uotitia  rcrum  iuvisihilium  et  expectandaruni'.  (|uia  ista  notitia  in  pro- 
niis^sione  et  in  verljo  dci  consistit.    .Sicul  anteni  divina  est,  super  omnem 

1.  sor.2,9captum,   sensum.      'Oculus  non   vidit.   in   cor'   etc.,   promittit  absurda.   lo 
incredibilia,  impossibiliu.     Ideo  his,  qui  cepernnt  credere,  opus  est  ex- 
hortLatione,  ut  calcaribus  stimulentur  adversu.s  prae.aravautem  'carnem' 

3föm.  7,8set  rationem,  'quae  militat  in  membris  nostris'  contra  verbum  et  fidem. 
Si  nos  non  jmt^ev  mit  aiil)ie(ten,  tum  pondus  carnis  prorsus  no.s  dejiri- 
raeret,  [391.118'']  submerffcremur  in  visibilibus,  quae  vexant  nos.    Natura    r. 
est  intenta  visibilibus.  Versamnr  ergo  in  medio  mari,  ubi  conculcamur 


zii  7  Fide.i  r  zu  TIS  Eb.  XI.  r  9  consistit  o  10  über  in  cor  sieht  lioniiiiis 

14  nos  o      imi)tx  c  aun  \)mfttx      mit  on^icUcn  umgeitfUt  aus  anhielten  mit        l'i  submergeie- 
nmr  c  auf  submergcmur         zu  15  Natura  r         Vi  über  inari  stelii  interim  vel  incrcdulilntis  ' 

')  Iliirei-  ancht  .sein«  Schreibung  su  entziffern. 


Dr] 


PSALMÜS  CXXI. 

Levavi  oculos  meos. 


PRaecedens  Psalmus  fuit  Oratio  pro  conservatione  sanac  doctrinae 
adverstis  linguas  ha<'rcticorum  et  imjjias  opinioues,  haec  enim  maxima   »i 
et  principalis  pugna  Satanae  est  contra  Ecclesiam.  Hunc  autem  Psalnnim 
iudico  esse  compositum  pro  exhortatione  fidelium.     Continet  enim  doc- 
«cbt.  11, 1  trinam  iidei.  'Fides  autem  est  nolicia  reriim   invisil)iliuni  et  expectanda- 
runi*, quae  haeret  in  promissione  et  verbo  Dd.    l^uia  autem  verbum  Dei 
est  super  omncm  cai)tuni  bominis.  et  (|uac  promittit.  aut  absurda  aut   »j 
impossibilia  aut  etiam    incredil>iiia    rationi   vidcntur,   ideo  ()i)us  est    iis, 
qiii  coepenmt  credere,  assiduis  exhortationibus.    ut    extimulentur    ad- 
versuN  carnem.  <|uac  militat  contra   fidem  c1    verbum.  nc  spiritiis  (niasi 
auffravatus   isto   ponderc   carnis   plane    nihil   co^'itct    de   invisibilibus  ac 
totus  merfiatur  in  rebus  praesentibus  et  visibilibus.     Nostra  enim  vita   ho 
inter  pcrpeliias  procellas  atritatur,  tau(|uam  (|ui  in  mari  navi.L'aut.    Quoti- 
die  enim  infestamnr  ventis  tentationnm.  cum  aut  divitiis  aut  paupcriatc. 
ant    v'loii:»  aut    iniiominia,  aut   tristitia   aut    lactitia   ju-rt  urbaiiliir  aiiiuii. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ph.UI,1)  47 

Hs]  quotidie  ventis  rerum  visibilium,  tristiciae,  laetitiae,  gloriae,  ignominiae 
et  Omnibus  istis  rebus  movemur,  quae  nobis  incutiunt  passiones  aniniorum, 
spem,  fiduciam,  diffldentiam,  pavorem.  Ergo  i-stis  proceUis  urgentibLU.s 
opus  resistere  sola  exhortaLtione  verbi  et  urgenda  fides  in  verbuin.     Sie 

5  ergo  docet  psalraus  in  hac  vita  exercendara  fldem,  non  .solum  docendam, 
sed  exhortandam. 

'Ego  levo  ocLulos  meos  ad  montes':  Oculi  mei  levantur  ad  illos  mon- 
tes  auxüiares,  salutares.  Est  Antithtesis  in  verbis  istis:  montes  auxLiUares. 
Imo  totum  psalmum  per  Antitlitesin  oportet  intelligi.     Quandocunque 

10  docetur  fldes  etc.,  Caro  dicit:  Seiifiel  tutt  ön^  tveQ  füren,  qnia  caro  sim- 
pliciter  in  contrarium  vertit.  Caeteri,  qui  coeperunt  servire  deo,  in- 
gruentibus  tentationibus  et  examinibus  fidei,  unus  currit  buc,  alter  lUuc, 
currunt  ad  Eegem,  amicos,  aurum;  Si  favorem,  ad  favorem,  gloriam, 
Alii  in  P.eth  El,  Beth  Auen,   Gilgal,  lucos  Samariae,  Christo.     Infinita^soi'le^».!» 

15  solatia  et  auxilia  sunt,  quae  qnaerit  cor  humanuni  in  necesLsitate  positum. 
Et  tarn  stultum,  ut  undecunque  citius  quaerat  auxiltium  quam  a  deo. 


3  urgentibnis  proceUis  zu  7  'Levo  oculos  meos  ad  montes'  r  8  auxtiliares 

mit  Strich    zu    auxüiares    am  Anfang    dieser   Zeile   gezogen  14  Beth   Kl   c  aus  Bethel 

15  sunt  0  IS  citius  o 

Dr]  Inde  sequuntur  passiones  graviores,  nempe  aut  seci;ritas  aut  desperatio. 

Ergo  his  flantibus  proceUis  necesse  est,  ut  resistatur  exhortatione  verbi 

et  ut  urgeatur  fides  in  verbum.   Ad  hunc  modum  intelligo  hunc  Psalmum. 
20  quod  Sit  quasi  doctrina,  qua  monemur  in  hac  vita  fidem  assiduo  exer- 

cendam  esse  exhortationibus,  ne  occupati  curis    hiüus    seculi    oblivis- 

camur  aeternorum  bonorum. 

I.  Levavi  oculos  meos  in  montes,  unde  veniet  auxilium  mihi.v.i 
Quod  dicit  de  montibus  auxiliaribus,  includlt  antithesin,  sicut  omnis 

26  doctrina  fidei  et  promissio  antithesin  secum  affert,  si  carnem  consideres. 
Promittitur  piis  futurum,  ut  Dominus  ipsis  adsit.  Sed  si  speciem  consi- 
deres, etiam  Christus  in  cruce  videtur  desertus  esse.  Ad  hunc  modum 
etiam  per  hunc  totum  Psalmum  bella  antithesis  indicatur,  quasi  dicat 
Propheta:    Ingi-uentibus    tentationibus    et   examinibus   fidei   unus   huc, 

30  alius  illuc  currit,  quaeruntur  varia  solatia,  auxiUa  varia,  si  amicis  indicatur 
opus  esse,  curritur  ad  amicos,  si  principe,  ad  principem.  Sic  videas  in 
meo  populo  alios  in  Bethel,  alios  in  Gilgal,  alios  in  Bethaven  currere, 
tanquam  ad  salutares  montes,  Sicut  sub  Papatu  quidam  Eomam,  alii 
Compostellam,  alii  alio  curiebant,  sunt  enim  inflnita  patrocinia  et  solatia, 

35   quae  cor  in  difflcultate  positum  credit  et  qnaerit.    Et  quod  mirura  e.st, 


48  In  XV  Psahnos  graduum.    1532'*^.    |1540.]    (Ps.  121, 1) 

lls]  Ideo  psalmus  ille  est  laus  et  exhortatio  fidei,  ut  on#  gett)e{)nen  ad  imum 
locum  et  inontos  et  vertamns  fidem  et  spem  ah  aliis  montibus  et  patro- 
ciniis.  Ideo  oculo  obliquo  videt  ad  eos,  quia  apuil  alios  inontes  auxilia 
quaenmt.  Sie  nos:  Is  factus  Carth[usianu8  etc.,  et  aliud  nihil  qiiaere- 
banius  quam  patroeininni  fontra  peooatuni,  mortem  pro  salute  eterna  ' 
impetiaiida.  Istos  metus  et  afflLictiones  conscientiae  volebamus  averteie 
per  patrocinia  Sanctorum.  Vadant  illi,  quo  volunt,  abhorreant  montem 
Siou,  ubi  solus  adiutor  etc.  Ego  maneo  in  uniea  religione.  fide,  (\uiie  est 
in  montibus  illis  auxiliaribus.  Et  per  hoc  vocabulum  auxilii  reprobat 
istos  montes,  qui  [331.  119»]  habent  magnam  speciem  iuvandi,  Ut  in  Sama[ria  •» 
Baal  maiorem  speciem  iuvandi  quam  deus  in  Hierusalem.  ut  in  Tere.  44. 
5fr. 4i,i6it.  CL^P-:  'Non  aud[iemus  rationem,  quia  quo  die  etc.;  libemus  ergo  etc., 
et  liberabimur  a  malo'  etc.  Deus  sie  tentat  nos,  ut  videat,  an  sit  recta 
I.  jfBii.  16, 31  ff.  fides.    Sinit  iuvari  nos  per  idola,  sed  in  fine  videtur.    Sic  Ahab:  'Placabo 


/  psalmus   ille   est   o  zu  3  Moiites  r  3  .tuxilia  o  10  qui    c    nus   quae 

zu  10  neben  der  Blallziffer  119  steht  (121)  =:ii   11  lere.  44.  r  14  nos  o  zu  14 

Acliab  r 

i)r]orania  alia  patrocinia  et  solatia  facUius  ac  citius  admittit  quam  unicum  n 
et  [Sg  E]  verum  patrocinium  solins  Dei.  Ergo  liacc  laus  est  fidei,  (luod  in 
periculis  respicit  ad  unicum  montem  salutarcm,  qui  est  in  Hierusalem. 
relictis  aliorum  montium  praesidüs.  Ad  hunc  modum  obliquis  oculis 
quasi  intuetur  impios,  qui  descrta  fide  et  vero  patrocinio  misericordiae 
divinae,  quod  tum  in  Hierusalem  erat.  f|uaerel)ant  .'^alutem  in  aliis  s« 
montibus. 

Simile  est,  quod  in  Papatu  vidinuis.  Ibi  erant  variae  Monachonim 
sectac,  unus  Augustini,  aliu?  Benedict i,  alius  Francisci  regiilam  ain- 
plectebatur,  nihil  autem  votis  illis  quaerebatur  aliud  quam  stdatium  pro 
Salute  aeterna  impetranda.  Metus  irae  Dei  et  affectus  con.scientiae  vide-  -,,1 
batur  per  solatia  illa  posse  curari.  Tlaec  perpetua  nat\irae  hiimanac 
est  consiictudo  omuihiis  temporibus.  Dicit  iiiitui-  David:  Alii  desermit 
templum,  abhorrent  a  monte  Zion,  ego  autem  iikiuco  in  via  simplici  verae 
religionis  et  fidei,  quae  est  in  monte  salutari,  (|nem  ijtse  Dominus  con- 
Htituit.  Vocat  autem  montem  sahilarem,  ut  reiiciat  et  damnet  alios  so 
montes,  qui  speciem  quidem  auxilii  habent,  sicut  sunt  visibilia  auxiUa 
in  idolatricis  cultibiis,  sed  tamen  verum  auxilium  lutn  habent.  Sic 
ludaei  dicebant,  liaal  prae.sentius  iuvare  quam  Dominum  in  tempio. 
3rt.44,  icfl.  Itaque   apiul    Hieremiam   clamant:   'Keginae   coeli    sacrificabimus,    ser- 

monem  autem  tuum   non   faciemus.  a   (|Uo  enim  die  cessavimiis  imino-    jj 
lare  Heginae  coeli,  ap])racheudit  nos  gladiiis.  lumes'  etc.   Ita  reliclo  lemj)!«» 
et  vero  cultu  ail  impielatem  devolvebantiir. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.1    (Ps.  121,1)  49 

Hs]  Deos  SyTiae',Damasci,  deserto  deo  in  Hieru.saLlem.  Sic  omne.s.  Et  tarnen 
vocantur  'auxiliares  montes'  apud  impios,  sed  revera  non  sunt,  quia 
auxilium  tantum  momentum  durat.  Sic  aunim  est  deiis,  iuvat,  facit 
superbos  et  securo.s  honünes,  .sed  roic  nimpt  ein  enbe?  in  fine  bleibt  Mam- 
h  mon  ba  I)inben  et  Adorator  eins  in  inferos  detruditur.  Ideo  in  tempore 
tentatLioni.s  relinqnunt  et  omnia  .sunt  incerta.  Ista  vi.sibilia  adiutoria, 
quae  sensu  comprehenduntrr,  mirab[iliter  vexant  honiine.s,  ut  dei  obliti. 
Sed  hie  veri  montes,  ubi  Dens  eternus  habitat,  qui  'non  mentitur',  quiiit.  i,a 
non  titUlat,  ut  idola,  sed  explet  animum  aeterna  laetitia,  'ut  nemo  toUat'  3o^.  le,  n 

10   etc.,  ut  Christus.   Mundus  etiam  gaudium,  sed  est  ein  tanfe  ^ur  {)od)me§, 
Est  gaudium,  quod  durat  momentum.     Sed  siuite  quaerere  mundum  sua 
gaudia,  Vos  apud  me;  contristabiraini,  videbimini  apud  mundum  deso- 
lati,  'sed  videbo  vos,  et  gaudebit  cor  vestrum  etc.,  nemo  tollet'.     Hoca»«  le.aa 
docet  hie  versus,  fides  discat,  quod  'fld[ucia  est  rerum  invisibLÜium  et  Sebr.  u,  i 

15   expectandarum'.   Non  est  speculatio  tantum  de  rebus  visib[üibu8,  sed  ex- 


zu  3  Montes  auxiliares  impiorum  r  3  durat  0  zu  3  Aurum  deus  r  ö  detru- 
ditur 0  8  babitat  0  9  ut  idola  o  über  ut  nemo  tollat  steht  a  credentib[us 
zu  9  loh.  16.  r  zu  10  Gaudium  mundi  r  11  gaudium  erst  später  ergänzt  aus  g[, 
dementsprechend  ein  ursprungliches  q  dann  ergänzt  zu  quod  über  Sed  itsw.  steht  Inquit 
Cbristus  ad  discip[ulos  zu  11  f.  lob.  16  r  13  cor  0  tollet  o  zu  14J15  Fides  r 
15  visibLÜibus  c  aus  invisib^ilibus 

Dr]  Sed  cur,  inquis,  facit  hoc  Deus,  ut  idolatria  et  impii  cultus  foelices 

sint?  Nimirum  ideo,  ut  tentet  nos,  an  fides  nostra  vera  sit,  an  secundum 
Decalogum  vere  credamus  et  colamus  unum  Deum.  Foelix  quidem  est 
idolatria,  sed  ad  tempus.    Sic  Achas:  'Dii  Eegum  Syriae  auxiliantur  eis,  i-san.  le.aiif. 

ao  placabo  igitur  ego  quoque  eos,  et  mihi  aderunt.'  Sed  quid  textus  dicit! 
'Dii  Syriae  fuerunt  ei  ruina  et  universo  Israel.'  Hie  flnis  est  istorum  fal- 
sorum  patrociniorum.  Sic  auxiliatur  hominibus  aurum  seu  Mammon. 
Est  magnus  Deus,  qui  saepe  liberat,  exhilarat,  inflat,  superbos  facit,  sed 
quamdiu  ?  .scilicet  dum  hie  vivimus.     In  morte  autem  non  deserit  solum 

26  cultores  suos,  sed  in  infernum  demergit.  Quicquid  igitur  humanorum  et 
visibilium  solatiorum  est,  omnia  incerta  sunt  et  destituunt  hominem,  et 
tamen  mirabiliter  vexant  corda  et  in  eas  dediicunt  tenebras,  ut  nihil 
curent  Deum,  qui  Deus  est  aeternus  nee  titillat  vanis  solatüs,  sicut  mundi 
patrocinia,  sed  implet  aeterno  gaudio,  ubi  econtra  mundi  gaudium  vix 

30  puncto  temporis  durat.    Sic  enim  dicit:  'Vos  iterum  videbo,  et  gaudebit  S"')- •«. •« 
cor  vestrum  et  gaudium  vestrum  nemo  auferet  a   vobis'.      Discamus 
igitur  mauere  apud  Deum  nostrum  et  invisibilia  lila  solatia.    Quodsi  ali- 
quid patiendum  est,  si  desolati  et  sine  gaudio  esse  videbimur,  erit  cum 
Deiis  se  ostendet  retinere  curam  nostri,  et  ipsi  nos  iudicabimus  'passiones  «öm.  s,  ja 
Sut^etS  äöette.    XL,  :j  4 


50  lu  XV  Psalmos  gradnum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121, 1) 

Hs]  pectandarum  toto  cortle,  qiiae  creduntur,  ut  sunt  bona  conscientia, 
laetus  animus,  invicta  fide.s  contra  mortem,  paupertatem,  ignominiam 
mundi  et  odia  diaboli,  scandala  et  errores,  fe[t  ft()en.  Natura  fidei  volun- 
tas,  quae  pendet  in  verbo,  quod  praeseribit  invisibilia  gaudia,  auxilia 
et  patrocinia,  et  sie  tarnen:  quae  expectes,  habes;  venit  auxÜLium  de 
^ab.  8, 3  monte,  sed  gilt  t)arven£i.  'Veniet,  et  non  tardabit.'  Sed  non  signat  horam, 
locum,  personam,  quia  auxÜLium  invisibLÜe.  'Veniet':  irivb  geiüiiltcf) 
!omen,  'et  non  tardabit'. 

(iBI.  119 b]  Ideo  exh0[rtat  suo  exemplo,  ut  sciamus  fidem  rerum  in- 
vcbr.u,  1  visibLÜium  et  expectandLarum,  ut  Eb.  bene  definivit. 

'Oculos':  SSo  l)in?  'ad  montes'.  Quales?  'Unde  venit'.  Ibi  auditis 
carere  auxilio,  pendet  in  montib[us  quasi  destitutus.  Sed  quomodo 
depingit  fidem  ?  'Auxil^ium'  nominat,  sed  et  nominat  invisibile,  quod 
nondum  habet,  sed  addit  expectationem :  'veniet'.  Non  video,  qiiomodo 
liberaturus  sit  me  a  peccato,  morte,  et  cor  palpitat  in  tribLulatione  mundi. 
Sed  tarnen  paratum  est  auxilium,  ego  expecto,  credo  affore  aux Milium, 


XU  3  ff.  Natura  fidei  r  6  über  undeutlichem  \eniet  nochmaU  veniet  "  geltiijlK^ 

c  au»  getsiäti^  zu  10  Eb.  11.  r  11  venit  o  13  sed  o  15  sit  me  o 

Dr]  huius  vitae  non  esse  similes  gloriae  in  nos  revelandae',  sicut  Paulus  con- 
solatur. 

Haec  igitur  sententia  est  huius  versus,  ([uod  fidos  sit  notitia  renim 
invisibiUum,  et  tarnen  exspectandarum,  ne  sciUcet  existimemus  eam  es.se  so 
puram  speculationem,  qualis  est  Thomae  de  Angelis.     Sunt  res  expectan- 
dae,  quas  experimur,  nempe  bona  conscientia,  laetus  animus,  invicta 
fldes,  quae  contra  paupertatem,  invidiam,  scandala  mimdi,  contra  errores 
et  ipsam  etiam  mortem  consistit.    Ad  hunc  modum  fidei  natura  discenda 
est,    quod    scilicet   sit   voluntas   seu  notitia  seu  expectatio  pendens  in  j» 
verbo  Dei,  quod  verbuin  ostendit  et  monstrat  invisibilia  auxilia,  quae 
certa   quidem  et  inlallil)ilia  sunt,    sed  tarnen  expectanda,    quae  etsi  tar- 
dabunt,  tarnen  venient.    Non  signandus  est  eis  locus,  non  tempus,  non 
persona,  sunt  enim  invisibilia,  et  tamen  certa.     TIuc  proprie  i>erfiuont 
verba  Psalmi:  'Levo  oculos  meos  ad  montes,  unde  milii  auxihuni  venit.'   jo 
Hie  ostendit  se  carere  auxilio,  et  tarnen  spe  auxilü  respicere  in  montes 
et  expectare  invisit>ile  patrocinium. 

Ad  hunc  modum  nobis  (|uoque  facieudum  est.  Non  video,  (juid  edam, 
quid  bibam,  unde  tolerem  sumptus,  non  video,  quomodo  periculum  igno- 
niiniae  evadam.  Cor  igitur  palpitat,  tanquam  destituti  simus  omni  auxiHo.  jj 
llic  sentiendum  est,  auxilium  certo  esse  praeparatum,  etiamsi  nescimus, 
quando  futurum  sit.  Ergo  iredamns  et  expectemiis.  Sed  hie  diseitur, 
quam  difficile  sit  credere,  cum  contra  quae  videmus,  audimus,  sentimus, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  121, 1)  51 

iis]  et  veniet  certissLime.  Sed  qnando,  nescio.  ßv  ivirbs  \o  luol  Ireffen.  Sic 
nos  hodie.  Cum  PapLa  et  CaesLar  statuisset  nos  eradicare,  eramus  in 
periculo  maxLimo  et  in  ocnlis  liominum  nihil  erant  quam  videre  gladium, 
bombLardae,  ibi  extremuK  pavor  omniLum  pericuIoLruni.    ^a  eö  g^et  nid)t 

5  onbetö  etc. ;  cor  huma[num,  quando  audit  minas,  Tunc  iudicat  secnndum 
quod  videt,  aiidit,  et  cor  appreh[endit,  esse  desperandnm,  non  expec- 
tandum  auxLilium,  sed  faciendum,  qnod  suadet  niundus  et  diab[Olus, 
©nebigev  fjerr  93npft.  Sic  consulit  ratio,  quia  non  potest  ad  invisib[ilia 
se  transferre.     Sed  fldes:  Ducant  exercitus,  tarnen  ideo  non  faciemiis, 

10  quae  praescribunt,  Sed  levabimus  oculos .  etc.,  ubi  est  certis^simum 
auxil[ium  paratum,  et  erit  certum,  quod  veniet.  In  hoc  verbo  descrip[Sit 
naturam  et  formam  fidei.    'Et  est',  Ep[istola  ad  EbLiaeos.  ««it.  im 

Tn  montes':    Quaestio    grammatica:    quare    non    dicit:    ad    deum, 
et  non  unum  montem,  sed  duos  appellat  1  videtur  fovere  idolatris,  quia  in 

15   singulis  montib[us  capel^lae  et  replebLant  terram  altarib[us. 

1.  'montes'  dicit,  non  simpliciter  'ad  deum'    ut  alias:  'ad  te  levavi' ;  2o6. 3, ir, 
Item  20.  ps. :  'Mittat  tibi'.    Cur  non  'de  coelo  'dicit  ?  cur  'de  monte'  etc  ?  ^j.  so,  s 

zu  5  appl[^icat  ad  Turcam  et  intestina  bella,  quae  minantur  r         6  quod  o         S  ad  o 

Dr]  aliquid  nobis  constituendum  est.  Ego  saepe  in  gravissimis  periculis  fui, 
cum  totus  quasi  mundus  in  meum  caput  conspirasse  videretur,  neque 

20  enim  cessabat  hostis  mens  et  Christi  mei,  Papa,  concitare  contra  me, 
quidquid  usquam  potentiae  et  terroris  erat.  Hie  mundus  et  ratio  potius 
consuleret,  ut  tacerem,  quam  ut  cum  tanto  periculo  docerem.  Nusquam 
enim  videt  auxilium  Domini,  quod  invisibile  et  ab  oculis  mundi  est  abs- 
conditum.    Igitur  tantum  cogitat,  quod  videt,  scüicet  interitum.    Taceo 

25  autem  hie  de  meo  animo,  de  flde  et  spe,  quanquam  etiam  saepe  periculis 
his  turbatus  sum,  hoc  tandem  res  ostendit  auxilium  invisibile  et  abscon- 
ditum  a  meis  et  totius  mundi  oculis  apparuisse,  tat  non  solum  nihil  mihi 
accideret  ab  hostibus  meis  potentissimis,  sed  ut  quotidie  per  novas  occa- 
siones  verbum  EuangeUi  latius  et  fortius  propagaretm'.    Cum  igitur  caro 

30  invisibilia  spectare  non  possit,  assuefaciamus  nos,  ut  in  omnibus  peri- 
culis fides  dicat:  Levabo  oculos  meos  in  montes,  ibi  est  auxilium  certum 
et  paratum,  quantumvis  id  non  videam  et  caro  seu  ratio  diversum  videat 
et  expectet.  Sic  pulchre  pingunt  haec  verba  fidei  formam,  qualis  sit  et 
quid  Sit. 

3s  Sed  quaeritur  hie,  quare  dicat  'ad  montes'  et  non:  ad  Deum,  deinde 

cur  in  phirali  loco  loquatur  et  non  unum  montem  dicat,  haec  enim  plura- 
litas  videtur  patrocinari  idolatriae.  Ad  primam  quaestionem  sie  respon- 
deo,  hunc  locum  et  similes  (ut:  'Mittat  tibi  auxilium  de  sancto')  pertinere*!- ao,3 

31  inl  ad  B 

4* 


52  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,1) 

He]  Hanc  theolLOgiam  nosti;  bistOLriam  vetLeris  testaLmenti  huc  vos  applicate. 

j.wo|tao,2i  [Sl.  120»!  Dens  vult  orari  secundum  etc.:  'In  quocunque  loco  fecero  memori- 

am'  etc.,  tu  non  fac  mihi  altLare.  Ergo  omnes  lud^aei  erant  alligLati  in  om- 

nib^us  reg[ionibus,  ut  vertLerent  oculos  et  cor  ad  Sion.  Non  placuit  oratio 

in  BabyloLne,   Eoma,  AegypLto  placuit,  sed   quando  orabant  ad  illuni    ' 

deum,  qui  in  monte  Sion  habitabat,  ubi  fixerat  suum  taberLnaculum 

*f.  133,  u  et  dixit:  'Hie  hab^ito,  qnem^  eleg^i'.    Ideo  omnes  prophetae  damnabant 

reliquas  relig^iones.     In   Samaria  non  vult  audire,  etsi  ibi  suum  nomen 

i.»6n  i2,v8  invocabatur.   ludei  illic  dixerunt:  'qui  eäux^isti  nos'  etc.  Sic  Eex  impius 

nominat  verum  vocabulum  dei:  'qui  eduxListi',  quare  non  placet?  tamen  lo 
eundem  deum,  quem  ludei  in  Ierus[alem,  appellat  eum  et  eodem  vocabulo 
et  forte  religiosius  et  ferventius,  Ut  solet  impietas  esse  religiosior,  Ut 
«pg.  «,7  meeum  actum,  —  quare  non  placet,  cum  'dies  et  noctes  laboret',  ut 
Pau[lus  dicit  ?  Quia  isti  montes  non  erant  electi,  deus  non  fecerat  me- 
moriam  sui  verbi,  deus  dixLcrat,  ut  lerosolymam  venirent,  vel,  si  non,  «» 
ut  corde  et  oculis  verterent  ad  situm  lerosoLlymae.  Sic  Daniel  aperuit 
Don.«,ii  fenestram.  i.  e.  Vult  deus  adorari  loco  a  se  nominato,  quem  ideo  pro- 
ponit,  ut  prohibeat  omnes  arbitrarias  devotiones  et  religiones,  et*  eligat 


1  vos  o  9  nos  o       über  Rex  impius  steht  lerobLeam  12  über  fenrentias   tUht 

btunfliget  14  fecerant  IT  nominato  über  -o-ato       ideo]  ^  faUch  ergänzt  zu 


non 


')  Nämlich  in  monte.  ')  Zum  Sinn  ergänze  si  quis. 

Dr]proprie  ad  nostram  Theologiam,  quae  docet,  quod  Deus  velit  audire, 
coli,  expectari,  orari  secundum  verbum  suum,  et  non  secundum  nostras  w 

j.»iof«so,j4  cogitationes.  Sic  dicit  in  Exodo:  'In  quocunque  loco  fecero  ego  memoriam 
nominis  mei,  veniam  ad  te  et  benedicam  tibi.'  Erant  igitur  omnes  ludaei 
alligati,  in  quocunque  loco  seu  regione  essent,  ad  templum  Hierosoly- 
mitanum,  ut  etiam  domi  suae  orantes  verterent  oculos  ad  Zion.  Placuit 
quidem  Deo  oratio  bonorum  in  Babilone  procul  a  templo  et  Hicrusalem.  ss 
sed  ita,  quia  cantabant  et  orabant  ad  illum  Deum,  qui  in  monte  Sion 
habitarat  atque  ibi  suum  tabernaculum  fixerat.  Atque  haec  causa  fuit, 
cur  damnarent  Prophetae  sacrificia  et  reliquos  cultus  in  aliis  locis  insti- 
tutos  aut  factos.    Neque  enim  satis  fuit  dicere:  O  Deus,  qui  ex  Aegypto 

i.«tn.ij,»»Pop»iluni  tuum  eduxisti,  sie  enim  nominabat  Deum  Hieroboam  quoque,  jo 
vero  Dei  vocabulo,  et  orabat  fortasse  plus  aut  ardentius,  quam  qui  in 
Hierusalem  et  templo  erant.  Sic  enim  solet  hyprocrisis,  et  idolatria  multo 
est  ardentior  quam  vera  pietas.  Cur  autem  non  placuerunt  Deo  tales 
orationest  Ideo  scilicet,  quia  alii  montes  non  erant  electi,  non  habel)ant 
verbum  Dei.  Nolebat  itaque  Deus  audire  preces  nisi  in  Ulo  uno  loco,  n 
ut  «altem  oculis  et  corde  verterent  se  Hierosolymam,  si  corpore  non 
D«n.«,  M  poKsent  ibi  esse.    Itaque  Daniel  in  Babilone  oraturus  vert«bat  se  Hieroso- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121, 1)  53 

Hb]  cultum,  qui  sibi  placet,  tum  deo  non  placet.  quis  coinmisit\  ut  cultum 
voces  a  deo  non  praeceptum  ?  Iste  popLulus  cogitur  etc.  Nos  liberati  a 
periculo  externorum  locorum.  Nos  in  fide  et  veritate,  noster  locus  est 
lesus  Christus,  quia  deus  statuit  nihil  audire  nisi  per  hunc.  'Per  huncsett.ia.is 
6  offerimus  vittulos  labiorum  nostrorum.'  Extra  Christum  nihil  est,  ut 
oremus,  spcremus,  religiosi  simus,  vivamus.  Hoc  est  etiam  servandum 
pro  doctLrina  servanda,  quia  futturae  religtiones,  qui  extra  Christum 
volLimt  deo  servire.  Arrtius,  GalLatae 'evacuati  a  Christo',  quia  cepLcrunt®»!- 5.4 
credere  Circumcisioni.  [»1.120»]  Sic  Monachi,  quia  eorum  oculi  non 
•  10  spectant  ad  montes  saluttares  i.  e.  Christum.  Ideo  nuUum  sanctuartium 
quam  Christus,  ut  illi^  hoc  unicum  in  Monte  Sion.  hoc'  i.  e.  ratio, 
quare  vocet  'montes'  etc.,  quod  suam  orationem  Agit  in  locum  sanctum 
a  deo  consecratum  et  haeret  sua  fides  in  Tabernaculo,  ubi  habitat  nomen 
dei.  Si  alibi,  tum  assumptum  nomen  dei  in  vanum.  Antea  in  Silo,  Gibeon 

zu  4/5  Eb.  13.  r  12  über  figit  steht  Agit,  dirigit  13  Tabt  erg.  zu  Tabernaculum 

■)  Im  wmlichm  Sinne:  die  leiden  Begriffe  cultum  und  non  praeceptum  „zusammen- 
gebracht" .  ^)  Nämlich  ludaei.  ')  Nämlich  sanctuarium  in  monte  Sion. 

Dr]  15   lymam,  non  tantum  quod  Salomo  in  oratione  sua  orarat,  si  quando  pulsii.«ön.8,48 
iji  exilium  ad  istum  locum  orantes  se  verterent,   ut  exaudiret  eos  Deus 
et  reduceret  in  terram,   Sed  quia  Deus  simpliciter  vult  orari  in  loco,  quem 
ipse  elegit,  ut  omnes  arbitrarias  devotiones  et  vagas  prohiberet. 

Kos  in  novo  Testamento  sumus  liberati  a  vinculo  externorum  loco- 

20  rum,  sicut  Christus  dicit:  'Erit  tempus,  cum  neque  in  hoc  nee  illo  monte  3»^  <•  21 
adorabunt.'    Est  autem  noster  spiritualis  locus  Christus  lesus,  quia  Deus 
constituit  se  nihil  veUe  audire  nisi  per  hunc,    secundum  Ulud  Christi: 
'Quicquid  Patrem  rogaveritis  in  nomine  meo.'    'Per  hunc  igitur  offerimus  3ot».i6. 23 
Deo  vitulos  labiorum  nostrorum.'  Neque  enim  extra  Christum  quid  quam  «'«"r.. 3.. 5 

86  est,  quod  credamus,  speremus  aut  impetremus.  Haec  est  principaUs 
nostrae  doctrinae  pars,  igitur  flrmiter  tenenda  est.  Multi  fuere,  qui  vo- 
lebant  Deo  placere  extra  Christum.  Sic  Axius,  etsi  Christo  divinitatem 
adimeret,  tarnen  volebat  videri,  quod  haberet  proprium  Deum.  Nostri 
Monachi  credunt  se  Deo  placere  per  vota  et  suas  monasticas  observantias. 

30  Hi  omnes  levant  oculos  suos  non  ad  montes,  ad  quos  David  respicit,  hoc 
est,  non  spectant  in  solum  Christum,  cum  tarnen  sit  hoc  constituendum, 
Christum  solum  esse  nostrum  unicum  locum,  nostrum  tempus  et  omnes 
circumstantias,  quae  requiruntur  ad  orationem,  Ut,  sicut  ludaei  nullum 
Sanctuarium  habebant  quam  iUud  in  Hierusalem,  ita  nos  quoque  nullum 

35   Sanctuarium  habeamus   quam  hoc  unum,  lESUM,  Mariae  fiUum. 

35  habemus  A 


54  lu  XV  l'salmos  graduum.    153233.    [1540.]    (Ps.  121,  1) 

Hs]  habitabat.  ubi  erat  tabLernaculum.  Illic  exaudiebat  et  oontulit  benedic- 
tiLonem.  Si  nomen  eins  non  liabj^itabat.  lam  nomen  ilei  hab[itat  in 
Christo;  ubi  Cliri.stus,  ibi  Ecclesia;  ubi  Christi  verbum,  sac[raraentuni, 
baju^tismus,  ubi  orandum,  ba^  jinb  nostri  montes. 

'In  montes':  Principaliter  vocat.  Ebraei  dicunt  reverentiae  causa,  j 
Ego  puto  euni  intelligere  2  montes,  Sion  et  Moria,  quia  Jerusalem  est 
montosa  Civit^as.  In  meridie  habet  montem  templi  et  in  altera  part<? 
montem  Sion.  bii«  ift  simpliciter  grammatic;i.  tarnen  obiter  ftidit  ein  ido- 
latras:  Ipsi  currunt  ad  montes;  Ego  illorum  loco  montium  volo  ad  meos 
montes.  Quando  prophetae  loquuntur  de  flde,  oblique  fted^en  jie  auff  bie  lo 
idolatras  impios.  i.  e.  ijCUQ  midi  an  ben  bcxc\,  ubi  auxilium,  srilicet  secundum 
tidem.  Secundum  carnem:  ubi  Cai'o  dicit  venturum  iliabLohim  et  in- 
fernum;  quando  deficio  in  tentationibLUS  carnis,  desperatiouibus,  pusÜLani- 
mitate,  pavoribLUS,  —  l)eift  ba^  gef)oIffcn?  ^a.  Caro  dicit  proiectioneni 
a  conspectu  dei  et  detrusioncm  ad  iuferos.    Sed  fides:  qLuamquam  caro   is 

5  'In  montes'  steht  am  Rand  8  idolatras  o  10  prophetae  o       fte(^cn  viit  Strich 

tu  fiid^t  /i.  8  gezogen       bie  o  zu  12  'levo'  etc.  r 

Dr]  Hoc  modo  soleo  respondere  ad  priorem  quaestionem.  quod  David 

figit  orationem  ad  locum  sanctum,  constitutum  in  Hierusalem,  in  quo  erat 
memoria  nominis  Dei,  quam  ipse  sibi  fecerat.  Ante  id  tempus  fuerat  in 
Silo  et  Gibea,  ubi  tabernaculum  fuerat.  In  his  locis  audiebat  preces, 
accipiebat  sacrificia.  In  aliis  locis  autem  neque  preces  nee  sacrificia  so 
accipiebat.  Erat  enim  ibi  non  memoria  nominis  Domini,  quam  ipse  sibi 
fecerat,  sed  memoria  nominis  idolatriae,  quam  impii  ludaei  sibi  ipsis 
fixerant.  Nunc  autem  in  novo  testamento  habitat  nomen  Dei  in  Christo 
et  Ecclesia,  quae  unum  cum  Christo  corpus  est,  \\b\  sunt  verbum  Dei, 
Baptismus,  Coena  Domini  et  exercitium  obedientiae  erga  Deum.  -a 

Ad  secundam  quaestionem  sie  respondeo,  Quod,  etsi  videtur  prophe- 
tare  de  Ecclesia  novi  testamenti,  in  qua  nuüti  montes  sunt,  non  unus 
aliquis,  hoc  est,  Dens  in  Christo  ubique  audit  fidelium  preces,  nee  est 
alligata  oratio  et  cultus  Dei  uni  ccrto  loco  externo.  tarnen  fieri  potest. 
ut  plurali  numcro  utatur  Propheta  vel  reverentiae  i;ratia,  vel  quia  geiuini  30 
montes  erant  in  urbe  Hierusalem,  mons  Sion  versus  meridiem  et  mons 
Moria,  in  quo  templum  fuit.  Sicut  autem  dixi  antea.  numerus  pluralis 
Antithesin  (|uo(iue  ostendit,  quasi  dicat :  Idolatrae  currunt  ad  suos  mon- 
tes, sed  ego  manebo  apud  meos  montes,  hoc  est  in  unico  illo  monte 
templi,  r|ui  est  mihi  loco  omnium.  3^ 

Quod  autem  addit:  'levo  oculos  meos  ad  montes,   uude  auxilium 
mihi,'  plane  fldei  vox  est,  caro  enim  putat  ab  istis  montibus  venire  diabo- 

ai  Aoxerant  B 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121, 1)  55 

Hs]  diversuni  iudicat,  tarnen  incum  adiutorium,  quid  deiis  loquatur  ad  istas 
despLerationes.  Caro  dicit  sensum  inferi.  Non,  sed  aliter,  quia  paratum 
tibi  auxiliiim.  Si  'pauper,  —  divitias  habes';  times  mortem, —  fldiiciamastor.s,  10 
vitae;  peccatum,  —  certam  iustLitiam;  tantum  credas  et  scias  invisibilia, 
5  tantum  sustine  interim  contraria  et  tamen  constantis[sime  credas,  In- 
visibile  expectes.  Interim,  dum  expectas,  'leves  oculos',  [531.  121«]  non 
econtra,  i.  e.  nolito  consenti'-e  cosinitioni  oculorum  et  aurium.  Non:  (3if}e, 
peccasti,  —  moriendum,  muft  inn  bie  Ijcih !  non  huc  vide,  quia  suggerit 
cor  oculis,  auribLUS.     Istae  cogitationes  in  cor  veniunt,  ba§  f)eift  caput 

iii  gel^enget  et  oculos  nibbev  gefd)Iagen.  Sed  respicite  et  iudi[cate,  quid 
is  dicat:  'Auxilium  venit'  etc.,  i.  e.  in  Christo  tibi  repositum  auxil[ium 
invisibile,  quidem  ad  tempus,  scilicet  certissimum  tempore  suo.  Ergo 
non  es  sine  auxilio  invisibili  et  exp[ectatione.  Sine  auxilio  visibili. 
Sine   opib[us    es    visibil[ibus,   econtra  nos.     Sic  Emph[asis   in    singulis 

15  verbis. 


7  üher  cognitioni  steht  cogitationibus  8  über  huc  steht  illuc 

Dr]lum,  crucem  et  omnis  generis  incommoda.  Igitur  vocat  non  auxiliares, 
sed  desolatorios  montes,  cum  videt  se  propter  religionem  premi  odio 
mundi,  paupertate,  tentationibus  carnis,  pavoribus  etc.  Haec  videtur 
esse  desolatio,  proiectio  a  facie  Dei  et  descensus  ad  inferos.     Contra  hoc 

so   carnis  iudicium  pugnat  fldes,  et  iudicat  non  secundum  hoc,  quod  sentit 
ac  videt,   sed  secundum  verbum,  quod  Dens  loquitur,  id  iubet  credere 
invisibilia  et  plane,  ut  sie  dicam,  fieri  invisibilem,  ut  'in  paupertate  cre-3fl"- S'to 
das  divitias,  in  tristitia  laetitiam',  in  desolatione  auxilium,  in  abiectione 
certissimam  et  aeternam  gratiam,   Sicut  David  hoc  in  loco  facit:  est 

25  oppressus  malis,  nee  in  iis  sentit  auxilium,  et  tamen  dicit:  'levo  oculos 
meos  ad  montes,  unde  auxilium  mihi  venit.'  Levandi  igitur  oculi  sunt, 
non  figendi  in  praesentia  incommoda.  Id  enim  est  assentiri  oculis  et 
auribus,  id  est,  audire  carnem  tuam,  occinentem  de  ira  Dei,  de  desertione, 
de  magnitudine  periciili,  unde  non  sit  exitus.    Levandi  igitur  sunt  oculi 

30  ad  montes  Dei  et  arrigendae  aures  ad  vocem  Domini,  quae  dicit  ac  promittit 
venturum  auxilium  de  istis  montibus,  quod  etsi  invisibile  est  ad  tempus, 
tamen  est  certum  et  paratissimum.  Qui  in  opibus,  gloria,  dignitate  con- 
stituti  sunt,  hi  non  sunt  in  invisibilibus,  igitur  facile  efferuntur  animis. 
Sed  qiii  his  destituti  laborant  in  corpore  et  animo,  hi  levare  debent  oculos, 

35  ut  auxilium,  quod  invisibile  est,  eis  flat  visibile,  secundum  quod  in  verbo 
promittitur. 

Sunt  igitur  haec  verba  hominis  experti  in  spiritualibus,  qui  sensit, 
quod  nos  sentimus,  quod  scilicet  sensus  nostri  gravantur,  cum  in  desertione 
non  videmus  auxilium,  cum  non  divitias  sed  paupertatem,  non  gloriam 


56  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Fs.  121,1.2) 

Hs]  'Levo':  'f)eb  auff.     Sunt  veiba  hominis  cxperti,  quia  sens\is  nostri 

gravant  nos,  eor  paviilum  se  in  praesentia*,  non  vidct  aux[iliiim,  sed 
econtra  non  opes  sed  paupertatem,  non  gloriam  sed  innoLminiam.    Ideo 
Ijengt  ct>r  eaput  uibbev  et  cofritat  sensihilia,  tenena.    Tiiiiiibbcr:  'Levo'. 
Verbura  eins  Celeste  pionütLtit  invisibilia  parata  auxilia.    2aC'  ift  naturani    » 
fidei  red)t  geben  in  exeinplis. 

Exponit,  qui  sint  'niontes':  'a  Domino',  i.  e.  'montes'.  Non  intel[lifro 
montes  secundum  visum.  Se  miift  CLarnalis,  prudens  lang  ju  ^eruLfaleni 
gt)Cn,  ut  dieeret  ocluIus,  aiires,  quod  essent  SanLcti  montes  in  leniLsalem. 
Sed  verbum  domini  ibi,  quod  dixLit:  hie  habit^at,  Ibi  non  habitat.  Hie  i« 
volo  inveniri,  non  in  celo.  Sic  in  Christo  invenies  deum,  extra  eum  ne 
in  eoelo  eum  invenies.  Ideo  non  in.spice  monlem  ut  vacca*,  sed  videt' 
S[anctum  Domini  habitaculum,  i.  c.  de  montibLUs  dominicis,  sacro, 
celesti  monte  venit,  non  est  lutuni  et  arena,  sed  sedes,  throniis  divini- 
tatis.  Ergo 'veniie  aux^ilium  a  monte'.  Est  a  deo.  Sic  in  Christo,  qui  est  i» 
ecM.  4,16'thronus',  ab  illo,  in  illo  invenies  omnia,  extra  eum  niliil. 


J  über  ezperti  tte?U  exer^citati,  tooluerjud^t  3  non  (1.)  o        non  (2.)  vor  der  Zeile 

S  über  c[  ateht  camalis  zu  12  bis  15  noctu  ante  Sablbatum    post  purifpcationis  3.  hora 

mane  rnina  magna  r'  12  über   vacca   steht   novam    portam  14  über  di'"  nochmals 

divinitatis  16  über  in  steht  fac  notum:  scilicet  16  enm  o 

')  Erg.  dirigit.        »)  Vnsre  Ausg.  Bd.  3.3,  684  zu  477, 18.        •)  Erg.  David.        •)  Ein 
gpätere$  ähnliches  Ereignis  tcie  U.  A.  Tischreden  1  Nr.  333. 

Dr]  sed  ignominiam  patimur.  In  his  incommodis  cor  est  ceu  gravissimum 
pondus,  quod  oculos  et  caput  deprimit,  ut  praeter  terrena  nihil  cogitet 
nee  videat.  Hortatur  itaque  suo  exemplo,  ut  tum  levemus  oculos  et 
respiciamus  ad  invisibilia,  quae  verbum  promittit,  quod  sint  paratissima.  » 
Ad  hunc  modum  explicat  Psalmus  hie  naturam  fidei.  Nunc  sequitur 
quasi  expositio,  de  quibus  montibus  loquatur. 

T.2     II.  Auxilium  meum  a  Domino,  qui  feeit  coelum  et  terram. 

Loquor  de  montibus,  non  quos  oculi  carnis  videiit.  Quis  enim  aut 
tarn  acutum  cernat,  aut  tam  possit  esse  sapiens,  qui  oculis  videat,  quod  s» 
mens  Moria  «it  mons  sanetus  t  Cumulum  terrae  oculi  vident,  sanctitatem 
non  vident,  quae  in  eo  posita  est,  f|uod  verbum  Domini  ibi  est,  quod 
DeuH  dixit  se  ibi  habitare  velle,  quod  memoriam  sui  nominis  in  eo  loco 
(lonstituit,  quod  ibi  et  non  in  coelo  velit  inveniri.  Qui  enim  ab  hoc  loco 
aberravit,  etiam  in  coelo  Deum  non  potuit  invenire  aut  apprehendero.  so 
Sicut  postquam  Dens  in  Christo  liomine  se  revelavit,  recte  dieimus 
et  credimuK,  cpiod,  qui<un()uc  hunc  hominem  ex  Maria  natum  non  appre- 
bendunt,  simplieiter  Deum  non  possunt  apprehendere,  sed  etiamsi  dicant 


In  XV  Psalmos  graduum.    1582/33.    (1540.]    (Ps.  121,2)  57 

Hb]  'A  domino',  seil.  habLitante  in  müiitib[us,  habitante  in  Christo, 
'qui  est  factor  cel^i  et  terrae'.  [S3I.  121i>]  Amplif[icatio  et  confutatio:  qui 
adorant  Mammon.  Quali.s  deus  ?  In  tempore  fanüs  tft  ev  ein  md)t,  i.  e. 
trecf!5  rvexd,  iu  estivo  tempore,  in  deserto  nihil  iuvat,  et  tantum  corporalia. 

5  Quid  iuvaret,  quando  solicitor  per  mortem  et  video  me  devorare?  Est 
factor  leticiae  particuliaris,  ut  non  dnret  20  anuos  et  non  habet  unum 
momentum  ficf)ev.  Sed  fides  mon[tium  habet  aliud  aux[ilium  ab  eo, 
'qui  fecit'  etc.,  qui  non  solum  cudit  monetam,  facit  argLentum  et  aurum, 
fruges,   aquam,   CLarnem,   caseum,   buty[rum,   corpus   et  vitam   meam, 

10  sed  rLemissionem  PLCCcatorum,  iustitiam,  fidem,  leticiam,  pacem  cordis, 
Dat  veritatem,  vitam  temporalem  et  eter[nam,  quia  'c[oelum  et  terLram', 
i.  e.  universam  creat^uram,  angelos,  homines,  eter^nam  VLitam,  largitur 


2  'qui'  mit   Sirich    zu    'domino'  Z.  1  gezogen  zu    213    Mammon    r  3    et    o 

5  über  Quid  steht  ei  in  minimo   non  8  über  facit  steht  in  montiblus  creat 

Dr]  se  credere  in  Deum,  conditorem  coeli  et  tenae,  tarnen  revera  credunt 
in  idolum  cordis  sui,  qnia  extra  Christum  non  est  verus  Dens.     Ergo 

IS  David  intuetur  montes  istos  Hierusalem  non  carnis  oculis,  sicut  vacca 
stabulum  suum,  sed  oculis  spiritus,  quod  Dens  per  verbum  suum  ibi 
habitat.  Itaque  isti  montes  non  sunt  amplius  hitum  aut  terra,  sed  sunt 
Dominici  montes  et  plenitudo  divinitatis,  ita  ut  extra  hos  montes  nihil 
Dei  possit  inveniri;  ergo  recte  dicit  auxilium  ab  his  montibus,  hoc  est, 

ao  a  Deo  ibi  habitante,  Sicut  nos  Christum  credimus  esse  'thronum  gTatiae',««''«'!« 
in   quo  inveniuntur  omnia,  extra  eum  autem  invenitur  nihil. 

Quod  autem  non  simpliciter  Dominum  dicit,  sed  epitheton  addit: 
'qui  fecit  coelum  et  terram,'  significat  Antithesin,  ad  refutanda  alia 
praesidia,  quae  homines  quaerunt.    Mammon  etiam  Dens  est,  hoc  est, 

2s  tanquam  Dens  colitur  ab  hominibus  et  iuvat  homines  aliquando.  Sed 
quid  prodest  in  annonae  penuria?  Nemo  sane  ventrem  esurientem 
exatiabit  pecunia,  sie  quid  prodest  in  siecitate  ?  quid  prodest  in  morbo 
corporis  ?  Si  igitur  Mammon  in  his  eorporalibus  malis  iuvare  non  potest, 
quid  faceret,  cum  conscientia  perturbatur  peccatis  et  morte  ?    Est  igitur 

30  Mammon  factor  laetitiae  usque  adeo  particularis,  ut  non  possit  esse 
particularior,  tantum  delectat  oculos,  sicut  picta  tabella,  adeo  ut  etiam 
in  proverbium  apud  Germanos  abierit,  sermones  de  pecunia  tristes  esse, 
ubi  econtra  nugae  de  levissimis  rebus  magis  exhilarant.i  His  igitur  et 
similibus  auxilüs,  quae  mundus  quaerit,  opponit  David  Dominum,  qui 

.15  non  solum  aurum  et  argentuni  fecit,  qui  non  solum  fruges,  aquam,  sed 
coelum  et  terram  fecit,  hoc  est  Angelos,  homines  et  universam  creaturam, 

19  montibus  venire  B  35  sed]  et  B 

•)  Wohl  Wander  1,  1494  Geld  616. 


58  lu  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,2.3) 

Hs]  angLelis  et  ho[minibus  orania  eius,  peccatum,  iustitia,  vita,  mors;  i.  e. 
verum  auxilLiuni  e.'it  omnipotens  et  certum  omni  raomento  et  in  eterLnum; 
est  certum  auxLilium.  'S'as  tliut  Sßammon  nidit,  ex  paup^ertat«!  et  daret 
etcrnas  diviti^as,  e^e-  troft  in  eorde,  pacem  conLScientie,  securitatem, 
letitiam,  post  hanc  vitam  eternam,  in  hac  vita  superbum  anim[um.  s 
contempto[rem  tyrannorum  et  furiarum  mundi;  et  qui^  non  sit  incertus. 
sed  perduret.  Sic  se  accendit*,  suam  fldem.  Si  ba^  i)eU  funnen  33auen 
nuff  gelt  p[rincipe.s.  Eejres,  cum  ista  incerta  et  durent  ad  momentum, 
cur  ego  non  lidam  in  cum,  'qui  fecit'  etc.  et  quidquid  mihi  opus  pro  hac 
et  futura  vita!  tantum  ista  duo  annexa,  quod  invisibilia  et  expect[anda.  lo 
Interim  ieiunandum  et  expLectandum,  eä  tüirb  cjemiflid)  Ijernad)  tomen. 


4   diTili[a8   c   aus    pi   [Ditiographie    vom   vorhergehenden    paupi^ertate/  5  vita  o 

7  über  baS  ^eil  sieht  homines 

')  Erg.  etwa  quod  duceret.  ')  =  vorher,  d.  h.  im  Erdenleben,  •)  Nämlich 

animus.  ')  Nämlich  propheta. 

Dr]  et  praeter  haec  remissionem  peccatormii,  fldem,  iusticiam,  laeticiam 
et  pacem  cordis  cum  ipsa  vita  aeterna.  Hie  est,  inquit,  auxilium  meum 
omnipotens  et  certum,  de  quo  dubitare  non  possum,  quod  uno  momento 
oculi  me  fallat.  Ab  hoc  Domino  peto  auxilium,  qui  potest  dare  non  tan-  u 
tum  sanitatem  paucorum  annorum,  sed  aeternam  vitam  cum  securitat« 
conscientiae,  et  post  hanc  vitam.  In  hac  autem  vita  largitur  contemtum 
mortis  et  omnium  furiarum  mundi. 

Ad  liunc  modum  inflammat  se  Propheta  et  aeuit  fidem  suam  nobis 
in  exemplum,  ut  nos  quoque  nostra  dona  et  spem  nostram  amplificemus.  »o 
Si  enim  rustici  possunt  amplificare  nummos  suos,  qui  ad  momentum 
durant,  et  in  levissimis  periculis  iuvare  non  possunt,  si  possunt  efferri 
et  inflari  propter  opes,  cur  nos  non  etiam  inflaremiir  fiducia  tanti  Dei, 
qui  coelum  et  terram  creavit,  qui  omnia  habet  in  sua  manu,  quibus 
opus  est  ad  hanc  \'itam  et  f uturam  ?  Sed  quia  invisibilia  haec  sunt,  >» 
ideo  a  nobis  fere  neglipuntur.  Discendum  autem  est,  ut,  etsi  ieiunandum 
et  carendum  aliquandiu  hoc  auxilio  est,  tarnen  speremus  certo  ven- 
tnrum  esse. 

''•8III.  Non  det  in  commotionem  pedem  tuum.  uc(|uc  dormitet, 

qui  cust  odit   te.  m 

Hectius  lepuntiir  haec  in  futuro: 

Non  (labit,  ut  moveatur  i)08  tuus,  neque  dormitabit,  qui  custodit  te. 
Coliaeret  nutom  hie  versus  cum  superioribus;  quia  enim  instituit  Propheta 

'J8  non  feltlt  A 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,  2..3)  59 

Hs]  G.Novemb.  I  'AuxiliiiiTi  meum  a  d[omino,  factore':  ExhoLrtatur  Istam  f[i(lem 
esse  argLiimentum  hiiius  psalmi.  Nunc  quae  seq[iiiintiir,  sunt  eadem  et 
facilia,  quia  potissimum  positum  in  bis  2.  Aliud  nihil  agit,  quam  instat, 
urget,  hortatur  et  non  desinit  admonere  ad  perseverantiam  in  fide.  Et  ne- 
i  cessaria  est  ea  adhort[atio,  non  .solum  pro  aliis,  sed  nobis  [Sl.  122»]  propter 
praesentia  pericula  et  vexat[iones,  quae  nos  contristant;  Invisibilia  sunt, 
quae  nos  consolantur.  Ideo  dum  durant  ista  praesentia,  quae  vexant,  opus 
semper  verbo  urgendi  ad  perseveran[tiam  et  patientiam.  (S§  t{)ut§  nicf)t 
nisi  experientia  doctrinae  adiuncta.     Conspectus  liuma[nus  est  brevior, 

i<>  quam  ut  videamus  ista,  quae  deus  videt  super  nos.  Cor  non  potest  susti- 
nere  flnem  istarum  praesentium  tribul[ationum.  Ideo  semper  quaerit 
finem  et  modum,  quomodo  potest  redirai.  Ideo  opus  exhortLatione: 
I)olt  feft,  Ut  sie  brevitatem  cordis  et  pusÜLlanimitatem  extendat  et  magni- 
ficet,  quia  ipse,  qui  videt  flnem  nostrae  tribLulationis,  ille  loquitur,  hunc 

15  oportet  audire  et  non  nos,  qui  tantum  videmus  principiura  trib[uIationis. 
Ideo  non  iudicandum  secundum  cor  nostrum,  quod  non  arripLit  quam 
principiuni,  pavorem;  verbum  autem  dei  non  compreliendit.  lam  videbi- 
m^us,  lote  er  ein  rethoricam  toivb  anrid)ten  et  exhortationem  treiben 
usque  ad  feinem  psalmi. 


zu  6j7  Distingue  am  oberen  Bande  9  nisi  adiuncta  experientia  doctrinae   adiuncta 

lOjll  über  eustinere  bis  tribulLatlonum  steht  quaere  exempla        16  quod]  quae        17  non  fehlt 


Dr]  20  exli'^rtationem  ad  fldem,  hoc  agit,  ut  bis  ceu  promissionibus  instet,  lugeat 
et  hortetur  ad  retinendam  illam  flduciam  in  auxilium  divinum.  Est 
autem  summe  necessarium  adhortari  et  urgere  non  solum  alios,  sed  etiam 
nos  ipsos  propter  illa  visibilia  et  instantia  pericula  ac  vexationes.  Quia 
enim   ea,   quae  contristant,  praesentia    sunt,   contra   quae  con.solantiu', 

25  sunt  absentia,  ideo  opus  est,  dum  diirant  praesentia,  quae  vexant,  ut 
verbo  excitemur  ad  perseverantiam  et  patientiam.  Est  enim  haec  ex- 
perientia coniungenda  cum  doctrina.  Nam  oculi  nostri  multo  sunt  obtu- 
siores,  quam  ut  possint  ad  invisibilia  ista  pertingere  et  flnem  praesentium 
afflictionum  videre.    Hinc  flt,  iit  natura  semper  circumspiciat  de  modo, 

30  quo  liberari  possit,  et  dum  eum  non  videt,  sicut  est  absconditus  et  invisi- 
bilis,  cruciatur.  Opus  igitur  est  exliortationibus,  ut  ista  (liceat  enim  sie 
loqui)  naturalis  brevitas  seu  angustia  cordis  nostri  dilatetur,  magnificetui 
ac  prolongetur.  Hoc  potest  is,  qui  videt  flnem  nostrarum  tentationum. 
Eins  verbum  est  audiendum,   nostrum  cor  non  est  aiidiendum,   quod 

36  tantum  sentit  et  videt  principium  tentationum,  et  doloris  finem  non 
videt. 

Ehetoricatur  igitur  Spiritus  sanctus  iam,  ut  exhortatio  flat  illustrior. 
Atque  hie  primum  monendum  est,  nisi  contrarium  fieret  ac  sentixetur, 


60  In  XV  Psalmos  graduum.    1532  33.    [1540.]    (Ps.  121,3) 

H6]  V.  3  'Non  dabit' :  Nisi  contrarium  videretur,  f rustra  fieret  ista  exhorLtatio. 
Si  mox  daret  pecunias,  victum,  quamprimum  incipio  indigere,  nuUa 
opus  doctrLina.  Si  dLiceret  rustico:  quando  Seminar,  babebis  pecLuniam; 
Sic  si  principi:  habebis  ditionem  Sax[onicam,  —  cum  iam  res  sit  in  manu, 
non  opus  fide,  exhortaLtione,  verbo.  Idee  oportet  neces^sitate  et  absentia  s 
istorum  omnium,  quae  urgemus  per  verbum  et  fidem.  Ideo  ratio  dicit: 
Pes  data  ambLulando.  Omnes,  qui  credunt  deo,  — non  solumlabatur  pes, 
sed  penitus  etc.,  ut  ille:  igd)  ^i^e,  qui  servit  deo,  gl}et§  »bei.  Sed  ibi  adhi- 
bendum  verbum  dei.  Xecesse  est  tribulari  per  multas  tribLulationes. 
Quod  est  remedium  ?  Sic  distingue,  fac  dialecticam :  Tribulatio  est  ibi,  lo 
i.  »or.4,17  sed  tantum  in  principio.  PLauhi.«:  'Breve,  momentaneum  et  leve',  ^dimale, 
furje  vid^et  dominus.  Est  ut  punctum,  tantum  oportet  iudices  secundum 
verbum  dei,  non  tuum  sensum.    Si  hoc,  tum  est  infinita,  ratio  ex  puncto 


zu  1  'Non  dabit'  r  2  Si  c  aus  SBenn        über  daret  iteht  liberLaret  a  peccato  etc 

3  über  doct|rina  ateht  adhurtiatione,  promis^sione 

Dr]  frustra  esse  hanc  exhortationem.     Si  enim  statim  cum  tentatione  finis 
etiam  adesset,  aut  mox,  cum  egere  ineipimus.  Dominus  daret,  quorsum  '» 
esset  opus  promitt«re  aliquid  T    Ergo  neque  doctrina  necessaria  est  in  iis, 
quae  ante  scinuis,  nee  exhortatio,  ubi  sumus  extra  periculum  et  tentatio- 
nem.     Quod  igitur  dicit:  'Non  dabit  Dominus  in  commotiouem  pedem 
tuum,'  manifeste  significat  hanc  solicitudinem,  quod  animi  in  tentatione 
periclitantur,  ne  prorsus  pereant  et  deserantur.     Hie  igitur  exhortatione  » 
est  opus,  ut  fides  non  plane  extinguatur.     Eatio  iudicat  se  deseri  et  ex- 
peritur,  quod  quidam  liomo  mUitaris  dicere  solebat,  nemini  plus  pericu- 
lorum  et  incommodorum  accidere,  quam  qui  Deo  et  Cae[S?9.  F]sari  fideliter 
servirent.     Hoc  cum  ita  fit,   verbum  fidei  adhibendum  est.     Id  primum 
pronunciat,  Omnes.  qui  in  Christo  volunt  pic  vivere,  persecutioneni  pati.   " 
Proponit   Christum    cxemplum,    qui    per    crucem    intravit   ad    gloriam. 

»6m. »,  17  Monet  noK  oportere  conformes  fieri  imagini  eins,  hoc  est,  'simul  pati,  si 
etiam  voluraus  couglorificari.'  Ergo  parata  sunt  incommoda  et  cruces. 
Deinde  etiam  hoc  ostendit  verbum,  quid  faciendum  et  quae  remedia 
(luaereiida  sint  in  talibus  afflictinnibus.  quod  scilicet  sit  verbo  atten-  w 
dendum;  hoc  distinguit  tentationcm  in  initium  et  tinem,  hoc  est,  pro- 
mittit  t<?ntationem  non  fore  aetemam,  sicut  iudicat  cor  nostruni.  Deinde 
de  initio  sie  iudicat,  quod  tentatio  sit  niomentanea.    Sic  Cliristus  ai>pcllat 

3<i6  i«,ii'modi(  um'  d  confcrt  suoruni  afHictioncs  tiim'partu',  ubi  aretissijuc  mors 

et  vita  sunt  colligata:   Quae  enim  iam  desperarat  de  sua  et  foetus  vita,  i» 
Htatim  aedito  foetu  omnium  dolorum  ohliviscitur.   Sic  Paulus  pronimciat: 

IV  inanirutr  .-i  -^4  fit]  «it  H 


In  XV  Paalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,3)  61 

Hs]facit  matheLmatico  lineam  infinitam,  qxiia  dicit:  Non  video  finem,  ubi 
acquiram  pecnuiiam,  concipiam  gaudiurn,  eripiar  ex  tanti.s  odiis,  malis, 
turbationib[US. 

[SBt.  122 •>]  Sed  dominus  dicit:  Apud  me  tua  trib[ulatio  est  pLunctum, 
6  momeutum,  una  gutta,  scintiUa.  Sed  ratio:  ego  sentio.  Dominus:  ego 
melius  \ei)t  quam  tu.  Ideo  medium,  ut  secundum  verbum  dei  iudica[re8 
de  tentatioue  et  d^iceres:  est  punctum,  ein  Übergang.  Sic  dicitur  de 
S.  AthaLnasio,  cum  perseqLueretur  eum  lulianu.s  et  iiTueret  tanquam 
tempLestas  in  EcLclesiam.  Ibi  atre  nubes,  ut  vid[eantur  rapere  etc.;  ipse: 
lu  ille  tempestLas;  sie  contemptsit.  Est  1  parva  nubecula,  inquit.  Illam 
maxLimam  tentLationem  CLaesaris  et  ImpLeratoris  EoLmaui,  quae  vide- 
batm-  rationi  mare.  Et  bene  dixit,  et  sicut  dixit  et  cred^idit,  .sie  fiebat. 
lul^ianus  non  dici  credLidit.    Ideo  spectemus  promissionem  et  non  pen- 

2  eripiar  c  aus  eripiatur  12  Et  bene   dixit  mit  Strick  zu  nubecula  Z.  10  gezogen 

13  über  promissionem  iiekt  promittentem 

Drj'Neutiquam  sunt  condiguae  passiones  gloriae,  quae  in  nos  revelabitur.'äRöm.s.is 

15  Hoc  iudicium  verbi  sequendum  est  et  non  tuus  sensus,  qui  malum  iudicat 

esse  inflnitum  et  vere  ex  Mathematico  puncto  infinitam    spheram   seu 

lineam  infinitam  facit.   Adeo  est  nostra  ratio  indocta  in  divina  et  coelesti 

illa  Matbematica,  quod  Dens  momentum,  punctum,  guttulam,  scintillam 

esse  iudicat,    hoc   ipsa   aeternitatem,    inflnitum    mare,   incendinm   esse 

20  definit.    Atqui  inquis:  Ego  sie  sentio  et  experior,  sit  sane  ita.    Sed  utrum 

putas  ?  an  tu  rectius  sentias,  an  vero  Dens  certius  et  melius  videat  ?   Ergo 

hoc  faciendum  est,  ut  non  iudicemus  secundum  hoc,  quod  sentimus,  sed 

secundum  quod  pronunciat  et  iudicat  verbum  seu  ipse  Deus  in  verbo  suo. 

Ad  hunc  modum  ostendunt  historiae.    Cum  lulianus  persequeretur 

25    divum  Athanasium  et  exitium  ei  minaretur,  dixisse  Athanasium,  esse 

periculum  id  simile  nubeculae,  quam  paulatim  sol  consumit.^   Quid  potuit 

quaeso  dici  contemptius  de  vi  tanta,   quam  moliebatur  caput  Imperü 

Eomani,  quam  rectius  mari  et  infinito  incendio  comparares  ?     Sed  sicut 

Athanasius  dixit  et  credidit,  ita  quoque  factum  est.   Nam  lulianus  paulo 

30  post  in  solitudine  quadam  in  Persis  trucidatus  est,  Athanasius  autem 

mansit  incolumis.    Huius  exemplo  nos  quoque  dlscamus  nostra  pericula 

aestimare  et  spectare  verbum  promittentis,  ne  ex  nobis  et  sensu  nostro, 

sed  ex  promissione  Domini  pendeamus.    Mors,  pestis,  fames,  odium,  quo 

mundus  nos  odit,  ignominia  et  alia  similia  mala  sunt  sane  mala  et  recte 

35  comparantur  ingenti  ac  horribili  tempestati.    Hie  si  rationem  adhibemus 

in  consilinm,  succumbimus.    Sed  levandi  sunt  oculi  in  montes  et  audienda 


')  Rufinus,  Hist.  eccl,  J,  34 ;  Migne  21,502. 


62  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  121,3) 

Hs]deamus  ex  nobis.  Sic  tum  distingLue:  Hie  est  tempestas,  53Jeer  est  mors, 
pestes,  mundus,  fames  sunt  liorLribiles  nubes  et  tent[ationes.  Item  sentio 
pavores  cordis,  est  perturbatio  intelLlectus:  3Bo  ()in?  Si  confero  rationem 
liULmaiiam  cum  istis  temp[estatibus,  submer<;or.  Sed  ubi  audio:  Ego 
dominus  deus,  tu  leva  ocluIos  tuos  ad,  magnifica  verbum  mcum,  »it  apud  i 
t€  aliquid,  —  tum  ineipit  decrescere  illa  max^ima  magnitudo  et  incipit 
magnus  fieri  promissor.  Et  btu  Ine  t)er  flljen  diabLolum,  mundum,  ba 
i)t  OJLOtt,  hoc  dicit  dominus.  Sic  redigitur  omnis  pavor  in  coide  meo 
in  niUilum  et  werben  taum  einer  lauö  gros. 

Ideo  distingue.  Tribulatio  adest,  sed  meid)  trib^ulationem  nid)t  lo 
flro^jer,  quam  est.  Amittis  rem,  gloriam,  intcrdum  etiam  Cliristus,  siut 
illa  magna,  sed  non  facies  ex  hoc  centro  spheram.  Sed  maior  est  ille, 
qui  mecum  loquitur,  (jui  dicit:  Ego  dombius.  Ille  nondum  periit.  Et 
ligt  mtjcr  quam  pucr,  uxor,  bona,  corpus  proprium.  Tum  dicis  ad  ver- 
bum, deum:  omnia  .sunt  plane  pLunctus  mathematicus.  In  seipsis  ten-  ^ 
taLtionibus  i.  e.  secundum  .sensum  cordis  sunt  ijifinitae,  ipse  tribuLlor. 

Dr]vox:  Ego  sum  Dominus,  Deus  tuus,  ergo  nuxgnifica  verbum  et  auxiliuni 
meum.  Hoc  cum  fit,  vilescit  illa  magnitudo  periculi  et  augentur  contra 
in  corde  verbum  Dei  et  promissor,  ut  dicas:  Veniat  sane  tempestas  illa 
quantumvis  ingcns,  hie  est  Deus,  hie  est  eins  verbum.  Sic  redigitur  omnis  ,o 
furor  Diaboli,  etiam  peccatum  et  mors  in  uihilum  et  fit  unum  modicuin 
punctulum,  quod  antea  videbatur  infinita  moles  esse. 

Sic  igitur  debemus  discere  distinotiones  Spiritus  sancti.  Moritur  tibi 
pater,  ftUus,  uxor,  amittis  rem,  gloriam,  sanitatem,  fiduciam  cordis.  etiam 
Christum  interdum,  sunt  sane  illa  magna.  Sed  cave,  ne  ex  hoc  tempore  jj 
huius  sensus  faoias  splieram  et  ex  puncto  hoc  lineani  infinitam.  Quantum- 
vis enim  magnum  est  malum,  Deus  certe  infinitis  nuxlis  nuiior  est.  Si 
igitur  ille  adhuc  stat,  si  non  periit,  sicut  perire  nequit,  quid  magni  est, 
quod  uxor,  quod  libcri  tibi  perierint?  quid  magni  est,  quod  tuum  cor- 
pus et  vita  tua  peritt  quid  enim  ea  est,  si  eani  ad  Deum  et  eins  gratiam  ,o 
comparesT  nimirum  omnia,  quae  habemus  et  sumus,  vere  sunt  punctum 
mathcmaticum  collata  ad  Deum  et  eins  opes,  quas  in  vcrbo  jiromittit. 
Ergo  in  haec  intueamur  et  discamus  in  tentatione  recte  dividcrc  seu  di- 
Btinguere,  nemi)e,  quod  afflictio  et  crux  in  se,  hoc  est,  quoad  carnem  et 
sensum  cordis  nostri,  est  quiddam  inflnitum.  Si  enim  Christus  et  Deus  ^^ 
nihil  est,  etiam  lovissimum  malum  a  nobis  non  posset  vinci,  sed  oppri- 
meret  nos.  Ail  hunc  modum  (|iiacvis  calamitas  est  infinita.  Sed  an  non 
mendacium  est,  quod  Deus  et  Christus  nihil  sit  aut  nunquam  sitt  Si 
igitur  vivit  et  est  Deus  et  Cliristus,  sicut  esse  necesse  est,  non  est  absobite 


•jy  pnricruiit   H  38  iiiiii(|Uiiiii   ]S 


In  XV  Psalmo8  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  121,3)  63 

Hb]  Si  Christus  nihil  est,  tum  fugiam  etiam  minimum  malum.  Sed  hoc  est 
mendacium;  quia  deus  est,  Christus,  conservator,  ergo  non  iudicandum 
secundum  tentLationes  in  seipsis,  sed  in  qualitatis  praedicamento,  fo 
ttiirb  praedicamentum  quantitatis  ju  ntd)t.    Durum  est,  relinquere  vitam 

5    et   tradere  corpus  caruifici,   amittere  prolem,   uxorem,    principis  favo- 
rem;  est  aliquid  comparative  etc.    äßen  bn  e^  enntter  iec()net§,  iftö  gro§; 
Si  5u  üLttJeim  tjtevvn  ©[oti  i^i  t"Bi  nihil  fit.    [931.1-^3»]  Araisisti  patrem, 
bene;   amitte  etiam  vitam,  corpus!  ego  adhuc  vivo,  regno.     'Confide, anatiri. 9, ä 
Uli'.   'Si  ad  tempus  te  relinquo',  etc.    Sic  in  Esa^ia  pulcher[rimus  tex^tus.  3ef.M,7 

10  'In  momento',  ut  Pau[lus,  'vide  illic'.     ^-in  meis  oculis,  dicit  deus,  est2.fiot.4,x7f, 
punctus.    Ideo  respiciendum  ad  loquentem  et  respLCctandum,  tum  flunt 
etiam  omnia  punctum.    Et  ubi  furuber  ift,  etc.    Si  vero  spectas  ad  te;  .si 
te  mordes  mala  ling[ua,  ßl'i'ii*^^  totum  corpus.     Si  rustLicus  me  fauev 
an^if)et,  totus  aninius,  totum  corpus  indignatur,  male.    Sed  specta  illum, 

16   qui  etc.  Hoc  dico  pro  j)raeambulo  istorum,  quae  seq[untur.  In  adverLsitate 
semper  inspiciamus  et  iudi[cemus. 

Ideo  Theol[Ogia  est  infinita  sapLientia,  quia  uunquam  potest  edisci. 
lam  laetus  sum,  cras  venit  tentatio,  hodie  vivus  et  sanus,  cras  mors 


6  red^netä  c  aus  tec§t  8  vivo  über  (tlivo)  zu  10:  2.  Cor.  4.  r  lt>  nach  in- 

spiciamus nochmals  semper  zu  17  Theologia  r 

Dr]  iudicandum  secundum  cor  nostrum  de  cruce,  sed  secundum  praedicamen- 
80  tum  relationis,  hoc  est,  conferendum  cum  Dei  auxilio;  ita  fiet,  ut  prae- 
dicamentum quantitatis  totum  absorbeatur.  Tentatio  magna  est  in 
carne  morbus,  intollerabile  est  mori,  proüei  in  ignem  etc.,  magnum  est 
amittere  uxorem,  liberos,  si  tantum  in  te  intuearis.  Sed  comparative 
haec  intuenda  sunt,  respectu  Dei  omnipotentis,  quod,  etsi  amisimus  haec, 

35  tamen  Deus  adhuc  regnat  ac  vivit,  qui  etsi  ad  modicum  affligi  sinit,  tamen 

nos  beare  vnlt.    Sic  in  Esaia  dicit :  'Ad  momentum  dereliqiii  te.'   Hoc  mo-  %e\.  n,  7 
mentum   carni   videtur   iufinitum   quiddam,    Sed,   ut  dixi,   carnis  oculi 
fallunt.    Igitur  iudicium  faciendum  est  ex  promissionibus  rerum  invisi- 
bilium  et  videndum,  quid  Deus  in  verbo  suo  dicat. 
30  Hoc  est  fidei  exercitium,  de  quo  David  hoc  in  loco  nos  admonet,  ut 

discamus  respicere  ad  promissionem  et  verbum  ac  iudicare  secundum 
oculos  sursum  levatos,  non  secimdum  praesentia.  Experimur  autem 
hie  Theologiam  esse  inflnitam  sapientiam,  quae  nunquam  plene  apprae- 
hendi  aut  perdisci  potest.      Yidemus  enim   mutationem,    quam   subiti 

36  casus  afferunt.  Hodie  recte  valeo,  cras  morior.  Id  periculum  facit,  ut 
coelum  et  terra  angustiora  esse  videantur,  quam  ut  nos  possint  capere, 
et  tota  creatura  fit  nobis  quasi  internus.     Sic  caro  solet,  quam  etiam 


20  est  conferenda  B 


64  In  XV  Psalmos  graduum.   153233.    [1540.]   (Ps.  121,3) 

Hs]  propinqua ;  esca  facit  angriistum  mimdum.  Quis  facit  t  Caro,  diab[Ohi.s 
blejct  mit  511.  Nihil  video.  nee  deum  etc.  2)ae  ift  meudaeium,  est  iudiciura 
carLnis  et  diabLoU.  Si  vero  credit  dLCum  vivere,  Christum  et  in  cou- 
.sp^ectu  eins  mortem,  trib[iilationem  esse  nihil,  Amissio  prolis.  favoris, 
omnium  reriun  nihil.  Quid  enini  omnia  ad  eompaia[tionem  dei  etc.?  s 
Si  quis  novit  hanc  artem,  oportet  experientiis  et  usu  istarum  rerum 
fieri  Theologos. 

'Non  dabit':  i.  e.  sinet  te  subverti.  Ratio  quacLiit:  non  solum  pedem, 
sed  extreme  conculeari  et  conspurcLari  sinis  me.  Deus,  quid  feceriK 
Christo  fllio,  prophetLis,  SLanctis  Marty^ribus  quotid[ie,  Ecclesiae,  uni-  10 
cuique  lusto.  ünde  AdagLium:  ^e  ergev  \ä)alt,  junbeLi',  3^  erger  bub[en, 
ic  bejjer  etc.^  Ideo  dicit  mmidus:  (iJIaub,  locr  ba  gletubt,  ^di  je{)e  lüot  etc. 
rustici  sie:  loer  loil  G{)rtftcu  fein!  Ergo  contrarium  verum*  Videtur  do- 
minus dare  in  commotionem,  me  conculcaLie.  Videtur  sie  facere,  sed  non 
facit;  üt  secunduni  sensum,  sed  coram  eo  est  S[umma  gloria;  mors,  quae  n 
infertur,  est  coram  eo  et  angLclis  eterna  vita,  contemptus  est  gloria 
nostra.   ^a,  lieber,  sed  non  vides,  sentio  aliter.    Vis  iudicare,  sicut  sentis; 

10  über  quotid[ie  tteht  niulta  milla  14  dare(t) 

')   Wander  4,  83  Schalk    78;  Unsre  Ausg.  Bd.  19,  2ii9,  1. 

Dr]  inspirat  Satan,  ut  non  Deum,  non  vitam  videat,  sed  intinituni  malum 
esse  iudicet.  Atqui  hoc  non  iudicium,  sed  mendacium  carnis  nostrae  et 
diaboli  est,  contra  quod  pugnandum  est  et  credendum,  quod  etiam  in  » 
morte  nostra  Deus  maneat  et  noster  Rex  Christus  vivat,  in  cuius  con- 
spectu  mea  mors  cum  omnibus  tribulationibus  et  periculis  sit  unum 
nihil.  Quid  enim  morsT  quid  liberorum  amissio  et  similia  sunt,  si  ad 
Deum  conferast  Sed  hanc  artem  quis  satis  didicitt  Loqui  et  docere 
aliquo  modo  possumus,  sed  experimentis  et  usu  oportet  fieri  Theologuni,  « 
ut  cum  Davide  affirmemus:  Non  dabit  pedem  tuum  in  commotionem, 
hoc  est,  non  sinet  te  subverti.  Caro  enim  reclamat,  quia  sentit  non  solum 
moveri  pedem,  sed  se  prorsus  conculeari.  Vide  ülium  Dei,  quid  passus 
est?  Vide  loannem  Baptistam,  Mariam,  Apostolos,  Prophetas,  quid 
passi  sunt?  Vide  hodie  Ecclesiam,  quid  quotidie  patiaturT  llaec  ex-  so 
perientia  proverbio  locum  fecit,  quo  dicitur:  Quo  quiscjue  neqnior,  eo 
foelicior.  Itaque  mundus  metu  horum  periculorum  discedit  ab  Euangello. 
Ita  «•oiitrariuin  aiqtaret  ab  eo,  quod  in  hoc  loco  David  ]ir()niittit.  videtur 
enim  Donünus  darc  pedem  in  commotionem.  Seil  videtur  taut  um,  revera 
non  facit,  ac  videtur  earni,  contra  spiritus  et  fides  iudicant  hanc  esse  » 
exaltationem  coram  Deo  et  gloriam,  imlicant  mortem,  quao  ob  confes- 
sionem  Euangelii  subitur,  esse  initium  melioris  et  aetcrnae  vitae,  Igno- 
miniam  iudicant  esse  inaestimal)ilem  irloriam  in  oculis  Dei.    Hoc  est  fldei 


86  iuiticare  A 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,3)  65 

Hsjtum  opu.s,  ut  sis  Christianus.  Si  vis  habere  ut  mulus  et  aziniis:  'Ne'  etc., 
sed  Christiani,  qui  possunt  vertere  omnia  mala  in  bona. 

[SBl.  123'']  6§  t)eift  in  concul[catione  platearum  secundum  sensum, 
sed  secundum  deum  elevari  s\;per  astra,  supra  gloriam  omnium  prin- 
5  cip[um,  et  equalis  gloria  ang'Lelorum  et  filiorum  dei.  Si  uon  vis  credere, 
Ia§  biLeiben.  Si  cred[is  vero  illum  punctum  glorie,  honoLris  et  deliciarum 
huius  mundi,  —  quando  ünis  huius  PLuncti  et  noluisti  uno  momento 
temporis  dolere,  dolebis  post  punctum  glorie  et  0[mnium  bLonorum 
linea  inflnita  superfleie  et  corpore,   Infi[nita  in  long[itudinem,   latLitu- 

lu  dinem  et  densitatem  sine  flne.   ^a  {)et  xd)  bie  meti  gelt  etc.    Nos  loquimm' 

credentibLUS,   non   sentientibLUS.       LazLarus    egrotat  ad   p[unctum  etc.ji'ur. k., iff. 
In  sempiterLua  misericordia  vivit.    lUe,  qui  epulatus  ad  PLunetum,  tor- 
quetur  sine   fine  necunaLm  guttulaLm  contingit.    'Sa  distingue.   lila  per- 
tinent  ad  grandLia  mala,  scandala,  quae  nobis  ii-rogantur  per  S^atanam, 

15  mortem,  mundum  et  omnes  adver[sarios,  ut  dLicamus:  lila  omnia  facio 
unius  puncti,  video  maiora,  credo  infinita,  deum  et  suum  verbum,  bavauff 
tuag  id)^.   Et  Interim  absorbeo  mare  malorum  et  imperium  tLotius  mundi. 


13114  pertinet  14  irrogatur  IT  mare  o 

Dr]iudicium,  etsi  caro  aliter  sentit,  sed  ex  sensu  caruis  non  est  faciendum 
iudicium;  quorsum  enim  pertineret  doctrina  verbi  et  huiusmodi  exhor- 

20  tationes  et  promissiones  ?  Igitur  malum  est  convertendum  in  bonum, 
et  ubi  caro  concludit  se  dari  quotidie  in  conculcationem  luti,  ibi  fides 
secundum  verbum  pronunciare  debet,  aequari  se  Filio  Dei  et  conformem 
fieri  Christo;  credenda  enim  sunt  liaec  tanquam  invisibilia  et  etiam  in- 
sensibilia,  non  videnda  et  sentienda. 

25  Qui  autem  non  volunt  credere,  sed  sequi  sensum,  hi  punctum  gloriae 

et  deliciarum  huius  mundi  eligunt.    Sed  quam  misera  eorum  erit  conditio, 
cum  post  momentum  illud  vanissimi  gaudii  excipientur  aeternis  doloribus 
et  lachrymis?     Quanto  erat  melius  ciim  Lazaro  aegrotare  et  egere  adam-ie, iff. 
modicum,  quam  cum  divite  hie  abundare  et  istic  torqueri  in  aeterna 

30  flammaf  Pertinet  igitur  haec  doctrina  ad  eos,  qui  credere  volunt  et 
non  sentire,  ut  distinguant  inter  pericula  sua  et  Deum  et  ut  oculos  non 
tantum  defigant  in  calamitatem  praesentem,  sed  levent  ad  auxilium 
invisibile  et  in  verbo  promissum.  Nam  pericula  illa,  quibus  credentes 
expositi  sunt,  sane  movent  pedem,  Sed  fides  facit,  ut  pes  non  moveatur 

35  ad  lapsum,  sed  ut  quasi  transiliamus  scopulos  illos  periculorum  et  con- 
feramus  punctum  afflictionis  cum  aliis,  quae  inflnita  sunt,  sicut  et  ipse 
Deus,  eins  potentia,  gratia,  denique  aeterna  vita,  quam  promisit  cre- 
dentibus  in  Christum.  Haec  .scire  necesse  est,  ut  nos  et  fratres  nostros 
consolemur,  dum  propter  verbum  odio  habemur,  contemnimur,  .spolia- 
fiut^etl  Sffietle.    XL,  3  5 


66  In  XV  Psalmos  graduum.    1532;33.    [1540]   (Ps.  121,  3) 

Hs]  Simft  ift^,  qui  novit ;  statim  dieitur.  Tarnen  necesse  scii'e  omnes  et  fiatres 
consolLari,  quia  conteinnimur  et  aceiLrüno  odio  perseq[Uimtur.  Si  immergor 
et  inducor  bis  scandalis,  superant  ista  scandLala,  odia  rationem  meam, 
viitutem.  Ideo  die:  tucnn  bii,  tob,  nod)  jo  bitter,  tarnen  non  es  deus. 
Ideo  ex  animo  confidere  discamus;  qui  nescit,  glje  t)in  et  i)ab  ein  ton^  * 
4f.75,  »jur  f)od)me«.^  Etiam  'bibent  omnes  pecLcatores  terrae  CalLicem',  nos 
bibimus.^  Non  deserit  te  deus,  ut  movearis.  Si  autem  moveris,  cogita, 
quod  Sit  exaltare  ete.  Non  solum  iuvat  eternaliter,  sed  etiam  tempo- 
raliter.  Si  princeps  vitam  illani  non  potest  reeuperare  etc.,  Sed  quando 
in  fine,  ad^versarii  TurLcae  quae  possunt  reeuperare?  Ut  hodie  NobLÜes  w 
sunt  in  superbia,  contemptu  literae.  CI^  luivb  tomcn,  bas  man  für  100 
ebel|_leute  ntd)t  ein  I)eI[Iei"  geben,  llle  contemptus  non  transibit  inipiinitu.s. 
Ideo  iuvat  etiam  temporaliter.  ludei  erant  captivi  in  Bab^ylone,  et 
multi  moriebantnr,  reliqui  sunt  temporaliter  liberati,  et  superbis[sima 

1  Tameu  (iiescit)  4  titlet  c  aus  Q^         y  potest  reeuperare  o         10  11  literae  hinter 

Nob|^ile8,  aber  mit  Strich  hinter  contemptu  eingewiesen         11  für  fehlt 

')  =  Sprichwörtersammlung  Nr.  113,  ünsre  Ausg.  Bd.  51,  649;  Thiele  S.  127 ;  ümre 
A%isg.  Bd.  45,  479,  24.  ')  Vgl.  unten  im  Druck  Z.  21f. 

Prlmur,  occidimur.  In  bis  maus  quo  curremust  vincimt  enim  omnem  vir-  >* 
tutem  rationis  et  natiuae  nostrae.  Huc  scilicct,  ut  dicamus,  Deum  esse 
maiorem,  (juam  sunt  incommoda  nostra,  Non  ideo  Deum  raori  et  perire, 
si  nos  pereamus.  Itaque  conlidendum  est  ex  animo  in  eins  bonitate  et 
potentia  et  exaltandus  sensus  spiritus  (ut  sie  dicam)  super  sensum  carnis 
et  cordis  nostri.  Hoc  qui  non  volunt  facere,  fruantur  .sane  suis  vohiptatibus,  20 
mi. »büc  tamen  expectent  futurum,  ut 'feees  calicis  epotent',  ouius  parteiu 
tantum  pii  bibunt,  sicut  Propheta  loquitur  Psalmo  septuagesimo  quinto, 
Quanquam  etiam  piis  boc  saepe  eoutingit,  ut  adiuveiitur  eorporaliter. 
Neque  enim  sie  suos  prorsus  negligit  Deus,  ut  nunquam  in  bae  vita 
'/gjn'ju^ostendat  se  eos  respicere.  Sic  David  pulsus  regno,  regno  restituitur,  « 
Ezecbias  implicitus  lactali  morbo,  revalescit,  populus  ludeorum,  dissi- 
patus  inter  gentes,  redueitur.  Sed  bic  quoque  lidei  suus  locus  est,  ul 
auxilium  id  cxpcctetur;  neque  enim  statim  adest,  cum  eo  nobis  opus 
est,  aut  nos  id  adesse  optamus.  Sicut  autem  sancti  in  talibus  periculis 
adiuvantur,  ita  etiam  impii  non  sempcr  florent,  sed  etiam  in  bac  vita  ;io 
saepe  borribiles  inijjietatis  suae  poenas  dant.  Insultat  nunc  nobilitas 
nostra  miseris  pastoribus  Ecclesiarum  et  omnia  studia  literarum  illibera- 
liter  contemnit  et  odit;  mibi  autem  dubitim  non  est  futurum  esse,  ut 
imu8  coelestis  pastor  ceutum  tabl)us  nohilibus  anteferatur.  Sic  Pupatus 
longo  tempore  floruit,  sed  experimur  inultuiu  de  veteri  potentia  et  opibus  jj 


'i5  renpicero  B\  rctpuere  A         26  Kzchins  A         34  coelestis]  Ecrlesiae  Jl 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,  3.  4)  67 

Hs]  Bab[ylon  inar  ,^uvi|fen.  Sic  Eo[mani  superbiebant.  Sic  temporaliter 
et  eternaliter  est  [SSI.  124»]  pLunctum,  quocl  pü  leiben  vel  alii  impii  gau- 
(lent. 

'Non  dormivit':  est  copia,  'custos  tuus'.  ®inb  eitel  mendacia.v.  4 
.-.  6in  lüol  Ijuttev.  Ipse  vigilat,  custodit,  maxLimus  titLiilus.  Nuni  hoc 
cuhtodire  est,  quaudo  in  car[cerem  conÜLCimur,  quando  Car[nifex  ligat 
raanus,  diabLolus  me  macerat  et  crucif[igit  fLilium  dei  et  decollat  S.  lo- 
h[annem?  %a^  mag  barbaria  fein.  'Ciistodia'  extrema^  est,  opes  SLumma 
paup[ertas.-     2)a§  mag  AiitiphLiasis.^     Theo[logia  ift  eitel  antipli[rasis. 

10   Seeundum  CLarnem  deus  est  derelictor,  sed  secundum  spiritum  et  pro- 

misLsionem   siiam   est   custos.      ISTon   custodivit   lacob,    quin   amitteret  i.TOoiesj.as 
lilium  losLcph,  et  tarnen  sie,  ut  fleret  princeps  in  Aeg[ypto.    Non  custodit 
te,  quin  moriatur  filius  etc.,  quin  vexeris  morsu  diabLoli,  peccati.    6§  ift 
IDibber*  ®ott  ha.  quid!  Ire  'ad  montes',  ubi  'hab[itat'  etc.;  ibi  inclinabis 

15   aurem  et  audiLCs,  quid  dicat  Christus,  fo  I}oreftu  anber§:  non  derel[inquo. 


4  mendacii  5  Sin  c  aus  In 

')  Ei'g.  barbaria.  ')  Sinn:   mit  demselben  Recht  kann  man   die  ijrößte  Armut 

Reichtum  nennen.  ')  Erg.  feilt.  ')  =  weder,  d.  i.  nicht. 

ür]etiam  decessisse  et  manifestas  poenas  impietatis  eis  imminere.  Ita  etiam 
corporaliter  seu  temporaliter  exercet  Deus  iudicium  suum  pro  piis  contra 
impios.  Tauto  nos  debebamus  fortius  niti  verbo  et  sperare  auxilium 
levatis  oculis  ab  hac  sensibili  miseria  ad  invisibilem  opem.      Quae  se- 

20  quuntur  in  Psalmo,  habent  prorsus  eandem  sententiam,  voluit  enim 
Spiritus  copiose  consolarl  et  exhortari  Ecclesiam. 

IV.  Ecce  non  dormitabit  neque  dormiet,  v.4 

qui  custodit  Israel. 

Haec  quoque  sunt  verba  mendacia  secundum  carnem.     Num  enim 

25  hoc  est  custodire,  cum  in  carcerem  coniicimur  et  tradimur  lictori  cre- 

mandi?  ciim  exercemur  a   Satana  et  mundo  variis  incommodisl     Imo 

cum  ipse  Christus  af flgitur  cruci  ?  cum  Baptista  ad  arbitrium  meretriculae 

truncatur  capite?     An  non  extrema  barbaria  est  haue  appellare  custo- 

diam,  ubi  summa  desertio  est  ?    Caro  itaque  antiphrases  esse  iudicat, 

30   ut  per  Deiim  custodem  intelligas  desertorem.     Igitur  sunt  haec  verba 

Spiritus  et  fldei,  non  carnis  nee  sensus.     Secundum  carnem  enim  non 

custodivit    Deus    patriarcham    lacob,    cum    periret    loseph    crudelitate 

fratrum,  et  tamen  postea  res  ostendit  sie  custoditum  esse,  ut  loseph 

tan  tum  non  rex  Äegypti  fleret;   sie  non  custodit  nos   Dominus,   quin 

35  moriendum    sit,    quin   videamus   funera   uxoris,    liberorum,    parentum, 

quin  divexemur  quotidie  a    Satana,   quin  variis  iniuriis  afflciamur  ab 

5* 


68  In  XV  Psalmob  graduuni.    1532/33.    [1540.]    (Psal.  121,  4) 

Hs]  sed  vigilo  etc.,  custOLS,  vigil,  qui  non  dormit,  stertit.  Sed  secundum 
sensum:  |oIt  ev  nirf)t  fdilaffen?  neque  habet  anres,  oc[ulu8  palpit[at, 
tu.  MS, s(.  Scilicet  est,  de  quo  dicitur:  'Aui'es  habent'  etc.;  .sie  secundum  sensum. 
Sed  g[ulben,  d^enarius  habent  aures,  MaLmmon  statim  subvenit,  Prin- 
eeps  audit,  deus  non  audit.  Ille  auditus,  oculus  ^Iam[monis  est  punctus, 
non  diu  manet,  quando  autem  mors  adest.  Contra  deus  ad  tcmpus  videtur 
non  custodire,  non  vigilare,  sed  semper  etc.  In  spiritu  ji^c  auff  t)f)n; 
quando  dormis,  is  est  tuus  custos.  '3)a§  f)cift  in  fide.  Sed  si  non  faceret, 
jinb  mit  Ubel.^  Nos  scimus,  quod  custoLdia  divina  sit  omnipotens  super 
nos,  quia  ex  scripLtura  habemus  hoc  principium:  Eegj^num  diabLoli  est 
mortis,  PLeccati.  Stante  hoc  principio  sequitur,  quod  diabLolus  omni 
momento  noceat.  In  morte  sumus  simpliciter  etc.  Ego  doceo,  lego, 
scribo,  exerLceo  totius  corporis  ofLÖcia  et  oninium  .sensuum  actiones, 
dormio.  Unde  ista  etc.  ?  Mimdus:  fortuita.  ThcLologia:  nisideus  custodLi- 
ret,  quando  dormio,  [931. 124'>]  tum  omni  momento  amitterem  oculuni. 


1  dormit]  rigilat  [Flüchtigkeit]         2  palpif[at]  palp.it         7  vigilare]  dormire 
')  Erg.  boTon. 

Dr]ingrato  et  malo  mundo.  Hie  ubi  apparet  custodia?  ubi  apparet  Deum 
super  nos  vigilare  ?  Igitur  levandi  oculi  sunt  ad  montes,  ubi  mandavit 
verbum,  ibi  auscultandum  est,  quid  loquatur  de  sancto  templo  suo, 
nempe,  quod  non  sit  somnolentus  desertor,  sicut  iudicat  caro  nostra, 
Sed  custos  et  vigil,  qui  pro  nobis  excubat.  Hoc  verbum  fides  amplectitur  -'<• 
et  secundum  hoc  verbum  iudicat,  quantumvis  caro  reclamet  et  secundum 
sensum  suum  existimet  Dcum  nee  videre  nee  audire,  sed  esse  similem 
Wi. I1.S. ^^.  iis,  de  quibus  Psalmus  dicit:  Aures  habent  et  non  audiuut,  oculos  habent 
et  non  videbunt.'  Itaque  laudat  suum  Boum  Mammon,  ut  semper  in 
parato  sit  pecuuia  et  (pücquid  ad  \  itam  opus  est;  hoc  pimctulum  ad-  « 
miratur  et  amplectitur  caro,  nee  videt,  quid  futurum  sit,  cum  moriendum 
et  opes  relinquendae  sunt.  Itaque  custodem  himc.  <|ui  in  fide  et  verbo 
custodit,  negligit. 

Nos  igitur,  qui  sumus  credentes  et  istam  mundi  miserabilem  coeci- 
tatem  videnuis,  certo  statuamus  illam  lulei  et  al)sconditani  cnstodiam  so 
super  uos  esse  omnipotentem,  lluc  enim  nos  Scriptura  sanda  deducil 
ac  docet  Regnum  diaboli  esse  regnum  peccati,  mortis  et  mendacü.  Staute 
autem  hoc  principio  sequitur,  Diabolum  omni  momento  sollicitare  homi- 
ne»  ad  peccatum,  occidere  et  seducere  aut  saltoni  conari.  ut  peccemus, 
moriamur,  erremus.  Sic  sumus  semper  in  morte,  semper  sumus  in  periculo  »* 
impiarum  o])iMiinium  et  peccati.  Quid  autem  nos  facimus  in  istis  Satanae 
conatibusT  Docemus  scilicet,  scribimus,  legimus,  dormimus,  edimus, 
bibirauH,  exercemus  alia  oflicia  corjioris  et  sensuum.    Hie  Tlieologia  nostra 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,  4)  69 

Hs]  corpus,  vitani.  lila  fiunt  ad  eouflrinundani  istam  (loct[rinam:  RegLninn 
sat|anae  esse  mortis.  Ideo  seniper  sumus  in  regne  occisionis,  peccati. 
Illum  coniicit  in  PLeocatum  homiLcidii,  etiam  S[anctos,  ut  David,  Ut 
discas,  rcg[nuni  diab[oli  in  mundo  ad  peccandum  et  occidenduni.  Si  non 
6  occideris,  non  laberis  in  pLeccatum,  si  b[0uum  cogLitas,  venit  ex  custodia 
dei,  quia  diab[olus  non  cessat  mendacio  et  liomiciLdio  persequi.  Non 
cessat,  donec  corpus  mortaum  et  anima  üerloni.  Ergo  vult  mendacio 
nostram  animam  ab  aeter[na  VLita,  homicidio  tollere  a  praesenti.  Ergo, 
quod  illa  non  flunt  vel  non  tarn  sepe,  non  est  beneiicium  virtutis,  pruden- 

10  tiae  nostrae,  sed  beneflcium  vigilantis,  custodis.     ®a§  gf)et  expeLrientia 
\o,  posito  hoc  principio,  quod  reg^num  diab[oli  etc.    Ideo  raundus  obrutus 
beneflciis  d^ivinae  misericordiae  custodientis  uos  a  morte  sine  inter[mi.s- 
sione.    Hinc:  'Misericordia  domini  plena  est  terra',  quando  bellum,  est*'-'^-* 
punctum  mali  prae  illis,   quae  vellet  diabLolus.     In  uua  hora  occidLeret 

Dr]  15  nos  docet  per  nostram  experientiam :  nisi  vigilaret  Dens,  cum  ego  dormio, 
nisi  esset  sollicitus,  cum  ego  nihil  eure,  nisi  defenderet  et  custodiret 
me,  cum  ego  securus  sum,  fieret  omni  momento,  ut  moreremur,  amittere- 
mus  loquelam,  oculos,  aures,  manus,  pedes  etc.  Quod  igitur  haec  non- 
nunquam  accidunt,  ut  praeter  spem  iixor,  liberi,  amici  moriantur  aut 

20  implicentur  magnis  periculis,  argumento  est,  quod  Diaboli  regnum  est 
regnum  mortis  et  peccati.  In  hoc  regno  quia  vivimus,  dum  in  mundo 
sumus,  accidit,  ut  etiam  nolentes  saepe  in  peccata  coniiciamur.  Sic 
David  homicida  et  adulter  fit,  ut  discamus  regnum  diaboli  esse  in  lioc 
mundo  ad  peccandum  et  occidenduni.   .    Quod  igitur  adhuc  spiramus, 

20  quod  non  quotidie  in  gravia  peccata  incidimus,  est  iUius  custodis,  de 
quo  hie  David  loquitur.  Hoc  concludit  Theologia  et  pii  credunt;  ex- 
periuntm'  enim  suo  et  totius  Ecclesiae  exemplo,  non  quiescere  prius 
8atanam,  qiiam  aut  animam  aut  corpus  occiderit.  Animae  exitium 
quaerit  per  mendacia,  per  impiam  doctrinam  et  cultus  impios,  corpori.s 

30  exitium  quaerit  infinitis  conatibus,  quos  videmus  quotidie  in  nobis  et 

aliis.     QiTod  igitur  illa  aut  non  fiunt,  sicut  conatur,  aut  non  tam  crebro 

flunt,  est  beneficium  non  Satanae,  sed  huius  custodis  nostri  et  vigilis. 

Sic  experientia   quoque  nos  eo  deducit,  postquam  hoc  principium 

positum  est,  quod  regnum  diaboli  sit  regnum  peccati  et  mortis,  servari 

35  SUDS  sine  intermissione  a  morte  et  aliis  periculis  tum  corporaUbus  tum 
spiritualibus  beneflcio  Christi,  in  cuius  regnum  per  Baptismum  et  fldem 
translati  sumus.    Hinc  oriuntur  illae  magnificae  praedicatioues  Propheta- 
rum,  quibus  canunt,  Misericordia  Domini  plenam  esse  terram,  miseri-  *f-  33,  s 
cordiam  eins  durare  in  aeternum  et  inflnitam  esse  etc.     Nonnunquam 


35  suos]  nos  B 


70  In  XV  Päalmos  graduum.    153233.    [1540.]    (Ps.  121,  4) 

Hb]  totum  genus  bu[maiiuin.  Non  solum  unus  error  etc.^)  Sed  quod  illa 
non  fiiint,  ba^  f)eift:  'Non  dorLUiit'.  Si  is  non  custod[b-ct.  ]oU  btr§  gI}Cn! 
Repetit:  'Eccc'.  P^ropheta  vellet  libLenter  incul[care  et  urgere. 
^fl  fveilicf),  'non  dormit'  etc.,  scilicet  in  spiritu.  lam  nominat  singulariter : 
58Lnjev  ^l^it  @i_ott  est  vigil  Civitatis,  orbis  ter[ranim,  iiniuscuiusque  s 
hOLniinis,  q[uanquanai  mediantibus  parentibj^u.s,  principibus,  servis, 
aneillis,  angelis.  Sed  nihil  essent  in  custodiendo,  uisi  haberent  dei  suprcL- 
niam  curam.  AngLeli  etiam  non  fa[cerent.  Sed  utitur  illorum  ministerio 
ut  pane  et  vino,  qiiae  non  fierent.  P[anis  custodit,  sed  .sine  deo.^  Parentes 
etc.  Ideo  'custos  iLsrael,  bev  miis  md)t  fd)I[afen',  sunt  verba  fidei.  Secnn-  lo 
dum  carnem:  Non  solum  steitit,  sed  caret  oculis,  sensu,  sed  nihil  est, 
non  videt.  Eatio  non  iudLicat  secundum  verbura,  promissorem.  '2)a§ 
ift  nu  doctrinaliter  gejagt.  Tarnen  est  amplificatio  et  copia  prophetica 
contra  malum,  quod  dicitur  incredulitas,  iudicium  carnis.  Prophetae 
noverunt,   quanta  res   sit,   deo   credere.      Ad[versarii.   ubi  aud[i%-erunt   u 


10  custos  c  aus  cu8toct  11  stertit]  starit 

')  Siti>i:  k'ime  einmal  vor,  tcenn  Gott  nicht  die  Welt   behütete,  sondtm  alles  teure 
roll  ton  Irrtümern.  »)  Erg.  non. 

Dr]  sane  succedit  conatibus  Satanae,  ut  subitis  periculis  homines  obruat 
et  perdat.  Tales  casus  nobis  debebant  esse  argumenta  et  exempla  eorum 
malorum,  qnae  singulis  horis  quidem  optaret  facere,  sicut  conatur,  nisi 
impediretur  custodia  nostri  vigilis  in  coelis.  Nam  quod  ad  potentiam 
huius  hostis  attinet,  crcdo  eum  una  hora  posse  occidere,  quiccjuid  honii-  »» 
nuni  in  terra  vivit.  Si  igitur  hoc  potest  et  conatur  faccrc,  cur  non  lil  f 
nimirum  quia  noster  custos  vigilat;  sed  credenda  sunt  haec,  ideo  addit 
particulam  'Eccc',  ut  appareat  Prophetani  in  eo  esse,  ut  lianc  custodiara 
bene  incuUet  animis  nostris. 

Sed  hie  monendum  est,  Deo  tribui  lianc  custodiam  vitae  nostrae,  a» 
regnorum,  pacis,  urbiuni,  cum  tarnen  cam  faciat  mediantibus  ]>rinnim 
angelis,  deinde  principibus,  i)arentibus,  familia  etc.     Fit  autem  id  ideo, 
ut  statuamufi  ista  media  niliil  valitura  esse  in  custodiendo  et  curando, 
nisi  supremam  curam  lionun  ncgociorum  snsciperet  Dens;  utitur  itaquc 
ministerio  angolorum  et  principum  sicut  pane  et  vino.    Nam  sicut  pauis   j« 
et  vinum  per  sc  vitam  non  conservant,  alioqui  nemo  moreretur,  et  tamen 
proptcr  Dei  ordiiiationem  et  naturae  nostrae  couditionem  ad  conserva- 
tionem  vitae  sunt  neccssaria,  ita  quoque  angelorum,  principum  et  alio- 
inim  mediorum  custodia  per  se  nihil  esset,  nisi  custos  Israel  vigilarct 
et  custodirct.  Ilanc  custodiam  quia  verlium  revelat  et  spiritus  credit,  caro  j» 
non  videt,  Itaque  secundum   Antiphrasin  exi)ouit    vcrlia   liaec:    'custos 
Israer,  id  est,  descrtor  non  dormitat,  id  est,  uou  solum  altissimum  soni- 


In  XV  Paalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,  4.  5)  71 

Hs]fldera,   putant   se   intelLÜgere.      [581.125»]   Ipsi   tantum    cognitionem   de 
histOLi-ia,  sed  fides:  in  extLrerais  et  omnibus  malis  durare  et  retinere  ver- 
bum   vitae,   rhu.,    superare   mortem,   diabLolum,   odia   et   contemptum*''"  '■21 
mundi   et  transire  cum  gLaudio  et  fid[ucia;    est    fides    victrix    mortis, 
5   mundi  et  OLmnium  malorum. 

'Dominus':  er  muö  \db  tf)un,  si  etiara  angLelos  habLet.  ^-^ 

'Est  umbra':  i.  e.  super  tuas  res,  quas  geris.  Est  speculatio  de  sini- 
st[ra  et  dexLtera:  i.  e.  dominus  est  super  nos  secundum  spiritum,  sed 
C[aro,  diab[olus;  i.  e.  in  superiore  parte  non  deserit  nos.  Econtra,  sed 
10  iam:  tDO^  bu  t()uft,  i.  e.  si  praedicas,  wixb  btv  feiner,  si  praeceptor.  In 
omnibus  tuis  rebLUS  occurnmt  adver[sarii,  prennt  cura  penuriae. 
Istas  omnes  res  gubernat.  Et  est  'umbLra',  i.  e.  protegit  te  ab  estu. 
lila  omnia  nihil  valerent,  si  non  desereremur.  Si  solis  estus  non  ureret: 
significat  adesse  estum  et  vexationem.   Ergo  non  negat,  quod  sis  desertus 


9  Buperiori 


Dr]  15  num  dormit,  sed  prorsus  omni  sensu  caret  et  est  nihil.  Eatio  enim  tantum 
iudicat  secundum  puncta  et  principia  malorum,  non  secundum  verbum 
et  promittentem  Deum.  Quia  autem  Prophetae  norunt,  quam  difficile 
Sit  ita  credere,  ideo  tanta  copia  contra  incredulitatem  et  iudicium  carnis 
exhortantur.  Hodie  videmus  fere  coutemni  ista.  ludicant  enim  fidem 
20  tantum  esse  cognitionem  seu  notitiam  aliquam  historiae,  sed  fides  pro- 
prie  Cot,  quae  in  extremis  malis  durat  et  retinet  verbum  vitae  atque 
sie  superat  omnem  vim  diaboli,  omnes  pavores  et  pericula  omnia,  per 
quae  cum  gloria  et  flducia  penetrat  ad  immortalem  vitam. 

Y.   Dominus  custodiat  te,  Dominus    protectio  tua  ^'•• 

25  super  mauTTm  dexteram  tuam. 

Etiamsi  ministerio  angelorum  defendimur,  tamen  ipse  Dominus, 
inquit,  custodit  te  et  est  umbra  super  manum  dexteram  tuam,  hoc  est, 
super  tuas  res,  quas  geris.  Ita  enim  simplicissime  expono  nee  probo 
illam  sententiam,  quod  Dominus  sit  super  dextram  secundum  Spiritum, 

30  Diabolus  autem  super  sinistram  .secundum  carnem;  simpliciter  enim 
significat:  Dominus  gubernat  res  tuas;  si  doces  Ecclesias,  si  facis  opus 
vocationis  tuae,  ut  pares  victum  tibi  et  familiae,  multa  occurrunt  incom- 
moda,  adversarii  te  premunt,  vicini  invident  etc.  Hie  erige  te  et  crede, 
quod  omnes  res  tuas,  quas  tu  geris  et  pateris,  gubernat  Dominus  ac 

35  te  protegit. 

|Sed  hie  iterum  memineris,  quod  supra  dixi,  frustra  ista  dici  et  doceri, 
si  non  desereremur.    Igitur  eo  ipso,  quod  docet  de  custodia  et  promittit 


72  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/3H.    [1540.]    (Ps.  121,  5.  6) 

Hs]  a  se.    Et  ipse  novit,  quod  sis  temtus  in  corde,  moreris,  concedit  totum 
argLiimontum.    Sunt  mala,  trib[iilationes.    Sed  crcde  mihi,  quod  sim  tua 
lunbra,  custos.     Ego  maior  quam  estus,  desertio,  furor  diabLoli.     Sic  in 
me  habes  fid[uciam:  q^uldquid  gesseris,  ego  custodiam. 
V.6         'Per  dieni':  lUa  sunt  nota.     Nostis  etiani  philosophos  dicere,  (juod    ^ 
luuae   lux   ]ib[enter   frigidat,    verberat    frigore   et    humore,   tl)itt   cap^iti 
tt)ef)e,  sie  solis  radius  per  diem.     @r  rafft  omnes  tent[ationes  auff  ein 
f)auffLen,  er  mad}t  universalem:  ße  cjf)c  bir,  tnic  e§  tüolle,  nihil  est,  quod 
possit  tibi  nocere,  i.  e.  q^uidquid  te  lescrit,  sive  sol  per  diem,  sive  mimdus, 
3ti.  42, 3  diab^olus  etc.  ^a,  'percutit'  te,  bene,  Esa.:  'ad  punctum',  Sed  non  sicut  lo 
vult.    Si  nirf)t  t()ct  et  diabLolus  habLeret  potestatem,  pungeret  te  eterna 
plaga,  stimulo.    Idco  permitto  principium  vulneris,  doloris.    Gr  fol  nOer 
md)t  tt}un,  quod  int  jijnn.     Potius  terremur  maus  quam  patimur,  sunt 
pictirrae  malorum.     Si  etiam  morior.  non  est  mors,  quia  mea  mors  est 
potius  terror  vitae,  non  amissio  vitae.  i» 


S  «]  per  [Hörfehler]  10  Esa.  o 

D"")  de  gubernatione,  i'atetur  sentiri  desertionem  et  neglectum,  quasi  Deo 
non  simus  curae.  Pertinet  igitur  ad  consolationem,  quod  hoc  modo 
Bens  ostendit  se  scire  nostra  incommoda  et  tribulationcs  nostras  ac 
iubet,  ut  credamus,  se  esse  no[Sg.  GJstram  umbram,  quae  tegat  nos. 
Quanto  autem  Dens  est  maior  quam  pericula  no.stra.  etiamsi  extrema  » 
sint?  Igitur  habeamus  in  ipso  laetitiam  et  fldnciam,  qui  promittit  se 
nostri   curam  habiturum  in  omnibus,  quae  gerimus. 

V6  VI.    Per  diem  sol   nun   uret   te  nee  luna  per  uoctem. 

Non  sunt  hie  quaerendae  peregrinae  sententiae;  lumen  lunae  vehe- 
menter nocet,  affieit  enim  corpora  non  solum  frigore,  sed  Inimore  i|uoque,  2J 
De  sole  constat.  (juani  debilitat  corpora.  Signiticat  igitur  in  genere  per 
lumen  solis  et  lunae  omnes  tentationes  et  pericula  omnia,  quod  in  illis 
velit  nobi.'^rum  esse,  nos  iuvare  et  liberare,  etiamsi  ad  imnctum  videamur 
soli  aestum  liunc  ferre.  Si  enim  soli  essemus,  tentatio  esset  aetcrna.  neiiue 
enim  in  nobis  tantum  praesidii  est,  ut  possimus  durare  perpetno.  Nunc  >o 
patitur  Dens,  ut  principium  furoris  Satan  in  nos  evomat,  hoc  autem 
non  patitur,  ut  tantum  noceat,  quantnm  cupit  nocere.  Quia  igitur  habe- 
muK  hane  umbram,  debemus  initia  dolorum  patienter  ferre,  certi,  quod, 
ctiani  cum  morinuir.  tarnen  vita  nostra  sine  periculo  in  Christo  abscon- 
dita  sit  et   superatura  sit  eonatum  Satanae.  »* 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  121,  7.  8)  73 

Hs]  [S8I.  125'']   laiii  in  ParabLOlis  et  allegLoriis,  lam  proprie  sine  Alleg[Oria:  v.7 

'animam',  i.  e.  bcn  leib  et  leben  ^eift.    'Dominus'  etc.:  quando  morior  etc., 
secundum  faciem  moreris,  sed  nou  coram  deo,  i.  e.  tjmer  für  et  für. 

'Intro[itnm':  SSo  bii  gl)eft  et  fttjeft,  in  domo  vel  extra.     Sive  faciasv.  8 

5   aliquid,  sive  cesses.    'Egredi'  fjeift  Ire  ad  opus,  'ingredi'  cessare,  Vespere 
delect[ari.    Et  ps.  107.  i.e.:   sive  quiescas,   sive  agas,  adest  dominus. spmot.ih. 
Nullo  tempore,  loco,  persona,  functione  debes  etc.   ^niS  f)eift  universaliter 
§u  jamen  jiegen.    Ego  factor  coeli  et  terLrae.    Ideo  custos  tui  corporis, 
animae  noctu,  die  etc.  et  propulsator  OLmnium  malorum.     ®a§  l^eift 

10  docere  fLidem,  non  est  frig[ida  qualitas  in  anima,  ut  SopLhistae  et  Sch[wer- 
meri;  nullus  PapLista  potest  docere,  quid  fides.  Si  audit,  non  afflcitur; 
si  dixeris  ei,  doce  ad  lap[idem,  truncum. 


2  animam  o        4  ftl^et         S  tui  c  aus  tuae         12  doce  c  aus  dicis 

Dr]  VII.   Dominus  custodit  te  ab  omni  malo,  custodiat  ^- ' 

animam  tuam  Dominus. 

15  Quod  proximus  versus  per  Allegoriam  dixit,  hoc  nunc  simpliciter 

et  sine  flgura  dicit.  Anima  vitam  signiflcat.  Etsi  itaque  occideris 
propter  verbum,  tamen  non  morieris,  quia  Dominus  custodit  animam 
tuam.  Secundum  faciem  et  sensum  carnis  moreris,  sed  non  .secundum 
veritatem,  quia  vita  tua  vivit,  nempe  Deus  etc. 

20  VIII.   Dominus  custodiat  introitum  tuum  et  exitum  ^-^ 

tuum  ex  hoc  nunc  et  usque  in  saeculum. 

Hoc  est,  quacunque  iter  facis,  domi,  in  agro,  semper  tecum  ero  et 
custodiam  te.  Egredi  signiflcat  ire  ad  operas,  Eegredi  signiflcat  ab  opere 
ad   quietem  ire.      Sententia  igitur  est:    Quicquid  facis,   semper  tecum 

25  erit  Dominus:  nullo  loco,  nullo  tempore,  re  nulla,  non  facto,  non  per- 
sona, non  opere  ullo  perire  te  sinam,  sed  semper  adero  custos  tuus,  qui 
sum  Deus  coeli  et  terrae.  Ad  hunc  modum  docet  Propheta  per  hunc 
Psalmum  fldem  non  tanquam  mortuam  affectionem  vel  qualitatem,  sicut 
Sophistae,  sed  tanquam  maximum  opus  et  motum  Spiritus  sancti,  quo 

30  iudicamus  secundum  verbum,  contra  quam  sentimus,  videmus  et  ex- 
perimur,  item  quo  vincimus  omnis  generis  pericula.  De  hac  flde  nihilo 
rectius  disputant  et  iudicant  Papistae  quam  caecus  de  coloi'e. 


16  dicit  ur  B 


74  In  XV  Psaliuos  graduum,    1532;33.    [1540.]    {Vs.  X22,  1) 

Hs]  Psalmus  123. 

'Laetatus  sum': 

^•>  TitLulus  indicat  bunc  psalmum  esse  canticum  vel  poema  optiiiii 
poetae  et  SLiimmi,  scilicet  Davidis.  scitis  autem  hoc  esse  verisLsinauni : 
I  Sot  la  4 'quantumvis  sit  unus  Spiritus',  ad  Cor.,  'tarnen  non  sunt  eadem  opera',  s 
sed  diversa,  quae  opLerantur  per  diverLsa  orga^na.  Ideo  idem  ELuangelium 
diverse  resonat  per  diversa  Organa.  EsaLias  est  letior  et  alaLcrior  lereLmia, 
Assaph  obscurior,  SaloLmo  est  eloquentis^simus,  sed  tarnen  quidam 
novator.  Ipse  David  est  optimus,  qui  proxirae  adcedit  ad  phrasin  M[0si. 
Ideo  facile  invenire  discrimen  inter  Davidis  et  alia  poemata.  Sic  in  lo 
diversis  doctoribus  Ecdesiae,  aliter  Augustinus,  Anib^rosius,  Hiero^ny- 
mus  sapit.  AttempLcrat  sese,  sed  diversis  t'ormis  organoruni.  Is  est 
Davidis  psalmus,  et  digniis  psalmus  hoc  auth0[re.  Estque  leta  g^ratiorum 
aLCtio  pro  dato  verbo  dei,  quae  virtus  quam  sit  rara,  scitis.  Et  quam 
frequens  et  quantus  contempLtus   verbi.      Donum  max[imum,  habere  is 

1  \22  c  am  123  zu  1   Ps.  122   und   Infra  fol.  129  r  zu  7   zu   aUy  alelit  ala- 

crior  r  9  über  M  steht  Moysi  zu  13114  Gratiarum  actio  pro  verbo  dei  r 

Dr]  PSALMUS  CXXII. 

Laetatus  sum. 

ETsi  hi  Psalmi  nomen  autoris  non  habenl  additum,  tamen  ipsa 
orationis  forma  satis  ostendit  Davidis  esse,  optimi  et  summi  Poetae. 
Sunt  enim  Psalmorum  scriptores  etiam  aUi,  ac  habent  inter  eos  non  äo 
postremam  laudem  filii  Korah,  Asaph  obscurior  est,  Salonio  nimis  est 
üguratus  et  quasi  novator  verborum.  Sed  David  ad  sermonem  et  sapien- 
tiam  3Iosi  accedit  proxime  et  mire  suavis  atque  elegans  est.  Itaque 
recte  habetur  Psalmographorum  Priuceps.  Accidit  enim  hie,  quod  Paulus 
i  Sot.  12,  <  in  CorinthÜK  disputat,  etsi  enim  unus  et  idem  Spiritus  per  sanctos  Pro-  -a 
phetas  locutus  est,  tamen  ([uia  diversis  organis  utitur.  etiam  cum  eadem 
dicit,  dissimili  oratione  utitur.  Sic  idem  Euangelion  omnes  Prophetae 
praedixemnt.  Sed  quanto  alacrior  est  Esaias  reliquis  Prophetis?  Sic 
inter  Ecdesiasticos  scriptores,  quos  habenuis,  etsi  eadem  tractant,  tarnen 
quantum  differl  al>  Angustino  Hieronymus?  Ita  idem  Spiritus,  idem  ju 
Operator,  attcniperat  se  diversis  forniis  et  <|u;ilitatil)iis  organoriim.  et 
tarnen  in  iino  Davide  videmus,  quam  omiiia  sint  al>soluta  et  non  sohim 
mira  elegantia  verborum,  sed  etiam  rerum  gravitat«  condita. 

nie  igitur  Psalmus  hoc  autore  jilane  dignus  e.st,  est  enim  gratiarum 
actio  pro  dono  verbi  Dei.     llaec  l;iuto  est  rarior  virtus,  quanto  verbum   « 
in  mundo  contemptius  est,  non  solum  a]>ud  homines  indoctos,  sed  etiam 


In  XV  Psaluios  graduum.    1532,1533.    [1540.)    (Ps.  122,  1)  75 

Hsjtimorem  dei,   libLenter  aiidLÜ'e  conciones,  interes.se  fabLulis  de  dei  factis 

et  verbis.     quid  nunc  nobiles,  cives,  nist[ici,  docti  vidLcnt?    'In  unumwom.  a 
omnes,  iusti[ficamur',  non  solum  contemnunt,  sed  perseq[uuntur  atroLcibus 
odüs  et  blasplaLcmiis  intol[erabilibus.   Ideo  raro  lucet  ista  virtus  [93(.  126»] 

."i  ut  hesperus  inter  nebula.s. 

Is  psalmus  non  canitur  istis  trvmcis  Papistarum,  sed  electis  animab[us, 
qui  habent  gaaidLium  de  visita[tione  praesenti  dei,  'qua  visitat  per  viscera  ßuf.  i, 
inisericordiae  oriens'  etc.    'Sa^  r{}umbt  Paulus  pro  singulari  dono,  Cor.:i.«or. 
Nobis  datum,  non  solum  dona,  .sed  cognoscere  ea.   Hoc  ipsum  maxLimum 

10  donum,  reputare  verbum  dei.  HabLcmus  omne.s,  sed  differentia  maxima 
est,  verbum  dei  habere  et  sentire  se  habere.  Videbis,  quomodo  hie 
gestiat  trip[liciter  de  amplis[simo  et  magniflcentiSLsinio  dono  verbi; 
eo  ablato  mundus  est  internus.   Sint  omnes  divites,  sap[ientes,  ELCgentes, 


6  non  0  zu  6^.   Contra  fastidium  et  contemptum  verbi  r  su  7j8  Luc.  1.  r 

zu  8  1.  (caus2.)  Cor.  2.  r  10  (h.ibere)  differentia  lOlll  maxima  est  un(en 

11  habere  o  12  magnicentis^simo  13  ablota 

Dr]  apud  eos,  qui  sapientiae  etdoctrinae  laudem  sibi  vindicant.  Itaque  saepe 

15  audiuntur  blasphemae  voces,  quibiis  hoc  donum  Dei  summum  üifamant, 
cum  non  solum  contemptim  loquuntur  de  Euangelio,  sed  etiam  salutari 
doctrinae  imputant,  quicquid  Satan  per  sua  membra  incommodorum 
excitat,  sicut  sunt  seditiones,  sectae,  avaricia,  libido  et  similia.  Est 
igitur  inter  rarissimas  virtutes  haec  numeranda,  quod  saltem  aliqui  sunt, 

20  qui  reverentur  verbum,  qui  libenter  audiunt  conciones,  qui  libenter  de 
Deo  et  factis  eins  fabulantur.  Sentiemus  ergo  hoc  Canticum  esse  scriptum 
non  canibus  et  porcis  istis,  Papistis,  haereticis  ac  persecutoribus  verbi, 
sed  electis  animabus  ac  piis  mentibus,  quae  summe  gaudent  de  praesenti 
visitatione,  qua  'Oriens  ex  alto  visitat  nos  in  umbra  mortis  positos  persiut.  i,  <»(. 

25  viscera  misericordiae  .suae',  sicut  Zacharias  canit.  Nam  cum  verbum 
omnes  habeant  et  omnium  aures  ac  pectora  pulsentur  praedicatione 
Euangelii,  quae  debet  esse  publica,  non  abscondita  in  angulis,  magna 
inter  homines  differentia  nascitur,  quod  alii  verbum  tantum  habent, 
alii  cognoscunt  et  sentiunt  se  habere  atque  ideo  gaudent  et  gratias  agunt, 

30  cimi  alii  magis  opibus  et  voluptatibus  suis  quam  verbo  afficiantur.  Itaque 
Paulus  hoc  ipsum  pro  maximo  dono  reputat,  non  solum  habere  dona, 
sed  dona,  quae  habes,  cognoscere,  hoc  est,  iis  uti,  iis  affici  et  pro  eist. Hor.2, 12 
agere  gTatias. 

Inter  omnia  vero  dona  donum  verbi  Dei  amplissimum  est ;    si  enim 

35  hoc  auferas,  plane,  quod  dicitur,  solem  e  mundo  sustulisti.^    Quid  enim 


14  vendicant  Ä  15  summum  Dei  donura  B 

')  Cicero,  De  amicitia  13. 


76  In  XV  Psalmos  graduum.    1532  1533.    [1540]    (Ps.  122,  1) 

Hs]  Iviriste,  sint  domiiii,  medici.  sed  adfer  unicuni,  qui  conservat  laetj^am 
coDLScientiam,  Propicillin  deum  et  uni^ver.sam  religLioneni,  ex  qua  fluunt 
cetera  dona.  Quando  veibum  ablatum.  niilhim  momontuin  staret  mundus 
sine  Christo.  Oportet  verbuin  manere,  donec  revelentiix  filii  dei,  bie 
miifjen  une  {)a(tcn.  Sunt  res  spirituales  de  celo  revelatae,  non  crevit  in  s 
Immano  corde  nee  in  etui  luÜLlen.    Ideo  oportet  dari  e  coelo. 

Eo  tempore  nondum  templum  conditum.    Sub  David  stabat  taber- 

ua[Culuin   Mosi.    qLiiamquam   hoc    ipsum   variebat    locis,    aliquando    in 

Silo.     Et  sie  mutabat  hoc  tabLeruaculum  locum.  etiam  triburu.    Nihilo- 

miuus    habLcbat    tarnen    proinisLsionem    annexLain:    Ubicunque    fuerit  lo 

2.ivo(f2(i.24  nieum  taberLnacuhim  a  MoLse  erectum,  ibi  hab[itabo,  'inveniar'.    'ITbiL- 

cunque  fecero  memoriani'  etc.,  Exo.  Cum  esset  ergo  in  Silo,  tribu  Eph^ra- 

im,  ibi  audiebatur  verbum  dei,  inveniebLatur  deus  fide  et  cultLU.     S)as 

ÄapLttel    ju   (Silo.      Postea    irato    deo    propter    peccata    sacerdotum    et 

3cr.  7, 14  populi  vastata  est  Silo,  ut  lercLniias,  vide  illic.    Postea  aliquamdiu  fuit   ^ 

1. «8n. »,  4  apud  labonitas,  .3.  Keg.,  ubi  oravcLrunt  apud  labonitas,  ubi  erat  altLum 

1  qai  feUt  zu  lOff'.  Ubicunque   fuerit  nomen   meum  r  zu  lö  Tabiemaculi 

locus  r 

Dr]  erit  mundus  sublato  verbo  quam  infernus  et  merum  Satanae  imperium,  ut- 
cunque  sint  in  eo  divites,  lureconsulti.  Medici  ?  etc.  Hi  enira  quid  possunt 
aut  faciunt  sine  verbo  ?  quod  verbum  solum  conservat  laetam  con- 
scientiam,  propitium  Deum  et  universam  rcligionem  (ex  verbo  enini  jo 
omnis  religio  ccu  ex  tonte  profluit),  imo  Universum  quoquc  mumlum 
conservat.  Neque  enim  unum  moraentum  staret  mundus  sine  verbo 
et  Christo.  Etsi  igitur  in  mun;lo  nnilta  et  magna  Dei  sunt  dona,  condita 
in  usum  hominum,  tamen  unicuin  donum,  quo  alia  omnia  continentur 
et  servantur,  est  verbum,  quod  aununciat  Deum  misericordem  esse,  » 
promittit  remissionem  peccatorum  et  vitam  aeternam.  Quaeso  autem 
te,  si  his  carendum  esset,  an  etiam  vita  haec  esset  vita  aestimanda  ? 
Sed  sunt  haec  spirituales  res  et  cognitio  de  coelo  revelata,  quae  quin 
in  corde  nostro  non  nascitur,  ideo  etiam  tarn  diffieulter  appraehendi 
potest.     Sed  nunc  de  Psalmo  agemus.  m 

Eo  tempore,  quo  hie  Psalmus  est  scriptus,  nondum  erat  conditum 
templum,  sed  stabat  adhuc  tabernaculum  Mosi.  Quod  etsi  non  uno 
certo  loco  nee  in  tribu  eadem  fixum  erat  (nain  et  in  Silo  fuit  et  in  (libeon). 
tamen  habebat  certam  promissionem,  \ibicunque  esset,  ibi  Dominum  fore, 
auditurum  preces,  accepturum  sacriflcia  et  propitium  futurum,  sicut  dicit  ji 
>.  WoK-'O.ii  textus:  'T'l)icunque  ego  fecero  nu-moriaiii  noniinis  mei*  etc.  ("um  igitur 
in  Ei)hraini  esset  in  civitate  Silo,  iiivocalial  nr  ibi  nomen  doniini,  audie- 
l);itiir  verbum  Dei,  eolehalni    Dens  ibi  lidc,  orationibus,  sacrifleiis  vU-., 


lu  XV  Psalmos  graduuni.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  122,  1)  77 

H.s]tab[ernaculum.  Deinde  in  domo  Obededom  etc.,  Urne  latebat  siib  pellibus  a.  sam. «, lo 
regnante  David,  dLiu  non  quaesituii  aicam  domini  sub  tempore  Sauli,  iam 
quaeremus.    Postea  transtulit  in  sion  eam  David.     Et  postea   dixit   ad 
Natan :  Ego  rex  vermis  habtito  in  cedrina  domo,  et  arca  dei  .sub  pellibus,  fiel  •'  ^'''"'  '•  ^ 

s  l)f)m  ein  anbad)t  ein.  Ideo  David  cog[itabat  tabLemaculum  diguum  arca. 
[S8I.  laeb]  Ibi  responsum:  non  tu  edifLicabis.  Si  fecisti  bene.  Non  tu,  quia 
fuisti  bel[lator,  regni  tui  dies  fuenint  Belli,  non  pacis;  mea  habitatio 
debet  esse  pacifica,  non  belli[C0sa,  —  quia  fuit  sevus  et  fuderat  multum 
sangLuinem  et  .strenuus  executor  iustitiae,  sed  deus  clemens.    Ideo  noluit 

10  illum  carneficem  gentium  et  idolLatrarum  pro  edificatoiLe,  sed  Eeg[em 
SalLomon,  f[ilium  eins,  qui  vocatus  pacificus.  De  ista  promisLsione  vide- 
tur  DLavid  hunc  psalmum  composuisse,  ut  ex  animo  leta[retur  et  gLiatias 
aLgeret  deo  omnipLOtenti,  quod  eum  dignatus  S[ui  tabLcrnaculi,  ubi 
liab[itat  deus.    Verbum  dei  facit  Ec[clesiam  vel  templum,  Templum  non 

15  facit  verbum,  religiones,  cultum,  sed  ipsum  verbum.    Ideo  dieit:  'Quo -2- ^"''20,24 
cunque  loco',  i.  e.  ubi  ego  praedicavero,  de  noraine  meo  dicetur,  ba  ift 

2  Saulis  zu  4  Natan  r  6  (sed)  quia  10  gentium  et  idolLatrarum  hinter  pro 
edificatorLe,  aber  mit  Strich  vorgezogen  ztt  U    Saloimon  r  zu  Uff.  Verbum   facit 

templum,  non  econtra  r  zu  16  Ubicunq[ue  'ie[cero  memoriam  nominis  mei'  r 

Drjdonec  tandem  crescente  impietate  et  idolatria  Arca  de  Silo  in  exercitum 
contra  Philisteos  deportata  et  a  Philisteis  capta  est.  Sed  cum  Philistei 
varie  affligerentur  ob  haue  prophanationem,  translata  est  Arca  ad  Ga- 

20  baonitas.      Ibi  cum  fuisset  aliquandiu,   tandem   transtulit  eam  David 

in  suam  civitatem,  sicut  est  II.  Eeg.  VI.    Atque  ibi  incidit  ei  cogitatioa.sam.e.iä 
de  aedificanda  domo  Dei.     ludicabat  enim  indignum  esse,  ut  habitaret 
ipse  in  cedrina  domo,  Dominus  autem  et  Eex  coeli  habitaret  sub  pellibus. 
Ac  probabatur  initio  consilium  eins  Prophetae  Nathan,  Sed  revelatione 

25  divina  admonitus  Nathan  est,  ne  David  aediflcaret,   servari  enim  hoc 
opus  fllio  eius,  qui  pacificus  esset  et  non  bellator  sicut  David.     Simul 
addita    est    illa    maguiflca    promissio    de    aeterna    posteritate    Davidis 
et  vero  eius  filio  Christo,  II.  Eeg.  VII.     De  priore  igitur  promissionis  «•  S""".  7,  is 
parte  videtur  mihi  hie  Psalmus  a  Davide  esse  compositus,  quo  sibi  et 

30  toti  populo  gratulatur  ex  animo,  certum  et  firmum  locum  veri  cultus 
Dei  in  Hierusalem. 

Porro  hoc  certo  statuendum  est,  quod  verbum  Dei  non  solum  tem- 
plum, sed  Ecclesiam  et  veros  cultus  facit,  templum  contra  neque  facit 
Ecclesiam  nee  cultus,  secundum  sententiam:  'Quocunque  loco  ego  feceroa.awojeäo.äi 

35  memoriam  nominis  mei,  ibi  ad  te  veniam  et  tibi  benedicam.'  Hie  nihil 
refert,  sive  ex  auro,  sive  ex  ligno  sit  templum,  sive  sit  stabulum,  sicut 
in  Bethlehem,  sive  regia  domus  in  Hierusalem.    Nam  ista  externa  nihil 


78  In  XV  Psalmos  graduam.    1532,15:33.    [1510.]    (Ps.  122,  1) 

Hs]  livdjeu  jcf)on  gcbaioet,  Ibi  benedicani  tibi.  Sive  sit  aunun,  argLentum, 
i.Bicieie,  iijf.  lapi^idis  pretio,  stabulum  in  Beth^lehem.  Sic  lac^ob  vocat  lapLidem, 
quem  hab^uit  pro  pulvi^nari  noctLurni  sonini:  hie  lapis  vocatur  etc.  G§ 
lüov  ein  iriion  tcmpLlum;  erat  lapis,  'Scilicet  vidi'  etc.  'iunixum  .scale, 
angLclos  ascendcntes  et  des[cendentes',  ergo  e.st  templum  dei,  quia  ubi-  i 
cimque  docetur  eius  verbum,  discip[linae  causa  laudatur,  ibi  templum, 
sive  Sit  domus  oon  ftro  etc.  Ideo  potisLsimum  agit  de  futnira  edLifica- 
tione  templi  per  SalLomonem.  qLuamquam  simul  includat  tabLcrnaculum, 
<luod  David  transtulit  in  suam  domum.  antcquam  etc.  Ideo  potisLsimum 
letitia  et  gratitudo  de  auditu  verbi,  ba^  l^eijt  letari  et  agnoscere  inaesti-  lo 
niabLÜe  donum,  posse  audire  et  cogLUOscere  verbum  dei.  i.  e.  quae  aperit 
cogLnitionem  dLei  et  facit  hoLmines  recte  sentiie  de  deo,  voluLntate, 
cogLnitione  dei.  Ubi  ablatum,  @i^e  in  scholLasticis,  MonaLchis,  Mahometis. 
Speculantuv  de  attributis,  distinctionib^us  et  speculantur  extra  deum, 
sine  verbo,  suis  rationibus  naturalibus,  et  non  cogLnoscunt,  quid  deus  j* 
iprrt.  9,  u  velit  erga  eos.    Imo  dicunt:  'Nescit  [SBI.  127»]  homo'  etc.    Sic  dispLUtant 


zu  2   Stabulum   in    Buthilehem    r         lacob   r  zu   10  Gratiarum    actio   pro    auditu 

verbi  etc.  r  zu  13  Papistiie,  Mahometae  r  zu  16  Eccle.  9.  r 

j  -^1^'^*'']  sunt  nec  aestimantur  a  Domino,  sicut  ad  Nathan  dicit:  'Nunquid  locu- 

tus  sum  ad  unam  de  tribubus  Israel  dicens:  Quare  non  aedificasti  mihi 

i.woif2«.i8f.  domum  cedriuamf     Sic  lacob  ex  lapide,  quo  pro  pulviuari  erat  usus, 

altare  condit  et  vocat  domum  Dei,   qnod  ibi  Dominus  se  revelasset.  » 
Templum  igitur  est,  ubicunque  Deus  se  revelat  per  verbum  suum,  sive 
id  Sit  ex  auro,  sive  ex  luto.    Quanquam  igitur  ipsam  domum,  ([uam  postea 
Salomo  aedificavit,  etiam  complectitur  David,  tarnen  potissimum  agit 
de   fructu   templi   aedificandi.    quod    ibi   docturi   Ecclesiani.   orat\m   et 
sanctilicaturi  sint.      Haec  est  illa  laeticia,  quam  in  hoc  looo  audiemus  ss 
magnifice  praedicari,   quod   laetatur,   dum  agnoscit  illud  inaestimabile 
donum,  quando  Dominus  dat,  ut  possit  eius  verbnm  audiri,  quando  reve- 
lat faciem  suam  et  facit  nos  rccte  sentire  de  sua  erga  nos  voluntate. 
Hoc  donum  cum  adest,  pelles  tabernaculi  Mosaici  praeciosiores  sunt 
omni  auro  et  gemmis;  contra  cum  abest.  nihil  interest  inter  Mosi  taber-   so 
naculum  et  alia  gentilium  templa. 

Theologistae  nostri  multa  disputant  de  dellnitionibus  persouaUbus 
divinitatis  etc.     Sed  illa  omnia  rationis  sunt  humanae.  (juae  sine  verbo 
et  vera  Dei  uoticia  cogitantur,  nunquam  eo  deveniunt,  nt  aut  doceant 
aut  cogitcnt,   quid   Deus   uobiscum  agat.      Ilinc   sunt   istae  horrendae  »* 
Hententiae  inter  ipsos  notissimae:  Nescit   homo.  ulnini  ainoio  vcl  odio 


36  MCriflcaturi  li 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  122,  I).  79 

Us]  de  (loo,  \\t  nesoiant,  quid  vel[it  vel  cog[itet.  Quid  hoc '?  Oportet  scire 
per  veibum  dei  et  statueie,  quid  pl[aceat  deo,  quid  velit,  cogLitet,  quid 
non.  Et  nisi  isthuc  pervenimus,  sumus  theolLOgi  ut  asinus  ad  lyram. 
PapLae  relig[io  est  haec:  Debes  nescire  deum  et  teipsum.     Interim  fias 

5  Monachus,  tum  foite  deus  erit  Clemens  et  propicius,  lioc  sequitur  illud 
dil[Tivium  infinitoLrum  malorum,  sequitur  abs[entiam  verbi,  ut  hO[mo 
incipLiat  dubitare,  quia  uiiusLquisque  incipit  amisso  verbo:  quid  placet 
deo!  Si  fiam  CarthLUsianus,  curram  ad  S.  Iacob[um.  Postea:  Utrum 
placet?    Nescio  certe.    Sunt  plura  et  maiora  mala  quam  cor  humaLnum 

lü  concipit,  quae  veniunt  ex  abseutia  verbi. 

Vide  hoc  parvum  malum  7  praecepLtorum.  Si  uullus  posset  habere 
suum  deuarium  et  panem  iina  hora  ceito,  quae  esset  miseria  in  gene[re 
humano.  Ubi  magListratus,  {)Ufft  es  föenig.  fingite,  quod  nullum  sit 
7  pracLceptorum  et  mag[istratus,  quid  tum  ho^mo  etc.  ?     faceremus  ut 

15   porci,  leones,  ursi.    Hoc  est  minus  malum;  ascende:  qiiod  qiiis  non  tiitus 


zu  2j3  Per  verbum  üei  statuendum  et  scienduni,  quid  deo  placeat  r         zu  7  Dubitatio  r 
8  fiam]  fiero         zu  10  Absentia  verbi  r         zu  11:  7  tabulae  secundae  praecepta  r 

Dr]  dignus  Sit,  et  similes.  Sed  quaeso  quid  hoc  est  de  Deo  disputare,  si  nescias, 
quid  de  te  cogitet  aut  constituat?  Hoc  vero  est  Deum  sie  concludere 
et  abscondere,  ut  nusquam  eum  nee  audias  nee  videas.  Verbum  itaque 
est,  ex  qiio  statuere  possumus  de  voluntate  Dei,  quid  nobiscum  gerat, 

2u  quid  ei  placeat,  quid  velit  etc.  Qui  ad  hanc  cognitionem  non  veniunt. 
sunt  Theologi  haud  multo  meliores  quam  asinus  cytharoedus.^  Itaque 
illam  ignorantiam  et  foedam  inscitiam  secuta  sunt  alia  aeque  absurda, 
iit  crederent  se  Deo  placituros,  si  hunc  aut  alium  ordinem  vitae  mona- 
sticae  susciperent,  si  hiiius  aut  illius  sancti  patrocinium  peregrinationibus 

2=,  compararent  etc.  Hoc  chaos  infinitorum  errorum  et  malorum  sequitirr. 
ubi  non  est  verbum  et  vera  Dei  noticia,  quae  tantum  ex  verbo  sumi 
potest.  Hoc  amisso  nescitur,  quid  Deo  placeat  aut  despliceat,  sequuntur 
igitur  illa  monstra  Idolatriae,  quae  in  Papatu  experti  sumus. 

Fui'tum,  quod  lege  divina  in  septimo  praecepto  prohibetur,  iudicatur 

30  parvum  esse  malum,  si  conferatur  ad  reliqua,  ad  caedem,  libidines, 
seditionem  etc.  Sed  tamen  finge  hoc  praeceptum  non  esse  positum, 
quanta  sequetur  tempestas  maximorum  incommodorum  ?  vita  nostra 
erit  similis  fm'ori  luporum  et  ursorum,  rapientium  et  vastantium  quic- 
quid  possunt,  aut,  ut  foedius  aliquid  dicam,  erit  inter  nos  vita,  qualis 

35  porcorum  est,  qui,  cum  ad  cibum  adhibentur,  si  possent  singuli  tantum 
vorare,  quantum  omnibus  satis  est,  facerent,  nulla  habita  ratione  reli- 


23  alium]  illum  B 

')   Otto,  Sprichwürter  der  Römer  S.  41. 


80  lu  XV  Psalmos  graduum.    1532  1533.    [1540.]    (Px.  122,  1) 

Hs]  pro  vita  Vel  cogeretur  exponere  periculo  pudiciciam  uxori.s.  Ibi  bestialis 
Tita.  Sic  de  vita  ipsa.  Ista  mala  adhuc  in  2.  tab^ula.  Ista  venirent 
absentibLUS  praecep[tis  2.  tab^ulae,  nihil  hab[eremus  proprii,  non  uxorem 
etc.  Quid  futLurum  in  istis  magLnum  malum;  et  praecep[ta  1.  tab^ulae, 
quod  ablatum  Ee^clesia,  sabbatiim.  universus  locus,  ubi  verbum  dei 
doceretiu'.  Ibi  nuUus  cultus.  adoratio,  ista  inüuita,  niaiora  quam  etc.  Sed 
qiiia  insensibilia,  non  cogitatiir.  Non  hoTLribile,  quod  video,  quomodo 
Pap[a,  MahLomet,  Arius  devorat  animas  Chri.«ti  sangLuine.^  Ibi  non 
est  retentio*  etc.  Idco  liorLiibilis  res.  Sicut  ergo  debLcmus  letari  de  parvo 
b^ono,  tutela  bonorum,  uxorura,  corporum,  pLCCuniae,  [331. 127»>]  sunt 
magna  beneficia,  .sed  nihil  ad  hoc,  ubi  non  docetur.  Ideo  econtra 
magna  res,  ubi  sabbatum,  doctrinam  etc.  Ibi  veniam,  dicit,  et  benedicam 
te.  Quis  potest  partem  huius  benefLicü  explicare:  eripiuntur  animae  et 
servatur  pax  couLScientiae,  purum  cor  et  con^scientia  bona  et  congre- 


zu  4 :  3  primae  r         zu  6  Ablato  rerbo  sequontur  infiniia  ni,il.i  r         zu  13 ff.  Utilitas 
verbi   r 

')  Erg.  etwa  redemptas.  ')   Viellticht  redemptio  (Hörfehkr). 

Dr]  quorum.      Quod  igitur  nostrae  res  in  tuto  sunt  et,  quanquam  caveri  is 
pericula  orania  non  possunt.  tarnen  quod  non  omnia  nostra  periclitantur, 
beneficium  est  septimi  praecepti.     Sed  ascendamus  ad  maiora.    Quaiis 
nam   futura   esset   vita,   si  uxores  nostrae  non  tutae,   non  certi   liberi 
essent,    si   magi.stratui    beeret    resistere  ?    an    non    vita    haec    e.sset  per- 
petuus    infernus  ?      Quod    igitur   coniugia,    quod    Respublicae    et    leges  » 
sunt,   in    quibus   tuto    tranquillam   agimus   vitam,    haec    omnia    sxmt 
beneficia    verbi   Dei,    quod    ia    secunda    tabula    propositum    est.     Quid 
autem  esset,   si  prima  tabula  non   esset,   si  non  esset  Sabbatum,   non 
Ecclesia,  non  locus,  ubi  doceretur  verbum,   si  non  esset  noticia  Dei, 
si  non  invocatio,  sed  singuli  haberent  suum  Idolum  seu  diabolum.  quem   si 
adorarent  1     Haec  sunt  inflnito  maiora  mala  quam  illa  secundae  tabulae, 
sed  minus  reputantur,  quia  sunt  spiritualia.     Quodsi  babercmus  oculos 
Spiritus  et  videremus,  quantum  quotidie  animarum  per  Papam  et  Maho- 
raeten  perdatur,  pro  quibus  tarnen  Christi  sanguis  fusus  est,  louge  gravius 
<lüleremus,  quam  si  omni  hora  bonorum,  imo  otiam  vitae  no>tra('  ]iericnla   so 
«'xpectanda  et  subeunda  essent. 

Debemus  igitur  laetari  i)rimum  de  illis  exiguis  bonis,  ([luu'  per  secun- 
ilam  tubulam  habenius,  quod  manet  tutela  rerum  et  corimnim.  Sunt 
«nim  exigua  dona,  si  compares  cum  illis  primae  tabulae,  q\u)d  Dens 
HC  revelat,  quid  de  iiobis  facturus  sit,  (|uod  dat  verbum.  donal  fidem  s» 
et  Spiritum.  audil  orationes,  per  verbum  <iuotidie  Ecdesiam  äuget  etc. 
Haec  tanta  sunt,  iii  inill:i  lingua  possint  pro  nierit«  ampliflcari  et  ornari. 


[n  XV  Psalmos  gradumn.    1532  1533.    [1540.]    (Ps.  122,  1)  81 

Hs]  gLantur  plures  et  amplificatur  regLnuni  dei  et  mauet  deus  nobiscum. 
"Da§  fjeift  v^ita  eLterna.  Hoc  movet  eum  ad  istud  gaudium.  Ideo  exprimit 
suam  gratitudinem  sunimo  affectu,  qula  quasi  vi  delectantur  in  donoS"»«^.  ii,i« 
et  gaudent,  ba^  finb  bie  re(f)ten  gi'ati.  Non  ut  PapListae,  qui  in  orgLani.s 
r,  eanunt.  Ideo  conLScientiam  muniatis  contra  illud  SLummum  Vitium, 
contemptum  verbi  dei,  Ecclesiasticus:  'Initium  omuis  p[eccati  apo[Sta-S5!ciä6. 14,37 
tare  a  deo';  quando  hoc  videmus,  plus  quam  lachrymLare,  dolere  in 
civib[us,  rusti^cis,  nobilibus,  doctis  vitium  diab[olicum  et  infernale. 
Ibi  nullus  deus,  nulla  cog[nitio  de  VLita  ae[terna,  spirituali,  rLcmissione 

10  p[eccatorum.    Et  hoc  cogimur  videre  ob  oc[uIos,  quod  exult[antur  rustici 

in  sua  perditione.     Ut   Loth   iu.'iultabant  etc.,    quis  est  fLinis  verbi  con-i.TOoi«i9,9 
tempti?     Ideo  Ia§  Olh^j,  I[teber  ^icu  @LOtt,  md)t  fallen  ut  David,  ets.sam.n.a? 
beljut  ün§  a  casu  1.  tabLulae,  is  est  hie  casus  Sicut  Saul  et  angLcli  in  celo.  J',^.''yo.*i8^^ 
Ideo  providete,  ne  irrepat  paulatim  hoc  venemtm  diabLoli,  fastidiLum 

!.■,  et  contempt[us  verbi. 


zu  3  gratitudo  r         zu  6  Ecclesiasticus  r         zu  9  Mala  r         10  rusticos         zu  11  Loth  r 
72  ntd^t  fehlt         zu  13  Casus  1.  tabulae  r         13  hie]  hoc         ~.u  13J14  Saul,  Lucifer  r 


Dr]quod  animae  liberantur  a  tyrannide  Satanae  et  servatur  pax  cordis, 
bona  conscientia,  pura  Dei  agnitio,  per  quam  phires  erudiuntur  ad  vitam 
aeternam.  In  haec  David  coniicit  oculos,  haec  secum  perpendit,  itaque 
movetur  ad  gratiarum  actionem,   quam  affectus  laeticiae  ei  exprimit. 

20  Nam  illi  demum  vere  sunt  grati,  qui  exosculantur  dona  Dei  et  laetantur 
in  douante.  Alii,  qui  hanc  laeticiam  non  sentiunt,  etsi  hunc  Psalmum 
organis  et  symphoniis  ornant,  tamen  sunt  et  manent  ingrati,  neque  enim 
intelligunt  haec  beneficia. 

Haec  ideo  libentius  commemoro,  ut  muniant  se  singuli  contra  sum- 

■25  mum  Vitium  et  caput  omnium  malorum  in  Ecclesia,  nempe  contemptum 
verbi  aut  fastidium.    Hoc  enim  est  apostatare  a  Deo,  sicut  Ecclesiasticus 
dicit:  'Initium  superbiae  hominis,  apostatare  a  Deo.'    Nam  cum  hominesüacisö.  14,27 
hoc  morbo  Spiritus  laborant,  non  est  possibile,  ut  una  cogitatio  vera  et 
pura  de  vita  aeterna,  de  remissione  peccatorum  et  spirituali  vita  possit 

30  existere  in  animis.  Videmus  autem,  proh  dolor,  hoc  malo  nihil  esse 
communius  in  mundo.  jSTobilitas,  quae  vocatur,  quam  secure  verbum 
et  eins  mini.stros  contemnit  %  Hos  imitantur  etiam  rustici,  pluris  f acientes 
numos  suos,  qiiam  omnes  conciones  Euangelii.  Hos  spectare  cogimur 
sicut  Loth  Sodomitas  suos,  süperbe  insultantes  et  secure  facientes,  quic- i.mofeif.s 

i^   quid  libebat.    Honibile  est  Davidem  labi  in  adulterium  et  caedem,  sed  i.sam.i5,s3 
quanto    horribilius  est  hoc  modo  impingere  in  primam  tabulam,  sicut 
Angeli  impegerunt,  qui  ideo  de  coelo  praecipitati  sunt.     David  autem  aut.  10,  is 
poenituit  et  in  viam  rediit.    Tanto  autem  plus  periculi  est  omnibus  piis 
«utfietS  SBctfe.    XL,  3  ß 


82  In  XV  Psalmos  gradnuiu.    1532/a9.    [1510.|    (Ps.  122. 1) 

Hs]  NttLeics   vocaLbant  aeidiam,  (>ed  siguificabaut  tautuin  eoiporalem, 

quae  mane  non  surgLit  ad  Rorate.  Sed  putavit  1.  faf^tidium  et  aeidiam 
aiid[iendi  et  disceudi  verbi.  Ut  iam  SLunt  SchLwermeri  etc.,  tum  necesse 
est  eos  ruere  in  contrarioi?  af[fectus.  Ideo  habLent  errorem  plus  quam 
infernalLem  ad  suos  errores  et  opiniones  diabolicas.  Sic  rublLici  totum  :, 
af[fectum.  quem  debLcreut  cultui  et  verb,  geben  jie  9!)Jnmmon  et  auro; 
ipsi  iam  sunt  diab[oli  et  sie,  ut  Ictentur  in  sua  pcrnicie.  Sed  in  fine  luirbä 
(5ob[om  ein  tiein  gaudium  Jein,  quando  vcniet  ba§  fielLlijd)  feucv.  Ideo 
diseimus  hune  psalmum.  ut  eins  affeetum  canere,  exultLare  de  isto  me- 
morabjli  [Sl.  128«]  dono,  quod  dicit  deus,  quod  ista  doetLrina  est  revcLlatio  ,o 
Christi,  ne  ineip[iat  fastiLdium  in  corde  et  negLatio.  Et  cogLnitionem  in 
lib^ris  habLcmus.  Non  ruminare,  non  spectare  in  celum  et  vaeare,  ut 
certior  etc.     Exerceamus,  urg^eamus,  ut  max^ime  possumus  etc.,  quia 


zu  1  Acidia  r         tu  3  Schwerlmeri  r 

Dr]  ab  hoe  malo,  quanto  facilior  hie  lapsus  est.   Ita  enim  taeite  obrepit  vene- 
nuui  hoe,  ita  illabitur  sensim,  ut  pene  effugiat  sensum.    In  monasteriis   u 
accidiam  voeabant,  cum  quis  somno  indulgeret  et  tardior  veniret  ad 
cultus,  qui  tum  in  templis  erant.    Xos  si  voeabulum  Acediae  reete  inter- 
praetari  volumus,  accommodabimus  id  proprie  ad  fastidium  et  contemptum 
verbi,  cum  verbum  auditur,  docetur,  discitur  negligentius.    Hoc  Vitium 
sequuntur  eontrarii  affeetus  iis,  qui  in  piis  sunt.     Sicut  enim  pii  toto  «o 
animo  feruntur  ad  gloriam  Dei  amplifieandam,  ita  hi  int'eruali  ardore 
accenduntur  ad  propagationera  tum  dogmatum  tum  cultuum  impiorum, 
sicut  in  rustieis  quoque  experimur.     Hi  enim  affeetum  et  cor,  quod  ad 
Deum  suum  afferre  debebant,  affenmt  ad   Mammona  et  cum  summa 
vüluptate  versantur  in  perditione  et  damuatione  sua.    Ita  quidem  cou-   a 
iuncta  haec  sunt,  ut  qui  hoc  vitio  occupati  sunt,  simul  in  regno  diaboli 
sint,   et   tamen    sint   laeti   quoque;   sed    sequotur   tandeni    entastrophe. 
<|ualem  historia  Sodomitarum  ostcndit. 

l^reeabimur  itaque  Deum,  ut  nos  a  vitio  hoc  servet,  et  discemus 
Iniue  I'salmum  cum  laetieiu  canere  et  Deo  giatias  agere  et  exultare  de  3,1 
isto  inenarrabili  dono,  quod  dedit  nobis  puram  Cognitionen)  sui,  in  (jna 
revelatur  Christus,  victima  pro  peccatis  nostris,  et  certa  spes  vitae  aeternae. 
Hoe  verbum  ruminemus  et  aeuanuis  nobis,  neque  iinquain  nobis  videanuir 
id  satis  exhansissc.  Habetur  quidem  abunde  seriptum  in  libris  Latiuis 
et  Germanicjs,  adeo  ut  haec  verbi  vulgatio  in  plaerisque  fastidium  hoc  sü 
exeitasse  videri  i)ossit.  Sed  profecto  non  est  satis  eentics  audisse  et 
lepisse  millies,  Sicut  tandem  experimur  iu  perieulis  tentationum.  Quare 
exhortemur  nos  ipsos  contra  hanc  pestem  Aeediam  et  exeitemus  nos  ad 
laudatisHimani    virtntem,  (juae   vocatiir    Reverenti;i    \er)>i.      X«'cnu'  eiiiin 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  12.',!)  83 

Hs]  Satan;    ba    fei)    contra    acidiüm    et    contem])Ltmii    pro    liUKlatiS[Sima 
virtLute,  quae  vocatur  estimatio  verbi,  ba^  mans  {)od)  [)ebt. 

'Letatus  sum  in  dicentibus  mihi:  In  donium':  Sic  alibi:  'Dens «f.«". 
loeutus  in  f;anctu[ario,  letabor',  ^cf)  t)ab  rcg[num,  quod  deus  dedit,  quia 
h  in  meo  regLno  est  sanctuarium,  in  quo  loquitur  deus;  da  alium  Eegenn 
ut  ego.  Est  quidem  parvum  regLunm,  sed  celum  et  terra  non  possunt 
complecti,  quia  deus  hie;  ergo  regLnum  dei  est,  celi  celorum,  multo  am- 
P[lius. 

'propter  hoc,  quia  in  domum,  nobis  est  promissum':  i.  e.  dicitui' 

10  mihi,  promittitur  mihi,  quod  'nos',  i.  e.  iste  popLulus,  qui  ingred^itur 

in  domum  domini.    Video  omnes  gentes  ingredi  tempLla  idol[orum;  ha- 

bLent  sane  relig[ionem  de  parentib[us,  de  non  furando,  non  occidendo, 

sed  deest  1.  tabLula,  2.  nihil  sine  1.,  quia  2.  est  constituta  ad  hanc  vitam 


zu  3  'Laefatus  sum'  r  4  in  saiictu[ar!()  o  7jS  multo  amp^lius  multo  zu  13 

„■  ^   tab[ula  r       2.  tabula  instituta  ad  hanc  brevem  vitam  r 

Dr]  quiescit  Satan.    IsTunquam  autem  est  instructior,  qiiam  cum  nos  fastidio 
!■>  verbi  et  praesumptione  scientiae  hiiius  impleti  siimiis.     Sed  accedamus 
tandem  ad  Psalmum. 

I.   Laetatus  sum  in  his,  quae  dicta  sunt  mihi:  v.i 

in  domum  Domini  ibimus. 

Srmilis  sententia  est  in  Psaimo  60.:  'Deus  loeutus  est  in  sanctuario  $f.  eo,  8 

20  suo,  laetabor';  iiterque  versus  habet  comparationem  cum  aliis  regnis 
in  mimdo  amplioribus  et  opulentioribus,  quasi  dicat:  Ego  sum  rex  et 
habeo  regnum  parvum  et  infirmum,  si  cum  vicinorum  potentia  compares, 
Sed  hoc  habeo,  quod  alii  reges  et  regna  omnia  in  mundo  non  habent, 
quod  Deus  in  meo  regno  loquitur  in  sanctuario  suo.    Ergo  meum  regnum 

25  est  Dei  regnum,  est  regnum  coelorum,  ideo  laetor  etc.  Ita  in  hoc  loco: 
'laetatus  sum' ;  cur "?  quia  dictum  est  mihi,  quod  ingrediemur  domum 
Domini,  hoc  est,  promissum  est  mihi,  quod  simus  iste  populus,  qui  in- 
gredietur  domum  Domini.  Hoc  an  non  exhilararet  cor  meum?  I^Tam 
cum  alias  gentes  inspicio,  video  omnes  sine  discrimine  ire  in  domum 

ao  Diaboli  et  Idolorum  templa,  video  non  habere  eos  primae  tabulae  donum, 
nempe  verum  Deum  et  certum  eins  cultum;  iitcunque  habeant  natura 
duce  Cognitionen!  aliquam  secundae  tabulae,  certe  de  prima  tabula  plane 
nihil  habent.  Quid  est  autem  secunda  tabula  sine  prima?  Est  enim 
brevis  temporis  secunda  tabiila,  cessant  parentes,  cessant  nostra  corpora, 

.'.5   uxor,  liberi,  res  familiaris  etc.    Ees  autem  primae  tabulae,  nempe  Deus, 


75  huiusl  hnius  .1         .93  autem  est  B 


84  In  XV  Psalmos  sraduuiii     1532,33.    |1540.;    ( Ps.  122,1) 

Hs]  brevem,  Veibum  tranisfeit  nos  de  mundo  iu  e^ternam  vitam.  lu  mundo 
tarnen  nihil  quam  infernus  et  larva  diaboli  in  suis  idol[is.  Sed  mihi  pro- 
missum  de  lutLUio  tempi^lo  et  sancto  tabLcrnaculo.  Nos  possumus  ire 
in  domum  domini.  Simplioissime  dicta,  sed  maiestate  plenissima.  Pa- 
pistae  perveitunt.  'Ire'  est  habere  facultatem.  donum  praesentis  verbi,  s 
ut  sim  in  loco.  ubi  licet  audire  et  docere  verbum.  Domus  uon  lapidib^us 
et  lignis  constructa  ad  honorem  dei,  ut  PapListae  definiunt.  Salomonis 
templum  non  ideo  piilchrnm.  quia  e'nefrie  constnictum.  Sed  quia  ibi 
docebatur  verbum  dei  et  audiebatur,  invocabatur  deus,  propicius  in- 
veniebatur.  [331. 128»>]  Ergo  templum  dei  dicitur  lociis,  ubi  auditur  deus  lu 
loquens,  invocatur  clemens,  adest  propicius  in  OLmni  tribLulatione,  dans 
I.Bor  15,  £s  pacem  temporalem  et  eternam,  ubi  'deus  OLmnia  in  omnibus'.    Alioqui 


3  über  tab^ernaculo  steht  quod  SoIluidoii         5  über  'Ire'  tieht  geben         ::ii  5  In  domum 
(c  atu  domuB,^  domini  imus  r         zu  8  Templum  dei  r 


Dr]  verbum  et  cultus  eius  non  cessabunt.  Habeo  igitur  satis  causae,  ut  gau- 
deam,  quia  promissionem  habeo.  quod  iturus  sum  cum  meis  in  domum 
Domini.  i,s 

[SBg.  H]  Ita  verba  simplicissima  et  mire  humilia  sunt.  Sed  si  evolvas  ea, 
apparet  in  eis  summa  maiestas,  quam  quia  Papistae  nostri  videre  non 
possunt,  ita  oscitanter  canunt,  legunt  et  orant  hunc  Psalmum  et  alio.s, 
ut  nuUa  tarn  absurda  fabula  sit.  quam  non  maiore  alacritate  recitare 
aut  audire  posse  videantur.  Itaque  evolvenda  ista  sunt  et  ponenda  in  so 
conspectum  fidelium.  Niliil  videtur  magni  dicere,  cum  dicit:  'In  domum 
Domini  ibimus',  quia  tantum  cogitamus  de  lapidibus,  lignis  et  auru. 
cum  audimus  domum.  Sed  domus  Domini  longe  aliud  signiflcat.  nemjie 
habere  facultatem  seu  donum  verbi  praesentis  et  esse  in  loco,  in  quo 
licet  audire,  videre,  invenire  Deum  praesentem,  quia  verbum  eius  et  k 
verus  cultus  ibi  invenitur.  Falsa  igitur  est  deflnitio.  quam  Scholastici 
de  templo  afferunt,  Esse  domum  constructam  ex  lapidibus  et  lignis 
ad  honorem  Dei.  Hoc  ne  ipsi  quidem  intelligunt,  quid  sit.  Neque  enini 
Salomonis  templum  ideo  luit  pulchrum,  quod  erat  ornatum  auro  et 
argento.  sed  verus  ornatus  fuit,  quod  ibi  audiebatur  verbum  Dei,  quod  jo 
DeuH  ibi  invocabatur  et  inveniebatur  i)ropitius,  salvans,  dans  pacem. 
ignoscens  etc.  Hoc  est  recte  iuspicere  templum,  non  sicut  vacca  fore.- 
Hui  stabuli  inspicit'.  aut  larvanim  Episcopi  inspiciunt  templa,  cum  ca 
<onsecrant. 

Teneiida  igitur  haec  deflnitio  est,  quod  habere  domum  Domini  idem   s^ 
sit,  ac  si  dicas  habere  Davidem  illani  gratiam  et  donum  ilhul.  ut  sciat. 


*)  Ofam  fi.  Vi  A«m   j. 


in  XV  Psalmos  gmduuuj.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122,  l,i  §5 

•]  inspLicies  pulch[rum  temphira  ut  vacca.  'Ire'  i.  e.  habere  illam  gLratiam, 
misericordiam  inestimabilem,  quod  seit,  quo  sit  eundum  in  neces^sitate 
temporali  et  spiLrituali,  quid  cogLitet  deus.  Eundum  est  in  locum,  ubi 
VLerbum  audire,  omnia  dare,  invocari,  habemus  accessum  ad  deum.  Si 
hostis  saevit,  onfid)t,  imus  ad  tempLlum  et  invocamus  etc.;  tum  dicit: 
1.  pracLceptum  faciens.  Ideo  ift§  aU  beifamen,  habere  potestatem  fleri 
flhum  dei,  invocaudi  certis[sima  invocatione  et  promisLSionem  certis- 
[simam  de  auxLÜio  dLei,  de  VLemi.ssioue  PLeccatorum.  certis[simam  pro- 
[missionem  de  vita  praesenti  et  eterna  et  qLuidquid  velis.  S)as  fjeift 
'ire  in  domum  dei'.  Ideo  gLratias  a[gamus,  quod  venerimus  in  domum, 
ubi  ista  flunt,  et  solo  verbo,  quia  nihil  habemus  de  deo,  nihil  quam  ver- 
bum ;  accedit  fides  ad  verbum,  tum  habemus  1.,  tercium  praecepLtum :  feria- 
mur,  ut  loquatur  nobis[Cum;  postea  invocamus,  2.i  1.  faciens  misericor- 
diam. 3Sa§  joltlen  trtr  mljer  fjaben?  1.  habLita  tabLula  habebimus  paren- 
tes,  uxorem,  benedictionem  rerum  temporalium,  MagListratus  et  omnia. 
%a§  fjcift  letari  et  ire,  quia  nou  solum  donum  inestLimabile,  sed  incom- 
prehLensibile  iis,  qui  non  habent  fldem.   Pii  solum  norunt,  ideo  laetantm. 


4  audire  audiri  zu  ö  1.  praecepLtum  »•  7  iuvooandi  mit  Strich  zu   potestatem 

Z.  6  gezogen         zu  Tff.  Utilitas  verbi  r         zu  10  'ü-e  in  domum  domini'  r         zu  12  I.  3.  prae- 
cepLtum r         ~ii  17  Pii  solum  norunt,  ideo  letaotur  r 

')  Erg.  praeceptum. 

Dr]  quo  enndum  sit  tempore  necessitatis,  quo  eundum  sit,  cum  optat  audire 
et  cognoscere,  quid  Deus  velit,  quid  cogitet  de  suo  populo  etc.    Templum 

20  enim  locus  fuit,  in  quo  esse,  invocari,  orationes  audire,  coli  denique 
Deus  voluit  et  alibi  nusquam  per  totum  orbem  terrarum.  Haec  igitui' 
sunt  dignissima  gaudio  et  laetitia,  habere  accessum  ad  Deum  in  tempore 
periculi  et  audire  consolationem,  qua  dicit  se  esse  Deum  nostrum,  qui 
adiuvare,   in   periculis   nos   liberare,   condonare   peccata,   ad   extremum 

25  etiam  vitam  aeternam  donare  velit.  Pro  hoc  dono,  inquit  David,  gratias 
Deo  agimus  et  laetamur,  quod  veniemus  in  istum  locum,  ubi  illa  omnia 
flunt  et  Deus  operatm-  per  verbum;  verbum  enim  est  solum,  per  quod 
Deum  cognoscimus  et  Deus  nobiscum  agit.  Id  verbum  appraehendit 
fides.     Ita  complectitur  David  vocabulo  'domus  Domini'  primam  tabu- 

30  lam,  quae  nobis  proponit  Deum,  nomen  eins  et  verbum,  cui  dicatum 
est  Sabbathum,  ut  in  eo  ab  aliis  feriemur  et  audiamus  Deum  nobiscum 
loquentem.  Habita  autera  prima  tabula  fiet,  ut  etiam  habeas  uxorem, 
parentes,  tutelam  corporis,  Magistratum  et  omnia,  secundum  versum: 
'Beatus  vti-,  qui  timet  Dominum.'     Hoc  est  ire  in  domum  Domini  et  *'•"•''' 

3j  ideo  laetari  ac  gratias  agere.  Est  enim  donum  inaestimabile  et  incom- 
praehensibile  irapiis.    Pii  autem  illi  soli  sciunt,  quid  sit  verbum  et  quid 


86  In  XV  Psftlmos  Kraduom.    1532/3».   [1540.1    (Ft.  121',  1,2) 

Hs]  Istam  grat[itudinem  reqmrit  a  nobis.  In  veti^ere  testLamento  sepe,  ut 
coram  deo  epulentui'  et  laetentm-.  VLeniamus,  ut  letemur  iu  .suis  donis, 
i.  e.  sua  misericordia  obruente  nos  suis  beneflcii.s.  Obruit  etiam  impios, 
sed  non  letantiu",  aLgunt  gLratias,  quia  deest  Ulis  lila  gratitudo  et  cognitio 
dei.  Nos  habemus,  ideo  possumus  laetari  cum  admirationc  et  stupore. 
*'•  2  [SBl.  129»]  'Stantes  sunt' :  ba  flliet  cv  bereit  I)in  auffc-  tor,  quod  celebr^at 
verbum  donatum  etc.  Priu.s  in  Ephraim,  iam  in  Ieiu|^salem  et  suo  regno, 
i.  e.  largiris  nobis  domum.  SalLomon  edifLieavit.  nostri  pedes  stant 
coram  te  in  atrio.  Sic  structa  domus,  ut  pop[ulus  foris  ex^tra  tabLcrnaculum 
maneret  et  extra  atriuni.  Sacerdotes  tantum  ing^rcdiuntur  iu  atrium, 
i.  e.  fuit  angustum;  postea  Sal[omon  triplicia  atria,  übi  etiam  populus 
ingressus.  Soli  sacerdotes  in  templum.  Iste  modus  loquendi  extat  propter 
vetLcrem  rumorem,  i.  e.  tu  merito  Saucta  Civita^s  vocaris.  Ibi  sunt 
atria  divina.  Ibi  sumus  in  auditu  verbi,  vidLemus  offene  sacerdotes  et 
i.»ioic6,j4i)eiiedicere  nos  authoritate  divina,  Ut  Nu.  6.:  'Deus  bLenedicat  te'.  lila 
magna  verba:    Ego  deus   vester  propicius   vobis.    hie   me  invcnietis  in 


ZV  lj2  Coram  deo  epulandum  et  lueiuKlmi)  :■         zu  Sj4  vi  imyiiui  ubruit  beueticiie,  sed 
non  letantur  r  9  atrium         zu  9  Slructura  [c  mi«  Aed[ificatiu7  domus  dei  r  7.5  le 

c  aut  de         :ii  15  Nume  .C.  r 


Dt]  in  verbo  hubeant.     At  requirit  id  quoque  Ueu?.,  cum  tulies  praecipit 
in  Lege,  ut  populus  conveniat,  ut  laetetm-,  ut  epuletur  coram  Domino, 
ut  exultet,  scilicet  in  suis  donis,  et  laetetur,   quod  sie  obruitur  quasi 
misericordia  et  beneüciis  Dei.    IIuc  etiam  nos  David  exemplo  suo  vocat,   ■'> 
ut  cum  reverentia  et  quasi  .stupore  quodam  laetemur. 

v-i      11.    ütautes  erunt  pedes  nostri  in  atriis  tuis,  Hierusalem. 

Est  eadem  sent^ntia,  nisi  quod  hie  locuni  deflnit,  Hierusalem  scilicet 
esse,  cui  sit  donatum  verbum  et  praesentia  Dei,  quasi  dieat:  Ant«  in 
Ephraim  fuit  hoc  donum,  nunc  autem  est  in  meo  regno.  Appellatio  ■'■■ 
Atrii  notum  est  unde  sit  sumpta.  Habebat  enini  et  tabernaeuluni  atrium 
et  Salomo  in  templo  atria  faciebat,  in  quibus  eousisteret  Eeelesia  seu 
I»opuluB,  cum  Sacra  flerent.  Merito  igitur  praedicatur  Hierusalem,  quod 
sit  saucta,  quia  habitat  in  ea  Dominus,  quia  colligitur  ibi  pn])ulus  ad 
audiendum  verbum  Dei,  quia  Sacerdotes  ibi  constituti  sunt,  qui  autori-  3" 
4. not« «.  M  t«,te  divina  benedicant  populo,  sicut  est  bonedictio  Num.  VI.  in  Mose. 
Quid  igitur  huic.  Hierusalem  potest  deesse,  in  qua  locus,  personae,  ritus 
et  verbum  sunt  (liviiiitiiN  donala  ad  salutein  populi  ?  In  Papatu  cum 
verbum  iiusquam  esset,  vidimus,  quanto  studio  et  eonatu  horaines  qune- 

311  erant  B 


In  XV  Psalmos  giaduum.    1532/33.    [1040.]    (Ps.  122,  2)  87 

Hsj  Omnibus  tribLulationibus  etc.  %aä  ift  QeniLfafeni,  bns  niad}t  ßL^üdüd), 
luibeie  certum  locum,  persouas.  Sed  boräetteti  neglLCCta  ista  ars.  lam 
ft()et  mnn^  ein  tueniij.  Ubi  quaesitus  in  peregriuationibus,  discur8[ionibu8. 
'^ai>  i)ct  Pap[a  g'^evn,  ut  amplificaret  suum  regLnum.  Animae  quaerebLant 

;.  aliqueLin  certum  lociim,  Signum,  personam  de  deo,  sed  uon  dabatur; 
curiebamus  tauquam  ad  lucem,  non  fuerat  liix,  sed  pliant[asma  lucis. 
lam  non  ad  Ieru[salem,  Eomam,  sed  curramus  ad  eos,  qui  verbum 
habent,  ibi  persona  parata,  tempus,  locus  et  sig[num  in  Euch[aristia  et 
bapLtismo;  ha  bleib.  Ibi  invenie.s  omnia,  qu.ae  placent  corp[ori  et  spiLiitui. 

10  'Stantes  sunt' :  ut  signiflcet  durationem  istius  domus,  perseverantiam. 

Sic  ista  pars  valet  per  AnthLithesin  contra  hostes  verbi,  quod  dominus 
dat  gute  pvebtger  et  :^elt  ba  bei),  ut  nobis  morientibus  succedant  alii  etc., 
quia  significat  p^roverbium:  ubicuuque  erigitur  templum,  Ibi  diab[olus 
certisLsime  ein  capeHen,  [SÖI.  lagi»]  quia  non  potest  ferre  etc.     Hoc  fit 

15   florente  hodie  verbo,  SuerLmeri,  MLuntzerus,  CiuLglius,  OecoLlampadius. 


zu  3j4  Peregrinationes  r  zu  5  Locus,  Sigaum,  Persona,  Tempus  ;■  3«  ISJH   UIj 

(leus  erigit  templum,  ibi  diabolum  capellam  etc.  r 

Dr]  siverint  certas  personas,  signa,  loca  placandi  Dei.  Hinc  instituta  sunt 
non  opera  solum  varia,  sed  etiam  loca  certa,  ut  peregrinatiouibus  visi- 
tarent  Eomam,  Hispanias  et  nescio  quae  alia  loca.  His  signis  nitebantur 
miserae  couscientiae  nihilo  foelicius,   quam  qui  Euboicas  seu  nocturnas 

20  faces  sequuntur  in  mari  aut  desertis  locis.  Nunc  autem  Dei  gratia  scimus 
locum,  personam  et  signa  esse  parata,  nempe  Christum,  qui  Ecclesiae 
suae  certa  gratiae  Sacramenta  constituit,  Baptismum  et  Coeuam  Domini. 
Habemus  itaque  Deum  loco  et  persona  et  signis  certissime  descriptum, 
ubi  omnia  inveniuntur,  quibus  ad  corporis  et  animae  salutem  opus  est. 

25  Quod  Propheta  utitur  verbo  'Stantes',  significat  perseverantiam  seu 

durationem,  quod  Dens  ista  non  tantum  donare,  sed  etiam  conservare 
et  tueri  velit,  ut  sit  Antithesis  contra  hostes  verbi,  qui  verbum  conantur 
quidem  opprimere.  Sed  Dominus  dat  operarios,  ut  etiam  nobis  oppressis 
seu  mortuis  verbum  maneat.  Hoc  enim  solet  fieri,  quod  proverbio  dicitur: 

30  Ubicunque  Dominus  erigit  templum,  ibi  Satan  erigit  capellam  (utar 
enim  Germanica  et  usitata  appeUatione).i  Neque  enim  pater  mendacii 
et  homicida  potest  aliud,  quam  ut  persequatur  verbum.  Ideo  ostendit 
faces  Euboicas,  quales  hodie  sunt  Anabaptistarum,  Sacramentariorum, 
olim  Arii,  Manichaei  et  aliorum  dogmata,  quae  a  verbo  abducunt  ad 

35   proprias  opiniones.    Hie  quid  faciamus  aliud,  quam  ut  oremus  ad  Domi- 


29  seu]  aut  B 

')   Wanäer  J,  Wi  Gott   2344 ;  Unsre  Atwg.  Bd.  16,  658  zu  ö96,  ti. 


88  In  XV  Fsalmoe  graduum.    1532/33.    |1540.)    (Ps.  122,2.3) 

Hs]  Hic  gratia  in  leruLsalem,  quod  perseveramus  dLivino  dono  in  ac^cedente 
verbo  et  perget  verbuni  dilatare  invitis  omnibus  gLentibus  in  Cir[cuitu 
cum  ^^ui^^  erroribLUs  et  religLionibus  falsis  et  diabLolicis;  q[uamquam  simiis 
positi  in  medio  gLentiuni,  tarnen  in  atrio.  1.  donnm:  dare  Aerbum,  2.  dare 
durationem,  ba?'  bleibt.  Ideo  etiam  oremus  et  gLratias  aLgamus.  ut,  sicut 
*""  '■'■  dedit:  'perfice,  qnod  incepi.'^ti' ;  Conürnia,  quod  op[eratus,  ut  pedes  sint 
ttante.s  in  atrüs,  ubi  tuum  verbuni.  quod  doeet  deum  dementem,  faven- 
tem. 

'StauLtes  eiaut':   Sententiam  audLivistis,  quod  gLiatiarum 


26.  Novemb. 


aLctio  Kit  et  letitia  de  promisso  cultu  et  lelLigioue  duratura  in  ista  C^ivi-   lo 

Jöouci.  1.7  täte  HieruLsalem,  nee  fluctuent  et  ineip^iant  vagari  post  greges,  ut  alibi. 

V- '         'Jerusalem  ediflcata  sieut  Civitas' :   '2)aö  ift  expositio   vel  declaratio 

vel  amplificatio:  'In  atrüs';  repetit:  o  lerus^alem,  bas  ift  ein  ftab,  quae 

ediflcatur,  i.  e.  assidue  in  ediflcando  et  crescendo,  quia  florente  religLione, 

regnante  super  nos  verbo  dei,  mu5  baS'  nnber  aU  itml  oben,  q[uamquam  u 

•i. «or. la, 9  Sit  per.sec\itio.     'Inürmitate  perticio,  Et  Christus  virtus  mea'  etc.;  quo 

plus  resistitur  verbo.  hoc  plus  proficit.  Destr^uant.  —  edificatur;  eradicent 


zu  4  l.  und  2.  r  11  über  alibi  alcltt  in  canticis  zu  14f.  Horeiitc  religione  omni» 
bene  babent  r         zu  16   2.  Cor.  12.  r 

Dr]  mim,  ut  stantes  faciat  pedes  nostros,  ut  pergat  dilatare  verbum.  etiam 
repugnantibus  portis  inferorum  f  Duplex  enim  hoc  donum  est,  Primum. 
cum  dat  verbum,  Secundum,  cum  verbum  conservat  et  defendit  contra  so 
Tyrannos  et  falsos  fratres.  Postquam  igitur  verbum  nobis  contigit  hodie, 
9tii.  1,9  addamus  quoque  haue  precationem,  ut  Dominus  'perticiat,  quod  operatus 
est  in  nobis',  ut  sint  pedes  nostri  stantes  in  atrüs,  ubi  est  invenire  Deum 
et  audire  vocantem,  docentem,  consolantem,  iuvantem  etc. 

* •  ä  III.   Hierusalem,  quae  aedificatur  ut  civitas,  » 

cuius  participatio  eius  in  id  ipsum. 

Non  possum  noii  repraehendere  Interpretern,  quod  adeo  non  cura- 
verit  sie  reddere  textum,  ut  intelligeretur.  8ic  enim  reddenda  erat 
sententia : 

Hierusalem   aedificatur,    nt   sit   civitas,   in    (|ua  conveniatur,    scilicet  s« 
a<l  cultum  Dei. 

Est  autem  expositio  seu  amplificatio  proximi  versus,  quasi  dicat: 
Hierusalem   nomino,  eam   scilicet   ci\itatem,   quae  aedificat\ir,   hoc  est. 
quae  tloret  et  crescit.     Nam  florente  reUgioue  et  verbo  J)ei  uecesse  est 
«•ii».«,n  florere   Kempublicam  (juüciue  secundum  sententiam:  'Primum  quaerit*  s^ 


•JH  iMiaIri   fehll  H 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.122,3)  89 

Hs]  et  evellant  et  omnia  mala  fa[ciant,  —  sunt  rigare,  augere,  inultiplicare. 
Sic  Ec[clesia  tempore  MartyLrum  quasi  solo  equata.  DioclcLtianus, 
Hadrianus,  Traia[nus,  qui  proposito  et  studio  conab[aiitm-  delere  Christia- 
iiismum,  MaxLentius  et  Maximinus  evellendo,  destruendo  plant[averunt 

5  et  edif[icaverunt.  Sic  Ieru[.salem  in  AegLypto,  furentibus  omnib[US  gLen- 
tibus  in  cii-[cuitu  creverunt  Israelitae,  quia,  si  deo  fidtimus  et  credLimus 
in  eum,  tum  I)eifjt  aU  vjctoria,  omnes  vex[ationes,  vastLationes;  in  spe- 
cieni  videt[ur  quasi  ruitura  ec[clesia  et  deus  vincendus,  ob[ruendus, 
sed  obruendo  surgit,  humiliando  surgLit,  minuendo  crescit.    Ideo  omnia 

10  sunt  verba  Emp[hatica  et  spiritus:  leruLsalem,  dix^it,  ji^t  in  medio  tot 
hostium,  rcligLionum,  et  impii  in  medio  eius,  tarnen  deus  ibi.  Sic  ps[almus: 
'Magnus  dominus',  'concurrebLant  et  transienmt'.    [581.130»]  Sic  hodie,  W-'m  :■ 

zu  2  Ecolesia  tempore  naaityrum  r  3  et  o  5  in  fehlt  zu  6/7  Ecclesia  destruendo 
aedificatur  r         zu  12  Quo  plus  premitur  Ecclesia  cruce,  hoc  magis  erigitur  etc.  r 

Dr]  regnum  Dei,  et  omnia  adiicientur  vobis',  sie  tamen,  ut  maneat  etiam  illud 

verum,  quod  Christus  Paulo  respondet:  'Virtus  mea  in  infirmitate  per- '•"""*■ '•■ 

i.-.  flcitur.'  Nam  cum  mundus  non  cesset  variis  iniuriis  onerare  Ecclesiam, 
fit  tamen,  ut,  quanto  magis  conentur  adversarü  destruere,  tanto  plus 
verbum  aedificet.  Destruere  igitur,  vastare  et  evellere  Ecclesiam  nihil 
est  aliud  (si  Dei  consilium  et  deinde  eventum  consideres)  quam  aedificare, 
plantare,  rigare,  augere  Ecclesiam.    Domiciani,  Maximini,  Decü  quanto 

20   conatu  nitebantur  nomen  Christi  delere  ?    Sed  verbum  et  Ecclesia,  sicut 
palma,   quanto  premebatur  gravius,   tanto   in   dies   maiora   incrementa 
sumebat,  Sicut  etiam  flgura  populi  Israel  in  Aegypto  ostendit.    Sic  enim 
dicit  Moses  Bxod.  I.:  'Quanto  eos  Aegyptii  opprimebant  magis,  tanto '•■"''''i'^'■'- 
magis   multiplicabantur  et  crescebant.'      Sic  insignis  veteris  Ecclesiae 

K  sententia  est,  Sanguine  martyrum  rigari  Ecclesiam.^  Eatio  huius  mira- 
bilis  aedificationis  et  incrementi  haec  est,  quod,  ubicunque  fiditur  Deo 
et  habetur  verbum,  ibi  necesse  est  esse  victoriam,  etiamsi  sancti  vastentiu'. 
occidantur  et  pereant,  etiamsi  ipse  Deus  videatur  eos  deseruisse  et  simul 
cum  sanctis  opprimi.    Ita  enim  solet  Deus,  cum  inflrmissimus  est,  tum 

30  est  potentissimus,  et  cum  obruitur  in  suis,  tum  maxime  in  suis  vivit, 
exaltatur  et  minuendo  crescit. 

De  tali  aedificatione  hie  quoque  David  loquitur,  quod,  etsi  Hierusa- 
lem  in  medio  tot  hostium  et  religionum  posita  esset,  tamen  ibi  vigeret 
verbum  et  floreret  religio.    'Quis  igitur  contra  nos,  cum  Deus  sie  nobis-wöm.s.ti 

35  cum  Sit  V  An  hoc  non  est  aedificari  Hierusalem  ?  ad  quam  Eeges  vene- 
runt,   sed  transierunt.   sicut  dicit  Psalmus  XLIX.,   nee  potaierunt  eamW.«,  5 


14  respondit  B 

')   TertulHan,  Apologeticus  öU ;  Miffne  1,  OOii 


90  In  XV  Pbulmos  graduum.    1532  3o.    [1540.;    (Ps.  122,3) 

Hs]  quo  inagis  fiirunt  PapLa,  Episcopi,  principes,  hoc  minus  efficiunt.  Sic 
Eot^tenses.  AugLUstinus  aLgit  gLiatias  deo  piopter  heret[icos.  Nisi 
essent  bereLtici,  uos  sterteremus,  beretici  excitant  nos  ad  legendum, 
Iiivo[candum,  diabolus  est  positus,  ut  cogat  nos  ad  symbLolum,  ora- 
tionem,  decalLOgum  et  Euan[gelium.  tentationcs  lercTi  einen  betten,  s 
glauben  et  jucf)en  cousolLationem,  ^auer  nius  ef^er  jein  quam  ^u)5.  Crux 
ecclesiae  est  eius  exultatio;  quo  magis  affl[igimur,  eiigimur;  hoc  magis 
ridcmus,  quo  magis  furit  Satan,  quia  Christus  ift  311  ftol^,  quia  dominus. 
qui  potest  edificare  destructos,  engere  et  cousolLari  tristes,  Et  in  ipsa 
morte.  Et  eius  ofi\icium  pro[prium,  quia  est  deus:  ex  nihilo  omnia  etc.;  1« 
i.e.  locus,  ba  fol  man^  finben;  i.e.  super  omnia  dona  est  istud,  nobis 
relinquere  certuni  l^ciim  exter[num,  sig[num,  personam,  sonum  certum 
divinitatis  praesentis,  Ut  non  Hg  üi  arbitrio  nostro,  ne  quaeramus  locum, 

zu  3  Heretici  excitant  nos  ad  legendum  et  orandum  r  0  muS  bii  {u6  u  zu   K 

Christus  r  zu  10  Kx  nihilo  omnia  facit  r 

l^r]  laedere.     Nostra  quoque  experientia  hodie  didicimus,  adversarios  verbi, 
quanto  plus  fecerunt,  tanto  minus  efficere  contra  verbum,  imo  verbum   is 
tanto  propagari  latius.      Sic  etsi  sectarii  vidcantm*  Ecclesiae  multum 
nocere,  tarnen  occasioue  corum  apud  nos  quotidie  verbum  lit  illustrius 
et  purius,  Sicut  Augustinus  dicit  übro  Confessionum  octavo:  Improbatio 
liacreticorum  facit  eminere,  quid  Ecclesia  sentiat  et  quid  habeat  .sana 
doctrina.^    Xisi  eniin  ita  excitaremur  et  cogeremur  quasi  ad  inspiciendos  m 
et  exercendos  thesauros  nostros,  ignavi  sterteremus  et  marcesceremu.s 
otio.     Sic  hostis  noster  perpctuus  Satan  cum  assiduis  teiitationibus  suis 
quid  aliud  efücit,  quam  ut  inquüamus  verbum  studiosius,  ut  discamus 
orare,  fidere,  sperare  t  Vulgo  dicitur,  Optimum  condimentum  esse  famem^ ; 
igitur  afflictiones  Christianorum    sunt  (luoque  salus  Ecclesiae.  crux   et  a 
oppressio  est  exaltatio  et   triumphus  Ecclesiae.     Faciant   igitur  hostes 
Ecclesiae,  quicquid   übet,  certum  est,  quo  plus  opprimimur,  eo  magis 
erigimur.     Christus  enim  dux  noster  et  caput  nostrum  vere  nuUi  malo 
cedit,  habet  enim   inflnitam   potentiam.    qua   deiectos   erigit,   mortuos 
vivificat,  oppressos  facit,  ut  opprimant.     Quia  enim  Deus  est,  hoc  eius  j,, 
proprium  est  officium,  ex  nihilo  facere  omnia  et  ex  eo,  quod  est,  facere  nihil. 
Ad  hunc  moduni  praedicatur  hie  Ilierusalem.    Hoc  enim  est  doniim 
super  omnia  dona  relinquere  certum  locum,  personam,  signum.  sonum 
certum  divinitatis  praesentis,  ne  in  nostro  arbitrio  sit,  quaorore  lucum, 
personam,  signum  itc.    Hoc  enim  cum  tit.  ut  nos  statuannis.  Deum  recte  sj 
hoc  loco  et  cultu  inveniri  ar  coli,  actum  est;  sed  cum  ii)se  venit  et  dicit: 

15  feoerunt]  Turiunt  U 

')  Üb.  Vit,  ni;  Migne  32,  Tili.  ')    Wumler  J,  y]J  Uunger  HO. 


In  XV  Psaliiio.s  graduum.    1532/33.    [154(J.]    (Ps.  122,3)  91 

Hs]  sonum,  legem,  traditiouem,  personam.      Si  hoc,  tum  actum  nobiscum 

et  sumus  in  inferno.     Si  veio  dicit:  hie  locus  'requics,  hie  habLitabo',  «i- >=2.  »< 
loquar  hie  veibum,  rel[igio,  ritus  meus,  ba^  laut.     (Ss  ^eiffts  damnari, 
Cireumeisio  vel  ftro  tjahn  etc.     Prudentes  estimaut  Eelig[ioaem  de  suis 

5  cogLitationibus.  Quid,  quod  sacriflcatum  IerosO[lymae  in  illo  tempLore 
et  conveniunt  in  huuc  locum,  quasi  aliae  Civitates  non  tarn  bonae?  Sic 
NaLaman  bonus  vir:  'Num  Pharphar  in  DamaLSCoT  Sic  est  ratio:  Num^-Jiö 
non  hie  edifLicare  possiimus  altare  ?  Nunc  bapLtismus  est  solus?  üt 
ErasLmus  Lucia[uico  more:  Extei'Lnas  res  nihil  afferre  rationi,  quaerunt 

10   hoc,  ut  Cato:  Si  deus  est  etc.,  ergo  deus  non  externis  colendus.   Sic  rident 
omnia,  quae  divinitus  instituta  apud  nos  et  olim  ludLCOS.     Hoc  non 


!lo;i..'i 


zu  2/3  'In  loco,  quem  elegeru'  etc.  r        3  Iaut(§)       :^eifj§        4  über  ftto  steht  aun,f)e6eii 
zu  7  Pharphar  Damasci  r         9  quaerunt  oder  Sunt         zu  10  Si  deus  est  aninius  etc.  r 

Dr]'Haec  est  requies  mea,  hie  habitabo',  hie  loquar,  hie  erit  verbum  meum^f  132,11 
et  Spiritus  meus,  tum  omnia  salva  sunt,  tum  in  speciem  levissima  quoque 
opera    s\mt   praestantiora    omnibus   thesauris    mundi,    tum   cii'cumcisio 

15  pudendi  membri  est  gratissimus  cultus,  levare  de  terra  stipulam,  si  Deus 
verbo  iubeat,  malus  et  excellentius  opus,  Deo  quoque  gratior  cultus  est, 
quam  omnia  omnium  Monachorum  et  totius  Papatus  opera  sine  verbo 
Dei  siiscepta.  Hane  sapientiam  gentes  non  habuerunt.  Ideo  facUe  eis 
fuit  contemnere   Hierusalem  et,   cum   viderent  certis  temporibus  anui 

20  ad  eam  conciu'rere  ludaeos,  dicere,  cur  illo  j)otius  quam  ad  alias  civitates 

cm'rerent.     Sicut  JsTaamau    Syrus  putabat  initio  Damasci  aquas  nihilo2.jioii.5,i2 
deteriores  esse  lordano.     Sed  de  iis  non  habebat  vocem  Domini,  ut  in 
eis  lavaret  contra  lepram.    Sic  Baptismi  aquam  prophani  homines  iudi- 
cant  nihil  difEerre  ab  alia  aqua.     Sic  quidam  nostro  tempore  eloquentia 

25.  et  doctrina  praestantes  omnes  caeremonias  ridebant,  non  ex  sacris  literis. 
sed  Lucianico  more  et  ex  stulticia  cordis  sui,  interrogati,  cur  id  facerent, 
nihil  afferebant  melius,  quam  quod  Cato  dicit:  Si  Deus  est  animus, 
ergo  est  pura  mente  colendus.^  Inde  assuebant  non  solum  indoctum, 
sed  etiam  impium  hoc  conseqiiens:  ergo  Deus  non  colitur  externis  rebus. 

30  Hoc  sane  non  est  evertere  traditiones,  quod  tamen  conabantiir  sapientes 
isti,  sed  prebere  occasionem  infinitis  superstitionibus,  erroribus  et  im- 
pietatibus,  ut  tandem  non  solum  traditiones  istae  pontiflciae,  sed  etiam 
Christi  verbo  institutae  ordinationes  rideantur  aut  saltem  non  tanti 
flant,  quanti  debebant  a  nobis  fleri,  Sicut  haud  scio,  an  non  et  Ana- 

35  baptistis  et  Sacramentariis  huiusmodi  imprudentia  dicta  occasionem  de- 


13  quoqne]  queque  B 
')  Cato,  BüticJm  I,  1. 


92  J'i  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pi..  122, 3) 

Hs)  evertcrc  trroLres  et  supcrstiLtiones,  sed  praebere  ocLcasionem  inlinitis, 
Sicut  AnabLaptistis,  qui  iam  negLant  SacLramentum  et  bapLtismum.  et  10 
centum  erig[ere  pro  una.  Venim,  nulla  res  iuvat  nos  ceremonialis,  quan- 
tum  ad  nos.  Quando  Cato  et  sapLientia  greca  dicit,  jo  ifti  war.  Ubi 
quaeritur  pura  mens?  Sis,  ut  Epictetu.<,  in  tuo  animo  et  finge  rteum  talem 
etc.^  3^1  f'-'i"'  ^i  ^'"l*^  subvertere  religLionem,  oportet  armatus  sim  verbo 
dei.  [3BI.  ISO»"]  Ut  David.  Vos  estis  sine  verbo,  promisLsionem  non  habetis: 
ergo  oninia  vestra.  p^ura  mens,  cultns.  rel^igio  sunt  prophaua.  impia. 
Pap^am  non  vellem  subvertere  in  aqua  BenedLicta,  purgaLtorio  et  abo- 
minanda  authoritate  Erasmi;  quando  ad  q[uaestionem  veniiet,  fürt 
aud)  ber  ^LCufel,  quia  afferrem  rationem:  sal  est  sal.  Hoc  non  e.?t  solvere, 
ridere  personam  rerum.  Sed:  ubi  est  i.«ta  promis^sio  ?  In  bis,  'quae 
dicta',  oportet  habLere  promisLsionem  divinam,  quae  evertit  omnia  et 

zu  3  Externa  res  etc.  r         3  cerenioniae         -u  6  Epictelus  r  zu   '  Si  vis  aliqueni 

cultum  subvertere,  fac  hoc  verbo  dei  r  13  über  dicta  stehl  'sunt  mihi* 

•)  EpikUt,  Disstrtationes  I,  1,  7 ;  i>,  25. 


Dr] derint   coutemnendi   Baptismi   et   multorum   aliorum   errorum   excogi- 
tandorum.  '■■■ 

Verum  est  quidem  Catonis  dictum  caeteris  paribus,  Sed  die  tu 
mihi:  Ubi  est  ea  pura  mens,  de  qua  dicit?  aut  quid  ea  est?  hie  alius 
moderationem  affectuum.  alius  imaginationes  de  Deo  seu  speculationes, 
alii  alia  respondent.  Ergo  nihil  hoc  est  dic«re:  externis  Dens  non  vult 
coli,  sed  qui  impias  ac  stultas  traditiones  seu  ceremonias  vohmt  evertere.  »u 
oportet,  ut  veniant  pulchre  instructi  verbo  Dei  et  ut  verbi  imprimis 
rationem  habeant.  Qui  verbum  non  considerat,  necesse  est,  ut  praeferat 
Romam  tanquam  potentiorem  urbemHierosolymis,  Necesse  est,  ut  statuat 
GraecoK  sapientiores  esse  Barbaris  ludaeis,  sie  enim  eos  censebant  Gentes. 
Sed  «luid,  quod  Roma  quantumvis  potens  earet  verbo  et  promissionibus  a* 
Deit  quid,  quod  Graeci  cum  aliis  gentihus,  quae  sapientiae  laudem 
habent,  etiam  carent  verbo  et  promissionibus  Dei  ?  Ergo  pura  mens, 
quam  cogitant  et  de  qua  disputant  illi,  ergo  religio  et  omnia,  quae  hahent, 
sunt  prophana,  quia  sunt  8ine  verbo  Dei. 

Sie  Papatus  non  potest  everti  in  aqua  beuedicta  et  sale  benedioto.  su 
»icut  sapient€8  illi  putabant,  qui  nihil  aliud  poterant  afferre  quam  salem 
e88e  salem,  aquam  esse  aquam,  ergo  nihil  posse  facere  ad  benedictionem 
animi.  Item  rasurani  in  monacho  esse  rasuram  capitis,  ergo  ad  pietatem 
nihil  posse  facere.  IIoc  est  ridere  monachatum  et  benedictionem  illani 
Papatus,  sed  non  tollere.     Sic  autem  tolluntur  ista,  cum  quaero,  ubi  sit   u 


3i  quaerilui    A' 


In  XV  Psalmo»  gi-aduuni.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122. 3)  93 

Hsjdicit:  hoc  piuni.  hoc  impium.  Sine  dicere  unum  verbum;  ire  3  passus, 
luen  mir  verbum.  Gentiles:  habent  antrum,  in  quo  tingunt  deum  esse, 
sed  ridLiculum.  Eeges  nostri  hab^ent  pretiosiores  vestes,  et  EoLmani 
habent  Flamines  etc.     Ideo  non  ridendum  in  rebLUs  d[ivinis;   quando 

^  loquitur  de  festuca  deus,  giüö  eben  \o  ütel  als  sole,  quia  licjt  am  verbo. 
SchLwermeri  je^cn  auff  baä  ttiajjer  et  rident.  Quare  spLectatis  aquara? 
Ego  possem  etiam  et  d[icei\?  aquam.  lam  non  ferrum  frigidum  sed  ignitum, 
quia  ba  ift  promissio  et  verbum  Dei.  Ideo  dicit:  leruLsalem,  et)  bu  bift 
ein  jd)one  ftab.    @§  i)at  jd)on  ^erut^alem,  fuit  pulchrior  BabyLlone,  prae- 

10    sertim  tempore  Davidis.     specta  verbum  dei,  tum  posita  in  gremio  dei 


2  über  habent  steht  dicuut  de  ludeis         zu  4lö  Quando  loquitur  deus  de  festuca  etc.  r 
zu  6  Schwer^meri :  Aqua  est  etc.   r         7  ignita 

Dr]  promissio  Dei  rasurae,  sali  illi  et  aquae  addita  ?  ubi  sit,  quod  David 
dicit:  'Laetatus  sum  in  his,  quae  dicta  sunt  mihi?'  Oportet  enim,  ut 
habeas  dicentem  de  coelo,  hoc  est,  iubentem  et  promittentem  Deum, 
hunc  si  non  habes,  frustra  est,  quidquid  tu  instituis.    In  oculis  tuis  habet 

15   speciem  sie  radi,  habet  speciem  sali  et  aquae  benedici,  sed  tu  non  es, 

de  quo   Scriptura  dicit :  'Ipse  dixit  et  facta   sunt,  mandavit  et  creata  «I-  33, 9 
sunt.'     Sic  ludaeorum  sacerdos  habebat  vestitum  suum.  Gentium  sacer- 
dotes  fortasse  vestierunt  aut  splendidius  aut  simplicius.    Hie  non  refert, 
quid  ratio  iudicet,  sed  hoc  considerandum  est,  quod  ludaei  divino  man- 

20  dato  vestiunt  sacerdotem  suum,  Gentes  non  verbum  Dei,  .sed  suam 
rationem  sequuutur.  Sic  Papatus  fere  nihil  est  quam  nugae  illae  imgendo- 
rum  sacerdotum  (.sicut  ipsi  vocant,  cum  in  novo  testamento  id  nomen 
nemini  nisi  uni  Christo  tribuatur),  vestium,  templorum,  vasorum;  unge- 
bantur  autem  in  lege  quoque  sacerdotes,  vestes,  templum,  vasa  tempU; 

26  Sed  nostri  ungunt  sine  mandato  Dei,  Uli  faciebant  cum  mandato.  Hinc 
ludaeorum  unctio  fuit  in  conspectu  totius  Ecclesiae  et  Angelorum  prae- 
stantissima  res,  cum  pontificiae  istae  unctiones  quovis  stercore  et  oleto 
in  oculis  Dei  et  Ecclesiae  foediores  sint. 

Ergo   non   ita   simpliciter  pronunciandum  est:   Deus  exterius  non 

30  colitur,  nee  ideo  omnia  ridenda  sunt  in  cultu  Dei,  quae  externa  sunt. 
Cum  enim  Deus  de  festuca  loquitur,  tantum  momenti  ad  festucam  affert 
verbum,  ac  si  de  sole  ipso  loqueretur.  Prophanus  itaque  sermo  est, 
aquam  Baptismi  tantum  dicere  esse  aquam,  cum  aqua  baptismi  habeat 
additum  verbum    et    similis  sit  ferro  candenti  seu  ignito,   quod   sicut 

35  revera  ferrum  est,  ita  etiam  revera  est  ignis  et  omnia  facit,  quae  ignis 
solet.  Sed  verbum  in  aqua  vident  et  norunt  soli  pii,  vacca  aut  canis 
tantum  aquam  videt.  Hos  caninos  et  vaccinos  oculos  ad  sacra  afEerunt 
tales  disputatores.   qiii  de  ceremoniis  tantum  iudicant.  ut  eas  vident. 


94  l'i   XV  l'srtlmos  graduum.    1532/38.    [1540.)    (Ps.  122.  3) 

Hs]  tota,  milia  angeloLiuni.  Ibi  omiiis  lap^is  eins  pretios|^ior  auro  et  quibu.';- 
cunq^ue  gemmis,  qj^uamquam  res  vili.s  et  temporalis.  Ego  velim  niatrem 
Christi  inspicere  ut  aliam  virgLinem,  Scilicet  quia  illa  habLet  in  utero,  .suggit 
in  mammulLis  et  gestatur  in  volvis  et  cubat.  Ideo  ift^a  ein  anber  meib» 
Heften,  quia  iani  sanctificatum  temp[lum  et  tab[ernaeulum  doniini,  latus  ^ 
SLanctum  et  Celeste  et  manus  divinae.  Sic  bapLtisatus  Christianus,  Ec^cle- 
sia,  docentes  et  aud[ientes  alii  hoLmines  quam  alii,  baS'  mod)tö  verbxun. 
ivoiifi.as.is  Tu  deEtrueri.s,  MathLCus:  'In  omnes  gentes',  sed  jolt  geb[iinbcn  ^ein,  i.  e. 
spiritualitcr.  Ibi  regnum,  sacerdotiuni,  Sed  et  pila  in  popLulo,  post 
muri,  domus  [St.  131»]  corporaliter.  'Sicut  civitas':  ©5  jol  ntd)t  similitudo  lo 
fein,  ob.scurat  sententiam:  'sicut  civita.s  participationis  lege',  i.  e. 
Ier[usalem  e.st  locii.s  cougregandi  prac  omnibus  Civitatibus  orbis  terra - 
juni,  etiam  in  populis,  in  quo  optent  congregari  .spiritualitcr,  i.  e. 
leruL.saleni.  Latina  transLlatio  obscura,  i.  o.  ubi  con.sociantur,  conveniunt, 
congregantur.  ß«  jol  locus,  ba  man  ju  jatnen  fotn^Jt,  illa  est  gloria  ler^usa-   is 

at  2\3  Maria  mater  Christi  r  3  Christi  o  ille  zu,  6  Baptisatus  r  zu  10  Verus 
cnltus:  docere,  discere  verbuni,  Grntias  agere  am  oberen  Sande  de»  Blattes  zu  11  'CiiiuB 
participatio'  etc.  r 

Dr]  non  etiam  aures  afferunt,  ut  audiaut,  an  habeant  promissionem  aut 
mandatum  Dei.  Praedicat  igitur  David  suam  Hierusalem;  si  muros 
et  alia  aediflcia  spectes,  Eoma  longe  nobilior  et  dignior  est,  ad  quam 
spectandam  hornines  confluant;  Sed  si  verbum  spectes,  videbis  illam 
Hierusalem  terrenam  esse  positam  in  gremio  Dei  et  omnes  eins  lapide.«  ao 
omni  auro  et  gemmis  esse  praetiosiores.  Sic  si  sequaris  oculos,  Mariani 
gravidam  esse  et  uterum  gestare  vides  sicut  alias  iuvenculas  foeminas. 
Quid  enim  aliud  oculi  iudicarent  ?  Sed  cum  verbum  sequeris.  quod  dicit. 
ex  Spiritu  sancto  esse  gravidam  et  habere  in  utero  ülium  Dei,  per  quem 
coelum  et  terra  condita  sunt,  an  non  hie  ingens  discrinien  ostenditur  ss 
inter  Mariam  gravidam  et  alias  mulierculas  gravidas»  Hie  omuia  sunt 
humana,  istic  autem  omnia  divina  sunt,  et  recto  dicitur  iam  Maria  sancti- 
ficatum t^mplum  Dei,  in  quo  ipse  Dens  habitat  corporaliter.  uterus  et 
latera  eins  recte  dicuntur  coelestia  latera  esse.  Sic  inter  Ecclcsiain  et 
gentes  etiam  ingens  discrinien  est.  non  sane  quod  attinet  ad  externa m  so 
speciem  (nam  secundum  eam  forte  praeferas  gentes).  sed  Ecclcsia  habet 
verbum,  secundum  ipsum  iudicandum  est,  cum  baptizat,  cum  docet, 
cum  Coenam  Domini  distribuit,  cum  consolatur,  obiurgat,  absohit,  ox- 
communicat  etc.  (Jentes  de  stuv  religifinc  et  omnibus  o})erilius  suis  ver- 
bum non  habent.  si 

Sic  nierusalem  suaiii  laudat,  quod  aediücatur.  iirinium  spiritualitcr, 
quisi  ibi  est  regnum  et  sacerdotiuni,  verbum  et  oiltus  liti.  Deinde  etiam 
corijoriiliter,  <)urid  habet  muros  et  domus.  pncem.  leges  etc.    Sed  de  hoc 


In  XV  Psalraos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122,  8,  4)  95 

Hs]  Icni,  Null  autoritate  humaLiia  sed  divina.    ^'^ult  dLicere:  'In  quoc[unque2.wofe2o,«i 
loco  fecLcro,  hie'  etc.    S)a^  ift  Ieru[salem,  est  ille  locus,  iibi  deus  facit 
'memoriam  Hominis  sui',  ergo  est  locus,  ubi  ip.se  deus  sedet,  ad  quem 
eonfluere  debent  omnes  invoca^turi  in  neces[sitatibus  suis,  omnes  audituri 

5,    .suam  legem,  promissLiones.    Hie  vides,  unde  veniat,  quod  ludLci  \o  Ijaxt 

geljaltcn,  etiam  disper[si  in  gentes  adoraveruut  versi  in  leruLsalem  propter  smi. '^.  n 
istum  textum  et  .«imiles,  Ut  David :  quia  e.'t  l^ocus,  ubi  deus  responderet, 
audi[ret,  loqueietur.    Et  unus^quisque  in  sua  domo;  David,  cum  media  j.Snm.ia  iß 
nocte  surgLeret  ad  confitendum  etc.,  vertebat  faciem  et  situm  corp[oris 

,0    sui  propter  reverentiam  habitantis  dei  et  exaudientis.     ©a  f)er  Ijeifftä: 

'C^ivitas  sancta'  etiam  apud  MatliLaeiim,  —  q[uamquam  hodie  dissipata  a"otii).4,  s 
in  terram  impiorum,  —  principaliter  propter  deum  habitantem.   'Cuius 
participatio  eius  in  simu^l' :  i.  c.  eivitas  comitiorum.  Ad  quid  ?   Sequuntur: 
®a§  i[t  Electio. 

j5  'Ibi  ascendunt  tribus' :  Obscura  verba,  quia  res  nobis  fuit  abscondita,  v.  4 

quia  negleximus  sacras  literas.     Ibi    explicat  autoritatem  Mosi:  'übi 

zu  ll2  'In  quocunque  loco  fecero'  r  zu  5f.    Cur  ludaei  inter  gentes  dispersi  ado- 

laverint  veiso  vultu  ad  templum  in  leru^salem ?  r  zu  11  'Civitas  sancta'  r  12  terram] 
terrorem  principaliter  mit  Strich  zu  sancta  Z.  11  gezogen  zu  13  'Ibi  ascendunt  tribus'  r 
]f>  über  autoritatem  steht  senteniiam 

Dr]  principaliter  non  loquitur;  ideo  addit:  Aedificatur  ut  civitas,  'in  parti- 
cipationem  omnium  simul',  hoc  est,  ut  conveniant  ibi  homines  ad  cultum 
Dei.   Neque  enim  fuit  locus  in  toto  mundo,  nee  in  illo  populo  sancto  locus 

i'o  est,  in  quo  oportuit  populum  congregari  ad  cultum  Dei,  quam  in  illo 
uno  loco,   in   Hierusalem,   idque  non  auctoritate  humana,   sed   divina, 
Deo  ispo  sie  iubente  et  ordinante.     Est  enim  quasi  expositio  illius  in 
Exodo:   'ubi  fecero  memoriam  nominis  mei',  quasi  dicat:  ille  locus  esta'i"oic2o,24 
Hierusalem,  in  quo  oportet  congregari  populum  Dei,  ubi  Deus  sedet. 

SS  quo  confluunt  omnes  in  omnibus  necessitatibus  invocaturi  cum,  audituri 
cum,  sacrificaturi  ei  etc.  Hinc  vides,  unde  sit,  quod  etiam  aliis  in  locis 
orantes  tamen  ora  verterunt  Hierusalem  versus,  quia  noverant  illum 
loeum  ad  id  electum,  ut  Deus  ibi  audiret  preces  suorum.  Haec  est  gloria 
huius  loci,  ciü  nuUa  mundi  gloria  potuit  par  esse.  Ideo  in  Mattheo  'sancta'  äJimtii.i.s 

30  dicitur  et  hie  tarn  magniflce  praedicatur  a  Davide,  quanquam  propter  pec- 
catum  postea  a  gentibus  prophanata  sit.  Sed  cur  congregantur  ibi  populi  ? 

IV.   Illuc  enim  ascendent   tribus    Domini  in  testimonium      v.4 
Israeli  et  ad  confitendum  nomini  Domini. 
Quia  res,  de  quibus  Propheta  dicit,  absconditae  sunt  a  iudicio  ratio - 
35  nis,  ideo  Latinus  interpres  non  potuit  eas  elare  reddere.      Est  autem 

19  illo]  ullo   B 


96  In  XV  Psalmos  graduum.    153233.    [1540.]    (Pg.  122,  4i 

Hs]  memoria m  uominis  mei'.  'Ibi',  ta  ftete.  Ibi  jol  mea  memoria  jein.  Ista 
vocab[ula  .sunt  magna,  quia  ift  gar  conclusa  universa  religio,  praedicatio, 
promis^sio,  doctLrina  legis,  officium  docendi,  exercitium  sacerdotum, 
auditus  popLuli,  consolaLtio  pop^uli  de  victoriis  spiritualibus  et  eorporali- 
bus,  ift  als  in  'memoria  nomiuLs'.  [331.131'']  Et  omnes  Civitates,  q^uam-  .■, 
quam  in  speciem  gloriosLiores,  ditiores  coram  seculo,  nihil.  'Ibi,  Ibi 
ascendunt  tribus'.  Explicat:  ludLaicae  tribus.  In  orbe  terrarum  sunt 
igte,  quae  dicuntur 'tribLUS  domini'.  Excludit  gentes,  Idu^maeos,  EdOLmi- 
tas.  Non  tantum  intel^lige  tribus  secundum  8ang[uinem.  6ö  gl^et  princi- 
paliter  auff  Iud[aeos;  sed  etiani,  qui  associaverunt  huic  popLulo,  connu-  lo 
merantur,  q[Uotquot  concurrerunt  ad  audiendum  et  Invocandum  Chri- 
stum, recip[iendam  consolationem.  3)a§  gebort  aU  ad  'tribus  domini', 
üt  tum  AegLjrpti.  Moab[itae,  Edo^mitae,  Syri.  Ad  quid  congregatur? 
Est  locus  orationis,  communicationis  omnibus  gentib[us.  'Testimonii.'! 
Israel':  ista  duo  sunt.  Iste  versus  notandus  aureis  iLiteris,  quod  David  ,5 
tarn  magLnus  here^ticus,  quod  cultum  D^ei  non  aliter  describLit  quam 
'testificari  Israel'  et  'Invocare  deum'.    Si  debLcret  dicere:  Ibi  locus  mac- 

zu  1  'Ubi  memoriani  nomiuis  mei'  etc.  r         -u  S  'Tribus  domini'  r         zu  13  Ad  con- 
fitendum  nomen  domioi  r         tu  16  Cultus  dei  r 

,   ^'■]  plane  eadem  sententia  cum  eo,   quod  in  Exodo  est:  'ubi  ego  memoriam 
nominis  mei  lecero,  ibi  ad  te  veniam.'    Significat  autem  memoria  totum 
cultum  cum    verbo,    hoc    est,    praedicationem    promissio  [SSg.  J]num  et  -m 
Legis,  exercitium   Sacerdotum,  non  in  sacrificü.s  tantum  legalibus,  sed 
in  summo  sacrificio  praedicationis  nominis  Dei,  in  quo  proponebantur 
conditiones   spirituales  de   victoria   mortis  et  peccati  et  temporales  de 
regno  et  politia.     Haec  dona  praedicat,  cum  de  asccndendo  dicit,  ac 
facit  Antithesin:  Caeterae  civitates  possunt  florerc  opibus   et   potentia  ss 
magis  quam  mea  Hierusalem;  Sed  haec  est,  ad  quam  ascendunt  tribus, 
non  simpliciter,  sicut  etiam  in  aliis  populis  possimt  esse  tribus,  sed  Do- 
>.»iofti»,smini  tribus,  quas  ipse  Dominus  delcgit.  ut  essent  'suus  populus'  et  ip.se 
eorum  Deus  prae  reliquis  populis  in  universa  terra.    Porro  non  exchulit 
hie  proselytos,   qui  se  ex   Gentibus  associaverunt  huic  populo.     Dicit  jo 
enim  simpliciter  de  ascendentibus  ad  audiendum  vorb\mi  ot  invocandum 
I>eum,  sicut  ostendunI,  qua»'  sequuntur. 

'In  testimonium  Israeli  et  ad  confitendum  nomini  Domini."     Haec 
duo  nihil  aliud  significant,  quam  (juod  sit  locus  in  llieriisalem  ilivinitus 
designatus,   ubi  doceatur  verbuin  et  orctur.     Erant   autcni  haec  aureis   jj 
literiB  scribenda,  quod  David  non  de  aliis  cultibus  Dei  dicit,  quam  de 
hisce  duobuH.     Non  dicit  templum  ad   iil  divinitus  »lesignatum,  ut  ibi 


JH  conditinnen)  connoUtionM   iJ 


In  XV  Psalmos  graduum.    l.'.Sä/:«.    [1540.J    (Ps.  1-22,  4)  97 

11s]  tandi,  thurif[icanäi,  offerendi,  suspen^dendi  anathLcma,  Sicut  Papa 
sua  templa  vestit  et  omnes  gentes.  Putant  cultum  dei  congregLare 
divitias,  ordinäre  tempLla  storiis  et  aureis.  Et  Pap[a  irascitur,  quod 
hoc  negamu.s.     Si  esset  Eomae  DaLvid,  propter  hunc  versum  occideretur. 

5  Non  est  simili.s  Civitas  in  orb[e  terrarum,  et  est  haec  magna  pompa  ? 
DLavid  claudit  ocluIos,  nihil  videt,  nee  auriim,  arg[entum,  pfetffen; 
non  reprehendit  illa,  sed  it  ad  caput.  lila  duo:  activum  et  pasLsivum 
audire  deum  et  Invocare  eum.  BreviSLsimum  dictum.  Hoc  non  spectat 
PapLa,  ut  edificentur   nionast[eria  et  templa  ad  docendum,  sed  congre- 

10   dLiantur  opes,  ornanda  altaria,  irrita[ndos  oc[ulos  et  aures.    D^aniel:  'InS'Hin,  38 
auro  et  arg[ento',  ba^  ift  fein  cultus  et  est  gentium  cultus.    Sa§  ift  ntd)t 
icd)t,  dieit  D[avid,  ba§  fol  principale;  illud  etiam  moderate.  [St.  132»]  Hie 
ideo  venitur,  ut  testificatio  praedicetur  ad  Israel,  vel  pro  Is^rael,  ad  testi- 
ficandum  Israel.     'Testificari'  est  docere;  habent  multa  v[erba  docendi, 


718  lila  bis  eum  unterstrichen         12  ba§  (jot  man)  [ot  zu  12  Testificari,  Invocare  r 

13  praedicatur        zu  14  Testificari  r 


Dr]  15  mactentur  victimae,  ut  ibl  offeratur  incensum,  ut  oblationes  et  libamina 
fiant,  ut  singuli  donis  suis  se  ostendant  Deo  gratos  esse.  Horum  nihil 
meminit,  quanquam  in  solo  templo  ut  flerent  praecepta  erant;  tantum 
meminit  praedicatitionis  et  gratiarum  actionis  seu  orationis.  Hoc  sine 
dubio  a  Sacrificulis  tanquam  noceutissima  haeresis  in  hoc  populo  damna- 

20  tum  est,  non  aliter  loqui  de  cultu  Dei,  Sicut  nostri  Papistae  non  possunt 
ferre,  cum  docemus  extructiones  templorum  anathemata,  ornatum  auri 
et  argenti  non  esse  cultus  Dei.  Itaque  si  David  de  nostris  templis  sie 
hodie  concionaretur,  sicut  tarnen  de  suo  templo  facit,  damnaretur  et 
cremaretur  sicut  haereticus,   quod  pompam  illam  omnem  tabernaculi, 

25  omnes  externes  cultus  sie  negligit,  ac  si  non  videat,  et  quanquam  non 
repraehendit,  tarnen  pronuuciat  hoc  religionis  esse  caput,  audire  et  in- 
vocare Deum.  De  Papistis  nostris  certum  est,  quod  monasteria  et  alia 
templa  non  ideo  aedificant  nee  aedificari  docuerimt,  ut  istic  verbum 
Dei  audiretur.     Praecipuum  fuit,  ut  ibi  missaretur  et  ipsi  congregarent 

30  maguas  opes,  dum  irritant  oculos  ornatu  isto  maguiflco,  de  quo  Daniel 

videtur  prophetasse,  cum  in  XI.  dieit:  'Colet  Deum  suum  Maosim  in 3>on.  11,3s 
auro  et  argento.' 

Possunt   quidem  templa  ornari  honeste,   sed  debet  ea  res  habere 
modum.     Hoc  autem  praecipuum  est,  quod  David  de  suo  tabernaculo 

35  praedicat,  et  nos  in  nostris  templis  praecipue  debemus  spectare,  quod 
tribus   ascendunt   ad   testificandum   Israeli,   hoc   est,   ad   docendum   et 


18  seu  orationis  fehlt  D  19  tanqimni]  quam   B 

Sut^et§  aUcde.    -XL,  :i 


98  li)  XV  Psalmos  gi-adu.ini.    1532/33.    11540.]    (P.s.  122.4) 

lU]\it  letandi,  irascendi,  nos  sohim:  levcn,  Eloqui.  dicere,  promittere,  testi- 
ficari. 

Ipsi:'  Testi[ficari' :  i.  e.  praedicare,  nihil  aliud.  Ideo  'testi[ficari',  qnia, 
qui  sunt  praedicatores,  sunt  testes  rei  incogLuitae  populo.  Tdeo  omnis 
doctor  in  EcLclesia,  praedicator,  pastor  est  testis  dei,  omnis  confessor,  ; 
äis[cipulus,  auditor  est  testis  dei.  Et  dum  docemus,  testiflcamur  rerbum 
dei  de  deo.  Ideo  testes  eins,  quoties  audimus  et  dooeiuus.  SingLulis 
concionibus  non  solum  dicit,  sed  qui  audit,  testiflcatui-,  loquendo,  alter 
audiendo  contra  diahLolum  et  mundum,  PLCCcatum,  mortem,  inferLnum, 
seditiosos,  inebLiios,  fures,  homicidas  pro  deo.  gLiatia  dei,  regLUO  eins,  lu 
i.Bor.  .■.,  20  paee,  obedientia,  castitate;  sumus  missi  tanquam  'legati  pro  deo'.  Alioqui 
est  inconsueta  vox.  Deus  est  absens.  Ideo,  d\im  nos  audimur,  auditur 
deus  per  testes  et  loquitur  per  eos;  res,  quam  praedicamus,  est  absens, 
5c^.  8, 8s  ergo  solo  testimonio  apprehenditur,  'quod  vidimus'  loh.  3.  SScitcv  f[onen 

tutrs'  nidit  brciujen.  Ideo  pulch^ra  vox,  quod  E[uangeUum  est  testimouium.   I^ 
i.  e.  praedicatio  fidei,  quia  loquitur  de  re  absente.     lUa   est  potiSLSima 
ratio  cultus:   doceri  verbum  fidei,   religio.   benep[lacitus  dei.      Kon  in 
euculLlum  tried}en;  quid  hoc  ad  te?  nihil  de  deo  agitur  sed  de  nostra 


zu  a  Testis  dei  r         2u  12     Dous  absens,  pr.iesens  per  testes  «nos  r         zu  14  loh.  3  r 
zu  16  Euangelium  est  testimoniam  r 

Dr]  audiendura  verbum  Dei.      Habent  enim  Hebraei  multa   verba,   quibus 
significatur  ministerium  docendi  seu  doctrina.  Sicut  etiam  nmlta  verba  »o 
habent,  quae  irasei  et  gaudere  significant.   Eloqui,  promittere,  confiteri. 
sedere,   iudicare,  testificari,   docere,   haec  omnia   fere   significant  ideni, 
quod  nobis  verbum  praedicare  seu  concionari.     At  verbum  testificandi 
habet  pulchram  Etymologiam.    Nam  Doctores  sunt  quasi  testes  populo 
rei  incognitae,  quae  non  videtur  nee  sentitur,  sed  tantum  creditur.  Deinde  s;. 
testes  etiam  sunt,  qui  aiidiunt  verbum,  nam  dum  audiunt,  testificantur 
contra  diabolum  et  regnum  mundi.  contra  peccatum  et  mortem,  deinde 
etiam  contra    seditiosos,    adulteros,   liomicidas,   fratres   falsos   etc.  pro 
ijloria  Bei,  i)ro  regn«  Dei,  pro  pace,  obedientia.  castitate,  charitate  etc. 
Deus  enim  est  invisibilis.  Dum  igitur  audiuntur,  <jui  docent,  Dous  amlitur;   so 
neque  enim  potest  audiri  nisi  per  testes  et,  sicut  Paulus  appellat,  legatos 
j.Boc.  5,  jo  suos.    Sic  enim  ilicit :  'Legalionc  Dei  fungimiir.'   Sic  res,  de  qua  in  Ecclesia 
«locentur  homines,  etiam  est  invisibilis  et   absens,  ergo  solo  testimonio 
vcrbi  appraehenditur.     Sic  totum  Euangclion  est  t*stimonium.  loquitur 
de  ptTsona  et  rebus  aV)scntil)us.  et  est  fidei  praedicatio.     Uaec  propter  ss 
nidiores  dico  de  vocabulo  Testificandi. 

Hoc  igitur  est,  quod  David  gloriatiir  suaiii  Jlierusaicin  in  hoc  aedi- 
llcatam    essf.    ut   praedieetnr    ihi    vcrlniiii    fidei.    iit    (locciintuv    liomincs 


In  XV  l'.salmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122,4)  99 

Hs]  siipei'stLitione  et  opiuioDJbus.  Sed  ad  lioc,  ut  praedicetur  vox  et  verbum 
fidei,  quid  sit  deus,  velit  facere,  minetui'  impüs,  promittat  piis.  Ibi  do- 
cetur  res  abscondita,  appre[henditiir  per  fidem,  i.  e.  'omnibus,  qui  sunt 
IsraLel',  et  cum  Is^rael  proselLytae  non  sunt  exclusi.  Et  per  Emp[hasiii 
5  distiug[uit  PopLulum  a  gentibLUS,  de  voluutate  et  cog[nitione  sua.  'Nonsp,.  147,20 
fecit  taliter':  'Israel',  [SSI.  132i']  Ut  nos  docemus  WLittenbergae  verbum 
dei.  Ibi  vera  cog[nitio  d[e''  revelata,  et  lioc  nos  scimus,  quid  gebLCnft 
älitljiin  über  nos  et  super  eos,  qui  non  credunt,  quia  hie,  qui  non  cre- 
d^unt.   Econtra  consolabitur,  aletur  temporaliter,  in  dubiis  consolLabitur. 

10  Et  contrarium  de  aliis,  si  ad  tempus  florent.  i.  e.  praedicare  verbum  fidei 
popLulo  electo.  S)0§  ift  1.  pars  cultus.  Quid  colere  deum,  quae  potis[Sima 
ratio  serviendi  deo  ?  Eespondet:  1.  est  audire  eins  verbum,  docere  eius 
verbum.  Sa^  ift  fiefjer  quam  all  ftvd)enbauen,  faften  et  all  tnarter.  Ideo 
diab[olus  hoc  unicum  impedit  vel  per  contemp^tum  vel  odium,  quia  iste 

IS  est  maxLimus  cultus.  Posset  pati,  ut  Ecclesias  edifLicaremus  Oon  jd)ma* 
ragL^  et  bemant,  ut  Episcopus  Mag[untinus;  regnum  eius  non  destruitur, 
Sed  quando  praedicatur  verbum  fidei,  rLemissio  PLeccatorum,  promis- 


E«  1  Quomodo  testificentur  testes  r        2_facere  (accipere)         zu  11   1.  pars  cultus  veri  r 

Dr]  de  vohmtate  Dei,  ut  sciant,  quid  Deus  cogitet  facere  cum  suis,  quomodo 
minetur  impoenitentibus  impiis.  Hanc  praedicationem  vocat  testimonium 

20  Israelis,  hoc  est,  tale  testimonium,  quod  praedicatur  populo  Israelitico 
istic  congregato.    Distinguit  enim  hunc  populum  ab  omnibus  aUis  genti- 
bus,  sicut  in  alio  Psalmo,  ubi  dicit:  'Non  fecit  taliter  omni  nationi.' (jj,,  ,47, 20 
Ergo  nos  quoque  hoc  beneficium  agnoscere  et  summi  boni  loco  habere 
debemus,  quod  in  nostra  Vuittenberga  et  aliis  locis,  sicut  tum  in  Hieru- 

■-'.i  salem,  docetur  verbum  Dei  pure,  quod  audiuntur  promissiones  Dei, 
quarum  spe  et  fiducia  nituutur  pii,  Item  minae,  quibus  impii  vocantui" 
ad  poenitentiam,  pü  autem  retiuentur  in  timore  Dei  et  mortificatione 
veteris  hominis,  adiuvante  eos  Spiritu  sancto,  quem  per  et  propter  Chri- 
stum effundit  Pater  in  eos,  qui  testimonium  hoc  accipiimt. 

30  Haec  est  ima  pars  veri  cultus  Dei,  \\t  discamus,  quae  sit  potissima 

ratio  serviendi  Deo  et  praestandi  Deo  eum  cultum,  quo  maxime  de- 
lectatur,  nempe  docere  verbum  Dei  et  audire  Deum  per  testes  suos. 
Atque  haec  etiam  est  causa,  cur  diabolus  nihil  aeque  cupiat  impedire 
quam  praedicationem  verbi  et  auditum  verbi.     Ideo  excitat,  sicut  in 

:f5  primo  Psalmo  aiidivimus,  labia  iniqua  et  linguas  dolosas.    Commoventsj},.  ,ju,  3 
mundum,  iit  gladio  et  vi  conetur  opprimere  pios,  tandem  apud  et  contra 
nos  ipsos  contemptu  et  fastidio  hunc  cultum  conatur  abolere,  ubi  econtra 
aequo  animo  patitur  aediScari  temi>la  et  ornari;  seit  enim  non  infringi 
talibiis  vires  et  potentiam  suam.    Sed  cum  praedicatur  de  vita  aeterna, 


lUtt  In  XV  fsaliiios  graJumn.    1532  38.    11540.1    (Ps.  122.4) 

Hs]  SLiones  divinae.  quomodo  bomo  eripiatuv  de  PLCCcato,  niorte  et  inanibLUs 
diabLoli,  bae  ift  ein  bo\cx  vi?  in  ein  gut  tud).'  Ideo  serit  odiuni,  eontemp- 
i  2.3  tum,  perseLCutionera,  2.  ps. 'Confiteri'  1.  est  passi\Tim,  2.  activum:  reci- 
pere  1.  verbnni.  ut  possim  audire  et  docere.  Oninia,  quae  sunt  in  vesti- 
menti.'^  aarou  et  templo,  tabLernaculo  mosi,  significant  verbi  ministerium :  s 
alle  figLurae  historiae.  cum  tarnen  impÜLcatione  verbi,  res  levisLsimae; 
non  est  ru.'ticus,  qui  habet  2  ob[olos,  quin  ooneuloet  suum  pastOLreni. 
nihil  contemp[tius,  odibilius  ministerio  verbi,  et  de\is  {)elt6  \o  dort;  Dia- 
1>Lo1us  expedit  contemnere;  ideo  non  moriemur. 

2.  Danrft  DLnjerm  Itcben  @LOtt.  Hie  [)et£i  raol  gcftanben,  niactaLre  lo 
oves  et  bLüves,  thurif [icare ;  sed  David  fuit  propheta,  qui  hab^ebat  .spiritum 
discretionis,  qui  pure  docet,  ut  alias  res  anji{)et  ut  ftto  gegen  jmaiagLb. 
Ita  ampLlificat  verbi  praedicationera  et  gi^ratias  a^git.  Si  .scripsisset 
mactare  oves.  multi  non  habLerent,  [Sl.  133»]  et  dicit,  quod  quisque 
habere  potest.  et  tarnen  pauci  habent.  Et  ipse  vol^uit  edif[icare  tem-  in 
plum,  sed  ideo,  ut  verbum  praedicaretur  et  g^ratiae  agerentur,  ut  raone- 

1  divinis  zu  3  2.  ps.  r  zu  4f.  Omnia  omameuta  in  vestibus  Aaron  et  rasa  in 

tabei\naculo  significant  ministeriam  verbi  r  zu  14  Quisq[ue  potest  hoc  praestare,  quod 

Havid  exigit  r 

')  Sprichicörter Sammlung  Nr.  36,  Utisre  Ausg.  Bd.  51,  667. 

•>]  remissione  peccatorum  et  iusticia  per  Christum  nobis  donata,  haec  doctrina 
destruit  regnuni  eins.  Itaque  tantopere  saevit  et  omnia  conatur.  quae 
putat  impedire  posse  cursum  verbi. 

Altera  pars  eultus  Dei  est  Confiteri  nomini  Domiui.     Hoc  activum   2,1 
est,  illud  passivum.    Primum  enim  est  accipere  verbum  .seu  doceri  verbo. 
Hoc  etsi  in  mundo  contemnitur.  tamen  Dens  tanti  fecit.ut  vasa  omnia  et 
ratio  vestiendi  tota,  ([uae  in  Lege  et  templo  fuit.  huius  ministerii  essent 
figurae  quaedam  et  typi.    Post  haec  proximum  est,  cum  verbum  audivi- 
mus,  ut  etiam  Deo  aganius  gratias.    Hunc  cultum  secundum  facit  David,   jj 
cum  praedicat  suam  Hierusalem;  atque  hie  iterum  nieniineris,  eum  tacere 
de  Bacrificiis  et  mactationibus.    Non  quidem,  ut  ante  dixi.  repraehendit 
ea,  sed  habet   spiritum  distinctionis  et  reliqna  omnia  aestiniat  tanquani 
paleas  aut  tcslas  et  iiraedicat   Smaragdos  hos,  verliuni  et  eins  fructuiii, 
gratiarum  actionem.     Quod  si  mactationem  taurornm  et  similia  nomi-   30 
nässet,   non    fuisset    ea    singnlornm    facultas,   ut    hoc   gonerc   officii   Den 
possent  servire.     Itaque  hoc  exigil,  quod  omues  habent  et   possunt  sine 
magnis  sumptibus,  et  tamen  paucissimi  faciunt.     Aediflcationem  tom|)li 
per  Saldinoneni  futurani  non  damnal>at.  sed  optabat  iiiaxime;  hie  autem 
causam    vides,    cur   uptaril,    ut    scilicet    primum    ibi    doceretiir    verbum,    ,s 
deinde   ut  Dens  ibi  acciperet  nostras  orationes,  gratiarum  actiones  et 
laudes  de  ;icceptis  Iteneficiis. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532  33.    [1540.J    (.Ps.  122, 4)  IQl 

Us]  retur  Eex  ibi.  Ibi  alt^era  pars  cultus  Dei,  g[ratias  ärgere,  laudLem  dicere 
VLerbo  donato  et  loben,  preifen  et  lieben  ijfjn.  Et  addit:  'noraini',  quia  ibi 
nihil  liabetur  uisi  nomen.  Deus  uon  personaliter  videbatiir,  quia  dixit 
'Memo[riam  nominis'.  'Sed  illa  domus  erat,  super  quani  invocatur'.  i.  e  s.TOotcso.zi 
i  nommabatur  nomen  Dei,  Ut  Ezecli.:  'nomine  novo  apprehendendaä,c(».  ac^aaff. 
domus  ibi'.  Sic  ritum,  verbum,  locum,  bapLtismum,  altari^a  nomine  dei. 
Sic  bapLtismus  non  est  bap[tismus  aquae.  Sic  popLulum,  doctorem. 
domum,  ha^  al^  f)eiffe  tjot^  pop^ulus,  parochus,  ut  al§  in  siio  nomine 
c^ijeijC  et  boruber  t}f)m  band,    deünit  rel^igionem  in  principali  sua  parte 

10  aud[ire  et  docere  verbum  dei  et  g^ratia.s  aLgere  deo  pro  acceptis  bLonis; 
et  hoc  facile  fit:  Ore  g[ratias  a[go  et  tote  corde  letor.  Et  ut  sequatur: 
quando  vidLCnt  egentes  docttores  di.scipLuli,  ut  {)elften,  ut  f([eiber,  icf)ud), 
eftjen,  tvintfen  cjebten,  opera  2.  tabLulae,  ut  verbum  bleibe.  2)a  wirb 
Christus  brauff  antLinorten  in  ext[rema  die:  Quicquid  dedisti  doctLoribus,  W''"'is5,4o 

15  apostolis,  martyLribus  propter  verbum  omissum,  concul[catum,  oppres- 
sum,  loirbs  fid)§  ludLicium  f)eben.  NobilisLsimus  versus,  quo  discerLnit 
inter  veram  religi^ionem  audLiendi  verbum  dei  et  gLratias  a[gendi  deo.  tum 
omnes  sacerdotes,  tum  omnes  accip[imur,   sanctificamur  sacrificio  pro 

zu  2  'Nomeu*  r  zu  4  'Memoria  nomiuis  raei'  r  zu,  .i  Ezecb.  r  8  (iftg)  at§ 

zu  13  opera  2.  tab[ulae  r        zu  14  Matth.  io  r 

Dr]  Sed  cur  utitur  hac  figura  docendi,  ut  potius  dicat:  'Ad  confitendum 

äu  nomini  Domini'  quam:  ad  confitendum  Domino?  Ideo,  quia  nihil  ibi 
habebant  quam  nomen  Domini  et-nudum  verbum.  Dens  non  videbatui- 
personaliter,  sed  fecerat  ibi  memoriam  sui  nominis  verbo  et  promissione, 
unde  etiam  appellabatur  domus  Domini,  quod  Deus  verbo  suo  testatus 
erat  se  ibi  habitaturum  esse.     Ad  hunc  modum  in  novo  Testamente 

35  Baptismus  recte  dicitur  Baptismus  seu  aqua  Domini,  quia  habet  additum 
verbum  Domini,  quod  Deus  ibi  esse  et  efficax  esse  velit.  Sic  vocale 
verbum  recte  appellatur  verbum  Domini,  licet  ab  homine  pronunciatm-. 
quia  Dominus  promisit  se  velle  cum  verbo  esse  et  per  id  operari.  Ita 
definit  David  praecipuos  et  summos  Dei  cultus  esse  docere  ac  audire 

3(1  verbum  et  pro  eo  agere  gratias.  Post  haec  sequuntur  etiam  opera  secundae 
tabulae,  ut  egentes  singuli  pro  sua  facultate  iuvent,  ut  imprimis  opibus 
suis  potentes  ad  hoc  utantur,  ut  ministri  Ecclesiarum  vacare  ministerio 
possint.  Haec  opera  postea  etiam  suas  promissiones  habent,  quod  Do- 
minus dicit,  quicquid  minimo  inter  suos  fecerimus,  hoc  sibi  fieri  et  Pro- »'»ttta»,« 

35  phetae  mercedem  habiturum,  qui  Prophetam  acceperit  benigne.  Contra 
iudicium  impiorum  ideo  gravius  erit,  quia  omnia  ipsorum  faciunt  ad 
oppressionem  verbi.  Ad  himc  raodum  diligenter  discernendi  sunt  cultus 
seu  partes  religionis  principales  a  minus  principalibus,  ut  in  ordine  et 


102  In  XV  Psalmos  gmduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122,  i) 

Hb]  peccato.  Deinde  g^ratias  reddimus.  %a5  ift  sacrificiuni  g^ratiarum 
actionis  et,  iibi  possumus,  monemus  l'ratres,  ut  scrviant  deo,  audiant 
verbiim  et  ipsi  gLiatias  agant.    2!a§  ift  verus  cultus;  »ücnn  bev  gl)et,  ift  er 

rerf)t  ongeridit^ 

[SBI.  133>>]  9.  Decemh.  |  A[udistis,  quomodo  p[raedicationem  celeb[remus 
«!t  p^ratias  aLgamus  ex  magLna  letitia  cordi.s  pro  isto  inenarraLbili  beneflcio 
dei,  quod  vocatur  VLerbum  dei,  qxiia  hoc  demum  scire  et  nosse  est  donum 
dei  etc.  Mundiis  habet  quidem  dona  dei,  fruitur  usq^ue  ad  sacietatem, 
tarnen  teneb^rae  regnant  in  corde  eorum,  nesciunt  dei  creat[uram.  sicut 
poici,  Canes  fruuntui'.  Idee  Mag[num  est  donum,  beneLÜcia  ag[noscere;  lu 
cetera  omnia,  quantumcunque  sint  d^ivina  beneficia  et  deus,  non  sunt  be- 
neficia.  Ergo  principalis  lau.s.  quod  videt  .sibi  donatum  Eegnum,  in  quo 
floret  veritas,  piu'a  fides  erga  deuna,  et  intel[ligit  et  agLUOseit  esse  donum, 
ideo  sie  letatux.  Est  CLivitas,  quae  edificatur  et  C[ivitas  congregationis, 
'bo  man  5U  jamen  lOLmmt'  ad  audiendum  deum,  ad  intel[ligenda  eius  n 
beneficia  et  volLuntateni.  Absente  hac  cog[nitione  curritur  ad  S[anctum 
laLCobum,  Eomam;  Papa  cum  suis  Episcopis:  quaeritur  verbum  dei, 
sed  non  auditur.  Ergo  per  contrarium  non  potest  horribilius  videri, 
omnes  traged^ias  finge,  in  Iud[eis  et  S[anctis.    Nihil  est,  quod  Thiestes 

7  est]  esse 

^']  loco  8UO  proprio  singula  collocentur.    Hoc  enim  est  pme  et  recte  docere  -m 
et  non  confundere  omnia,  sicut  indocti  atque  impii  Papistae  faciunt. 

ITactenus  audivimus,  quomodo  Propheta  celebret  inenarrabile  donum 
et  beneficium  Dei,  verbum  scilicet,  et  pro  eo  agat  gratias.  Hoc  enim 
demum  est  donum,  quod  agnoscitur  et  scitur  esse  donum  Dei.  Totus 
mundus,  sicut  Tidemus,  abundat  et  quotidie  fruitur  beneflciis  Dei  usque  25 
ad  satietatem,  et  tarnen  manet  haec  caecitas  in  cordibus,  quod  non 
credunt  esse  dona  Dei.  Itaque  non  aliter  iis  fruitur  mundus  quam  porci 
cibo  et  potu.  David  autem  videt  sibi  donatum  es.se  regnum,  in  quo 
floret  purum  verbum  et  religio  pura;  hoc  donum  intelligit.  Ideo  sie 
laetatur  et  praedicat  suam  Hierusalem,  quod  sit  civitas  congregationis.  1.. 
hoc  est,  locus  divinitus  ad  id  designatus,  ut  istuc  homines  conveniant 
ad  audiendum  verbum  Dei  et  agendas  Deo  gratias,  extra  quem  locum 
Deus  non  possit  inveuiri.  Nam  Gentes  non  quidem  hoc  volucrunt,  ut 
falsis  diis  seu  Idolis  servirent,  sed  cum  verbum  Dei  et  hunc  auditum, 
de  quo  David  hie  loquitur,  non  haberent.  non  i)otuerunt  Deum  in  venire.  :o 
Hinc  lacili'  intclligitur,  (|iiam  horribile  peccatuni  sit,  conti-miicrc  aut 
fastidire  verbum.  Superat  enim  omnes  Thyestes  et  quicquid  in  omnibus 
Tragoediis  Imrribilc  «-st.  rpiod  honio.  tum  nihili  et  inürma  crcatura,  in 
eani  sui)erl>iain  cxtdllifur.  ut,  cum  loquatur  maiestas  diviim  et  iios  aini- 


In  XV  Fsalinos  gmduum.    1532;S3.   [IJIO.J    (l's.  l-<!2, 4)  103 

Hs]edit  pueros,  gegen  öeni  luonstro,  quod  est  contemnere  deum.    Maiestas 
dignatiu-  alloqiü:   audi  uie!,  et  tarnen  abijcit  verbiim  dei.  Et  hoc  facit 
unica  larva,  quod  non  loquitur  in  niaiestLate;  sed  quod  per  parentes, 
pastores,  fratrem,  nihil  valet.    Et  tarnen  dixit:  'Qui  vos,  audit  me;  con-  ^i"-  '«■  •« 
5  temnit'.   Per  maiestLatem  semellocutus.   @l  f}ülpf;  ein  tan^  jur  f)od)me5: -iBiuKis.''' 
— ba  M[aiestas  aüein  lebt ,  "oavä  axiS.  Viderunt  manna,  hab[emus  per  diem  ^i"!»!'  i«,i 
col[ligenduiu.    Ideo  nihil  horLribiUus  isto  contemptu,  quomodo  vivimus; 
videmus  in  Ejjiscopis,  fratribus,  vel  homiLues  occidere,  si  filius  patreni, 
pater  flUuni  occidit;  sed  nihil  est,  utipse:  Siegopater.   Ideo  psalmus  exci- 

lu  tat  et  hortatur  ad  gratitudinem,  ad  cogLnoscendum  inestiLmabile  beue- 
ficium  dei,  et  ut  caveamus  a  contempLtu  dei,  quia  horLribilis  res,  qLUod 
nemo  vult  talis  esse. 


Drjcissime  ad  audiendum  invitet,  tarnen  audire  nolit.  Et  tarnen  videmus 
hoc  peccato   nihü  esse    vulgarius  inter   omnes    hominum   ordines.     Fit 

15  autem  hoc  ijropter  larvam  illam,   quod  Deus  amplius  non   loquitui-   in 

maiestate,  sicut  semel  locutus  est  in  monte  Syna,  ubi  exanimabantur2'J''»i"S'i6 
homines  terrore,  et  tarnen  quantulum  intervallum  erat,  cum  obliti  Do- 
mini contra  ipsum  et  Mosen  murmiu'arent.  In  hac  maiestate  non  loquitur 
amplius,  sed  loquitm-  per  doctorem,  per  patrem,  fratrem,  praeceptorem. 

2u  itaqiie  contemnitur.  Quod  igitur  Sodoma  igni  coelitiis  immisso  con- 
flagrarunt,  horribile  est.  Quod  totus  mimdus  diluvio  interierit,  etiam 
horribile  est.  lila  quotidiana  scelerum  exempla,  ut  sunt  parricidia,  sine 
Lngenti  animi  perculsione  ne  quidem  audiri  possuut.  Sed  utcunque  haec 
omnia  sint,  gravius  et  horribiUus  hoc  est,  contemnere  Deum  nobiscum 

i5  loquentem,  id  quod  fere  totus  mundus  facit,  non  ii  tantum,  qui  perse- 
quuntur  verbum  manifesta  vi,  sed  etiam  qui  inter  nos  simt  et  initio 
magno  applausu  exceperunt  haue  doctrinam.  Qnotus  enim  quisque  est, 
qui  non  plus  operae  impendit  in  stultissimas  fabellas  quam  in  sacras 
conciones  ?     In  Studium  pecuniae  quam  in  Studium  verbi  ? 

30  Hortatur  itaque  nos  David  hoc  Psalmo  ad  gratitudinem  et  agnoscen- 

diim  hoc  beneficium  summum  et  dehortatur,  ut  caveamus  a  contemptu 
Dei.  Quanquam  autem  nemo  est,  qui  hoc  nomen  habere  velit,  quod  sit 
contemptor  Dei,  tarnen  certum  est,  contemptores  Dei  esse  omnes,  qui 
verbum   Dei   contemnunt   seu   reUgionem,   qui    nostro    seculo    turbant 

35  Ecclesias  novis  dogmatibus,  pleno  ore  iactant  se  quaerere  gloriam  Dei. 
Sed  sunt  omnes  in  hoc  peccato,  pluris  enim  faciunt  suas  cogitationes 
quam  verbum  Dei.  Quanto  autem  optabilius  est,  ferre  pestem,  famem, 
gladiiun,  quanto  etiam  est  toUerabilius  Davidem  homicidam  fleri  et 
adulterum,   modo   maneat  reverentia   erga   verbum,   quam  poenitentia 


28  fabulos  B 


104  lu  XV  Pbalniös  graduum.    1532,33.   [1540]   (Hs.  122,4) 

Hb]  [SBt.  134»]  Sed  contemnere  deum  Est  contemnere  eius  verbum.  Omnis 
ciütus,  .sloria  dei,  ut  MLunzerus,  CLaiolostadius,  ZiiifrLlius.  nemo  vluU 
contemnere.  Ideo  ftraff  U"?  üL"iEr  ^LCir  ÖJ^ott  itiit  omuibus  plogen  et 
rotten,  teuer  S^^^i  junben,  adnltLerüs,  homieidiis,  modo  hoc  bleibe  apud 
aliqiios,  quod  scilicet  reverentia  verbi  dei.  Nnlla  gratia  maior  quam  quae  s 
uobiseuui  dignatur  loqui.  lam  offeritur  nistici.s,  für  bem  offen*  man 
fingts-.  Mag^istratus  rident.  lustici  perseq^uuntur  nos  stertentes.  ^a 
gu  luirb  nid}t  Iarf)en  @ott.  Et  postea  clamamus  de  horribili  tyranLno 
TLCufel,  sed  quid  e.st,  quod  tu  conspur^eas  salj^vatorem  tuum  et  verbum 
eius?  Sed  si  hoc  non  cogite.s,  uec  mirum,  quando  T[eutel  te  jpifjet.  I.stud  lo 
minus  quam  quod  per  Sch[wermeros  et  contemptores  fit,  ut  PLaulus 
V.  iget)  -.(,112.  Tlie.><.  L'.  Sicut  SLummum  gaud [inm  in  cordLibus  piorum  andLire  et  noscere 
deum,  quod  loqLuitur  nobiscum,  quoddedit  onmia.creavit  nos  et  quae  sunt, 
in  pacem  et  sal[utem  eterLnam.    ©6  ift  nihil  cum  auro,  regnis.    Sic  econtra 

3  reverentia  c  aus  (na[  lU  si  o 

')  Oftn. 

!>"■]  necessario    secum   aflert,    quam   eo    prolabi.    ut    verbum    contemnatur  T   i.-. 
Haec  enim  est  ira  super  iram,  sicut  econtra  gratia  super  gratiam  est, 
cum  Davide  habere  verbum  et  agnoscere.  quantum  .sit  donum.     Nunc 
«luidem   magna  copia  obtruditur  mundo,   docetur  in   templis.   .seribitur 
in  libris,  proponitur  in  Psalmis  et  canticis,  etiam  in  parietibus  pingitm-. 
sed  quid  fit  *   Magistratus  occupatur  aliis  et  ridet  hanc  nostram  sollicitam   m 
curam  propagandi  verbi,  maxima  pars  principum  et   regum  impie  per- 
sequuntur  et  execrantur,  cives  negligunt,  nistici  magis  amant  loachimicos 
numos  quam  omnes  conciones  et   Pastores,  nos  ipsi  denique  stertimus. 
Haec  an  ])utas  Deo  i)lacere  posse?    Post  cum  premimur  a  Turcis,  cum 
annonae  Caritas  aut  bellorum  metus  est,  querulamur.     Sunt  sane  satis  -a 
magna  mala,  quibus  hodie  preniitur  mundus.     Sed  quid  sunt  ad  hoc. 
quod    cruciügis    Dei    tilium    et    conspuis    Salvatorem    tuum    securissimo 
animo?     Quid  enim  est  aliud  (juam  verbum  Dei,  quod  propter  .salutem 
tuam  revelatur  et  offertur,  irreligiöse  accipere  et  praeferre  pacem,  pecu- 
niani  et  alia  levissima  liuius  vitae  commoda  T    Hoc  qui  faciunt  et  tarnen    m 
securo  animo  tantum  peccatum  negligunt,  negligant  etiam  ))(ienam,  <|iiotl 
vastantur  a   Turca,   spoliantur  et   occiduntur.      Sed    hoc   non    l'acimus, 
nostra   |)eri<'ula   valde  amplificamus.  cur  ij^itur  nr)n  etiam  aiupiiticamus 
pericula  regni  Dei  f     cur  ntm  etiam  pkiramiis  in  conteiii]>tu  \crbi,  sicut 
ploramuR  ob  Turcae  tyrannidem  T     Nam  hnc  delinitum  tsl,  ul   peccata    jj 
ferant  Hli])cii(lium  snuin,  mortem  et  alias  poeiias,  (|uas  Deus  intligit.   Sic 
•J.2VH.  i.u  l'juilus:  'Nolueruiit    verliuin    veritatis.   igitur   itimii-it    Diir^-   in   imis   \i>1ir 

'js  i|iiiiin  fehll   .1 


]n  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.   [1540.]    (Ps.  1-22,  t.  h)  105 

Hs]  nihil  horribilius,  tristius,  magis  tragicum,  si  quid  peius  inferno,  quam 
videre  contemp[tum  verbi  ma.a[ni  dei,  perseq^ui,  putare  tanquam  stercus. 
SSenn  id)  ©[ott  lucv,  luolt  id)  ®.  $eter  ixieiben  et  als  ober  1  f}auffen.!"''»'in«'5' 
Sed  ipse  misericors,  patiens,  expe[Ctans  etc.  Unum  donum  habemus,  in 
5  quo  pos[.sumus  letari,  no.s  audimus  loquentem  suaviter.  Econtra  ex  parte 
alLiud  videmus:  S[ummum  contempLtum,  superbLiam  .seculi  et  pecLuniae 
avariciam  maxLiniam.    'J)a§  ift  horror  super  horLrorem. 

'Ibi  ascendunt':  ba-j  jie  ba  tLonnen  f)oren  üLnfevn  ^L^n'n  (^tott  et 
iterum  respondere   loquenti   i.  e.   ad   praedicationem  dicere   Amen.      O 

Kl   quanta  res,    audire    deum   testificantem   et   ad   deum   respondere,   ubi 
pop[ulus  dÜLigit  verbum,  cum  aviditate  audit  et  retinet.     [öl.  134'']  JUa 
C[ivitas  instituenda  mit  innumeris  Smaragben  etc.     Ibi  {)eifit:  'Beati, '^i"  '••'■'^ 
qui  audLiunt  verbum'  etc.    Ibi  victa  mors,  diab[olus,  infernus  et  aperte 
omnes  ianuae  cell.    Hanc  fort^unam  habemus,  deus  det,  ut  servemus. 

li  ' Quoniam  ilUc  sedent  sedLCs' :  Iste  Eb^raismus  movit  S.  AugLUstinum.  v.  5 

'Illic  sunt  sedes  ad  iudicandum',  i.e.  versari,  adesse.  'Sede  hie',  ad  Eli- 2Stöii.  2,  j 


5  suaviter  (Res)  /"  respomlei-i  16  ad  0 

l^fJ  mentes  errores,  qui  magna  vi  hominum  animos  dementant.'    Item  Psal- 

mus:  'Noluerunt  benedictionem,  et  elongabitur  ab  eis.'  spina. i? 

Ut  summatim  igitur  dicam,  quod  res  est:  sicut  est  summa  laeticia 

so  et  summum  bonum  audire  et  nosse  Deum  loquentem  nobLscum,  annun- 
ciantem  gratiam  et  pacem,  ita  nihil  tristius,  nihil  peius  est  quam  videre 
contemptum  verbi,  quam  Deum  cupientem  nobiscum  loqui  aversari  et 
conspuere  tanquam  stercus.  Niillus  homo  potest  ferre  tantum  contemptum 
sui,  quantum  Deus  fert  quotidie.     Est  enim  patiens  et  expectat  con- 

2s    versionem  seu  poenitentiam,  sed  tandem  punit  gravissime,  sicut  exemplo 
est  ririna  Synagogae  et  excidium  Hierosolymorum.    Aperte  enim  Christus 
hanc  causam  tantorum   malorum   indicat,   quod   non   agnoscat  tempus  am.  m  u 
visitationis  suae.    Discamus  igitur  nos  hisce  exemplis  moniti,  summum 
esse  donum  audire  Deum  loquentem  et  nobiscum,  tanquam  cum  fiUis 

:i  matrem,  suaviter  confabulantem.  Hoc  enim  praedicat  David,  cum  com- 
memorat  de  tribubus  ascendentibus,  ubi  testificatur  Israel,  hoc  est,  ubi 
verbum  docetur  et  hl,  qui  id  audiunt,  addunt  Amen  ac  Deo  gratias  agunt. 
Haec  est  civitas,  quae  ornanda  erat  Smaragdis,  hie  est  populus,  de  quo 
dicit  Christus:  'Beati  sunt,  qui  audiunt  verbum  Dei  et  custodiunt  id  insut. n, vs 

3s  bono  corde.'  Hie  est  regnum  coelorum,  hie  Paradisus,  hie  apertae  ianuae 
coeli.     Nunc  sequitur: 

Quia  illic  sedent  sedes  in  iudicio,  sedes  domus  David.         ,5 
Augusttnum  torsit  hebraismus,  sicut  satis  ridicule  dicitur  ipsas  sedes 
seu  sellas  sedere,  sed  usitata  figura  est,  ut  dicant  sedere  pro  mauere, 


Ul6  In  XV  Psiilmos  graduum.    1532  33.   [154U.]    (l's.  122,5) 

Hs]zaeum:  bleib  ba.  Ibi  manent,  consistunt  sedes,  i.e.  ba  finb  maus,  ibi 
habemus  sedes.  'Ibi  sunt  sedes  ad  indicandum',  quia  deus  benedixit 
istam  unicam  C[ivitatem,  ut  esset  inveuire  ibi,  —  ciuid  ?  sedes  Iud[icii. 
Polest  intelligi  de  ecclLCsiastico  et  polLitieo  legLüo,  q[uaniquam  de  Ecicle- 
siastico  principaliter.  Hec  est  dignitas  pop^uli,  esse  locum,  ubi  certis[sime 
inveniatiix  sedes  verbi,  cathedLia  docentis  dei.  'Iud[icare':  sepe  redden- 
diim  1)10  verbo  dei.  ludicaie,  docere  con^scientias,  regere  hoLinines  ad 
salutem  sive  Ec[cle8iastice  sive  politice.  'Ideo  non  suxgent'  heretici, 
*i.  <-5 'bleiben  nidit'  apud  sedes  fidei,  Eiiangelii,  ubi  deus  ipse  loquitur  et  auditur, 
flngunt  sibi  alias  cog[nitiones.  Iliuc  dicta  .sedes  ELomana,  Apostolioa, 
Moguntina;  fuerunt  et  sunt  sedes,  sed  non  docent,  maä)en  sedem  satLanae 
a.aNüic2o,a4  jjjfmg  'Illic':  Ibi  impletum  verbuxu:  'Ubieunque  fee[ero  memoriam', 
bas  ift  I}ie.  Hie  habLetis,  quem  elegi.  lam  grandia  verba  sunt,  ut  nemo 
satis  magnificare;  leguntur  in  templis  PapLae,  sed  non  intel^liguntur. 
Quando  dieit:  Hie  hab[ito,  ergo  liic  r[egnum  dei,  paradisus,  cehnn, 
angelus,  deus,  vita  et  omnia.  Ubi  verbum  dei,  ibi  deus,  ubi  deus,  ibi  vita, 
Salus  et  diab^olus  mcf)t.  Ibi  babitant  sedes  iudicii,  i.  e.  veritatis,  admini- 
strationis  verbi,  iustiLtiae  fidei,  lingue  Dei,  vox  loquentis  maiestatis 
vobiscum.  'lud^ieium':  bei?-  man  recht  lere. 


zu  3/J  'ludicarc'  r  zu  ö  I'b.  1.  /• 

•j  Hin  3  a  Sicut  4.  Keg.  2.  dicit  Helias  ad  Heliseuni:  'Sede  hie',  id  est.  maue  bic.   -•-' 
Poterat  igitur  Latine  verti:  Istic  sunt,  manent,  inveniuntur  sedes  ad 
iudicandum,  hoc  est.  Dominus  benedixit  huic  loco,  ut  ibi  sint  iudices. 
Hoc  potest  intelligi  simul  de  politia  et  Ecclesia.  quanquam  principaliter 
de  Ecclesia  dicit.     Est  autem  usitata  phrasis,  ut  iudicare  usurpent  pro 
docere,  sententia  igitur  est:  Haec  est  gloria  huius  populi,  quod  in  ista   .'^ 
civitate  invenitur  cathedra  seu  sedes,  in  qua  docetur  verbum  Dei,  in- 
stituuntur  conscientiae,  regimtur  homines  verbo  ad  salutem.    Sic  Psalmo 
*f-  '.i  primo:  'Impii  non  stabunt  in  iudicio',  hoc  est,  non  perseverant  in  doctrina 
fidei,  sed  fingunt  sibi  suas  opiniones,  ideo  dissipantur  sicut  paJeae.    Put« 
autem  Hebraica  consuetudine  adhuc  hodie  usurpari  appellationes  illas:   jo 
sedes  Eomana,  Moguntina,  Trevirensis  etc.     Ac  sane  fuerunt  in  bis  loci« 
sedes  Domini,  nunc  propter  impiam  doctrinam  et  Idolatriam  sunt  sedes 
Satanae  et  cathedrae  pestilentiae. 

Haec  igitur  genuina  sententia  est :  in  hoc  loco  impletum  est  verbum 
■i  -xou ic.ii  DQiaini  promittcntis  'factunim  se  memoriam  nominis  sui'.  hie  enim  est,  »* 
hie  habitat  Deu.s,  itaquc  est  hie  vita,  salus,  remissio  peccatorum,  iustitia, 
extincta  et  abolilii  tyrannis  Satanae  etc.     Ilaec  enim  oinuia  dicit.  cum 

24  iKurpnni    /.' 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  122,5l  107 

Hb]  [S8l.  135»]  Ideo  sepe  transLfenint  pro  verbo  dei  'ludLicium',  ein  red)tc 
lere,  i.  e.  puritas  doct[rinae  de  nii.sericordia  dei  in  Christo,  de  legibLUS 
et  operib[US  et  de  pol[itici8  rebus,  quando  iLegem  et  E[uangeliuin  Labes, 
oiunia  babes.     'Ibi  conveniiuit',  quare?   quia  ibi  constitutus  locus  et 

^  ord[üiatio  d[iviua,  ba§i  mono  fol  ba  finben.     Ibi  'sedes  iudicii'.    Postea 
facile  intelligitur :  omnis  parochia  est  sedes,   'ftab',  'cLivitas",  est  etiam 
i'undata   in   hoc   psalmo,    quia   docere   est   regnare,   gub[ernare,   Doctor 
gubLcrnat  et  ludicat  inter  lepram^,  docet,   quid  iustitia  fidei,  pLurita8ä.5"»K''^':' 
fidei,  quid  obedientia  mag[istratus,  parentum.     Est  sol,  lux,  quae  iUu- 

10  minat  illam  Ec[clesiani.  Ubi  verbum  non  est,  sedes  iniquitatis.  Non  par- 
ticipabo  cum  sedibus  iniquitatis,  quae  docent  sub  nomine  Christi,  sed  doce- 
tnr  diab[olus,  opera,  quae  inaniLa  et  mantfesta  mendacia.  Sic  imitatur 
sedes.  Ideo  non  iactent  Pontüices:  ergo  etc.  Fuit  quidem  sedes.  Non  est 
Pap[a  apostolicus,  quia  sedet  in  sede  Ap[Ostolica,  quia  facit  ex  ea  ApostaLsin 

1^  et  diabLolum.  Sic  Cing[Uani.  Sedent  in  sede  Satanae.  DoctLrina  ipsa 
mad}t  sedeni,  non  econtra.  Ad  iudLicium,  ad  solidam  f[idem  tradendam, 
b^onos  mores  instit[uendos,  ad  consol[andos  miseros,  infirLmos  curandos, 
pecLcatores  omnes  perfecti  verbi  fiunt  in  domibLUs. 

'Sunt  sedes  super':  Eepetit  suam  gratitudinem  et  fundat  in  promis- 

üo  SLione:  propter  ÜLavid,  servum  meum,  hie  habLito,  quod  sit  CLivitas 
sacerdotalis  et  Eegia,  in  qua  reg[unt  Reges  et  sacerdotium.  A  Eeg[i- 
bus  peteretur  iudicium  polLiticuni,  a  sacerdotibus  Ec[clesiasticum. 
In  Hierusal[em  debent  audiii  terrores,  consol^atloues  et  omnia,  quae 
verbi  .sunt.     Sic  quae  simt  vitae  politLicae.     Ideo  dicit:  'super  domum' 


11  sedibus]  sede  17  curendos 

')   Übertragen  vom  geistlichen  Amte  gemeint. 

Dr]  25  vocat  sedes  iudicii,  hoc  est  administrationem  veritatis,  ministerium  fidei. 
vocem  maiestatis  divinae,  cum  populo  suo  loquentis  etc.  Nam,  sicut 
dixi,  iudiciiim  signiflcat  puram  doctrinam,  quae  de  gratia  Dei,  de  bonis 
operibus,  de  magistratu,  de  legibus  civilibus  recte  docet  homines.  Haec 
ubi  est,  ibi  sunt  sedes  iudicii,  sicut  hodie  de  nostra  Vuitteuberga  etiam 

30  gloriari  possumus  propter  sanam  doctrinam,  qua  homines  recte  docentuj' 
ex  verbo  de  iusticia,  de  peccato,  de  gratia,  de  fide,  de  obedientia  paren- 
tum etc.  Haec  doctrina  est  ceu  sol,  quo  illuminantur  Ecclesiae,  contra, 
ubi  verbum  non  est,  ibi  sunt  sedes  iniquitatis  et  Satanae,  verbum  enim 
constituit  et  facit  sedem,  non  fit  a  sede,  sicut  Pontiflces  impie  disputant. 

36  Quod  autem  repetit:   'sedes  domus  David',  haec  causa  est,   quod 

respicit  ad  promissionem  Davidi  factam,  quod  sedes  tabernaculi  seu 
templum  a  filio  eins  in  Hierusalem  sit  aedificandum,  ubi  iudicabitur, 
hoc  est,  conscientiae  consolabuntur,  terrebuntur,  instituentur  verbo  Dei. 


108  In  XV  Fsalmos  graduum.    1532,33.   [1540.]   (Ps.  122,5.  6j 

Ms]  vel  'pro  domo',  i.  e.  deus  hanc  elegit  familiam  et  dixit:  Hie  mihi  sit  locus 
Keg^ni  et  saeerdotü. 

[931.  I3b^]  lila  omnia  sunt  gloriosa,  sed  coram  mundo  contempti^Lsima; 
lüirt  ift  bcr  PapLa.  Si  istos  oculos^  et  adoraremus  ELuangelium,  HacLia- 
menta,  et  omnes  fratres,  quia  nihil  pretiosius  quam  orgLanon  dei,  audire 
per  OS  infirmi  pecLcatoris  loqui  viventem  deum,  quod  contentLiis.  ^3)06 
ift  hoiribile  super  omnia  liornibilia.  habere  RustLicos  viliorem  quam 
porcum.  Omnes  rustici  non  alerent  imum  pastOLrem.  Omnis  magListratus 
alit  unum.  Noster  PrincepLS  habet  douum.  ift  ^^cjfcr  (|uam  tres  princi- 
patus.  In  aliis  contemptus  dei.  Ideo  non  cred^unt  deum,  non  hoc  vcrbum  lu 
dei,  non  loqui  deum  per  Parochum.  Ideo  diab[olus  est  in  mundo  et 
manet.  tat-  ift  i)romis[sio.  hoc  benelicium  urget  et  laudat  cum  letitia. 
habere  verbum  dei  et  nosse  se  habere.  Habent  omnes.  clamant  Bibliae, 
nostri  clamant  noctes  et  djes,  sed  nesciunt  se  habere  verbum  dei.  Nos 
autem  non  soluui  habemus,  docemus,  sed  scimus.  ta  bell  Iialt  tiLtifer  >:. 
^icxx  ÖLOtt  uns.  Uet  aliis  regna  omnia,  opes  et  lae  Dne  beticr,  francf  fein, 
modo  la«  one  bei)  bcm  dono  etc.  tai  ift  causa  psalmi.  quare  agat  gLratias. 
quia  magnificat  iUud  donum,  quod  'inveniar'. 

V. 6         'Abundent':  ^a  fi{)et  ber  cjLroftc  man  in  spiritu  suo  sancto  illum 
conterapi^tum,  deinde  vidct  hanc  gloriam  huius  domi  non  posse  conservare  au 

li  pecicatoris  c  aiia  d  7  hiiUer  Itust^icos  nochmah  liabere 

')  Erg.  haberemus. 

'^f]  Haec  sunt,  quae  tantopere  praedicat  David.  yuo<l  autem  in  mundo 
tanti  non  fiunt,  sed  contempta  haec  sunt,  ratio  est,  quia  non  habemus 
tales  oculos,  quales  habuit  David,  alioqui  tieret,  ut,  sicut  nunc  rustici 
pastores  suos  tantum  non  pedibus  conculcant.  ita  cum  summa  reverentia 
cos  adorarent.  An  non  enim  suspicicndus  et  colcndus  est  f rater,  per  a 
cuiuB  08  Deus  tibi  loquitur  et  te  vocat  ad  aeterna  bona  ?  Sed  homines 
haec  non  considerant,  niagis  admirantur  n\im()s  et  splendorera  mundi 
Ion.  u, 3  quam  istos  radios  divini  luminis  et  puklu-rrinias  Stellas',  sicut  Daniel 
appellat.  Nos  autem  decet  dissimiles  esse  mundo  et  agnoscere  cum  Davide 
haec  dona  et  iirare,  ut  Deus  pf>tius  ])estt'.  fanie.  gladio  seu  bcllis  nos  ;to 
affligat,  quam  ut  sinat  in  talem  rontemptum  vcrbi  et  ministrorum  eius 
nos  prolabi,  qualem  in  praesenti  mundo  experimur  et  patimur. 

ISBg.  KJ    \].    Kogate,  quae  ad   i)acem  sunt    Hierusalcm. 
abundent,  (|ui  fe  dilignnt. 
Vidit  David  prinium  in  spiritu  illum  horribilem  conteiuptum  verbi  3» 
Keu  minifiterü,  Deinde  etiam   huc   vidit,  gloriam   huius  doni  non   posse 

JV  inunilii  U]  iiiunili    .1 


In  XV  Psalniüs  graduum.    1632,:«.    |1540.|    (Ps.  122,ß)  ]o9 

IUI  humaLiiis  virt|utibus  et  consiliis.  Ideo  semper  orat.  9Icf),  quam  pauci  sunt, 
qui  hoc  agLiioscunt.  Imo  omnes  vellent  lerusLalem  funditus  eradicatam 
et  baiig. ^  Et  mei  subditi.  Ideo 'Eogate':  gruft  fie  freunbüd).  'Postulare 
pacem'  est  salutare  pacifice,  ghicf  tniinbLfc^en.  ?(di,  ^eib  ber  StaLbt  mcf)t 
•'■  jo  fcinb!  [St.  136»]  Ibi  nihil  aliud  laciendum  quam  gratulandum,  optan- 
dum:  ©Ott  jegnc  btd),  o  ^enufalem,  ba^'-  rao(  fett  et  oon  ftatten  g^e  ver- 
bum,  quia  hac  florente  ("Livitate  et  habente  pacem  Habetis  deum  lo- 
quentem  et  consol[atorem  pavorum.  Sed  fit  contrarium  simpliciter,  bas 
ber  ^^LCufel  tmb  homicida  fLUvt  bie  C[ivitatem  in  grunb  etc.  jo  jol  man 

10  ficf)  gtujjen  et  sie  salutata.  Rex  Sy[riae  et  omni.s  gLcns  voleb[ant  eradicare 
illam  CLivitatem.  nianifesta  illa  ÜLivitas,  utinam  omnes  habLcant  hos 
ocLulos,  quos  ego.  quanta  res  esset,  viderent  habLcre  politiam,  rel[igionem 
divinitus  institutam.  Quid  loquimini  de  regnis,  triumphis?  ba  ^elfft 
ju  et  bet[et.  Sic  nos  rogamus.  Pap[a,  reges,  p[rincipes  volunt  nobis  favere, 

15  benedicere,  Sed  rogant  mortem,  infeiLnum  et  omne  genus  mali  huie 
lerusLalem.  Sed  Ia§  ^er  gt)en.  Sed  bLonus  et  pius,  quibus  cordi  verbum, 
illi  praeponderat  hec  sedes  omnibus  aliis  rebns,  ut  nos.     Sinito  eos  esse 


13  institutum  17  hes 

•)  =  (iulieg.  ')  =  daß. 

ßr]  conservari  humana  virtute  aut  diligentia,  ideo  convertitur  ad  excitandos 
animos  ad   orationem  pro  conservatione  huius  doni,   quasi  dicat:   Est 

■■io   quidem  hie  sedes  divini  iudicii,  sed  quam  pauci  sunt,  qui  eam  merito 
honore  et  favore  prosequuntur:  maior  pars  mundi  odit  et  eversam  eam 
cupit.    Itaque  saltem  vos,   'pusillum  gregem',  hortor,  ut  vos  faveatis,  ß«'- is-'s 
ut  rogetis  ac  precemini  ei  pacem,  ut  pacifice  et  amanter  eam  salutetis 
et  dicatis:  'Benedicat  te  Dens  ex  Sion'  etc.    Hoc  enim  est  rogare,  quae'^f  laa,  5 

25  ad  pacem  sunt,  optare,  ut  Sathan  cur.sum  et  fructum  verbi  non  impediat. 
Causa  exhortationis  huius  haec  est,  quia  florente  hac  civltate  habetis 
Deum  loquentem,  salvantem,  dantem  victoriam  contra  omnes  Satanae 
conatus,  contra  peccatum,  pavorem  conscientiae  etc.  Quis  igitur  pro 
his  donis  conservandis  non  oret?      Et  tamen  experitur  David   Eeges 

'"  Syriae,  Aegypti,  Ammonitas  et  alios  vicinos  populos  nullam  pestem  sie 
odisse  sicut  Hierusalem  et  cultum  Dei,  qui  in  Hierusalem  fuit.  Orat 
igitur  et  optat,  ut  omnes  habeant  tales  oculos,  quales  ipse  habebat. 
Sicut  nos  hodie  summis  conatibus  hortamur  Pontifices  et  Episcopos. 
quoniam  Ecclesiae  bona  habent,  ut  iis  uti  velint  ad  propagationem  veri 

'5  cultus  et  verbi.  Sed  experimur  diversum  eos  facere  et  moliri,  nempe 
quomodo  verbum  et  omnes  Ecclesias  nostras  funditus  extirpent.  Itaque 
manet  hoc  votum  paixcorum,  qui  intelligunt  donum  verbi  et  id  opibiis 
et  potentiae  mundi  anteferunt. 


liri  In  XV  Psalmos  griiduum.    1532:13.    (löiO.]    (I's.  122,  6) 

lls]  E^eges  et  PLontifices.  uos  volLUimis  optare,   imprecari  huic  Ieni[salem 
pacem,  i.  e.  Omne  bonum. 

'Postulare  pacem':  oratio  EbLraca;  'pax'  EbLiaice,  bo^  eint  n)oI 
gel)e,  glud  fnb  {)eil;  latLine:  benc  valere,  salvere,  fort[unatum,  felicem 
esse.  3td),  feib  bev  CLivitati  non  fcinb,  ubi  deus  praesens  nobisLOuin  lo- 
quitur,  conversatvir,  vigLÜat,  dormit,  quiescit,  laetatur.  Ideo  ei  volo 
fcinb  jein,  qiiia  loquitur  de  deo  et  ego  libLenter  audio  Diabolum!  libLenter 
audire,  quod  dei  ocmli  parentes  et  nobis  esse  maj^iLstratum  ?  non  sie,  ut 
dilig^am  deum,  et  libenter  amarem  aurum. 

'Amicos':  bie  mufje  ©[Ott  devatcn.  Sicut  etiam  venini  est:  fortuna 
Sit  Omnibus  amicis  tuis.  2!a«  ift  magna  jVntitliLesis:  RogLant  pacem  i.e. 
imprecantux  ei  omnes  hoLmines  omne  genus  mali.  [581.136»']  Hostes  ei 
maled^icunt  et  eradicant.  qui  sunt  amici  et  favent  ministcrio  dei  et 
dil^igunt  ministros  et  f[ilios  dei,  bic  jol  ®ott  Regnen  et  deratcn.  Si  non 
fecerit  hoc  .secundum  carnem,  tarnen. 


10.  Decemb. 


'Eogat«,  quae  ad  pacem,  et  abimdantia':  llle  intellexit 
Tirt^utem  et  gratiam  verbi  divini,  quanta  sit  illa  misericordia,  posse 
invenire  verbum  et  audire  loqLuentem  deum  illum  in  maiestate.  Et  sie 
loquentem,  ut  verbo  suo  erudLiat  nos  de  TLemissione  p^eccatorum,  de 
libLcratione  a  morte,  de  VLita  acLterna.  'Ser  ftab  fdionet,  feib  t}t)r  gunftig 
et  ijolbl  contrarium  fit;  i.  e.  got  gcb  t)f)n  all  gLiiab  et  Ijcil,  qui  tib[i  I)olb. 


33  ministerium 

Dr]  Porro  Hebraismus  est:  'Eogate,  quae  sunt  ad  pacem.'  Pax  euim 
.significat,  quod  bonum,  salutare,  utile  est.  Hinc  salutatio:  'Pax  vobis', 
hoc  est,  bene  valeas,  salvus  sis.  Habet  autem  pulchrum  affectum  hie 
versus,  quasi  dicat  David :  Ah,  cur  hanc  civitatem  odistis,  in  qua  nobiscum  •.-, 
Deus  liabitat,  nobiscum  loquitui',  omnem  bcnedictionem  dat,  spiritualem 
et  corporalem  ?  Sed  hacc  ipsa  causa  est,  cur  Satan  et  impii  eam  oderunt, 
quia  verbum  et  verum  cultum  Dei  non  possunt  ferre.  Mallet  Satan 
immolari  a  parentibus  liberos,  mallet  pro  Deo  adorari  mammonam,  mallet 
alia  scelera  designari.  Contra  luier  quia  verbum  monet  et  .^ervat.  ideo  „ 
id  odit  et  execratur. 

Quod  addit  votum:  'Abundent,  qui  te  diligunt',  facilem  sententiam 
habet.  Optat  euim  iis,  qui  favent  verbo  et  huic  sedi  iudicii,  onuiem 
bcnedictionem,  ut  Deus  vicissim  ipsis  velit  benefacere.  Atque  hoc  votuni 
etiam  valde  est  necessarium.  Experimur  enim  eos,  qui  sanani  doctriuan»  „ 
lunplectuntur,  varie  periclitari,  imo  quia  hodie  in  nos  quiilam  non  saeviunt, 
sicut  l'ontilices  et  Episcopi  velleut,  ideo  in  periculo  siuit  ipsi  quoque  et 
experiuntur  parum  aequus  aliorum  voluutat<.'8.  Taceo  de  iis,  qui  docent 
verbum    ei    propagare    stiident.    hi    omnibus    anatliematis    subiiciuntur. 


In  XV  Psalmos  frraclimni.    153-2/83.    [1540.1    i  IV  122,  7)  H] 

Hs]  Optant  illi.«!,  qui  favent  verbo  et  laiid[ant  illam  benedictionem  ilei  datani 
CLivitati  leruLsalem,  ba?-  l){)n  ü[njer  IjLerr  @[Ott  tütbber  tnolle  be^iaijhn 
et  {)oIb  et  bene  enbig[e.  Sic  florent  E[cclesiae,  ut  non  solum  qui 
docent  sed  qui  favent  maledicuntur.  Ut  hodie  etiam  illi  habentur  odium, 
r.  qui  ostendunt  favere;  habentur  maledicti,  quia  non  seviunt  furor[e 
diabLoli.  Non  solum  maledicuntur,  qui  docent,  audLiunt,  sed  qui  utcunque 
sunt  nostri  amici,  fautores^  qui  nolunt  occidere.  Sic  Sch[wermeri  non 
solum  odio  perseq^uuntur  nos  sed  etiam.  Sic  PapLa  libLcntius  ferret, 
ut  diab[olus  impera[ret  cum  omnibus  furiis  suis,  quam  quod  nos  illesi 

10  manemus.    Ideo  barff§  ipol  ein  ftarde  salutatio,  ut  non  solum  nos,  qui 
verbum  habemus,  sed  qui  etiam  favent,  silent,  tacent,  ein  roenig  üL^iii^ß 
freunb  sunt.     'Qui'  —  Christus  —  'non  contra  nos',  qui  non  begi,eren  «ut.  a,  lo 
nos  311  tobten,  ttjuvgen.    Sed  omnes  perseq[uimtur,  si  non  manu,  vi,  tarnen 
studiis,  consÜLÜs.  qui  non  fa[ciunt,  sunt  pro  nobis.  Illis  det  benedictionem 

IS  deus,  Ut  in  MoLse,  quod  deiis  istos  obscLrvet.    Sic  fit  illis.    Sic  imprecari  1.  s.iiofc  12, 3 
bona  audientibLUS,  docentibLUS,  faventib[us  et  aliquando  adherentibLus, 
mujjen  aiid)  bnfcr  cjluc!  fjaben  et  ipsi.    Postquam  est  exhortatus  omnes, 
quod  noverunt  Ieru[salem,  ut  non  maledLicant  sed  benedicant,  lam  allo- 
quitur  eani:  @ott  mu§  btr  Qliüd  et  :^etl  geben,  bu  lieb  ftab. 

20  [S3I.  137»]  Iste  versus  cantatus  in  omnib[US  EcLcle.siis;  si  intellexissent,  v.  7 

non  fuisset  peccatum,  intell[igere  miiros  et  paUatia;  sed  Süd),  ba^  tnü 
fd)0[n^:  'intra  tuos  muros',  quod  floreat  reg[nuin,  quod  defendat  mini- 

2  Wollen  6  (benedi^icuntur)  maledicuntur  S  eliam  mit  Strich  su   occidere  Z.  7 

gezogen         30  iutellexit         21  sed  0 

')  Erf).  öetftonben  fein. 

Dr]  Non  obscura  Pontificum  et  Bpiscoporum  est  voluntas,  quod  aequiore 
animo  ferrent  Turcae  imperium,  item  diaboU  et  omnium  furiarum,  quam 

25.  quod  nos  cogimtur  videre  incolumes.  Igitur  opus  habet  Ecclesia  omnibus 
temporibus  hac  precatione,  ut  Dominus  eos  abimdare  faciat  et  omnibus 
bonis  cumulet,  qui  verbum  et  cultiim  Dei  diligunt  aut  quocimque  modo 
ei  non  adversantur. 

VII.   Fiat  pax  in  virtute  tua  et  abundantia  v.7 

30  in  turribus  tuis. 

Quod  Latinus  vertit:  'In  virtute  tua',  rectius  sie  vertitur:  Sit  pax 
intra  muros  tua.  Postquam  enim  Propheta  exhortatus  est  omnes,  quot- 
quot  fovent  et  favent  Hierusalem,  ne  maledicant  ei  nee  oderint  aut 
persequantur  eam,  vertitur  nunc  ad  ipsam  civitatem  et  non  solum  ei 
SS  bene  precatur,  sed  formam  precationis  alüs  quoque  ostendit.  Summa 
autem  est,  quod  rogat,  ut  floreat  religio  ac  defendatur  ministerium  verbi 


112  In  XV  Psalnios  graduum.    1532/33.    (1540.)    (Pä.  122.  7) 

lls]  stros  dei  et  ministeiiuin  ipsuni  et  defendatur  pontra  adverL.saiius,  Eot^ten- 
ses,  raaneat  coneordia  docentiim,  audientum,  in  Pol[itia  et  in  ec[clesia,  ut 
sint  fidLeliter  docentes,  pastOLres,  docentes,  qui  pure  tractLent,  retineant 
verbnni.  po.sitea  optinii  mafr[istratus.  qui  in  paoe  gub^ernent.  Qn,  ej' 
bavff  luol  ein  gcbcts,  noujnaior  res,  peti  conoordiani  doctiLinae  et  pacem  i 
pol^itiae.  Ubi  ista  2,  —  simus  postea  paup^eres,  contempti.  Non  frustra 
sie  petit,  quia  diabLolus  ista  2  non  potest  ferre.  lustitiaui  polLitieam 
impug[nat  et  oeooLnomicam  pacem,  praeeipue  Ecclesiastieam.  Intra 
rauros  leruLsalem  fuerunt  multi  heretici,  rebelies,  ut  eins  psalmi  et  pro- 
phetae.^  habemus  quidem  ELeo:num  et  sacerdotium,  floret  verLitas  verbi  lu 
et  doctLrina  fidei  et  iustitia  polLitica,  —  quare  sie  oras  ?  quia  video  ad- 
verLsarios;  quando  hec  2  ablata,  mundus  est  arena:  oportet  pol[itiam  esse 
in  iustitia,  Ecclesiam  in  veritate.  Quid  sub  Pap^a  potuimus  praestare 
omnes  artiste,  TheOLlogi,  sacerdotes,  Mo[nachi.  tempja  ?  Xon  unum 
versum  exponere,  non  1  conscientiam  consolari.  Ista  absurda  numantia  n 
pereg^rinationum,    ubi    monstra    palpabilia    non    potueruut    prohibLeri. 


ö  itbtS      über  doctrjnae  steht  Ec^clesiae 
')  Erg.  testantur. 

i»r]et  ipsi  ininistri  adversus  pseudoprophetas,  item  ut  maneat  coneordia 
inter  Doctores,  Deinde  ut  poUtia  quoque  et  omnia,  quae  ad  eam  perti- 
nent,  recte  jrubernentur.  Quam  autcm  neeessaria  haec  oratio  sit.  docet 
quotidiana  experientia,  ubi  enim  haec  duo  sunt,  nempe  pax  politica  et  -» 
Ecclesiae  coneordia,  ibi  nihil  est,  (juod  possit  requiri  amplius.  Ideo 
diabohis  tanto  conatu  se  o])ponit.  uf  lianc  pacem  utrinque  turbet.  Hinc 
tantus  in  isto  populo  pseudoprophctarum  numerus  l'uit  et  tanta  semper 
seditiosorum  niultitudo,  sicut  te.stantur  historiae.  Itaque  usu  edoctus 
David  liaec  duo  orat,  sine  quibus  mundus  vere  desertum  est  et  sterilis  '•'■ 
arena. 

In  proximo  est  exemplum  eorum  temporum.  quibus  sub  Papa  ante 
hanc  lucem  Euangelii  viximus.  Ibi  cum  verbi  sana  doctrina  deesset. 
q\iid  pot\ierunt  (|uaeso  praestare  omnes  Thcologi.  Monachi.  Sacerdotes, 
lurccoiisulti.  .Medici  ?  lauern  versum  in  toto  I'saltcrio  recte  intcUcxcrunf  t  ao 
Itaque  factum  est,  u1  ne  (juidem  manifestis  impietatibus  et  idohitriis 
])()tuerint  resistere.  (piaU-s  lucrc  in  hjcis  ix-regrinatiouum.  ubi  i>alpabilia 
monstra  et  manifestas  nugas  approltaruul  et  i-oegerunt  vultrn.s,  ut  adora- 
rent  «as.  Si  (|uis  uno  verbo  contradiceret,  a  Monadiis  i)r()chimabatur 
LatTcticus.  Adeo  verum  est,  i|Uod  amisso  verbii  mundus  totus  in  den-  ss 
Kjssimis  lenebris  oppressus  iacet  nee  potest  aliud  quam  al)Uti  donis  Dei. 
Magnum  ingenium  fuit  in  Scoto,  Thonia  et  aliis,  Sed  an  non  eo  dono 
in  lotiim  al)usi  sunt  ad  impietatem?    Sic  lureconsulti  almsi  sunt  egregio 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  122,  7)  113 

Hs]  Ibi  non  DLOctor,  tlieoLlogus,  qui  potuissLCt  et  ausus,  muffen  ieiuLnare,  coge- 
bantur  adorare.  Amisso  verbo  totus  mundua  nihil  potest  quam  abuti 
creatLura  dci.  Puerunt  magni  doct[ores  et  optimi  Iiiristae  abusi  omnibus 
istis  ad  contumeliam  creatoris,  quia  f)aben  muffen  lernen  vel  praesump- 
5  tioncm  vel  desperatiouem.  David  videt,  quanta  res,  donum,  habere  ver- 
bum,  econtra.  Ideo  hit  er  fo  fjer^licl).  [SSI.  IST»»]  (g§  gi^et  im  beffer  ab  quam 
aliis  poetis.  Ut  serventur  miuistri,  pastores  et  fideles  auditores;  quando 
hi  ablati,  ift§  au§.  Etiam  in  polLitia  deus  det^,  geb  treue  regenten,  ut  in 
veritate  et  iustitia  ambLulent  homines.     Glossa  istius  verLSUs:  dixit,  et 

10  non  facta.  Totus  populus  tl)ut§  nid)t.  Sed  non  friistra  oravit.  Ipse  exper- 
tus  pesti[lentem  doctLrinam,  seditiosos.  Eexit  in  max[imis  vex^ationibus, 
perturbationib[us,  ut  oratione  d[icendum:  Dedisti  E[egnum,  sacer- 
dotiuni;  geb[Cnte  ünb  f)nl§.^  Cur  nos*!  Quis  potuis[set  conservarel  Si 
possimus,  luolten  mir  fein  ©d)Ltoermer.^   Si  !unben^  eri^aUen,  ut  popLulus 

15  non  contemneret,  tt)oIten§  gern  ttfun.  Si  ift  ju  ertjalten,  fo  mag  ber  üerg 
fjalten,  flat!  Oratione  impetrabimus  victoriam;  verbo  et  praedicatione 
incipimus;  Sed  finis  et  victoLria  non  est  in  nostro  labLore,  sed  ba§  fo  bleib, 


1  (p^hilosopliiae)  tbeO[logiae        3  abusi  (ad)         lö  contemneret  c  aus  contemnerem 

')  Erg.  gratiam.  ')  =  halls.  =")  Erg.  reliquisti.  *)  Erg.  ^eteinloffen. 

')  Erg.  ft)ir. 


Dr]dono  legum  politicarum  ad  cupiditates  suas  et  contemptum  creatoris. 
Sic  Medici    inter    reUquos    pietatem    fere    plurimum  contempserimt  et 

20  admirati  sunt  illas  suaves  Epicuri  opiniones:  Ede,  bibe,  lüde,  post  mortem 
nulla  vohiptas.  Sic  necesse  fuit,  sine  verbo  prolabi  homines  aut  ad 
manifestam  impietatem  cum  summa  securitate  coniunctam  aut  ad  de- 
speratiouem. Hoc  cum  fit,  quid  prosunt  opes  ?  quid  Ingenium  ?  quid 
magna  potentia  et  alia,  quae  mundus  admiratur  et  quaerit?    Hoc  videt 

35  David  et  tanquam  insignis  Poeta  claudit  poema  suum  voto,  ut  haec 
Hierusalem  habeat  pacem,  ut  serventur  fideles  ministri  in  Ecclesia  et 
pü  Principes  in  Politia. 

Hoc  Votum  fere  accidit,  ut  maneat  votum,  rarissime  enim  videmus 
impleri.    Nunquam  enim  fit,  ut  totus  populus  corrigatur.    Dixit  itaque 

30  David :  'Fiat  pax  in  muris  tuis.'  Sed  non  est  factum,  neque  enim  humanis 
viribus  ista  possimt  retineri.  Sic  si  res  nostri  arbitrii  et  virium  nostrarum 
fuisset,  nunquam  essemus  passi,  ut  sectae  nostrae  doctrinae  contrariae 
invalescerent.  Sed  gubernantur  ista  sie  divinitus,  ut  tarnen  Satan  etiam 
non  quiescat.    Itaque  oratio  necessaria  est,  et  quicquid  oratio  haec  non 

st  impetrat,  hoc  nulla  sapientia  humana  potest  impetrare.     Praeterquam 


26  ut]  et  B 
Sut^etä  aBette.    XL,  3 


114  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  122,7.8) 

Hs]  ba  Ijeljf  @LOtt.     Si  perstiterimus  in  laborando,  docendo,  fiet  etiam  per 
orationem  fructus  et  finis.    2td),  baä  ba  bliiib  victoria  et  concordia ! 

'In  muLiis':  Eb[raismu8,  i.e.  in  domibLUS  tui.s,  ut  omnes  Cives 
eredant,  ut  libLenter  omnes  audLiant  verbum,  vivant  secundum  verbum, 
audLiant  Regem  et  iusticiam,  legem,  fjrag  ben  ^LÖntg  briimb,  ob  jo  ciftet.  ^ 
suMs,  ssSi  \o,  ut  in  libris  ftl)et,  ut  3evrmen.  In  parte  mu5  9f)en,  sed  ein  'flein 
I)eiiffUn'.  Et  ba5  !Iein  punitlin  mii^  [tevdev  bleiben  quam  tota  circum- 
ferentia.  Politia,  Ecclesia  t)at  miijjen  bleiben,  i.  e.  baS'  inol  ju  qi)e  cor- 
poraLÜter  et  spiritualiter. 

V.8         'Propter  fratres  meoLs':    Sic  ego  dico:   Tarn  malig^nus  et  ingratus   lo 

est  mundus,  ut  fol  einer  despLcrare  et  aufffjorcn.    Kex,  praeses  sie  mole- 

statur  molestiis,  ut  cogatur  dicere:  ^d)  Wolt,  ba^  bet  ^Leufel  esset  PLrin- 

ceps!     [391. 138»]  frag  brnmb  b[ono.s  principLes,  Cives,  consules,  patres- 

Off.scsfaLmüias,  quia  habenius  socium,  qui  dieitur  Sat^an,  'antiqLUUs  serpLens', 

qui  1.  punitus  ex  paradiso   seminat  diu  noctuqLue  in  ecclesiam  errorem,   u 
discordiam  in  polLitiani  et  inobed[ientiam  in  oeco[nomiam.    Idco  toolten 
wir  aU^  lajjen  liegen,  ßaum  et  I)oIffter.    Sic  PLaulus  ad  Titum:  'propter 


6  libris  c  au»  p^rophetis  12  cogatur  c  aus  di^cere 

')  =  alles. 

Dr]  igituT,  quod  est  persistendum  docendo,  laborando,  conando,  etiam  oratio 
adirmgenda  est,  si  modo  hie  fructus  pacis  debet  sequi,  et  tarnen  fiet, 
ut  sequatur,  non  tanquam  circumferentia,  sed  tanquam  centrum,  hoc  w 
Eui.  u,  3jest,  semper  maior  pars  reluctabitur;  'Pusillus  autem  grex',  sicut  Christus 
loquitur,  hanc  pacem  amplexatur  et  amat,  Sicut  etiam  in  Politia  nun- 
quam  fit,  ut  omnes  sequantur  autoritatem  legum,  satis  est,  si  aliqui  sint, 
reliqui  poenis  cohibendi  sunt. 

v,8  VIII.   Propter  fratres  meos  et  proximos  meos  % 

tibi  pacem  loquor. 

Hie  significat  David  communem  querelam  omnium  illorum,  qui 
praesunt  tum  in  Ecclesia  tum  Politia  tum  Oeconomia,  quod  semper  maior 
pars  ita  est  tota  perversa  et  mala,  ut  saepe  ad  do.sperationem  animi 
bonorum  concitentur.  Qui  docet  Ecele.sias,  cum  summo  studio  cogitat  so 
moderi  vitüs  hominum,  vidct  maiorem  partem  magis  irritari.  Pias  Magi- 
stratus,  cum  officium  suum  summa  diligentia  facit,  invenit,  qui  studiose 
se  opponant  et  diversum  moliantur.  Sic  in  Oeconomia  acciilit:  quoties 
falluut  servitia,  quae  tu  putaras  suumia  lide  factura  ofliiium t  llaec 
cum  experiuntur  homines,  concitantur  ad  furorem  et  impatientiam.  ss 
Qui  Ecclesias  docet,  cogitat  de  alio  vitae  gcnere,  Magi.stratus  in  taiita 


In  XV  Psalmos  giaduum.    1532/33.    [1540.]    (Pb.  122,8)  115 

Hs]  electorum  üdem'.    Si  isti  tl)Oien,  luott  in^  bas  t)el[lifd)  f Leiter  nuff  fopff.xtt  t,  i 
Si  deu8  non  sparsisset  suos  pretios[as  gemmas  in  niedio  propha[norum 
lapidum,  molt  tcf)  jufatnen  nef)men  mein  f)eufflin  et  illis  soUk  praedicare. 
Sed  tütrb  ntd)t[§  brau§.    Sed  positns  es  in  doctLorem,  mag[istiatum,  pa- 

s  tremfamilias.  Non  oninia  erunt  gemmae,  Sed  maior  pars  te  perturb[abit, 
minor  adherebit;  maior  in  ecLclesia  erit  heretica,  in  polLitia  minor  pars 
b[onorum  civium,  maior  malorum.  In  oeco[nomia  ple[nus  molestia. 
Omnia  ista  fa[ciTmt,  ut  desperem,  desistam,  cedam  loco  et  fiam  inobed[iens 
deo:  Qd)  tnil  nunquam  regirn.   Sed  imposui  te  rectorem,  patremfamilias, 

10  ministrum  verbi!  Quid  ibi  respondebisl  Num  ego  non  maior  quam  i.sti 
omnes  1  Si  ergo  tarn  multi  oderunt  et  perseqLUimtur,  lotl  \dj&  tf}un  'prop- 
ter  electos'.  V[ult  dLicere,  in  ista  s^umma  felicitate  et  maxLima  gloria 
verbi  et  pol[itiae  gloria  ista  talis  molestia,  ut  lib[enter  dicerem:  ba§  ber 
S^LCUJel  QerufLalem  lüeg[^oIe  etc. !     Sed  manebo,  optabo  pacem,  orabo 

16  pro  pace,  hortab[or  omnes,  ut  ametur  verbum  dei  et  colant  omnes;  non 
propter  illud  pestilens  vulg[us  indoct[iim,  sed  'propter  fratres  et  proximos 
meos',  quiadhue  debent  salvi  fieri  et  particip[es  nostre  doct[rinae.  [331. 138 •>] 
Si  rustiLci,  nobLÜes  nolunt,  quidam  tameu  reperiuntur,  qui  pertinent 
ad  societatem  hnius 'C[ivitatis';  propter  illos  mit  td)  reben  coram  deo  et 

20  hominibus  'optimLum  buius  Civitatis'.  Hoc  exemplum  multum  debet 
consol[ari  omnes,  qui  conversantur  in  molesto  momento.  'Miöndfe  et 
Pf  [äffen  nihil  noverunt  de  molest[ia  quam  libid[inem,  Sed  pol[iticam, 
oecoLnomicam,  Ec[clesiasticam  non  hab[uerunt;  ideo  i^atten  gut  reghn, 
P[rinceps  mimdi^  non  advers[abatur,  omnia  dabat.    Sed  ubi  veri[tatis 

3  nel^men  fehlt       9  über  sed  steht  deu.s     patresfamilias       12  felicitate]  fe'"         15  colent 
')  =  ihnen.  ')  D.  i.  der  Teufel. 

Dr]  25  difflcultate  omnem  ciiram  Eeipublicae  vult  abiicere,  Oeconomus  laudat 
Monachorum  vitam,  quae  tali  molestia  carere  videtur,  qualem  sustinent, 
qui  uxorem,  liberos,  familiam  alunt.  Haec  impatientia  nobiscum  quasi 
nascitur,  et  tarnen  non  potest  aliter  fieri.  Habemiis  enim  hostem  Sata- 
nam,  is  neque  dies  nee  noctes  cessat  Seminare  in  Ecclesia  discordias 
.so  et  pravas  opiniones,  in  Politia  inobedientes  et  seditiosos  cives,  in  Oeco- 
nomia  negligentem  et  perfidam  famiUam. 

Hie  igitur  cum  Davide  adhibenda  erat  patientia  et  non  respiciendum 
ad  majorem  partem,  quae  semper  mala  est,  sed  ad  fratres  et  proximos. 
Sic  Paulus  2.  ad  Timotheum  2.  dicit:  'Omnia  sustineo  et  fero  propter 2- sim.a.io 
35  electos.'  Hi  enim  nisi  essent,  quis  in  Ecclesia  docere  cuperet  ?  Hos  autem 
tanquam  gemmas  sparsit  Dominus  in  profundissimvim  lutum.  Itaque 
non  cogites  te  gemmis  tantum  velle  praedicare,  quod  quidem  optabile 
esset.    Sed  ratio  id  non  fert,  cum  eae  sint  in  medio  luto  positae.    Sic  cum 

8* 


116  In  XV  Psalmos  gradnum.    1532/38.   [1540.]   (Ps.  122,8.9) 

Hs]  apLOstoli,  iinl  ev  tl}evtd)t  luevben  contra  EcLclesiam,  pol[itiam.  'Jas  macf)t 
ein^  miibc.  Ideo  cogLita:  ߧ  ift  nidit  timb9eft[0Jjen  propter  diabLolum  nee 
proptcr  ipsum.  Ego  vocatus  ad  hoc  etc.  et  loUe  tl}un,  non  propter  deum, 
sed  fratres,  qui  adhuc  venire  debent;  et  propter  illos  debet  praedicari, 
regivnet  bieb  Ijeiitjcn,  non  propter  mundum,  qui  non  dignus,  ut  ista  habeat.    * 

1.  loquituT  de  fratribus,  2.  'jiropter  domum',  SBils  tfjiin,  ut  ho[niine8 
nu^  ba  üon  l)aben  et  ^elig  luevben;  et  dcinde,  ut  deus  liabLcat  suam  gloriam. 
Plenum  est  consolLatione  et  erud^itione.  äöenn?  jo  id)enblid)  jug^et, 
cog^ita:  habeo  2  causas,  ut  serviam  proxLimo  et  deo.  DiabLolus:  nolunt 
sibi  serviri;  et  impii  et  madien  einen  mube.  Ibi:  Non  propter  te;  non  i« 
incepLi,  diab^ole,  mmide,  propter  te,  non  propter  rusticoLS,  jd}ro£)erLnter, 
Sliuingli,  9f?otteng[eifter  et  qLuisquis  facit  molestiam.  Sed  inceptum, 
edificatum  propter  f  [ratres  et  proxLimos,  propter  hos  volo  prebigen,  orare, 
obs^  alii  abutuntur  etc. 

V.9         2.:  'domus  domini':  ut  cultus  iste  maneat,  ut  illa  domus,  ubi  deus  i* 
auditur,  loquitiu-,    agit   nobiscum;  far  bonad)  diabLolus,  mundus  l^in! 

4  debet]  debent 

')  =  einen.         ')  =  rtenn  oud^. 

Dr]  positus  sis  in  Magistratum  civilem,  in  Oeconomum,  hoc  primum  cogita, 
non  futurum,  ut  omnia  slnt  gemmae,  aurum,  argentuni;  satis  tibi  sit, 
cum,  sicut  in  fodinis  solet,  unam  venulam  argenti  in  toto  monte  conspicis, 
satis  Sit,  cum  unam  et  alteram  gemmulam  inveuis  in  maxima  hiti  mole.  -m 
Maior  enim  pars  in  Ecclesia  semper  haeretica  et  impia  est,  Minor  pars 
in  politia  est  obediens  et  amans  virtutis.  Itaque  fit,  ut  omnia  sint  ple- 
nissima  molestiarum,  cum  puleherrimis  conatibus  et  consiliis  pessimi 
quique  cum  successu  repugnent.  Sed  noli  ideo  deserere  locum  et 
stationem,  in  quam  te  coUoeavit  Dominus,  noli  ideo  fleri  inobediens  » 
Deo  et  abiicere  curam  tibi  mandatam.  Hoc  cogita:  Deus  dixit  ad 
me,  ut  sim  princeps,  posuit  me  in  rectorem  populi,  familiae  etc. 
Hanc  vocationem  non  deseram,  sie  enim  peccarem  contra  Deum  meum, 
cui  obcdientiam  debco.  Sed  etsi  maior  pars  sit  mala,  tamen  faciam 
officium  propter  electos,  'propter  fratres  et  proximos  moos',  orabo  pro  so 
pace,  hortabor  meos,  faciam  quantum  possum,  uon  propter  vulgus,  sed 
propter  fratres,  qui  debent  fleri  participes  nostrae  doctrinae.  Sunt  inter 
nobiles,  inter  rusticos,  intcr  cives,  inter  adversarios  aliqui  boui,  aut 
saltem  non  plane  perversi,  propter  hos  loquar  coram  Deo  et  hominibus, 
quod  est  Optimum  etc.  s» 

Ad  Ininc  iiiodum  expono  hunc  versum,  ut  sit  consolatio  pro  magi- 
ßtratu  i)olitico  et  Ecclesiastico  contra  illam  multitudinem  pravorura 
hominum  et  molestias,   quas  püs  pariunt.  Nostri  monacbi  horum  plaue 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122,8.  9)  WJ 

Hs]  satis  faveri  et  [S3l.  139»]  ubi  obtinuimus  habitationem  divinam  et  fratnim 
salutem.  Ibi  cohabitatio  dei,  ipse  loquitur,  oramus  eiim  et  audit  nos. 
Ideo  magna  causa,  ut  perseverem  in  optando,  orando,  deinde  sine  fluide 
verbum  non  docetur.  Non  propter  lapLides  et  ligna,  sed  quia  est  domus 
5  dei.  %a  finbcn  tfir  ben  man,  domu.s  domini  non  est,  ubi  deus  tacet,  sed 
ubi  regnat,  gubLernat,  verbum  suum  piomul[gat,  ibi  domi.  Ubi  dicit: 
Eex  DLavid,  rege  meum  popLulum.  Tu  sacerdos,  doce.  Si  deficit  tibi, 
Aaron,  David,  clama  ad  me  et  exaud[iam.  Ubi  deus  loquitur,  consolLatur. 
Propter  illam  domum  domini,  qui  fecit  nos  pop[ulum  suum,  volo  loqui. 

10  Alioqui  totus  mundus  quaerit  mortem,  malum  istius  sancti  loci  lerLUsa- 
lem.  Et  ego  velim  frangi  istis  malis  EccLlesiae,  PolLitiae;  sed  non,  ift 
mcf)t  red)t.  Si  venimus  per  dura,  non  frangant  te  pericula  OecoLUomiae, 
PolLitiae,  Ec[clesiae,  sed  cogLita:  servio  meo  domino  et  fratri.    Non  sum 


1  neben  139  steht  (141)         12  nid^t  " 

Dr]  nihil  intelligunt,  aliam  molestiam  enim  non  norunt  praeter  illam,  quam 

15  ipsi  sibi  conciliant  ob  neglectum  matrimonium,  nempe  aestum  libidinis. 
Illas  autem  Ecclesiasticas  et  politicas  molestias  non  sentiunt;  quia  enim 
princeps  mundi  eis  non  adversatur,  sed  largitur  omnia,  facUe  eis  est 
regere.  Nimc  autem  per  verbum  Ecclesiae  purgantur  et  Magistratus 
recte  docetur  de  suo  officio;  furit  Satan  sicut  'potens  in  atrio,  cum  venit^ut. n.aif. 

20  potentior  et  fortior';  in  bis  molestüs  animus  obfirmandus  est  et  cogi- 
tandum,  sicut  ista  iubente  Satana  non  coepta  sunt,  ita  etiam  eo  reluctante 
non  abiicienda  esse  aut  deserendam  vocationem,  Sed  serviendum  esse 
primo  ipsi  Domino  nostro,  Deinde  etiam  fratribus  et  proximis  nostris, 
quos  saepe  nee  videmus  nee  novimus.     Propter  hos  Ecclesiae  doceri, 

25  Eespublicae  autem  regi  debent,  non  propter  mundum;  is  non  dignus 
est,  ut  für  suspendatur  aut  plectatur  capite  homicida.  Sed  Dominus 
in  coelis  et  fratres  ac  proximi  in  terra  sunt  digni  hoc  officio  magistratus, 
sicut  subiicit: 

IX.  Propter  domum  Domini  Dei  nostri  quaero  bona  tibi,      v.9 
30  Prima  ratio,  cur  oret  et  bene  precetur,  est,  ut  serviat  fratribus, 

non  ingrato  et  perverso  mundo.  Secunda  est,  ut  etiam  Deo  serviatur 
et  conservetur  domus  illa,  in  qua  Deus  loquitur,  audit  preces  etc.  Hoc 
debet  satis  lucri  esse  piis,  si  qui  mali  contemnimt  aut  etiam  nocere  püs 
conantur,  erit,  cum  dabunt  sui  contemptus  et  impietatis  satis  magnas 
35  poenas.  Nobis  hoc  satis  sit,  quaesivisse  salutem  proximi  et  conservationem 
cultus  Dei.  Neque  enim  domum  hie  intelligere  debes  lapides  et  ligna, 
sed  cultum  Dei,  qui  in  ista  domo  exercebatur.  Neque  enim  fuit  talis 
domus,  in  qua  nihil  ageretiir;  homines  ibi  orabant,  docebatur  ibi  verbum 


118  In  XV  Psalmos  graduum.    ir.32/33.    [1540.]    (Fs.  122,9) 

Hsjiniitilie  in  isto  offLicio,  meus  lab^or  fructif[icat  deo  gloriam  et  proxLimo 
salutem.  Si  bomis  non  est,  obedLiens,  sufE[icit  1  esse,  Si  non  omues  in 
ecLclesia.  Sic  in  pol^itia.  Sed  molestia,  diff^icultas,  vexatio,  desperatio 
iollcn  blLCiben;  qui  non  vnlt  ferre,  fiat  monachus.  Non  sie.  In  med^iis 
difificiiltatibus  contemnere  mundum  et  diabLolum,  qui  pertiirbLat  PolLitiam, 
OecLOUoniiam  et  praesertim  EcclcKiam.  Ideo  orabo  pro  te,  ut  maueant 
sedes  in  ludLicio.  ÜLavid  intelLlexit  virtLutem  et  gloriam  verbi.  Neu 
fuit  fü^^,  qui  quaesivit  Ioach[imicos,  sed  vidit:  si  verbuni  et  regLnum 


>)  Grimm,  Deutsches  Wörterbach  3,  1633. 

^^]'Dei,  Dens  autem  audiebat  preces  et  dabat  oracula,  sicut  supra  quoque 
dictum  est.  lo 

Sed  cur  addit  'Dei  nostri'  1  Ideo  scilicet,  ut  intelligatur  de  tali  Deo 
loqui,  qui  hunc  populum  circumcisum  fecerat  suun»  populum.  Haec 
quoque  causa  est,  cur  non,  sicut  mundus,  quaerat  malum  huic  populo 
aut  frangatur  istis  molestüs  Politicis  et  Ecclesiasticis,  Sed  postquam 
vocatus  est  in  regem  et  Prophetam  huius  populi,  perdurat  et  consolatur  is 
se  bis  duobus,  quod  serviat  primum  fratribus,  deinde  Domino  suo,  quod 
non  Sit  inutilis  servus,  siquideni  fruotificat  Deo,  ut  gloriflcetnr,  et  proximo, 
ut  salvetur.  Ad  hunc  modum  nobis  quoque  est  cogitandum,  ut,  si  non 
omnes  sint  boni,  obedientes,  sufficiat  nobis  saltem  aliquos  esse  bonos. 
Si  non  omnes  Ecclesiae  accipiunt  doctrinam  nostram,  sufficiat  nobis  jo 
saltem  aliquas  esse,  in  quibus  fructificatur  Deo  et  fratribus.  Hoc  enim 
nunquam  fiet,  ut  omnes  boni  flant.  Qui  hoc  non  potest  ferre,  fiat  mona- 
chus, scilicet  et  plane  nihil  molestiarum  patietur.  Ergo  meminerimus 
orandum  esse  propter  fratres  et  donum  Domini  cum  Davide,  qui,  sicut 
hie  Psalmus  ostendit,  probe  intellexit  virtutem  et  gloriam  verbi.  Ideo  n 
non  agit  gratias,  non  exhilaratur  propter  auri  et  argenti  copiam,  quae 
tarnen  ei  non  defuit,  sed  propter  vcrbum  et  cultuni  Dei.  Haec  cum 
adsunt,  facile  oninia  alia  incomnioda  sarciri  possunt.  Nam  sie  Dens  manet 
et  fratrum  salus  quaeritur,  hoc  quid  volumus  anipliust  contra  cum 
verbiim  non  adest  et  nulli  veri  ciiltus  Dei  adsunt,  amisimus  simul  Deum,  m 
misericordiam  et  salutem  Ecclesiae  seu  fratrum  et  nihil  restat  quam 
ßacrilega  multit\ido,  qnae  damnatur.  Adhortatur  igitur  nos  David 
in  hoc  Psalmo,  ut  discamus  verbum  colere  et  eins  su«  -  essum  i)er 
fidelem  orationem  quaerere  et  non  turbari,  etsi  maior  pars  est  impia. 
Sint  igitur  alii  suo  periculo  impii,  nos  aut«m  agamus  Deo  gratiae,  t» 
quod  dat  i)acem  et  pios  doctores,  qui  verbo  gubernaut  Ecclesias. 
übi  enim  haec  non  sunt,  ibi  necesse  est  esse  pcrturbatas  oonsiientias, 
Idolatriam,   impietatcm,   caedes,   adulteria    et   similia    raonstra,    quae 

US  patUtur  Ji  24  domum  U 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  122,  9;  123, 1)  119 

Hß]  bletlit,  jo  T)at§  ntclit  not.  [331- 139^]  Ablato  verbo  ift  deus  et  fratres  {)tn  lt>eg. 
Melius  est,  joiiree  gefreffen  imb  ben  gebraten  bel}alten  quam  eitel  trecf.* 
Ideo  docet  bic  psalmus,  ut  servemus  hoc  beneficium  verbi  et  Pol[itiae. 
Ubi  regLnum  et  sacerLdotium  non  est,  Ibi  morb,  raub,  ut  in  austria^, 
5  deinde  con[scientiam  habere  perturbatam.  (Ss  jinb  vulgaria  vocabula 
Sacerdotium  et  Eegnum,  Sed  tjaben  üiel  t)nn  jtd). 

PSALMLS  CXXin. 


IT.  Decemi).|  'Ad  te  levavi' :   Videtis  hLunc  psalmum  brevem,  Sversuum.  v.  i 
Exemplum  est,  quod  non  vis  orationis  in  multitudine,  sed  in  virtute  et 

10  spii-itu.   Siirg  ünb  gut,  föenig  ünb  ftard  tnort  mad)en  gut  gebet.  Orationes 
audißtis  debLere  esse  creb^ras  et  breves,  sed  robustas  et  vegetas  per  nubes. 
hoc  fit,  quando  af[fectus  vehemens  est  et  urget  pressus  mag[nis.    Sunt 
'gemitus  magni'.    S[ummis  gemitib[us  clamat  in  celum,  et  isti  claLmores  iRöm.  s,  i« 
sunt  pro  sanctis,  non  pro  rebLUS  leviculis,  sed  quae  max[imae  S[anctis: 

IS   'ut  adveniat  reg[nnm'  et  relLigio,  S.  Ergo  psalmus  totus  est  tLur§  oratio  swatts.  e, lo 
contra  superbLOS,  ut  clare  dicit  in  3.  versu,  qui  vivT.int  in  seciiritLate,  con- 
temptu  et  querunt.    Psalmus  non  est  tantum  apud  persecLutores  verbi, 


3  docet  c  aus  dostet         14  max[imae  (ad)  SLanctos 

')  Sinn:    Unter  Beschwernissen  an  der  Kirche  festzuhalten.  ')  Vgl.  Enders  £, 

Nr.  2035. 


Dr]  Dominus  lesus  avertat  ab  Ecclesiis  nostris  et  servet  nobis  istas 
reliquias,  qui  colunt  sacerdotium  et   regnum.   Haec  enim  duo  vocabula 

20  usu  qiiidem  vulgata  ac  nota  sunt,  sed  longe  phis  in  se  habent,  quam 
mundus  et  adversarü  nostri  intelligant.  Itaque  pro  conservatione  harum 
rerum,   quas  non  intelligunt,  orare  non  possunt. 

PSALMUS  CXXIII. 

Ad  te  levavi  oculos  meos. 

25  ESt  bic  Psalmus,  sicut  videtis,  satis  brevis.  Ideo  aptum  exemplum 

est,  qnod  ostendit  vim  orationis  non  esse  positam  in  multiloquio,  sed 
in  Spiritu;   nam   etiam   pauca   verba  magna  rerum  pondera  complecti 
possimt   accedente    spiritu  et   'inenarrabilibus  gemitibus'  cordis,    Prae-SRöm.  s.as 
sertim  cum  necessitas  eiusmodi  incumbit,  nt  non  sit  spatium  longioris 

39   orationis  meditandae.     Extant   quidem    orationes   copiosae  et  prolixae 

in  Psalmis,  et  inter  reliquas  Propheticas  insignis  est  illa  Danielas  nono.Dan.  »,4fi. 
Sed  omnis  oratio  tum  satis  longa  est,  quando  affectus  est  vehemens 


120  In  XV  Psalmos  graduum.    1532  33.    [1540.)    (Ps.  123,1) 

Hs]  ßed  ap\id  eos,  qui  volunt  {iloriari  de  VLerbo,  deo.  Qui  volunt  vocari  sancti 
dei,  doctiorcs  vcritatis,  quales  apud  nos  dives,  opulLcntes,  E|ottense6 
ßpiiitus,  qui  nobiscum  participant  nomine  et  gloria  Christi,  et  tarnen 
^^vunt  sepuris^sime  et  valde  divexant  eos,  qui  synceriter  docent  et  vi- 
vunt.  ISTon  opus  adducere  exempla  ex  vetLere  histOLria,  nostra  aetas  ha-  s 
bet  multa.  Sie  in  isto  pop^ulo  opt[imura  EegLnum  iastitutum  per  Miosen, 
habLebant  formam  docendi  popLulum  secundum  verbum  dei;  contrariuni 
fiebat.  Sicut  in  Mose  scriptum,  non  fiebat,  et  tantum  fingeb[atur  officiis 
pol^iticis  et  Ecclesiasticis.  Eeliquiae  aUquae  bonae  inveniebantur  in 
doctLiina,  [Sl.  140»]  alia  pars  vivebLat  secure  et  ridebat  pios  et  habLebat  lo 
a.S5n.  9,«ff.  pro  fatuis  et  Lnsanis.  Ut  in  lehu  historia:  qui  uncturus  erat,  nobil|^es  et 
Pl^rincipes  hie  sedentes  ap[pellabant  fatuum.  Ideo  pLrophetae  fuenmt 
apud  eos  meri  fatui.  Et  doctLiina  de  f^ide  et  iustifLicatione  für  lautet 
tor{)eit.  An  \o  gongen  jet)  tempore  Davidis,  non  scriptum.  Sed  ante- 
quam  regLuaret  D[avid,  sub  Säule  erat  seditiosus,  desertor,  apostLata,  n 

Dr]  et  intelligit  praesentein  necessitatem,  quae  sanctis  obücitur,  non  de 
leviculis  rebus,  quales  mundus  maximas  iudicat,  cum  aut  periclitandum 
est  de  victu  aut  aliis  similibus  rebus,  Sed  cum  opprimitur  EcclesiaTyranno- 
rum  armis,  cum  prophanatur  nomen  Domini  impuris  dogmatibus,  et  si 
qua  similia  sunt,  quae  ad  gloriam  Dei  ac  salutem  animarum  proprie  ao 
pertinent.  Haec  pericula  fere  non  possunt  oratione  dici,  Ideo  tum  vere 
orant  Sancti,  quando  cum  dolore  animi  et  anxio  spiritu  ista  in  mundo 
vident  et  experiuntur  ac  de  iis  serio  cogitant. 

Ad  hunc  modum  hie  Psalmus  est  oratio  contra  superbos  et  securos, 
sicut  ostendit  postremus  versus.  Hi  autem  sunt  non  tantum  inter  eos,  u 
qui  impia  dogmata  sequuntur,  sed  etiam  inter  eos,  qui  volunt  gloriari 
de  verbo  et  sana  doctrina,  qui  gaudent  titulo,  quod  populus  Dei  et  Ecclesia 
sint,  quique  nobiscum  participes  baberi  volunt  nominis  et  gloriae  Christi 
et  tarnen  sunt  seculi  spiritus,  qui  aut  rident  aut  moleste  exercent  syncere 
docentes.  Talium  magna  copia  fuit  in  populo  Israel,  habebant  enim  so 
regnum  et  cultum  verbo  Dei  per  Mosen  institutum,  habebant  minist^rium 
copiosum  in  tanto  numero  rroplietarum  et  Doctorum.  Sed  quomodo 
Prophetas  tractare  soliti  sint,  ostendunt  historiae;  cum  Elisa  4.  Ee.  0. 
».wn.»,«n.fllium  Prophetae  ad  lehn  mitteret,  reliqui  dicunt:  'Quid  vcnit  ille  iu- 

sanus  ad  teT   Ac  Psalmi  et  couciones  Prophetarum  satis  arguimt,  cum   s» 
de  fide  et  iustificatione  coram  Deo  populum  docerent,  a  multitudine 
derisoR,  imo  «tiam  ut  haereticos  damnatos  esse,  cpiod  sacriflciis  et  cultui 
legali   aliquid   viderentur   tU-trahere.      Sic   David    sub    Säule   seditiosus 
iudicabatur  et  sustinebat  crimen  regni  perfide  affeotati.     Postea  cum 


39  Mculi]  Mcuri  Ji 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  123, 1)  121 

Us]  proditor  sui  domini;  et  cum  factus  Eex,  giengS  im  md)t  üiel  beffev,  suum 

regLnum  ftiinb  in  inax[ima  Lnfirmitate,  et  fatuus.  Et  mulier  dLixit:  'No-«- ©<"«•«. 2» 
ster  rex  fuit  hodie  unus  scurra'.  Non  sola  ipsa  dixit,  et  magni  proceres, 
docti,  sacerdotes,  qai  pro  stultitia  habLsbant,  q[uidquid  egit  David,  et 
6  praesertim  istas  S[anctas  culturas  et  devotiones.  <Bü  Gl)et§,  quicunque 
est  Eex,  doctor,  pastor  pius  est  stultus,  et  cogimur  videre  illorum  se- 
curitatem  et  superbiam.  Ergo  valde  latet  igte  psalmus.  Non  solum  ad 
exter[nos,  sed  nostros  proximos.  Oramus  contra  Pap[am,  sacerdotes, 
qui  tarn  gloriantur  secure,  contra  NobLÜes,  cives,  ELCges,  contra  fratres, 

10  Sch[wermeros  et  meifter  tlugltng.  Nos  soU  sumus  contempti.  Ipsi  semper 
patimur  etc.  Est  oratio  humilium,  vexLatorum,  irrisorum  fLiliorum  dei, 
qui  propter  Christum  et  verbum  eins  habentur  pro  insulsis,  hereticis 
et  probrosis  hominibus.  Ergo  ista  oratio  non  est  tantum  exemplum, 
ut  sciamus,  ba^  jol  ^o  gt)en,  et  etiam  consolatio,  qnod  deus  non  VLult  nos 

15  deserere,  q[uamquam  tediosum,  quod  deus  tamdiu.  Ipsi  canunt  hos 
psalmos  guet  in  suis  tempLÜs  et  securissimi! 


10  Ituglitifl  (quia  nemo  est,  est)  Nos 

Dr]  arcam  Domini  transferret  Hierosolymam  et  significaret  gaudium  suum 

optimo  animo,  excipitur  ab  uxore  Michol  his  vocibus:  'Quam  gloriosusa. Sam.6,20 
fuit  hodie  rex  Israel  ?   qui  se  nudavit  in  conspectu  ancillarum  et  servorum 

80  suorum  tanquam  scurra  aliquis.'  Non  autem  cogitabimus  Michol  solam 
fuisse,.  quae  hoc  modo  regis  factum  calumniata  est,  fuenmt  sine  dubio 
alii  in  aula,  sapientia  et  dignitate  praestantes,  qui  idem  iiidicarent; 
sive  enim  rex  sive  princeps  sive  Ecclesiarum  doctor  sis,  si  verbum 
serio  amplecteris,  mundus  te  iudicabit  insanum  et  f  atuxmi.  Hoc  in  mundo 

25    semper  ita  fuisse  ostenduut  historiae  et  docent  nos  idem  nostra  seciila. 

Utile  igitur  exemplum  nobis  hie  Psalmus  proponit,  quoniam  videre 

et  experiri  illam   superbiam   et   securitatem  cogimur,   ut  cum  Davide 

oremiis  conti-a  superbos,  hoc  est,  Primum  contra  Papam  et  totum  eins 

regnum,  hi  enim  securissimo   animo  nos  non   solum   contemnunt,   sed 

30  damnant  quoque,  Deinde  contra  falsos  fratres  et  novo  [3Bg.  L]  rum  dogma- 
tum  aut  veterum  errorum  patronos,  quos  ita  videmus  plenos  odio  nostri, 
ut  ne  quidem  recte  dicta  sine  calumnia  abire  sinant,  Postremo  contra 
securos  in  nostris  Ecclesüs,  sicut  hodie  sunt  nobiles  et  nummati  rustici ; 
hi  enim  omnes   eo  sibi  videntur  beati  esse,  quod  nos  ridere,  vexare  et 

35  plagis  quoque,  cum  Hcet,  excipere  possunt,  qui  Ecclesias  studemus  vere 
et  pie  docere.  Contra  hos  haec  oratio  humilium  et  vexatorum  fiUorum 
Dei  est  oranda,  qui  pro  fatuis,  seditiosis,  haereticis  et  probrosis  hominibus 
a  mundo  habentur.  At  retinenda  simul  haec  consolatio  est,  quoniam  Spi- 
ritus sanctus  nobis  hanc  orationem  per  Davidem  ita  praescripsit,  futurum, 


122  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [lötO.J    (Ps.  123, 1) 

Hg]  [SBl.  1401']  'Ad  te  levavi':  Est  maxLimus  peniitus.  23o  fol  id)  t)in? 
imdiqLue  circumspectio,  quaerens  etiam  corKiolatoreB,  laudatOLres,  fa- 
ventes,  sed  non  invenio.  Vires  desunt,  sapLientia,  multitudo  deest.  Et 
ergo  unicum  refug[ium,  ut  vertamus  cor  nostrum  ad  deum  et  levemus 
ocLUlos  nostros  in  CLclum.  Et  individuo  vago  vocat  deum  habitatorem  i 
celi,  Si  toti  mundo  jolten  conculcatio,  habitantes  in  terra  conculLcant, 
f  sor";  11  concacant,  conspurcant  nos,  'opprobrium',  'catarma*,  piaculum  t^otius 
VI  ISO,  5  orbis.  'HabiLtare  cum  Kedar  et  Mesech'.  Unicum  hoc  rel[iquum,  ut  habi- 
tator  CLoeli  invocetur.    Sic  loseph,  cum  premeretur  angust[ia  et  copiarum 

Dr]ut  exaudianiur  et  ex  contemptis  reddamur  gloriosi  in  regno  Dei.     Sed   >* 
longa  nobis  haec  mora  est  et  dolet  ferre,  quod  Dens  tarn  diu  patitur  nobis 
a  malo  et  securo  mundo  insultari.     Ideo  necessarium  est  Christi  man- 
s!ur.  *i,  udatum,  ut  'possideamus  animas  nostras  in  patientia'.      Sed  veniamus 
ad  verba  Psalmi  tandem. 

VI  I.   Ad  te  levo  oculos  meos,  qui  habitas  in  coelis.  » 

Hie  est  vehemens  gemitus  animi  anxii  et  undique  circumspicientis 
ac  quarentis  fautores,  amicos,  consolatores,  laudatores,  sed  nunquam 
invenientis.  Quo  igitur,  inquit,  miser  et  contemptus  ego  confugiamt 
desunt  vires,  quibus  me  tuear,  deest  sapientia  et  consilium  in  tanta 
multitudine  adversariorum  meorum.  Ad  te  itaque  venio,  mi  Dens,  Ad  »» 
te  levo  oculos  meos,  qui  in  coelis  habitas.  Sie  Deum,  ut  Scholastici 
loquebantur,  in  individuo  vago  seu  generali  appellatione  Habitatorem 
coeli  vocat,  ut  signiflcet  omnia  plena  esse  derisoribus  et  pios  conculcari 

i.  «01.4, 13  ab  Omnibus,  qui  habitant  in  terra,  in  aere  et  nubibus,  esse  'xa&äQftaia 

seu  purgamenta'  totius  mundi,  uaium  igitur  habitatorem  coeli  esse  reli-  s» 
quum,  a  quo  speret  auxilium  et  openi.  Hanc  perieuli  maguitndincm 
affectus  iste  exprimit,  quod  circumspectis  omnibus  nulluni  neque  auxilium 
nee  consilium  se  invenire  dicit  quam  illuni,  qui  in  coelis  habitat.  Haec 
tentationem  valde  augent.  Itaque  talibus  verbis  in  tentatione  orat, 
quae  fortasse  ipse  eo  tempore  non  satis  plene  intellexit,   Sicut  Paulus  so 

««m.  a.  M  quoque  dicit  'nos  nescire,  quid  oremus'.  Spiritus  quidem  novit  et  int^lligit 
verba  ista,  sed  homo  non  potest  ea  satis  pro  magnitudino  sua  concipere 
in  tempore  tentationis,  dum  fides  adhuc  inflrma  est  et  luctatur.  Post- 
quam  autem  hoc  datur,  quod  voluinus,  et  oratio  exaudita  est,  tum  fldes 
habet  suum  robur  et  nos  tum  tentationem  tum  orationem,  qua  in  ten-  sh 
tatione  sumus  usi.  plenius  int^Uigimus.  Opponit  itaque  David  in  hoc 
versu  Habilatoreni  codi  lialiitat()ril)us  terrae  et  aeris,  lioc  est,  Satanae 
et  mundo,  et  erigit  se,  quod,  quanquam  mundus  magnus  et  pot«n8  est, 


17  oatquam  Ji 


In  XV  Fsalmos  graduum.    1532/3H.    [1540.]    (Ps.  123,  1)  123 

Hb]  multiLtudine.  Uiiicum  est  hoc,  ut  'levemus'.  Ibi  significat  magLnitudinem 
siii  af[fectus  et  gemitus,  quod  nuUum  auxLilium  nisi  ad  habitatorem  ipsum. 
Sed  tempore  operationis  ift  vehLementer  jdjlüer,  sed  coram  deo  fortis^si- 
mum.  Christianus  in  tent[atione  loquitur  verba,  quae  ipse  non  intelLligit, 
5  utEo.  8.:  's[pintus  SLanctits  seit  gemitus',  et  qui  seit,  novit,  roaS  bte  tüortwöm.s.'zg 
gelten.  Ideo  cum  dicit:  'habLitator  coeli'.  Ibi  inlirma  fLides,  dum  oramus, 
cum  exauditi  et  dedit,  tum  fortis.  Opponit  habitatorem  in  clobIo  contra 
habLitatores  in  terra.  Sic  arrip[it  fldLUciam  orandi  ad,  cum  maior 
Sit  quam  qui  in  mundo.     Si  diabLolus,  mundus,  adversa[rii  magni,  qui 

10  mord[ent,  maior  noster,  quia  vocatur  'hab^itator  celi',  cum  quo  infinita 
milia  ang[elorum;  ubi  unus  homo,  princeps,  nobLilis,  heretLicus  divex^at, 

Dr]  tarnen  Deus  sit  maior.  Quid  igitur,  si  mundus  te  ridet  et  vexat?  Huc 
potius  respice,  quod  Deus  cum  omnibus  Angelis  et  Sanctis  suis  te  intuetur, 
te  praedicat  ac  laudat.     Hoc  versus  iste  significat  verbis,  ut  videtis, 

15  satis  humilibus,  sed  plenis  omni  copia  consolationum,  si  quis  modo 
crederet.  Spiritus  certe,  qui  haec  verba  dat  et  suscitat  gemitus  hos  in 
afflictorum  cordibus,  intelligit,  quanta  gravitate  haec  orentur. 

Porro  in  secundo  Psalmo  Graduum  diximiis,  Sanctos  in  veteri  Testa- 
mento,  cum  orarunt,  non  simpliciter  orasse  ad  Deum  coeli,  sicut  Turcae 

80  et  ludaei  adhuc  hodie  orant,  sed  vertisse  se  corpore  et  animo  ad  templum 
in  Hierusalem.  Itaque  qixod  hie  dicit:  'Ad  te,  Domine,  levo  oculos  meos, 
qui  habitas  in  coelo',  sie  intelligendum  est,  ut  et  corde  et  gestu  fateatur 
illum  coeli  Habitatorem  habitare  vere  in  tabernaculo  in  Hierusalem. 
Hoc  eo  consilio  hie  repetendum  et  admonendum  esse  duxi,  ut  prohibeam 

■ii  cogitationes,  quae  ascendunt  propria  temeritate  ad  nudum  Deum  et 
pingunt  Deum  in  coelo  esse  invocandum.  Nam  is  locus  tenendus  est, 
in  quo  Deiis  vult  adorari.  Is  fuit  locus  tabernaculi  tempore  Legis,  et 
recte  dicitur  coelum,  sicut  ministri  eins  loci  et  cultuum  dicuntur  'stellae' 
et  populus  'exercitus  coeli',  Sicut  Esaias  et  Daniel  loquuntur  Esa.  40.,  gei.^o.-'« 

30  Daniel  8.  11.    In  novo  Testamento  diximus  non  esse  aliquem  corporalemjon.s,  lo 
locum,  sed  plenitudinem  divinitatis  esse  et  inveniri  in  uno  homine  et 
Deo   Christo.      Eins   populus   seu   credentes   appellantur   Kegnum   Dei, 
sicut  Paulus  dicit:  'Eegnum  Dei  in  vobis  est',  Ideo  scilicet,  quia  Christus,  gur.  i?,  21 
Eex  coeli,  in  Sanctis  per  Spiritum  et  verbum  suum  regnat.    Sic  Paulus 

35  in  Colossensibus  dicit,  'nos  esse  in  coelestibus',  non  quod  corpore  simus  sp^ti  3. 20 
In  coelis,  sed  quod  ille  Eex,  qui  regnat,  vivit,  loquitur,  operatur  in  nobis, 
est  Eex  coeli  etc. 

;Hoc  ideo  necessarium  est  scitu,  ut  maneamus  in  recta,  sed  tamenmatttT.u 
angustiore  semita  nee  putemiis  Davidem  orasse  sprcto  templo.    Qui  enim 


26  fingunt  £ 


124  In  XV  Psalmoa  graduum.   1532/33.    [1540.]    (Ps.  123, 1) 

Hs]comedat  nos,  infinita  milia  angLclorum.  Sed  ßi  quis  hoc  cred^ere  posset! 
Dicuntur  in  tempore  necesLsitatis,  sed  non  putantiir  tantum  habere 
ponderis,  sed  oratio  manet  infirma;  sed  SLpiritus  SLanctus  dat  af^fectum 

»f.  2, 4. sin  cor,  bann  jinb  jte  gro§.  In  2.  psalmo  dixi,  quod  versi  cum  gesfru  orandi 

ad  templum.  P[ossiimus  f)efften  511  jamen  deum  habitantera  [81.  141»]  5 
in  c^oelo  et  habitaculum.  'Ad  te'  meint  er  deum,  quilero[solymis  habLitat, 
quia  ideni  ipse,  qui  habi^itat  in  c[oelo  et  Sion.  Eegnator  C[oeli  dignatur 
habitare  in  Sion.  Ut  prohibeam,  dico,  rationem,  consilium,  quae  ascendit 
propLria  temerita[te  ad  deum,  ut  ludei.  Sed  praefigendus  locus,  ubi 
deus  vult  coli,  q[uamquam  sit  inhabitator  ceU.  In  propLrio  illa  ipsa  sedes  10 
in  lerus^alem  vocatur  'celum',  ministri  'stelle',  pop^ulus  'Exercitus  ceU', 

»on.^s;  10  ■'^'^  EsaLia  et  Dani[ele,  quod  lUustris  deb[et  'proster[nere  pl^iu-imas  Stellas 
de  celo.  Et  quod  magnificatur  ad[ire  principem  multiLtudinis'.  Militia 
cell  in  lesa^ia,  quia  fuit  cultura  vel  militia,  qua  mihtabatur,  serviebatur 

sut  17,  »1  deo  celesti.   Christus  suum  r[egnum  'regnum  ceU',  non  quod  simus  adhuc   n 
in  celis,  sed  quod  regnator  celi  regLnat  'in  nobis*.    Sumus  in  celis  PLrin- 


1  s\  0  6  habitacolo  11  vocatur  c  au»  vocantur  zu  12  Dainiel  r 

Dr]  hoc  faciebant,  erant  sacrilegi  et  apostatae,  sicut  a  Prophetis  appellantur. 
Quare  addamus  hanc  glo.ssam,  cum  David  dicit:  Qui  habitat  in  coelis, 
ut  idem  sit,  ac  si  dicat:  Qui  habitat  in  Zion  seu  Hienisalem.  Sic  apud 
nos  nulla  est  oratio  extra  Christum,  sed  quidquid  oramus.  oramus  in  so 
nomine  et  fiducia  Domini  nostri  lesu  Christi,  qui  ita  est  habitator  coeli, 
ut  tamen  secundum  verbum  et  spiritum  sit  nobiscum  in  terra  et  regnet 
in  manu,  lingua  et  omnibus  membris  nostris.  Omnia  enim  sanctorum 
opera  sunt  opera  Christi  in  eis  regnantis.  Neque  enim  separandum  est 
coelum  a  terra,  sicut  David  non  separat  coelum  et  Zion  seu  Ilieru.salem.  « 
In  Christo  enim  coelum  et  terra  coniuncta  et  idem  sunt.  In  Christo  onuiia 
impleta  sunt  et  possidentur  omnia.  Itaque  qui  Christum  habet  et  credit, 
habet  coelum  et  terram  et  quicquid  in  eis  est,  Sicut  tempore  veteris 
Testamenti  Deus  omnia  collegerat  ad  locum  tabernaculi. 

Fanatici  spiritus  semper  fingunt  sibi  proprias  religiones,  Sicut  ludaei  so 
quaerebant  valles,  lucos,  amocna  flumina  etc.  li  etiam  volebaut  videri, 
quod  Icvarent  oculos  ad  Deum  habitantem  in  coelis,  sed  fallebautur. 
Quoraodo,  inquis,  an  non  coelum  id  est,  quod  supra  caput  est  T  Recte. 
An  non  ea  sedes  est  Deit  An  non  Deus  ibi  inveniturt  Non,  Quia  Deus 
sie  est  habitator  coeli,  ut  verbo  suo  dixorit  sc  in  loco  tabernaculi  habi-  n 
taturum  esse.  Ibi  quaere  cum,  Saul,  Ahah,  Baesa,  lerobeam,  Ibi  secundum 
verbum  suum  cum  invenies.  Alibi  nusquam,  neque  in  coelo  nee  in  terra 
eum  invenies.  Turrae  etiam  orant  ad  Deum,  coeli  ot  terrae  creatorem, 
Bed  non  inveniunt,  quia  in  Chiisto  Deum  non  creduut  nee  quaerunt. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  123, 1)  125 

Hs]  cipaliter  et  vocamm-,  non  quod  corpore  in  celis,  sed  quod  rex,  qui  loquitur, 
reg[nat,  in  nobis  est  etc.  Et  propter  regem  illum  vocatur  popuilus  eius 
''pop[iihis  celorum',  'popLulus  celestis',  Ut  non  quaerat  quisqLue  singLU- 
larem  cultum.    Et  non  piitet  (jiiis,  ÜLavidem  orasse  spreto,  negLato  tem- 

5  plo;  qui  hoc  faciebLant,  erant  sacriLlegi,  Apost[atae  et  accusab[antur  a 
SLanctis  propLhetis  idol[olatrae. 

'Hab[itas':  i.e.  ad  te  domine,  qni  hab[itas  in  Ieru[salem,  qui  es 
verus  liab[itator  et  E[ex  celi.  Sic  extra  Christum  nulla  oratio.  Sed  ora- 
mus  ad  d^eum  patrem  per  et  in  domiao  lesu  Christo.  Is  est  nostrum  tem- 

10  p^lum  et  tab[ernaculum.  Et  hac  fidLUcia  dioimus  Christum  hab[itatorem 
celi,  et  tamen  secundum  E[uangelium  et  gLratiam  est  nobiscum  in  terris, 
qLuidquid  facimus,  loquiLmur,  sunt  opera  et  verba  Christi  regnantis  in 
nobis,  qiiia  in  eo  omnia  impleta,  quae  sunt  in  CLelo  et  terra.  Ideo  extra 
Christum  non  est  quaerere  r^egnum  CLClorum.    [St.  141 1]  Bo  habito  habes 

15  omnia  reg[na  cel^i,  terrae.  Sic  adorasse  in  lerLUsalem  era^t  adorare  in 
CLclo  et  terra,  quia  erat  adorare  illum  V[erum  dominum  CLeli  et  terLrae. 
Hoc  contra  E[ottenses  et  flabergteifter^  et  idolLolatras,  qui  fingimt  pro- 
PLrias  religLiones,  montes,  valles,  flumina,  modos,   Ut  Iud[aei,  l8[rael. 

')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Bibel  3,  672,  32. 

Dr]  Sic  Papa  orat  ad  Deum  Augustini,  Prancisci,  Petri,  Pauli  etc.    Sed  talis 

20  Deus  nusquam  est,  in  Christo  enim  placuit  'habitare  omnem  plenitudiaem',  sol  2, 9 
In  eo  qui  orat  invenit  Dei  aures  apertas,  qui  extra  Christum  orat,  huic 
Deus  aures  non  praebet.    Hinc  facile  est  iudicare  de  Papistarum  orationi- 
bus,  quae  omnes  fere  in  genere  nituntur  non  solius  Christi  nomine,  sed 
meritis  et  intercessionibus   Sanctorum.      ImpossibUe  igitur  est,   ut  vel 

35  hunc  vel  alium  Psalmum  possiat  recte  orare.  Amisso  enim  aut  post- 
habito  Christo  amissus  est  Deus  cum  omni  creatura,  cum  Scriptura  et 
Omnibus  aliis,  quae  sunt. 

Ergo  hoc  epitheton  est  Dei  non  gloriosi  ia  maiestate,  sicut  iudicant 
Papistae,  sed  revelati,  non  (ut  sie  loquar)  Dei  speculati  aut  per  nos  re- 

30  peribilis,  sed  manifestati  per  suum  verbum,  in  quo  se  revelat  talem  habi- 
tatorem  coeli,  qui  habitare  velit  ad  Arcam  ia  tabernaculo.  Est  quidem 
revera  coeli  habitator,  sed  non  mihi,  cui  per  verbum  suum  dicit  aUud, 
nempe,  quod  tum  ia  templo,  nunc  in  homine  Christo  inveniri  et  esse 
veUt.    Hanc  regulam  orandi  et  colendi  Deum  nesciunt  Idolatrae  ludaei, 

35  Turcae,  Papistae  et  omnes  voluntariarum  religionum  autores,  qui  putant 
se  Deum  velle  taventre  et  colere  secundum  quod  ipsis  cor  dictat.  Tales 
cultores  Deus  non  novit  nee  accipit,  siciit  ipsi  Deum  non  noverunt. 
Neque  enim  Deus  nudus  a  nobis  appraehendi  potest,  Circumstantiae 
autem,    tempus,   locus,  persona,   non   sunt  sumendae  ex  nostra  ratione. 


126  In  XV  Psalmos  gradnum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  123, 1.2) 

HsJIpsi  petLierunt,  claLmavcrunt:  'Nos  levamus'  etc.;  non  est  verum.  Non 
attiugis.  Seil  liabLitator  coli  non  est  repeiibilis  in  C[elo  sed  in  lerLUsalem, 
nusquam.  NegleLCto  templo  a  deo  instituto  impossibile.  Ut  TLurcae 
hodie  orant  ad  CLreatorem  cell  et  ter^rae.  Sed  nuUus  e.st  creator  CLeli  et 
ter^rae.  PapLa:  O  Dens  SLancti  PrancisLci,  AugLUstini,  —  non  est 
talis.  In  principio  ({jeijft  einer):  placuit;  si  extra  Christum  oraveris,  Deus 
obturavit  Aures,  non  aud[iet,  quia  vult  habitator  cel[i  et  creat^or 
CLcli  et  ter^rae  in  isto  ho[mine.  Sicut  ludei.s  non  potuit  inveniri  extra 
locum  a  deo  desigLuatum,  sie  nos  extra  Christum.  Ne  glorientiu  Pap^a, 
T[urca  se  liabcre;  PsLalmos  legere,  tft  erloflen.  Haec  dico  propter  voca- 
b[ulum  'habLitator',  ut  scias  Epith[eton  dei  non  gloriosi,  sed  dei  revelati, 
non  speculati  per  nos,  sed  manifestati  per  suum  verbum.     Habitator 


10  habent 


Dr]  sed  simpliciter  ex  verbo  Dei.  Qui  ad  hunc  modum  habet  Deuni  descriptum 
circumstantiis  in  verbo  suo  propositis,  is  postea  sine  pcriculo  eum  potest 
».lim. 6, 16  appellare  secundum  maiestatem  suani  Habitatorem  coeli.  Dcum  'habi-    i» 
tantem  lucem  inaccessibilem',  Creatorem  coeli  etc.,  sicut  aliquando  Pro- 
phetae  et  Apostoli  solent. 

^•2  II.  Ecce  sicut  oculi  servorum  respiciunt  ad  manus 

dominorum  suorum,  Sicut  oculi   ancillae   ad   manus  dominae 
suae,   Ita   oculi    nostri    ad    Dominum    Deum    nostrum,    douec  jo 

misereatur  nostri. 
Utitur  Propheta  duabus  similitudinibus,   quibus  incendit  affectum 
suum,  et  siniul  orationem  quoque  facit  ardentiorem,  quasi  dioat:  DilTert 
Dominus  auxiliuni,  sinit  in  nostro  conspectu  florere  subsannatores  illos 
et  secure  superbos  contemptores,  qui  gloriantur  se  esse  filios  Israel  et  sedent  « 
in  cathedra  Mosi,  ideoqiie  timentur  ac  honoraiitur.     Longa  sane  nobis 
et  molesta  haec  mora  est,  Sed  tarnen  facieraus,  quod  probi  servi  et  probae 
ancillae  solent,  ut  in  hoc  contemptu  et  aliis  periculis  ipsi  nos  non  vin- 
dicemus  per  impatientiani,  sed  respiciamus  ad  Dominum  et  oxpectemus 
eins  manuni.    Sic  coufitetur  Sanctu«  vir  Deuni  difTerre  auxiliuni  et  pro-   so 
trahere  moram  nee  deflnire  modum  aut  tempus,  quo  iuvare  velit,  sed 
ßinere  Sanctos  in  eo  sensu,  quasi  modus  et  tempus  sint  iiifinita,  ut  videantur 
quasi  inter  coolum  et  terram  pendcre  medii.    Haec  gravia  sunt  et  iniruiu 
in  modum  aggravant  tentationem.    Quare  tenenda  consolatio  est,  quam 
Propheta  hi<'  ostendit,  quod  scilicet  tentationis  erit  finis,  Sed  non  secun-    s» 
dum   nostram   definitionem,  ne   scilicet  Deo  tempus  aut   modum   prae- 
scribamuH.     Dens  enim  sicut  in  natura  sua,  sie  etiam  in  modo  agendi 
et  virtuto  sua  est  inünitus.    Itaquo  non   patitur  a   nobis  eircumscribi. 


In  XV  PsaliTios  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  123. 1.2)  127 

Hfl]  CLcli  est,  sed  mihi  non  est,  donec  mihi  manifestetur.  Fuit  hab[itator 
celi  ante  omnes  hoLmincs,  sed  milii  nihil  profuit,  donec  descend[eret  et 
loqLueretuT  et  constitueret  locum,  tempus  per  se,  dicens:  Hie  habitabo,  hie 
inveniar.  Est  creator,  sed  non  invenies,  sed  hie.  Hec  ignorant  isti  idola- 
5  [trae  PapLa,  TLurca,  filii  IsLiael  et  omnes  auctores  volunt[arianim  religio- 
num,  qni  deum  volunt  treffen  nad)  irem  fopff.  Constituendum  de  eerto 
loco,  persona;  his  habitis  postea  voca  C[reatorem,  habLitatorem  celi,  cre- 
a^torem  hominum,  benedictorem  seminis  et  frugum.  Sed  Ante  hoc  est 
fnmus  ante  ignem. 

10  'Ecce,  sicut  ocuU  servorum':  sunt  2  similitudines,  ubi  magis  urgetv  2 

suum  afLfectum,  ut  illam  orationem  q^uamvis  brevem  reddat  ardentio- 
rem:  qLuam  diu  Differt,  videt[m'  in  con^spectu  nostro  ty^rannus, 
falsos  fratres,  qui  iaetant  se  doct[ores  supra  cathLedram  M^osi,  in  loco 

3  habitabo  c  aus  habitat  4  inveniam        hie  mit  Strich  zu  habitabo  Z.  3  gezogen 

5  auctores  fehlt  8  frugum   c  aus  frugis  U  fumus  c  aus  fnmum  11  ut  c  aus  ac 

Dr]  Proponitur  igitur  nobis    hie    exemplum    patientiae,    quod    expectanda 

15  Sit  manus  Domini  et  non  dubitandum  de  auxilio  divino  seu  manu  Do- 
mini affutura.  Cum  enim  prima  syllaba  seu  potius  primus  gemitus 
orationis  incipit,  annuit  Deus  et  respondet  nobis:  fliat,  non  tamen 
debemus  statuere,  ubi,  quomodo,  quando,  per  quos  sit  daturus,  quae 
petimus.    Haec  enim  relinquenda  simt  Deo,  ut  ipse  definiat.  IsTobis  hoc 

so  agendum  est,  quod  nostri  officii  est,  ut  scilicet  oremus  et  sicut  servus 
respiciamus  ad  manum  nostri  Doniini. 

Ad  hunc  modum  docet  nos  David  suo  exemplo  et  monet,  ut  etiam 
expectemus,  non  remittamus  brachia  nee  avertamus  oculos  a  Domino, 
sed  ut  urgeamus,  instemus,  perseveremus,  sicut  Christus  quoque  monet  Sut.  le,  2ff. 

25  similitudine  illa  mulierculae  et  iniusti  iudicis,  qni,  etsi  neque  Deum 
nee  homines  timeret,  tamen  improba  assiduitate  vincitur  ad  cognoscen- 
dam  causam.  Si  enim  homo  pessimus  tam  malus  non  est,  quin  superetur 
improbitate  orandi,  quid  non  de  Deo  sperabimus,  qui  se  ultro  ad  audiendas 
preces  offert,  nos  autem  etiam  mandato  suo  cogit  ad  orandum,  imo  ut 

30  dicam,  quod  res  est,  qui  ad  largiendum  est  promptior,  quam  nos  ad 
accipiendum?  Nam  iUa  mora,  qua  auxiliiim  differt,  non  hoc  agit,  ut 
ostendat  se  nos  non  auditurum  esse,  sed  \\t  exerceat  fldem  nostram  et 
nos  discamus  cognoscere  varias  et  multiplices  rationes  auxilii  divini, 
tam  longe  positas  supra  hoc,  quod  capere  et  inteUigere  possumus.    Sta- 

35  tuamus  ergo  rem,  quam  petimus,  differri,  non  negari,  nee  patiamur 
nos  unquam  eo  adduci,  ut  moram  hanc  interpretemur  esse  neglectum; 
vult  enim  Dominus  ita  nobiscum  agere,  ut  nomen  suum  retineat,  quod 

14  certo  affutura  B  3f>  neglectam  A 


128  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Pb.  123,2) 

Hs]Davidis,  timentur,  honorantur,  et  diu  durat.  Sed  sie  faciemus  ut  i\ned:)te 
et  megbe.  VolLumus  expLCctare  et  tamdiu  auf  f  iljn  je()en,  donec  misereatur. 
Conf[itetuT  vir  bonus  et  PLius  deum  differre,  quod  non  constituit  nobis 
tempus,  definit  modum,  quo  velit  iuvare;  sinit  modum,  tenipus  infinitum 
bleiben.  Si  finis  erit,  tempus  veniet,  persona  et  omiiia,  non  nostra  deüui-  s 
tione  sed  divina.  Qui  in  tentLatione,  non  fted  deo  Q\i.  Non  ymM  deflniri 
per  nos.  Exemplum  est  hie  patientiao-  In  quacunque  trib^ulatione 
expectandum,  non  dub[itandum  de  manu  vent[ura.  Oratio  est  audita 
ad  1  syl[labam,  deus  dicit  in  c^elo:  fiat.  Nemo  oret,  nisi  constiLtuat  in 
corde:  OrabLO,  et  antequam  dixLi  Amen,  Qft"?  ia  in  CLelo.  Sed  ubi,  quo-  lo 
modo,  quando,  per  quem,  ba  jol  id)  nid)t  jdjiiefen  sed  ipse.  Sed  sufficiat, 
quod  certa  exaudLitio;  sed  quo  modo,  non  etc.  Ideo  dicit:  volLumus 
expLCctare  et  ocluIos  nostros  sie  levare  in  c^elum,  sie  urgere  orationem, 


4  modus  5l6  defenitione 

Dr]  David  in  alio  loco  ei  tribuit,  quod  scilicet  sit  'Adiutor  in  opportimitate'. 
Haec  opportunitas  deflnitur  ab  ipso,  a  nobis  non  potest  definiri.  is 

Sed  obiter  hoc  quoque  admonendum  est,  quod  Spiritus  sanctus 
hoc  in  loco  probat  oeconomiam,  quod  liceat  habere  servos,  et  simul 
significat  bonum  vitae  genus  esse  servire,  si  tarnen  accedat  fides,  Siqui- 
dem  servi  hie  inducuntur  pro  consolatione  servorum  Dei  et  probatur 
in  eis  patientia  et  fides,  quam  habent  de  Dominis,  quod  non  statim  ad  » 
primum  asperum  verbum  fugiunt  neque  ita  severitate  Dominorum  ter- 
rentur,  ut  omnem  de  eorum  benignitate  spem  abiiciant,  Sed  reapiciuut 
ad  manum  eorum,  et  expectant  miserieordiam.  Sed  profecto  loquitur 
David  de  melioribus  eervis  et  ancillis,  quam  hodie  sunt.  Nulluni  enim 
genus  hominum  est,  quod  faUacius,  negligentius  et  impatientius  sit,  etiam  a 
cum  iustissimae  causae  sunt  obiurgandi.  Quare  qui  volunt  boni  esse, 
meminerint  exemph  et  regulae,  quam  Spiritus  sanctus  hie  dicit  a  bonis 
servis  servari,  quod  non  impatientes,  non  difficiles  sunt,  sed  fideliter 
officium  faeiunt  et  respiciunt  ad  nianus  Dominoi-um  suorum. 

Praecipue  autem  hoc  in  loco  observandum  est  pronomen,  quod  non  so 
simpliciter  dicit:  'oculi  nostri  sunt  ad  dominum  Deum',  sed  addit: 
'ad  dominum  Deum  nostrum',  hoc  est,  ad  eum  Deam,  qui  manifestavit 
et  revelavit  se  nobis  in  verbo  suo.  Nam  absque  hoc  si  esset,  non  esset 
noster  Deus;  sie  Dii  Gentium  et  Idola,  quae  singuli  sibi  tingunt,  c'icuntur 
quidem  nostri  Dii,  tanquaro  a  nobis  ficti  et  facti,  sed  non  sunt  veri  Dii.  '» 
nie  aut<»m  Deus  est  'noster  Deus*,  qui  se  nobis  revelavit  in  verbo  suo 
et  promisit,  quod  velit  esse  noster  Deus  etc.  Ergo  ('arthusianus  moiiaclius 
non  habet  Deum,  quia  flngit  sibi  Deum  secundum  suas  cogitationes, 
quae  sunt  cogitationes  Satanae  et  alienae  a  verbo  Dei.    Sic  enim  de  Deo 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  123,  2)  129 

Hs]8ic  persevLerare,  bn§  tuir  simpliciter  non  ces[samus,  doneo.  exauditi.     Sic 

Christus  docet  oraie,  ubi  dicit  de  lud^ice  Iniquo,  ubi  vidua  ludiccLin  per  am.  is, äff. 
multos  dies.  Sie  f)telt  an.  'Ecce  Iniq[uu8,  qLuemquam  neq^naquam  timui; 
Iud[icabo  te.'  Ibi  pesLsimiis  homo  tarn  malus  non  est,  quam  non  supere- 
•■*  tur  probitate  orationis.  Si  Iudex  impius  potest  vinci,  multomagis  deus, 
qui  promptior  ad  largLiendum;  [SBl.  142»>]  tantum  fit,  ut  exerceatur  fldes, 
ut  discamus  rationem  divini  auxLÜii,  quod  deus  aliter  iuvet  quam  mundus. 
Ipse  differt,  profert  moram,  sed  !ompt.  'OpporLtimum'  et  ip.sum  ar-  W-  9,  lo 
t[ificem  aiiXLilii,  psalmus  9.    Nobis  ap^paret,  quasi  -negligat. 

10  'Donec':  et  fürt  similitudines  ein:  'Sicut  oculi  servorum',  ft)te  fn[edit 

et  magb  tf)un,  sed  bte  fromen.  Ego  puto  nequiciam  fuisse  servorum  apud 
ludLaeos,  qui  ex  necesLsitate  servierunt.  In  Comed[iis^  de  servis,  quod  mali 
nebLulones;  quando  homo  aliquid  coactus  facit,  facit  quidem,  sed  quando 
sperat  clam,  postea  redit  ad  Ingenium*;    quando  rusticum  mtl  ,^ititngen. 

15  Ideo  loquitur  hie  de  probis  !n[ed)t  et  macjb,  quorum  fldes  et  dil[igentia 
fuit  obedire  suis  dominis.  V^ult  dLicere:  t^un  boä)  fLtomme  f[ne(i)te  jo, 
permanent  in  famul[i  obedientia.  Non  sinunt  sibi  bland Liri  nee  iniuriis 
dominorum  avocari,  SJZifjen  fLromme  tinber.  Sic,  qui  servus,  ancil[la 
dei,  non  terreatur  ista  severitate  dei,  et  homini  non  faveatur,  lactationi- 

M  b[us^  blan[diatur  advers[ariis.  Sed  sit  servus  ut  fidelis  Joseph  Et 
ut  TereuLtius  fingit  servum  in  Andria  ^ :  quia  sumus  fldeles  servi,  non  move- 
bimur  nee  prosp[eris  nee  adversis.  Obiter  intel[Ugi  potest,  bonum  genus 
vitae  servire,  Esse  ser[vum  et  ancÜLlam  in  salutis  statu,  si  sunt  pii. 

4  iioD  (2.)  fehlt  12  über  Iud[aeo8  steht  praesertira       In  r  17  sibi]  se 

«)  Eunuch.  IV,  4,  49;  Andr.  IV,  1,  51.  '■)  Erg.  suum.  ')  D.  h.  Verlockungen. 

Dr]cogitat,  futurum,  ut  respiciat  cucuUum  suum,  ut  delectetur,  si  tam  diu 

25  stet  in  templo,  si  non  vescatur  carnibus,  si  non  prodeat  in  vulgus  etc. 
Sed  Deus  revera  talis  non  est,  sed  simpliciter  est  hocidolum  cordis  ipsius 
et  humana  opinio  sine  verbo,  imo  etiam  contra  verbum  concepta  et 
plantata  a  Diabolo. 

Ad  himc  igitur  modum  semper  accipe  'Deus  noster',  hoc  est,  qui 

30  se  in  verbo  sao  revelavit,  quem  non  flnximus  nos,  sed  qui  ipse  se  finxit 
et  pinxit  in  verbo,  quomodo  velit  coli,  adorari,  timeri  etc.  Hie  verus 
Deus  noster  videtur  quidem  saepe  esse  alienus  Deus,  qui  nos  non  respiciat, 
nee  cu.'am  nostri  agat.  Ideo  impii  homines  ab  eo  discedunt,  quaerunt 
praesidia  sanctorum  lacobi,  Petri,  nonnimquam  etiam  Satanae  et  magi- 

35  carum   artium,   quia  haec,   cum   Deus   noster  auxilium   differre   soleat, 

praesentius    iuvant;    sed    noster  Deus    ideo    solet  differre  auxilium,  ut 

nos  probet  et  exerceat  atque  sie  deducat  nos  primum    in  cognitionem 

nostri,  ut  agnoscamus  pravitatem  cordis  nostri,  quam  facile  patiamur 

Sut^erä  SBette.    XL,  3  9 


130  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  123,2.3) 

He]  Est  quaedam  mag:na  gloria,   posse  sie  celebrare  in   sacris  literis  et 

i.flPftrii.iain  celestibLUs,  ubi 'angLeli  desiderant  videre'.  (Sitel  Emph[asi8.  Deus 
noster  est  manifestatus  et  verbo  suo  declaratus.  Alioqui  non  adderet 
pronomen,  quia  Uli  dii,  quos  concipimus  nostra  devotione,  non  veri. 
Deu.s  verus,  qui  suo  verbo  revelavit  se.  [St.  143»]  Ideo  CarthLUsiani  non 
habent  deum,  quia  fingunt  deum  seeundum  suas  cog^itationes,  quae 
sunt  aliene  a  verbo  dei;  ideo  sunt  mera  idola,  quia  CarthLUsianus  credit 
dei  istius  sensum,  quod  velit  Respicere  suum  cucullum,  nee  est  Deus 
suus,  sed  opinio  in  cord^e  per  diab[olum  plantata,  quia  talis  deus  non. 
'Xoster':  qui  seipsum  exh[ibet  nobis,  non  quem  fingimus.  Et  tarnen 
fielt  jid),  quasi  in  neces[sitate  nos  deserit.  Ibi  tum  curritur  ad  Sanctos. 
Isti  praesentes  iuvant,  sed  ille  diöert,  seil,  suos  probare,  tentare,  ut  pro- 
ducat  ad  cogLuitionem  dei  et  sui,  ut  agnoscant,  quomodo  falsum  cor 
liominis  et  perfidum,  diffidLentiam  et  amorem  sui,  et  cog[no.scant  deum, 
quomodo  differat  et  tarnen  non  deserat,  quod  iuvet,  si  etiam  non  sentia- 
mus;  tum  agnoscimus  eius  bonitatem  et  nostram  maliciam.  2)a§  tt)ut 
deus  alienus  nicflt,  .sed  statim  iuvat. 

V. 3  'MisLerere':  Repetit  propter  affectuni.  'Quoniam':  causa  istiiis 
psalmi,  Quare  ora[ret:  contemp^tus  est  nimius.  lam  etiam  orare  posLSu- 
raus  contra  nob[iles,  c[ives  et  rust^icos,  quia  tantus  contemptus,  ut 
odiosum,  nisi  adesset  con.solatio  scripLturae  etc.  Maior  pars  iam  cog^itet 
vestrum:  Quis  vult  TheoLlogus,  praedicator  fieri?  inene  \o,  jcl)  ber 
J^eufel  ein  piebiger.  Et  iam  praedicatores,  qui  sunt,  confugere  volunt, 
ut  fiant  antif^ices,  quia  rust[ici  et  Sdiar[f)anjen  fludien.     Post[ea  mit 


3  addes  6  habet  8  deum  9  suus  c  au»  suum  11  tum  o 

Dt]  nos  abduci  a  vero  Deo,  Deinde  ut  dedncat  in  cognitionem  sui,  ut  disca-  u 
mu8,  quomodo  velit  nos  iuvare,  item  quomodo  possit,  longe   meliere 
et  faciliore  modo  ac  via,  quam  unqu;im  cocritarp  humana  ratio  potuit. 

v.g  III.  Miserere  nostri,  Domine,  miserere  nostri,  quia 

multum  repleti  sumus  despeetione. 
Haec  est  Psalmi  propositio  et  causa,  cur  oret,  nempe  contemptus   m 
hominum  superborum  et  .securorum,   quem  nos  hodie  quoque  nimium 
sentimus  nee  possemus  superare,  nisi  huiusmodi  exemplis  et  consolationi- 
bus  revocaremur   ad  patientiam.      Non  autem  conquerimur  tantum  de 
nostro  nialo,  maius  hoc  est,  (|uod  animos  piorum  exercet,  quod  scilicet 
videmus  illo  cont«mptu  verbi  et  ministrorum  paulatim  futurum  esse,  » 
ut  nemo  Ecclosiarum  administrandarum  munus  suscepturus  sit.     Quis 
enini   iidolcsccns   ingenio   ]iraf(litiis   simul   aetatem   et   substantiam   iilco 
yolet  perdere,   ut  tandem  pro  labore  et  pio  studio  niliil  quam  odiuiii  «t 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pb.  123,  3)  131 

Hs]  bcm  contemptLus  foltö  tnol  I)in  fomen,  ut  corrueret  theologia.      Non, 
sed  ibi  insurgeudum  et  reuitendiim  t[ota  fiducia:  Ia§  jpotten,  lachen.   lUe 
vivit  adhuc,  sed  an{)alten  ut  fid[eles  servi  et  ancil[lae.    Cives,  r[ustici  et 
nobLÜes,  Eot^tenses  loevbenö  ntd)t  enben,  quia  scriptum:  'Tu  es  sacerdos «ebt. 5,6 
5  in  eter[num'. 

[331. 143'»]  Volunt  quidera  Christum  eradLicare  nob[iles  et  rustLiei, 
et  PapListae  rooIIenS  ertoarten.  Sed  wer  ben  sacerdotem  Ijer  ab  reifft: 
'Tu  es',  illum  in  locum  eins  constituemus.  Si  non  isti,  adorabLunt  alii 
etc.,  quia  'domini  est  teiTa'.    Veh[ementer  odibilis  res,  quod  quis  scLCure  ^(.  24, 1 

10  lebt,  jol  ftubtrn,  et  cum  omnia  ^at  »ersert,  fol  etin  buigLev  etm^  ba^  ti)ot 
lüeijen.  Sic  EsaLiae  et  nllen  pLi^opI)eten  gangen.  Sed  indura,  leva  ocluIos. 
Ipsi  dabunt  poenas  contempLtus,  tu  persevera,  ora,  ut  ministerium tuum  non 
cadat.  Si  ego  iudLicare  debeo  secundum  5 sensus  et  prudeuLtiam  hu[manam, 
tum  simpliciter  verbuni  amittemus.    Et  verum  amittemus,  sed  non  ideo 


6  Christum  c  aus  Christus 
')  =  einem. 

Dr]  15  contemptum  reportet?  Sic  qui  iam  in  ministerio  simt,  cum  vident  et 
dignitatis  et  lucri  plus  esse  in  aliis  professionibus,  contemptu  hoc  eo 
adiguntur,  ut  cogitent  de  abdicanda  cura  Ecclesiarum  et  privata  vita 
minus  molesta  et  questuosiore  suscipienda.  Sic  contemptus  iste  Ecclesias 
gubernatoribus  privabit.    Quid  autem  inde  secuturum  sit,  si  ministerium 

20  ruat,  facilis  coniectura  est,  nempe  quod  simul  necesse  est  ruere  gloriam 
et  regnum  Dei  et  salutem  hominum. 

Opus  igitur  est  cohortationibus,  ne  patiamur  nos  isto  contemptu 
vinci,  sed  sinamus  tales  contemptores  suo  periculo  r  idere  et  secui-e  super- 
bire,  nos  autem  cogitemus  Deum  habitatorem  coeli  adhuc  vivere.    Qaare 

S6  tanquam  fldeles    servi    strenue    urgebimus  officium    nostrum    spe  pro- 

missionis,  quod  ipse  est  'Sacerdos  in  aeternum'   et  'ponet   inimicos  sca-|'^![-''^ 
bellum  pedum  suorum'.   Qui  hunc  Sacerdotem  de  sede  sua  pellere  poterit, 
illi  erit  impune  risisse  verbum  et  ministerium.    Docent  nos  quoque  vete- 
rum  Prophetarum  historiae,  fuisse  similem  eorum  fortimam.  Et  caput 

30  nostrum  Christus  quomodo  quaeso  a  superbis  Pharisaeis  irrisus  et  tracta- 
tus  est  ?  Quare  non  offendamur  hoc  contemptu,  ponamus  frontem  nostram 
ceu  petram  contra  superbos  et  faciamus  officium  nostrum  docendo,  Deinde 
etiam  oremus,  ut  Dominus  ministerium  conservare  velit,  quod  certe  hoc 
modo  videtur  ruiturum  esse.    Sed  etsi  hie  Vuittenbergae,  l^oribergae  et 

35  in  aliis  locis  ruet  propter  ingratitudinem,  tamen  non  ubique  ruet.  Nole- 
bant  Apostolos  ludaei,  Gentes  igitur  eos  admiserunt.  Sic  etsi  ea  loca, 
in  quibus  nunc  Euangelion  docetur,  hanc  doctrinam  propter  ingratitu- 
dinem amittent,  tamen  excitabit  Deus  alibi  Doctores  et  auditores,  ut 

9* 


132  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  123, 3.  4.) 

Hs]  ubique.  Si  hie  et  Norimbi ergae,  non  tarnen  alibi.  'Fueite  in  alium',  dicit 
Christus;  Si  perseqLUuntur  vos,  non  desistite,  sed  in  abum  ,  t)mer  fort. 
Vos  iudicatis  indig:nos  p[ecoatore8.  Si  PapListae  nohint  aud^ire,  audiant 
Tar[tari.  Si  ille  non,  Tur^cae,  Persae;  manebit  iste  Saeerdos.  Si 
non  volunt  fLideles  pfaffen,  accip[iant  falLsos  tierfurev.  Ut  hodie  muni-  » 
tisLsimae  civitates  sunt  geplagt  in  ventum,  sed  iam.  Ideo  durate,  ne  lojjen 
fatigirn,  ievte  illum  contemptum;  non  deseremus  et  expLectabimus, 
donec  etc. 

V.4        'EepLleta':  jie  fabelt  ön§  fo  Dol  emgeicf)Len!t,  ut  gleid)  Dol,  de  con- 
temptu.     Qui  sunt?    Multum;  e§  edciLt  t)n§  f(i)ter,  ba§  mir  md)t  fcbier  lo 
ert)arren  hirtben;  e?  wirb  .^uoiel.    Et  sepe  co'ritavi,  quod  velim  deserere 
offlcLium  ete.    Anima  est  repleta  nimium.    23er  jinb  jie?    'Subsannatione 


2  perseci 

Dr]  huic  Sacerdoti  regnum  suum  maneat.  Isti  autem,  qui  pios  doctores 
ita  contempserunt,  punientur  seductoribus,  sicut  ante  oculos  multarum 
magnarum  civitatum  exempla  hodie  sunt.  Boni  et  fidelis  servi  est,  non  i» 
frangi,  sed  durare  etiam  tum,  cum  sentit  se  repletum  esse  despectione 
et  quasi  rapitur  ad  deserendam  vocationeni ;  utitur  enim  Propheta  figura 
sumpta  a  poculo  sie  repleto,  ut  nihil  amplius  possit  affundi,  ut  signifieet 
istara  nauseam,  quam  parit  contemptus. 

v.4         IV.    Quia  multum  repleta  est  anima  nostra  opprobrio  20 

abundantium  et  despectione  superborum. 
Hoc  äuget  dolorem,   quod   qui  tales  sunt  contemptores,  videntur 
inipnne  id  facere,  siquidem  abundant  omni  eopia  rerum  et  in  mundo 
magni  et  clari  sunt.    Ideo  etiam  exemplo  noeent,  quod  alios  in  eimdem 
contemptum  trahunt.      David  et  alü  etiam  fuere  divites  et  opulenti,  « 
sed  videmus  eos  tot  calamitatibus  et  malis  tum  domesticis  tum  externis 
vexatos  et  exercitos  esse,  ut  eis  minime  liberet  aut  superbis  aut  securis 
esse;  sed  impiorum  alia  conditio  est,  hi  quasi  praeminm  seeuritatis  suae 
ferre  videntur  opes,  dignitates,  autoritatem  etc.     Contra  saneti  afflicti 
et  calamitoai  sunt  et  habentur  a  securis  istis  pro  fatuis  et  stultis,  Sicut  so 
Kummorum    Projjlietarum   exempla   tcstantur  et  nos  hodie  experimur; 
cum  Hummo  studio  homines  conamur  abducere  ab  avaritia,  securitate 
et  aliis  vitiis,  rident  nos,  et  <um  audiunt  de  iudicio  Dci  et  futuris  poenis, 
existimant  nos  reeitare  fal)ulam,  (jualem  Aencas  narrat  de  inferis  apud 
Virgiüuni.*     Quodsi  exercerentur  ipsi   quoque  calamitatibus   [Sg.  M]   et   « 

36  ezcorcerentur  A  ezerc«ntur  ß 
')  Aennit  VI,  384(1'. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  123,4)  133 

He] opulentorum' :  i.e.  bte  ftol^en  tropffen,  bie  Rteges,  bttjcfiofe,  bturger 
et  nob[iles,  gl)et  cum  gloria  ad  eonculcandum  ELuangelium  [SBl.  144»]  et  qui 
volLunt  esse  Christi.  Ut  tum,  quando  viderunt  Ioel[em,  les^aiam:  is 
est  fatuus,  betlet,  v[ult  solus  sapere,  est  insanus.  Sic  omnibLUS.    SuperbLi 

5  et  Uli  securi,  quia  opulenti,  i^ut  tnadit  mut.^  ®[at)tb  toax  aud)  reid),  sed 
dominus  dabat  tantum  efjig,  ut  nun  etc.;  i.e.  jie  (}aben  haö  lauter  ge* 
jpot  etc.  Quando  hodie  dicitur  rusticis,  ut  timeant  deum,  quia  veniet 
ext^rema  dies,  lad^en;  nobile«  fhtd}en.  Ideo  sumus  subsannatio,  irrisio 
istorum  superbLorum.   Si  esset  contemptus  non  securorum,  ut  infirmorum. 

10  Sed  isti  satis  habent  opum,  sanitatis  etc.  Ideo  non  ablajfcn  a  studio, 
a  confessione  verbi  et  ministerio  verbi  propter  contempLtum.  Maiores 
sunt  promis^siones  dei  quam  contemp[tus,  quia  nostrum  ministerium 
in  hoc  gloriatur,  quod  deo,  habitLatori  ceü,  placeat.  Si  omnes  rident 
princip[es,  r^eges,  manent  nobiscum  Mich[ael,  GabLiiel,  et  deiis  coronabit. 

15  Interim  feramus  illum  contemptum  et  lajfen  jie  ein  gut  iar  ijüben  mit 
freien,  jauffen  et  loachLimicos  jamlen. 


5  mut  c  aus  gut 

')  Unsre  Ausg.  Bd.  19,  372,  26. 

Dr]haberent,  sicut  Psalmus  nonus  precatur,  'magistrum,  qui  doceret  eos  esse  W.»,  21 
homines',  aliter  sentirent.     Sed  quia  hoc  non  fit  et  occasiones  securi- 
tatis  et  contemptus    sibi   videntur  habere,   ferendi  sunt  et   contra  eos 

80  cum  Davide  orandum  est. 

Sic  hie  est  Psalmus  tum  exemplum  tum  consolatio,  ne  a  studio 
et  confessione  verbi  seu  ministerio  patiamur  nos  abduci  propter 
securos  contemptores,  sed  ut  potius  nos  potentia  et  promissionibus  Dei 
consolemur  et  cogitemus,  quando  nos  securissime  rident  sapientes  mundi, 

M  haeretici,  Pontiflces,  Pharisaei,  vicissim  eos  rideri  ab  Angelis  et  toto 
coetu  sanctorum,  Nos  autem,  si  fortiter  perstiterimus  in  nostro  officio, 
coronam  ab  ipso  Christo  impositam  portaturos  esse.  Haec  spes  retinenda 
est  piis  Doctoribus  et  interim  contemptus  ille  ferendus  et  devorandus 
est,  donec  experiantur  impii,  quem  riserint.    Amen. 


134  In  XV  Psalinos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Psal.  124,  1) 

Hs]   23.  üecemb.l  CXXIIII.  PsalOlUS. 

^•'  'Nisi  Dominus  erat  in  nobis':   Iste  psalmus,    sicut   habet  tit[ulus, 

est  etiam  1  de  DaTidicis,  sicut  scitis,  psalmos  Davidicos  praecipue 
habere  illum  sup[erbuin:  et  1.  afLfectum  fidel  in  theoLlopia  et  proprietatem 
in  .crammatica.  Summum  huius  psalmi  jrLratiarum  actio  pro  conserva-  * 
tione  et  libLeratione  istius  rLegni  et  sa[cerdotii  vel  totius  popLuli  Israel. 
''  9,i!s''  Quia,  ut  scitis,  et  etiam  Mloscs  ad  popLuhim  loquitm-  iis  verbis:  'Con- 
iunxit  se  dLominus  patrib[us  tuis  et  tibi,  non  quia  eratis  pliyes',  me- 
liore.s,  'cum  istae  ULationes  g^entium,  quas  expeUet  dLominus,  sint  plures 
et  forLtiores  te',  'sed  quia  promisit  PLatribus  tuis',  ideo  propter  nomen  n> 
tuum  facit;  [St.  144'»]  et  histoLria  satis  testatur  hunc  popLulum  positum 
in  medio  jr^entium.  Ibi  Reges  Phili^istaeonim,  MoaLbitarum,  AnimoLni- 
tarum  et  aliarum  gLcntium,  qui  omnes  unanimiter  ext[remo  odio  perse- 
cuti  sunt  hLunc  popLuhim.  QLuamquam  fuit  magnus  I)auffen,  quod  multa 
centena  fuit  milia  istiu.s  pop^uli,  ut  scripLtura;  tarnen  latitudo  terrae  in-  i» 
dicat,  quanta  fuit  paucitas  res^pectu  aliorum  regLnorum;  fuit  regnum 
exiguum  contra  tot  reg^na  ine  ir^cuitu,  que  nihil  agebj^ant,  susp[ectabant, 
quam  ut  istud  E^egnum  funditus  eradicaretur;  hoc  vidit  DLavid.  Ideo 
laudat  deum  serVatorem  istius  pop^uli  contra  tot  draLCones,  leones  et 

Dt]  psalmus  cxxiv.  «, 

Nisi  quia  Dominus  erat  in  nobis. 
Hunc  Psalmum  primum  affectus  fulei  in  Theologia,  secuudo  pro- 
prietas  in  Grammatica  arg\iit  Daridis  esse.     Haec  enim  diio  praecipua 
sunt,  quae  habet  prae  alüs,  qui  Psalmos  scripserunt.     Est  autem   hie 
Psalmus  gratiarum  actio  pro  dono  et  misericordia  Dei,  quod  conservat  »» 
regnum  et  sacerdotium  vel,  ut  clarius  dicam,  totuni   populum   Israel. 
6.moit»,i.j  Sicnt  enim  scitis,  et  Moses  ad  populum  loquitur  Deuter.  7.,  Non  quia 
vincerent  numero  cunctas  gentes,  iunctus  est  eis  Dominus,  cum  potius 
Omnibus  populis  essent  pauciores,  sed  quia  Dominus  elcgit  eos  et  custo- 
divit  iuramentum,  quod  iuravit  patribus  eorum.    Testantur  autem  histo    jo 
riae  et  satis  id  ex  descriptione  terrae  sanctae  ostendi  potest,  fuisse  hunc 
populum  positum  in  medio  gentium,  tanquam  oviiini  caulam  in  vastissima 
sylva.    eingebaut  eos  Reges  Syriae,  Aegypti,  Ammonitarum,  IsmaeUta- 
rum,  Moabitarum  etc.,  qui  omnes  unanimiter  cxtremo  odio  eos  perseque- 
bantur,  accendent«  Satana  odium  eo  consiho,  qu<>d  optabat  cuitiim  et  i» 
verbum  Dei  oppressum  esse.    Etsi  autem  populus  Israel  satis  numerosus 
fuit,  tarnen  respectu  vicinanim  gentium  fuit  tanquam  iina  aliqua  civitas 
collata   ad   ampli.ssinuim   rcginim.      Hoc  periculum   videt   David  et  Deo 
agit  grutias,  quod  suum  populum  contra  furorem  tot  leonum  et  draco- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1,033.    [1540.)    (Pe.  124,  1)  I35 

Hslfuxores  istarmn  g[entmm.  MagLnum  miraLCuluin,  potuisse  perseverare 
in  suo  ELegno  et  SLUum  aumm  eruere  fm-entibus  etc.  lam  cum  res  periit 
et  tantum  scripta,  videtur  res  levicula  et  neminem  movet. 

Laiid^at  et  g^ratias  a^git  Deo  conser[vatori  liberati  istius  parvi  et 
5   contempti  pop[uU  contra  vires  et  fiirorem  tot  regLiim  in  circnitu  etc. 
Nobis  licet  canerc  non  contra  unum  popLulum,  Regem,  sed  et  nos  circum- 
vallati  '7  demonibLUs',  ubi  prius  1;  habemus  in  cirLCuitu  nostro  totummotti).  13,45 
mimdiim  secimdum  ps.  2.:  'Eeges  consiu'gunt'  etc.    Non  est  mag[istratus'«|.  2,  a 
tam  parvTis,  jd)iffertd)en  burgLev",    ftabt[ned}t,  mu«  bie  fu£i  lüijjd^en  an 

10  bem  ©Ltiangeltiim.  Iste  est  mundus,  sed  gnab,  si  solus.   Sed  postea  Demon 

cum  suis  imiLversis  ang[elis,  'Portae  terrae  et  inferorum',  tot  Pontifices,  MaM.ie, is 
reges,   divites,    pot^entes   acerrimi   hostes;   et   postea   regna   demonum. 
Idee  circumsepti  infinitis  milib[us  demonum.    3.  hostis  infra  nos,  sanc- 
tis[sima  nostra    domina    caro,    qui    divex^at    nos  peccatis    sine    fine  et 

15  perturb[at  conLScientiam,  tollit  quietem  et  impugLnat  fidem  et  'pug- 
contra'  etc.  Ideo  cantabLimush^uncpsalmum  Christo,  quod  nos  etEcLcle- 

Dr]num  servat,  ut,  quamvis  acerrimo  odio  eum  oderint  et  omnes  simul 
extinctum  et  radicitus  vastatum  cupiant,  tamen  frustra  id  conentur. 
At  sane  magnum  miraculum  est,  si  quis  hoc  recte  aestimet,  potuisse 

20  hunc  populum  manere  tot  diabolis  contra  eum  furentibus.  Sed  post- 
quam  res  periit  et  haec  tantum  in  libris  scripta  leguntur,  videntur  levicula 
esse  nee  satis  movent  animos. 

Samma  igitur  Psalmi  est,  quod  hortatur  suos  ad  gratiarum  actionem 
et  laudem  Domini  Dei  sui,  conservantis,  defendentis  et  liberantis  istum 

25  parvum  populum  contra  insidias  et  vim  tot  populorum  et  regnorum 
in  circuitu,  odientium  et  persequentium.  A  nobis  quoque  recte  canitur, 
non  solum  contra  nostros  adversarios,  qui  palam  oderunt  et  persequuntur 
verbum,  sed  etiam  contra  spirituales  nequitias.  Seimus  enim  ex  Buangelio, 
quod   insidiantur  nobis  'septem  daemones',   ubi  antea   ab  uno  tantum  matt^.  12, 45 

30  periculum  erat.     Hi  non  cessant  totum  mundiim  contra  nos  concitare, 
iiixta  secvmdum  Psalmum,  ut  fere  nullus  tam  contemptus  Magistratus  *(.  2, 2 
Sit,  qui  non  palam  ostendat  se  Euangelio  adversari.  Sed,  ut  dixi,  tole- 
rabile  esset,  si  solum  mundum  sustineremus  hostem  et  non  etiam  Satan 
cum  Omnibus  angelis  suis  et  'inferorum  portis'  contra  nos  saeviret.    Sed  swatt^.  16,  n 

36  ne  sie  quidem  satis  molestiarum  et  periculorum  est,  accedit  etiam  tertius 
hostis,  qui  est  contra  nos,  quem  ubique  nobiscum  circumferimus,  alimus 
et  delicate  habemus,  nempe  sanctissima  illa  domina  Caro,  vetus  'meretrix',  off.  n,  1 
quae  assidue  nos  vexat  peccatis,  tollit  quietem,  impugnat  fidem,  'militat  iRöm.  7, 23 
denique  in  membris  nostris  contra  spiritum'. 


36  intra  B 


136  1"  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  124,  1—3) 

Hs]  siam  ass^idue  eonservat,  dcf^endit  et  libLerat  ab  istis  OLmnibu.s  hostib[US, 
ut  afTLnoscamus  magnificum  miia[Ciilum,  posse  consistere  EcLclesiam, 
iinum  Christianum,  pastorem  salvum  [331. 145»]  et  defensum  contra  tot 
bestes,  quos  patitur  a  .sua  C[arne,  mundo,  f^alsis  fratribLUs.  Hoc  miraLCU- 
lum  vidit  David  et  libLcnter,  ut  eciam  pop^ulus  vidLeat.  Ideo  in  ea  g^ratia-  » 
lum  a[Ctioneerudit  eos  et  optat,  ut  Is^rael  agLnoscat  hoc  miraLCulum.  Sic 
incipit  et  dicit  pro  suo  popLulo,  quo  ad  histOLriam,  deinde  quo  ad  nos. 
In  ipso  exordio  gLratiarum  actionis  mox  vertit  et  apoLstrophen  facit 
ad  popLulum  suum,  ut  agLnoscat  hoc  miraLCulum;  sie  laud^at  et  g^ratias 
aLgit  pro  conservato  E^egno  et  sacerdotio  defenso  et  liberato.  2ld),  ut  w 
omnis  sie  g^ratias  aLgat.  Est  mixta  oratio  et  doct[rina.  Eethor,  dial^ee- 
ticus  et TheolLOgus.  Sed  ipsi  invertunt:  Non;  ideo  solus  canit  cum  iis  etc.: 
Non  sie  fac,  popule;  ut  et  nos  non.  Nisi  E^ex  AegLjrpti  et  habLeremus 
tam  fortes  vires  et  equos,  secios  ELegem  Syriae,  Edemitas,  —  bas  t^uts. 

Dr]  Cum  igitur  haec  pericula  Ecclesia  snstineat,  canamus  nos  queque  u 
in  Christi  laudem  hunc  Psalmum,  quod  nos  sua  membra  assidue  eonservat 
ab  istis  hostibus  omnibus.  Ingratitude  namque  extrema  esset,  hoc  mira- 
culum  non  agnoscere,  qued  Ecclesia  consistit,  quod  sunt,  qui  Christum 
vere  docent,  confitentur  et  credunt,  utcunque  Satan  saeviat,  utcunque 
mundus  et  falsi  fratres  insidientur,  utcunque  denique  caro  nostra,  tan-  so 
quam  indemita  bestia,  reluctetur  verbo  et  fidei.  Hoc  igitur  est  bene- 
ficium,  qued  David  hie  praedicat  et  optat,  ut  id  sui  queque  discant 
intelügere  et  pro  ee  agere  gratias.     Ideo  dicit: 

v-i  I.   Nisi  Dominus  fuisset  nobiscum.  sie  dicat  Israel, 

V.2  II.  Nisi  Dominus  fuisset  nobiscum.  cum  exurgerent  a» 

homines  contra  nos, 

^■3  m.  Vivos  nos  deglutivissent,  cum  irasceretur  furor 

eorum  contra  nos. 
Hie  vides  statim  in  ipso  exordio,  quomodo  se  vertat  ad  populum 
et  hortetur,  ut  haec  verba  una  canere  et  miraculum  hoc  iutelligere  ac   so 
Deum  laudare  eique  gratias  agere  veUt  pro  isto  regne  sie  mirabiliter  con- 
servato.  Est  autem  non  solum  doctrina,  ut  sie  faciant,  sed  quoque  votum 
seu  oratio,  qua  precatur  et  optat,  ut  hoc  faciant.  Ac  signiflcat  sano  oratio 
haec  seu  afifcctus  Israelem  eiusmodi  esse,  ut  sinat  Davidcni  canere,  quae 
velit,  ipse  autem  canticum  hoc  plane  pervertat  et  tribuat  ista  beneflcia   ji 
non  Domino  Deo  sue,  sed  Begibus  Aegypti,  Syriae,  sociis  Edomeis  eU\, 
ac  (licat:  Nisi  Hex  Aegypti  esset  nobiscum,  Nisi  Eex  Syriae  esset  nobiscum, 
vivoB  deglutivissent  nos  inimici  nostri.     Notum  enim  est  ex  historiis, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124,  1-3)  137 

HsJIdeo  est  c[iirmen  Davidicum,  qui  seniper  solet  ärgere  1.  praecepLtum. 
Ideo  popLiilum  hie  l8[rael  ducere  v^ult  ad  practicam  et  u.sum  1.  prao- 
cep[ti:  nee  Elbx  egypti,  Syriae,  Israel,  nee  arcus,  gladius,  viri  et  equi. 
Sed  quod  hab^etis  victo[riam,  non  est  arcuiim,  vironini,  .sap[ientiae, 
•■>  iustitiae,  auxiliorum  a  vanis  viris.  Sed  'Dominus'.  lara  ju  SÖLittenberg 
ein  jd)Ut  et  maU,  et  magnam  fidLUciam  H[abemus  in  armaLturis  et  sap^ien- 
tia.  Sed  quando  ad  treffen,  ^^  ^elt  nirf)t.  (S'3  f)etft  md)t  fo:  parate  arma, 
munite  portas,  accingite  glad[ium;  —  sit;  Sed  .scribe  bniber:  Non  in 
istis,  non  in  forLtitudine,  equi[tatu,  sed  etc.    Ut  p^arvus  David  f)at  ber,  i.©am.i7,34ff. 

•«  loolff,  leones,  Gol^iath,  —  quibus  gladLÜs?  Non  cantab[itis:  Nisi  glLa- 
dius  fuisset  acutus  et  fortis  rex,  essemus  vorati;  Sed:  'Nisi  Dominus', 
ille  utitur  raanibus,  tibiis,  equis,  muris,  bombardis.  G[entes  dix^erunt, 
fort[unam  facere,  qui  nihil  habLuerunt  quam  idolum  virium  et  sap^ientiae 
propriae.      [SBl.  146^]    Sed  illi  sunt  eruditi  the[ologi,  qui   non  solum  res 

IS  habent  ut  g[entes,  sed  etiam  noverunt  res.    Sa.l[omon:  'quaecunque  vic- ®t>t- 21.31 


')  =  Waa.  I 

Dr]  quantum  semper  auxiliis  Gentilium  et  vicinorum  Eegum  confisi  sint. 
Est  igitur  haec  Davidis  vox  vox  fidei,  qua  urget  primum  praeceptum 
et  conatur  per  experientiam  populum  suum  deducere  ad  practicam  primi 
praecepti,  ut  doceat  non  gladii,  non  arcus,  non  murorum,  non  sociorum 

20  beneflcium  esse,  quod  vivnnt,  spirant,  salvi  et  tuti  sunt  ac  pace  fruuntur, 
sed  so'ius  Domini.  Hoc  caro  non  credit,  ideo  Canticum  hoc  adhuc  hodie 
mutat  et  aliis  verbis  canit,  sicut  etiam  nostri  homines  facto  probant. 
Istae  munitiones  et  aggeres,  quibus  hanc  urbem  cingunt,  quid  aliud 
loquuntvir,  quam  quod  stolidi  homines  his  praesidiis  nituntur  et  firma 

25  satis  putant,  quibus  defendamur  contra  vlm  hostium  ?  Sed  si  prae- 
sidium  divinum  non  esset,  de  quo  David  canit,  una  hora  doceret  muni- 
tiones istas  ne  quidem  muscae  impetum  sustinere  posse.  Quia  etsi  muni- 
tiones, propugnacula,  gladii,  machinae  sunt,  quibus  contra  hostes  possu- 
mus  uti,  tamen  verbum  Domini  docet,  Non  in  curribus,  nee  in  equis,  non 

30  in  arcu,  nee  gladio,  non  in  tibiis  viri  et  fortitudine  equi  esse  salutem, 
Sed  sicut  David  dicit  (qui  etiam  regnum  habuit,  qui  fudit  Gohad,  qui 
ursum  et  leonem  occidit):  'Dominus,  qui  me  liberavit  a  leone  et  urso, 
etiam  a  Philisteo  hoc  me  liberabit',  1.  Sam.  XVn.,  Item  sicut  hie  dicit:  •■  S"""- 1'' " 
'Nisi  Dominus  esset  nobiscum'  etc. 

35  Dominus  igitur  cum  armis  et  gladiis  nostris  utitur,  imo  cum  ea 

regit  et  gubernat,  tunc  sunt  foelicia,  cum  non  gubernat,  etiam  obsunt. 
Id   quod   Gentes  etiam  intellexere,   quae  tamen  nihil   quam  flduciam 


32  liberavit  me  B 


138  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124,  1—3) 

Hsjtoria  datur  a  Deo';  gLcntes  accipLiunt  res,  sed  non  coü^nosciint,  a8crib[unt 
fort[iiiiac.  Ideo  patres  et  popLulus  dei  agnoscit  dona  et  intelLÜgit  propter 
se  fieri,  ita  non  g^entes.  Ideo  quod  simus  tuti,  victores,  est  divinuna 
(lomim.  Quo  non  donante  tnistranea  arma,  quo  donante  frustra  dia- 
bolus,  mundiis  pugLnat.  ^a«  I)eift  1.  praecep^tum:  'Ego  dominus  Deus 
3or.*,  istLUUs'  et  tu  popLulus.  'Ego  vivus'  etc.,  ]!fisi  \c^ii  ha  ju:  'quomodo  Deus'^, 
—  bud)?«,  toal,  sap^ientes,  fortes,  ro§,  reuter,  gelt,  gut  nihil  cfLÖciunt. 
Ideo  canant  alii:  Nisi  arciini,  R|egem  Pi-ancie,  Veneti,  Nisi;  Prineipem, 
DLUcem  GLeoigium,  periremus,  —  Nihil.  Simus  nos  parvuli,  contempti, 
sint  multi,  fortes,  divites,  Sed  dLCus  nobiscum.  Nos  non  fidimus  C^ae- 
sari,  armis.    Seft  er  mtdf)  ftecfen,  tum  amisit  suum  hoLininem.    Impossibile 


2  dei  o  9  Nihil  c  au$  (Sirnj^us)  10  sint  o 

')  Erg.:  velit. 

Di]  propriae  sapientiae  et  virium  habuere,  et  tarnen  senserunt  nee  sapientiam 
nee  vires  per  se  valere.    Ideo  tribuerunt  omnia  fortunae,  eam  dixerunt 
esse  gubernatricem  eventus  in  bello,  ac  non  tantam  industriae  et  virtutis 
in  Imperatorc  diligendo  rationem  habuere,  quantam  fortunae  et  foeli-   n 
citatis.    81  rem  habuere  quidem  usu  edoctae,  sed  causam  non  intellexe- 
runt,   quam  nobis  ostendimt   Sa<?rae  literae,  dicentes,   quod   Deus  est, 
qui  dat  salutem  Eegibus,  Sicut  David  hie  etiam  testatur,  tautum  Doraini 
beneficium  esse,  quod  populus  iste  tam  varie  afflictus  tamen  non  possit 
opprimi,  sed  vincat.    Hie  cum  victoriam  non  donat,  frustra  sunt  arma.    so 
Cum  donat,  etiam  frustra  est,  quicquid  mundus  armis  et  omni  vi  contra 
molitur.    Ad  hune  modum  decurrit  ad  primum  praeceptum  et  excludit 
simpliciter,    quicquid    non   est   Deus,   nempe   exercitus,   gladios,   arma, 
munitiones,  sapientes  homines,  industrios,  fortes,  pecuniam,  quam  nervös 
belli  appellant,  ac  dicit  omnia  illa  coniuncta  non  potuisse  servare  hunc  2» 
populum,  sed  Dominum  servasse. 

Haec  nobis  quoque  discenda  sunt,  ut  sciamus,  quibus  praesidiis 
vere  et  tuto  niti  possimus.  Alii,  qui  diversum  canunt,  eos  sinamus  sua 
spe  fnii,  dum  discant  et  experiantur  eam  frustra  esse.  Sicut  Pontifex 
canit:  Nisi  Rex  Oalliae  esset  nobiscum  etc.  Sic  nostri  Episcopi  canunt:  so 
Nisi  Dux  Georgius  esset  nobiscum  etc.  Hi  enim  sunt,  in  quorum  opibus, 
potentia  et  armis  impü  homines  confidimt.  Canant  igitur  quamdiu  übet, 
fiet  tandcm.  ut  deficiat  vox  eorum  et  cantus  tam  alta  voce  coeptus  oxcat 
in  asininam  rauccdiuem.  Nos  ijuidem  pauci  et  conlcnipti  suniiis,  coulra 
Uli  gloriosi,  multi,  divites  et  magni.  Sed  erimus  Dei  beneficio  superioros  st 
et  inaiH-biiiius  iiivicti.  si  nuxbi  Dominum  nobiscum  liabemus  et  non 
iiilimur  liumanis  praesidiis,  sed  Doniini  auxilio.  Inii>ossibilc  enim  est 
credentem  deseri.  Sic  inculcat  david  primum  praeceptum  in  hoc  versiculo. 


Tn  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124,  1-3)  139 

Hs]  confidenteni  deo  relinqui.  Ipse  v|^iJt  1.  i)rae[ceptnm  ei[)ültcn,  quod  sit  etc. 
Ibi  indLicat  David  cum  ista  part[icula,  hab[ere  se  popuilum  satis  mcre- 
dulum.  Ad  bLeneficium  dicit  sie  etc.,  aliis  praedicat,  sed  non  credunt. 
Sic  et  nos  debLcmiis  canta[re,  sed  PapListae,  ScliLwermeri  et  nostrum 
5  miilti  etiam  non  facimus.  Tarnen  pars  IsLrael  facit.  Est  fortisLsima  Sinec- 
dLoche,  quando  vocatur  Is^rael,  qLuasi  d[icat:  baä'  tiein  fjeuffLiein,  biic 
'7  mÜLia',  alü  non  faciunt.   Nisi  aurum,  argi^entum,  munitiones  facerent  etc.  i-»»"-  «9. ' 

'Nisi,  cum  exurgerent':  Ibi  etiam  Eethor  est  David.      lam  dixitv.  2 
dialLectice  in  sua  gratitudine,  g[ratias  a^gendas  deo  pro  defensLione.   lam 

10  amplif^icat  hanc  magLnitudinem  miraculi:  homines  iratos,   multos,   et 
valde  multos  et  superbisisimos  homines.     Nonne  mag[num  miraLCulum 
dicit  ?    Nos  'fex  orbis  tLotius'  et  'exiguus  grex'  dei,  homines  insurgLunt,  i.  e.  aui.i'a/aa 
totum  genus  huma^num  contra  nos.   [581.146*]   Literae  non  medie,  sed 
distingLue,    quae    diab[ohis   et   deus:    1.  bte  Seilte,    E^eges,    principLCS, 

15  sapLientes,  divites  et  quocunque  modo  pollentes,  E[ex  Aeg[ypti,  Syrie, 
Chaldei.  ©g  t}etft:  mundus;  homo  i.e.  mundus  insurgit  contra  nos.  'Nos' 
3  bucfiLftciben  sumus,  übLenter  exLtinctos  Nos  facerent  subito,  ut  nihil 
essemus,  et  tanta  vis  eorum,  ut  devorLare  nos  possent  vivos.   Ibi  videtis, 

14  deos  18  vis]  vlx       et  tanta   vis   eorum   mit  Strich  zu  Z.  16   mundus  insurgit 

contra  nos  gezogen       über  devorLare  steht  absorLbere 

Dr]         Est  igitur  hie  grandis  Sinecdoche  in  vocabulo  'Israel'.    Maior  enim 

ao  pars  populi  cecinit,  sicut  dixi  iam  canere  Papistas  nostros:  Nisi  Eex 
Aegypti,  nisi  Eex  Syriae  esset  nobiscum,  Deo  protectori  vero  et  unico 
laudem  protectionis  non  tribuerunt.     Hoc  enim  non  totus  Israel,  sed 
'septem  millia,  quae  Dominus  sibi  reUqua  fecit',  faciunt.   Alia  tota  multi-i-S5n. i9,i8 
tudo  tribuit  id   opibus,   potentiae,  industriae,   viribus  humanis.      Ideo 

25  hortatur  David  et  repetit:  'Nisi  Dominus  esset  nobiscum,  dicat  nunc 
Israel.'  Quid  autem  opus  esset  repetita  exhortatione,  si  omnes  sua  sponte 
agnoscerent  hoc  Dei  beneficium  et  non  maior  pars  esset,  quae  huius 
beneficü  alias  causas  esse  putaret? 

Sed  hie  David  se  ostendit  Ehetorem  quoque  esse.    Dialectice  dixit 

30  esse  Deo  agendas  gratias  pro  conservatione  et  defensione  huius  regni. 
Nunc  Ehetorice  ampliflcat  periculum,  cum  dicit:  Homines  insurgunt 
contra  nos.  Est  enim  Emphasis  in  vocabulo  'Homines',  quasi  dicat: 
Nos  ludaei  sumus  quasi  ultima  fex  orbis  et  minima  homimim  portio. 
Insurgunt  autem  contra  nos  homines,  hoc  est  Eeges,  Principes,  Divites, 

35  Sapientes  et  quicquid  in  hoc  seculo  potens  et  magnum  est,  hi  omnes 
non  adversantur  nobis  nee  oderunt  nos  communi  modo,  sie  contra  nos 
insurgunt,  ut  conentur  plane  nos  delere  et  opprimere.  Si  enim  ad  Orientem, 

29  hie]  haec  29  osteudit  se  B 


140  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540]    (Ps.  124,  1—3) 

Hs] I^iebe  f inbcr  Q^L^ad)  quanta  nostra  pars  contra  AegLyptum,  contra  meri- 
[diem,  Orientem,  üccidentem;  sumus  erga  ipsos  nt  ovicnla  gegen  cen[tiim 
v.siuolff:  'ednnt  eam,  autequam  ftirbt'.  Magnitudo  peiicnli,  etiam  niiracnli, 
quod  tarn  parvrihim  gregem,  quod  tanto  auxLilio  et  magnifico  miraLCulo 
defendit.  Sic  nos  videmus.  Si  deus  permit^tit,  unus  magmis  diabLolus  s 
totam  EcLClesiam  et  involveret  orbLcm  terLranim  mortibLUS  et  cedib[us, 
et  PLrincipes  et  ELeges  possent  quoque.  Et  inter  nos,  qui  I)ulffen,  eradicent 
et  negarent.  Ideo  violenta  potentia  dLivinae  maiestatis,  quae  maior 
diab^olo.  Ideo  certum,  Nos  habere  angLelicam  et  divinam  manum,  quae 
SBotis.  16, 16  Nos  sustentat,  qnia 'portae  inferi'  exa«erb[atae  nostro  verbo.   Ideo  quod   lo 

2  cenitum]  sed 

Dt]  ad  Aquilonem,  ad  Septentrionem  et  Meridiem  te  vertas  et  consyderes, 
quot  et  quam  ampla  regna  nos  cingant,  quae  omnia  capitali  odio  contra 
nos  incensa  sunt,  plane  iudicabimur  similes  oviculae,  quam  centum  lupi 
circumstant  et  omni  momento  irruere  et  vorare  eam  conantur.  Quod 
igituT  sumus  incolumes  et  nostrorum  hostium  conatus  vani  sant,  hoc   u 

suMa,  s>  agnosce,  O  Israel,  Dei  beneficium  esse,  qui  tam  'parvum  gregem'  tarn 
magnifico  miraculo  defendit  et  servat. 

Ad  hunc  modum  cum  nos  hodie  nobiscum  rationem  inimus  mirabilis 
gubernationis  divinae,  cogimur  fateti  tantam  esse  Satanae  potentiam, 
ut  unus  eius  angelus  uno  momento  omnes  nos,  qui  Cliristum  docemus  m 
et  confitemur,  posset  occidere  et  totum  orbem  involvere  caedibus.  lam 
palam  est  multos  esse  Principes,  quorum  studia  omnia  spectant  ad  nos 
opprimendos.  Hos  accendunt  et  adiuvant  impia  turba  Pape,  Pontifices. 
Episcopi,  Monachi  etc.  Contra  hos  tantos  viros  quid  dicemus  aliud 
esse,  quo  servamur  et  defendimur,  quam  quod  Dominus  conclusit  super  « 

3tt.  1»,  «0  nos  firmissimam  manum,  quae  ceu  'aeneus  murus'  stat  immota  et  excipit 
ac  depellit  tum  mundi  tum  Satanae  violenta  iacula,  quibus  omnibus 
momentis  petimur.  Quod  igitur  vivimus,  quod  docemus  iara  verbum 
Dei,  quod  vos  id  auditis,  quod  in  Ecclesüs  est  locus,  in  quo  baptizamus, 
quod  ininistri  sunt,  qui  Sacramenta  administrant  et  verbo  gubernant  » 
Ecclesias,  haec  omnia  certum  est  Satanam  non  posse  ferre.  Quare  portas 
inferorum  commovet  et  tamen  cogitur  ferre  propter  potentiam  regis 
nostri  Christi,  qui  sedet  ad  dexterani  Dei,  hunianis  viribus  nuUo  modo 
possent  haec  dofendi  et  rctineri.  Quodsi  nonnunquani  succedit  conatibus 
Satanae,  ut  Ecclesias  perturbet,  Doctores  occidat  et  similia  faciat,  haec  »» 
fiunt,  ut  Deus  ost«ndat  nobis,  quid  omni  momento  Satan  posset  faccrc, 
nisi  ci  divina  potentia  obsisteretur,  ut  scilicct  ambulenuis  in  timorc  Dei 
et,  cum  Davide  agnoscentcs  hoc  beneficium,  assidue  id  a  Deo  rogeraus. 

10  tantum  ß  24  hu  Unta*  rire«  B 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]   (Ps.  124,  1—3)  Ul 

Hs]vivimus,  docemus,  est  dLivina  potentia,  quod  Jaiiff  ftetn  et  concoLidia 
stat,  et  diabLoliLS  muS  leiben.  Ipse  habet  digLitos  et  brachia,  et  tarnen 
non  audet.  Interdum  1  vel  2  f)inteijft,  ut  submergatui'.  Per  hoc  in- 
dicat  deus,   quid  posset  diab[olus,  ut  cogLnoscamus,   quid   deus  nobis- 

5  cum  agat.  Sic  omnibus  posset  facere.  Ideo  canimus  ut  ipse^,  quod 
nostri  Aeg^ypti  Reges,  Sy[riae  non  sint  nostri  muri,  sedp  otentia  dei.  Sic 
discite  1.  praecep[tum  et  confirmamini  in  potentia  una  illius,  despLerate 
de  vobis  et  proücite  in  ülius.  Qui  infirmus,  ut  cog[itet  Christum 
regnare.    'Nemo  rapit',  loh.  10.,  'quia  pater  maior  omnibus'.     [SBI.  146 •>]  30^10,29 

10  Hec  nostra  consolatio.    Interim  jol  man  ntcf)t  bamntru  curas  EcLclesiae 
et  polLitiae,  ta^  id)  brumb  md)t  roolt  praedicare,  bapLtizare.  Deus  mirbt^ 
irot  mari}en.     Et  PoliLtici:  non  vol[umus  urbem  munixe,  sed  apertis^; 
sed  muni^re Civitatem, gubernaLre  et  condeLie  leges.  Et  die :  'Nisi  dominus',  *f.  127.  i 
nihil  fit.    Sic  lege,  praedica,  bap^tiza  etc.  et  die:  'Nisi'.   Et  dominus  V[ult 

15  politicam  conservare  istis  mediis,  armis,  leg^ibus.     Sic  EcLclesiam  con- 

')  Nämlich  David.  ")  Erg.  portis  relinquere;  siehe  unten  Z.  35. 

Dr]  Discamus  igitur  cum  Davide  canere:  'Msi  Dominus  esset  nobiscum, 
cum  homines  contra  nos  insurgerent,  deglutivissent  nos.'  Non  enim 
vires,  non  opes,  non  sapientia,  non  iustitia  nostra  nos  servant,  Sed  virtus 
et  potentia  omnipotentis  Dei,  quae  nobis  proponitur  in  primo  praecepto, 

20  ut  in  Deo  habeamus  positam  flduciam  omnem,  de  nobis  autem  et  nostris 
viribus  desperemus  ac  nos  proiiciamus  in  certiorem  ac  meliorem  poten- 
tiam,  quae  est  divinae  vtrtutis.  Cum  enim  sentimus  nos  esse  inflrmos, 
non  debemus  ideo  desperare,  sed  respicere  ad  Christum  et  sperare,  quia 
Christus  est  omnipotens,  sicut  consolatur  in  loanne,  cum  dicit:  'Confldite,  305. 16,33 

35  ego  vici  mundum',  hoc  est,  non  respicite  ad  vos,  an  possitis  vincere 
mundum,  ad  me  respicite  et  sentite  meam  victoriam  esse  vestram.    Ergo 
in  tentationibus,  cum  a  Satana  vexamur,  ideo  confldamus,  quia  ChrLstus 
dicit:  'Ego  eis  do  vitam  aeternam,  et  nemo  eos  rapiet  de  manu  inea', 30^.10,29 
loan. 10. 

30  Interim   tamen   non    sunt   obmittenda   aut  negligenda,    quae    simt 

nostri  officü  in  Ecclesia,  rettnenda  est  spes  auxilii  divini,  et  tarnen  quan- 
tum  possumus,  debemus  Ecclesiis  adesse  docendo,  exhortando,  conso- 
lando,  orando.  Sic  Magistratus  politicus  debet  spem  auxilii  divini  retinere, 
et  tamen  hoc  non  committendum  est,  ut  aut  non  muniat  inflrma  loca, 

36  aut  noctu  sine  excubitoribus  portas  non  claudat,  sie  Paterfamilias  de 
labore  et  industria  nihü  debet  remittere,  et  tamen  debet  sentire,  quod 
alius  Psalmus  iubet:  'Nisi  Dominus  aedificaverit  domum,  fmstra  laborat,  $f.  la?,  i 
qui  eam  aediflcat.'     Haec  enim  non  solum  licita,  sed  praecepta  etiam 
media  sunt,  per  quae  vult  Oeconomiam,  Politiam  et  Ecclesiam  conservare. 


142  In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  124,  1—4) 

Hs]  servare  per  bapLtismum,  verbum.  Si  vero  politica  jii  ^rf)UiQcf)  et  lex, 
potest  per  miraLCulum.  Sic  si  pastor  ju  jd}ii'Qcl),  potest  SKLOtten  auff  ein 
mal.  Sed  interim,  dum  non  inerem[entum,  maneamus  in  üs  miraculis, 
quod  maxLiinuni,  (juod  ipse  invi.sibLÜi  potentia  conservat,  et  miUa  pol^itia 
et  ELCclesia  maueret.  VisiLbili  potentia  sunt  mag[istratu.s  et  Eccle.';iastici  » 
et  polLitici,  et  tamen  per  eam  ostendit  invisibLÜem.  Magnitudo  miraLCuli, 
quod  totus  mundus  insurg[it  et  absorbLet  nos,  deinde  irascitur  furor. 
(So  feit  md)t  an  ber  müct}t,  sunt  poteLutes.  Est  potentia  ibi  et  volLuntas 
nocendi.  Xon  solum  potentiam  habent,  sed  studio  nocendi  excitati  et 
i.?etTi5,  sinflammati,   2^Leufel  in  X'irLCuitu'   nostro,   et  bleden  S^en.     Ita  etiam   lo 

Pr^incipes,   RLOttenses.      Sic  coni^scientia,    peccata    in    carne  etc.     Sed: 
1, 3o*.4,4'Maior,  qui  in  nobis'.      Potestas  et  volu^nta-s,  malicia  est  ibi. 

V.4  lam  amplLificat  illam  magnitudinem  potentiae  et  impetum  fuxoris 

comparat  'aquae'.    Citel  amplLifieatio  et  allegoria.     EoLcle.sia  in  circnitu 
ber  gentium  muudi  et  vicLiuarum   gentium  ale  einer   ^[rofeen  junbL?'»'*   " 
et  non  solum  aquarum,  sed  torrentium,  qui  cum  impetu  irruunt,  reifjen 
roeg  fteinerLue  f)eujev  etc.;  superbae  aquae,  impetuosae.    Moses:  eratis 
pertinaces,  giencjet  tjin  auff  in  vestra  superbia,  [SBI.  147»]  i.  e.  Impetus  non 


14  circuitu]  conventuitu  18  non  fehlt 

Dr]  Ubl  autem  haec  media  infirmiora  sunt,  quam  ut  sustinere  pericida  possint, 
ibi  Dens  potius,  quam  relinquat  confidentes  in  se,  per  miraculum  solet  » 
ostendere  potentiam  suam.  Sic  in  Ecclesia  visibilis  Dei  potentia  est. 
quam  exercet  per  Pastores  pios,  qui  per  sanam  doctrinam  scandalis 
medentur.  Hoc  medium  per  se  infirmius  est,  quam  ut  scandala  prorsus 
tolli  possint.  Ergo  Dens  secuudum  illam  visibilem  potentiam  etiam 
o.stendit  suam  potentiam  invisibilem,  quod  Arium  subitus  casus  oppri-  »j 
mit,  Clierinthum  opprimit  balneum,  aliorum  alii  exitus  sunt,  quibus 
Dens  Ecclesiae  ostendit  se  palam  improbare  impia  dogmata. 

Ad  hunc  modum  pingit  David  hoc  in  loco  periculum  Ecclesiae  et 
piorum,  quod  totus  mundus  contra  eos  insurgit,  nee  id  tantum,  sed  etiam 
furiose  irascitur,  ita  ut   intelligas  fa^ultate  nocendi  etiam   voluntateni,   so 
Studium  et  ardorera  nocendi  coniunctum  esse.     Sic  undique  omnia  ple- 

i.>6ftri6,8nissima  periculi  sunt,  'Satan  circumit  tanquam  leo  rugiens,  quaereus 
quem  devoret',  Principes  mundi  insurgunt  et  furiose  irascuntur.  Ad  haec 
in  carne  et  conscientia  nostra  haerent  horribilia  peccata.  Quod  igitur 
non  Omnibus  momenlis  aut  in  despcrationem  prolabimur,  aut  alia  via   u 

i.3oft.4.4perimu8,  iden  üt,  quia  'maior  est,  qui  in  nobis  est,  quam  cor  nostrum' 
et  totns  mundus,  Sicut  David  confitetur:  'Nisi  Dominus  esset  nol)iscum, 
inimici  nostri  vivos  <legliitivi8sent  nos.'  Nunc  addit  insignem  similitii- 
dinem,  <|ii:i  anipliilcat  illam  uiagnitudincni  periculi  et  potcntiue  inipiorum. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Fe.  124,  4.  5)  143 

Ha]  impertibilis,  quia  aqiiae  fan  man  nid}!  weren,  forte  clementLum,  nee  muro. 
Sic  gentes.  Quid  est,  (luando  venit  T[urca  cum  potentia  magna  für  ein 
flLein  ftat?  est  ut  albis  ubev  g^et  et  occupat  orania  et  invenit  bäum  et 
aufert  facÜLC.     Sumus  nt  ein  I)irt,  t)eujlein  et  albis  aufert  cum  impetu. 

5  Tales  sunt  g^entes  comparatione  nostra.  Sic,  si  ego  jo  fd)eä  meam  vim 
erga  SatLanam,  tum  ftro{)aIm  et  ipse  ®lbie,  ein  bur  Uat  et  ipse  vehLcmens 
ventus.  et),  baS'  \\ä-)  ein  ftvot^alm  ber  (Slb  evwerete.  Sic  sumus  ad  mundum 
et  carnem.  Ideo  nostra  vis  est  fldes  .  Et  in  polLitia  pesLsimae  munitiones 
et  arma,  sed  nihil.    Primum  praecepLtum  t^utö:  'Ego  sum'  etc.    ©r  fan, 

10  wil  eifjolten  ein  ftroboc^  contra  vim  omnium  fluviorum;  ille  ergo  conser- 

6  (Btbie]  66  9  praecepttum  o 

Dr]  IV.   Aquae  obruissent  nos,  fluvii  transiissent  super  v.4 

animam  nostram. 

V.   Transiissent  super  animam  nostram  aquae  V.6 

nimis  altae. 

15  Nota  est,  sed  mire  apta  et  significantissima  simUitudo.     Horribilis 

est  species  incendii  grassantis,  sed  longe  vincit  flumen  eximdans  et  cum 
impetu  ruens.  Nulla  enim  potentia,  nullis  viribus  potest  cohiberi.  Sicut 
igitur,  inquit,  flumen  cum  magno  impetu  fertur  et,  quicquid  obviam 
venit,  evellit  et  dissipat,  ita  etiam  est  furor  hostium  Eoclesiae,  humana 

2«  vi  non  potest  cohiberi.  Quare  discamus  uti  praesidio  et  ope  Domini. 
Quid  enim  est  Ecclesia,  quam  navicula  aUigata  ripae,  quae  impetu  aquae 
abripitur  ?  aut  frutex  ad  ripam  haerens,  quam  sine  ullo  conatu  diluvium 
evellit?  Talis  Davidis  tempore  fuit  populus  Israel  collatus  ad  vieinas 
gentes.     Talis  hodie  est  Ecclesia  coUata  ad  adversarios.     Tales  sumus 

2s  singuli  collati  ad  potentiam  maligni  spiritus,  sumus  tanquam  fruticulus 
temere  natus  et  parum  firmiter  haerens,  Ipse  autem  est  sicut  Albis 
exundans  et  magno  impetu  onania  late  sternens.  Nos  sumus  sicut  aridum 
foliolum  leviter  haerens  in  arbore,  Ipse  est  tanquam  vehemens  Boreas, 
magna  vi  etiam  arbores  eveUens  et  prosternens.    Hie  quomodo  possumus 

30  nostris  viribus  nos  sastinere  aut  tueri?     Discendum  igitiu*  est,  ut  nos 

coniieiamus  fide  in  verbum.    Nam  'victoria  nostra'  aliud  nihil  est  quam,g(,^_5  4 
'fldes'.   Etsi  enim  munitiones  et  arma  habent  suum  locum,  tamen  in  eis 
nihil  praesidü  est,  nisi  adsit  fldueia  in  Deum,  quam  primum  praeceptum 
nobis  proponit.     Ibi  enim  nobis  ostenditur  Deum  velle  esse  nostrum 

35  Deum.  At  scimus  eam  Dei  esse  potentiam,  ut  nihil  referat,  sive  validus 
ventus,  sive  magna  vis  fluminis  quantumvis  humilem  casam  in  patenti 
campo  positam  invadat.  Haec  sit  fldueia  nostra  et  summa  auxilii  nostri, 
quod  Deiis  est  noster  defensor,  ne  flumina  et  torrentes  abripiant  nos. 


144  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  124,  4. 5) 

HsJ  vator,deiensor, aliia(ltempiisl,i.('.immdationenosobrnissentEttorLrente8 
rein  eifteujft.  Uoc  impius  liomo  non  credit,  ista  beneficia  defensionis  et 
conservaLtionis,  sed  tribLuit  suis  opibLUS,  consiliis.  Solus  ille  E^ex,  qui 
maxLimis  floreb^at  victoriis  et  virtutib^us,  solus  hie  intel^lexit. 

V.  6  'super' :  i.  e.  impetuosae.  Hactenus  fere  eruditat  cum  gLiatiarum  i 
aLCtione,  quis  esset  noster  conservator  et  ad  quem  confugLcremus  et  cui 
ascribendum,  quod  dormis,  vivis  1  momentum,  quod  sanus  oculis,  quod 
habes  famil[iam;  semper  co^Litemus:  'Nisi  dominus'.  Xon  est  tua  con- 
servatio,  virtus,  sed  benedictio,  pot[estas  dei,  qui  facit  te  consistere, 
perduiLare  contra  furores  Inundationis  mundi  et  diabLoli,  et  hoc  experti.  lo 
Ideo  canamus. 

[581.  UTb]  Papa  ClLcmens  et  maria  et  ventus  commovit  et  bbLcnter 
nos  absoFLberet;  et  in  specie  erat,  quasi  etc.,  et  pendeb[at  remissio  filo. 
Dlcus:   non   fiet;   DiabLolus  fuit  diab^olus,    qui   miserat  aliquot   mÜLia 

13  Bpeciem;  der  Druck  hilft  rieh  mit  spiritu 

Dr]  Hanc  defensionem  et  conservatiouem  impii  neque  norunt  nee  credunt,  14 
tribuunt  enim  omnia  suis  viribus,  consiliis,  opibus.  Sed  Salomo  etiam 
bis  praesidiis  instructissimus  Rex  fu't,  sicut  Scriptura  sapientiam  et 
Sf.  18;,  1  f.  f pes  eins  magniflce  commendat,  et  tarnen  canit:  'Nisi  Dominus  aedifica- 
verit  domum,  frustra  laborant,  qui  aedificant  eam.  Nisi  Dominus  custo- 
dierit  civitatem,  frustra  vigilant,  qui  custodiunt  eam.'  Quod  vertimus  m 
'aquae  nimis  altae',  inHebraeo  est:  aquae  superbae, tumidae, impetuosae, 
(juae  sustincri  non  possunt. 

Hactenus  David  erudivlt  et  simul  exhortatus  est  suos  ad  agendas 
gratias.  Nam  docuit  nos,  quis  sit  conservator  noster  et  quo  in  periculis 
confugiendum  sit,  cui  etiam  acceptum  ferendum  sit,  quod  vivimus,  quod  si 
dormimus  secure,  quod  fruiraur  sanis  ocu[S9g.  N]li8,  auribus,  manibus  et 
quod  fruimur  uxorc,  liberis  et  aliis,  quae  Dominus  nobis  largitus  est,  ut 
scilicet  super  haec  omnia  s.;ribamu8  hunc  ver.siculum:  'NISI  DOMINIKS 
PUISSET  NOBISCUM.'  Neque  enim  nostri  consilii  aut  virium  nostrarum 
est,  quod  nos  et  nostra  salva  sunt,  sed  est  virtus  omnipotentis  Dei,  qui  jo 
facit  nos  durare  in  medio  inundationis  aquarum  superbarum,  sicut  in 
proximo  exemplum  nostrae  expcrientiae  est,  ut  hunc  versuni  nierito  cum 
Davide  canamus. 

Commoverat  Pontifex  Ronianus  Clemens  maria  omnia,  quasi  ab- 
Borpturus  esset  uno  si)iritu  omncs  Ecciesias,  Diabohis  (hkujuc  cxtrema  31 
conatuH  est  et  niulta  millia  dial)olorum  misit  Augustam,  qui  instigarent 
Priiicipcs  ad  nos  opjH'inicndu.s.  Sic  erant  ibi  imindinationes.  Sed  Domi- 
nus Poiitificis  i't  Sataiiao  impias  cogitationcs  vi>biit  esse  irritas  et  pro- 
liibuit,   ne  flerent.      Ita  manifesto   miraculo,  quod  comnnmem   modum 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  124,  5. 6)  145 

Hs]  diab[olorum  et  diabLOlicos  suos  ministros,  sed  non  etc.  Ista  mira[cula 
manifesta,  excedentia  communia.  Sed  ista  communia,  quod  fruimur 
donis,  rebLus,  docemus  ELuangelion,  discimus  et  habLemus  domos  et 
diab[olus  cogitiir  tacere,  mundus  quiescere;  sed  non  videtur.  Sed  D^avid 
5  videt.  Ipse  non  sinet,  ut  1  praedicationem,  sermonem  facerem,  et  impedit 
multos.  Ipse  lib[entei',  ut  nuUa  praedicatio,  nisi  ibi  d[ei  potentia  circum 
nos;  er  füret  nnö  in  aeren:  et  bap^tismum  et  concionera,  tempLlum  aiiff 
ein  {}aitffen.  Ista  communia  mira[cula,  quae  non  videntur  nisi  istis  oculis 
spLiritualibus,  quos  habet  David.    Ex  1.  praecepto:  'Ego  dominus',  Ego 

10  defendam,  'Currus  igneus',  faciam  multa.  «.ffön.a, n 

lam  gljet  proprie  gratitudo  an  cum  suis  propriis  v[erbis.   Ibi  non  estv.  6 
exhortator  nee  erudit:   'Discat  Israel'.    'g[ratias    deo    nostro,    qui   non». ' 
dat',  i.  e.  assid^ue  vig[ilat,  defendLit,  conservat,  ut  sine  intermissione 
simus   tuti  et   salvi   a   praeda   daemonum,   alioqui   ''dentib[us   ipsorum 

15  praeda'.     Sicut  leo  lacerat  praedam,  (£r  ntmpt  dentes  et  flauen.    Sic 

gLrassatur   ad  nos  ut  leo  rug[iens';   bte  tollen  ftürften  et  iÖLauern  sunt  »•  9>tw  5, 8 
rugLientes  leones,    optant  nos  sibi  dari  in  praedam;    benen  magen   Et 

8  videtur         9  quos]  quae       praecepto]  psalmo  15  über  leo  steht  fameücus,  iratus 

Dr]  excedit,  servati  nos  sumus,  Adversarii  autem  nostri,  quod  Psalmus  septimus 

dicit, 'pepererunt  vanitatem'.   Haec  est  nostra  experientia,  quam  proximo  sui.  7, 15 

20  anno  vidimus.  Quod  igitur  post  illas  machinationes  et  practicas  impio- 
rum  nos  rebus  nostris  in  pace  fruimur,  quod  adhuc  hodie  docemus  Euan- 
gelion  et  diabolus  cogitur  tacere  ac  mundus  quiescere,  hoc  totum  fit 
beneflcio  Domini,  non  nostra  sapientia  et  virtute;  quare  cum  Davide 
merito  canimus:  'Nisi  Dominus  fuisset  nobiscum',  cum  exurgerent  homi- 

35  nes  Augustae  contra  nos,  'certe  vivos  deglutivissent  nos'.    Non  enim  ob- 

scurum  est,  quam  cruenta  consilia  agitaverint  'viri  sanguinum'  et  dolosi  *f.  26, » 
Episcopi.     Haec  igitur  sunt  commrmia  miracula,  quae  nemo  videt  nisi 
David  et  ii,  qui  habent  cognitionem  primi  praecepti,  in  quo  Dens  dicit 
se  velle  esseDeum  et  defensorem  nostrum,  qui  velit  facere  'misericordiam3.3j(oic34,7 

30    in  milUa'  his,  qui  diligunt  eum.    Nimc  sequitur  gratiarum  actio. 

VI.  Benedictus  sit  Dominus,  quod  non  dat  nos  v.s 

praedam  dentibus  eorum. 

Hie  non  exhortatur,   sicut  supra,  cum  diceret:  'Sic  dicat  Israel', 

sed  gratias  agit  pro  iis  beneflciis,  pro  defensione  et  conservatione,  quae 

35  hactenus  commemoravit.    Porro  verbimi  recte  legitur  in  praesenti,  non 

in  praeterito,  sicut  Latina  versio  habet,  ut  sciücet  significetur  assiduitas 

24  insurgerent  B 
Sutl^eiä  SBetle.   XL,  3  10 


146  In  XV  Psalmos  gradunm.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  124,  6.  7) 

Ha]  expLCctant  illam  praedam,  sed  uon.  In  cü'Liütu  nostro  nihil  videmus  nisi 
apertos  rictus  demonum  et  leonum.  Sed  dLeus:  bu  muftö  nidit  t()un; 
feil  in  OS,  et  dicit:  I)alt  ftil,  Z[eu^el.  Ideo  bene  vidit:  'Benedictus  dominus'. 
[Sl.  148»]  Yidet  peri[culum;  Israel  segnis  et  oarnalis  dormit  et  frijft.  9iLittet 
et  9ieid)er  loanj't  non  cogLitat  hec,  sed  putat  se  hab^itare  in  medio  reg^ni,  5 
non  g^ratias  aLgit  deo  pro  defensLione,  sed  putat  consuetLudine  naturae 
se  sedere  inter  et  eongreg[are  pec[uniam.  Sed  propter  electos  fiuuntur 
mali  tantis  beneLficiis.  In  bello,  peste  comnünatui'  dominus  et  sinit  poteu- 
tiam  SatLanae  furere,  ut  semel  20  nrbes  deleat,  ad  ostendendam  suam 
pot-entiam,  qua  nos  defend[it.  Ideo  oantemus  nos  habentes  eos^dem  lo 
oculos  cum  Da^vide,  quod  deus  in  ciiLCuitu  nostro.  Et  leones;  et  nihil 
impedLit,  quin  devoraremur  omnibus  Momentis,  nisi  dLci  potentia.  Custos 
quotidie  noster  dominus  sine  intermisLsione:  'Xon  dat'. 

'•'         'Anima  nostra':  leben,  quam  debemus  incertis.     Est  ac  si  avis  hi- 
queum  effug^iat;  nota  bene  istaLm  similitudinem.     Non  intel[ligimus  de  u 
praeterito,  sed  continua  potentia.     Semper  adest  diab^olus  et  jc^Iecftt^ 


2  muS  8  comminatuT]  comminet 

')  =  schlegt ;  Grimm,   Wörterbuch,  9,  347. 

Dr]perpetua,  qua  sine  intermissione  custos  Ecclesiae  vigilat,  ut  salvi  et  tuti 
simus  ab  insidiis  daemonum  et  impiarum  gentium,  quae  tanquam  fame- 
licus  leo  praedae  inhiant  omni  momento  et  Optant  lacerare  et  vorare 
Ecclesiam.  Haec  pericula  carnalis  Israel  non  videt,  sed  vivit  securus,  so 
ac  nunquam  de  hoste  cogitat,  sicut  fere  vulgus  semper  solet,  praesertim 
cum  opes  et  potentia  aecedunt.  Ibi  putant  homines  se  in  medio  rosarum 
habitare,  Deo  non  gratias  agunt  pro  tutela  hac  et  aliis  doni.s,  quibus 
cumulantur,  sed  putant  fieri  quadam  naturae  consuetudine,  quod  pace 
fruimtur  et  possunt  augere  rem  suam.  Atqui  propter  electos  tantis  bene-  n 
ficiis  mali  fruuntur.  Post  cum  aut  pestis  aut  bellum  ingruit  et  Satanae 
conceditur  potestas  grassandi  in  homines,  tum  demum  discunt  intelligere, 
Dei  potentia  se  hact«nu8  servatos  et  defensos  esse.  Nos  igitur  simus 
cauti,  ne  tali  securitate  beneficia  Dei  negligamus,  sed  cum  Davide  cante- 
mus  et  gratias  agamus  Domino  Deo  nostro,  qui  nobiscum  est  et  impedit,  so 
ne  famelici  leones,  qui  acuerunt  dentes  suos  ad  nos  vorandos,  nobis 
nocere  possint.  Absque  hac  divina  tutela  non  est  ratio,  qua  possit  Satanae 
et  eins  membris  obsisti,  ne  uno  momento  quidem. 

"•^        VII.  Anima  nostra  evasit,  sicut  avis  ex  laqueo  aucupis. 

Laqueus  ruptus  est  et  nos  liberati  sumus.  «» 

Etsi,  ut  Hupia  dixi,  praeterita  hie  sint,  tamen  recte  iuti'lliguntur 
de  continuutione  ]>ericulorum,  quod  Satan  sine  intermissione  nos  sectatur 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124,  6.  7)  147 

Hs]  nnd)  fnö  ut  ne^  post  avem  et  jprentel.^  Sic  omnes  capturae,  quae  positae 
per  (liab[olum  tarn  proprie,  ut  ons  eiid)nap.^  S)a  ioadjt  deu.s,  ut; 
et  hoc  videmus  in  privatis  casibLUS,  ut  dLeum  {)aben,  bLonum  angel^um; 
excidit  e  domo,  In  aquam,  in  ein  jpies  kniffen  et  bet)  1  {jar  erfoffen,  er* 

1  posite  2  (3er)  Etjd^nat) 

')  ßrimm  10,  2,  47.  ')   Grimm  3,  967. 

Dr]  5  et  insidii.s  excipit,  ex  quibus  nos  Dei  beneficio  sicut  iam  capta  avis  ex 
laqueo  rupto  evadimus.  Sic  enim  Satan  imminet  nostris  cervicibus, 
ut  iamiam  arrepturus  nos  esse  videatm*,  et  tarnen  auxilio  Domini,  etiam 
cum  iam  capti  videmur,  elabimur.  Sed  hie  admonendi  estis,  ut  illam 
singularem   proprietatem,   qua  adversarios  verbi   Spiritus  sanctus  tan- 

10  quam  optimus  pictor  pingit,  observetis.  Periculi  magnitudinem  supra 
satis  significanter  expressit,  cum  istam  hominum  iram  et  furorem  com- 
paravit  inundantibus  aquis  et  magna  vi  magnoque  impetu  ruentibus, 
Non  ideo  solum,  ut  ostenderet,  quid  adversarii  cogitent,  sed  etiam  ut 
nos  admoneret  nostri,  quod  in  hominibus  tantum  virium  non  sit,  ut 

15  sustinere  illa  aut  nos  contra  tantum  furorem  humanis  viribus  defendere 
possimus,  ut  scilicet  in  talibus  periculis  non  solum  obhviscamur  humano- 
rum  praesidiorum,  quae  videntur  opponi  posse,  sed  etiam  plane  de  iis 
desperemus  et  nitamur  tantum  eo,  quod  initio  dixit:  'Nisi  Dominus  esset 
nobiscum.'     Hie  autem  non  solum  periculum,  ut  videtur,  pingit,  sed 

20  ipsos  autores  periculorum,  hoc  est,  hostes  verbi  et  adversarios  Christi. 
Hos  piimum  comparat  bestiis  praedam  arripientibus  ore  seu  dentibus. 
Nam  inter  reUquas  bestias  hae  truculentiores,  saeviores  et  efferatae  magis 
sunt,  quae  dentibus  lacerant,  sicut  lupi  et  leones,  praesertim  cum  etiam 
fame  incitantur.     Significat  igitur  Spiritus  sanctus,  in  adversariis  verbi 

as  esse  singularem  truculentiam,  feritatem,  crudelitatem,  saevitiem,  quae 
exaturari  non  possit  nisi  laceratis  et  occisis  verbi  confessoribus,  Sicut 
famelicus  lupus,  qui  in  oves  incidit,  non  exaturatur  nisi  occisis  et  laceratis 
ovibus.  Haec  prima  pars  est  huius  picturae,  sicut  passim  sine  figura 
Scriptura  vocat 'sanguinarios',  crudeles,  veloces  ad  effundendum  sanguinem,  $(.  as,  9 

äo  Et  testantur  idem  omnes  historiae  popuh  Israel  et  Ecclesia«  inter  Gentes. 

Sed  hoc  cor  tam  saevum,  immite  et  crudele  non  ostendunt  adversarii 

verbi,  sed  tegunt  et  ornant  simulatione  officiorum  concordiae  quaerendae, 

sanandarum  discordiarum  etc.,  sicut  haec  altera  similitudo  de  aucupe 

pulcherrime   ostendit.      Auceps   omnia   simulat,    quae   potest,   proponit 

35  escam,  habet  chorum  avicularum  tanquam  in  laeta  re  secure  canentium, 
Ipse  quoque  auceps  aliquid  accinit,  ita  ut,  si  speciem  consideres,  omnia 
sint  amicissime  instructa.    Sed  in  his  simulatis  offlcüs,  quis  nescit,  quäle 

IT  opponi]  apponi  AB 

10* 


148  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   (1540.)   (Ps.  124,  7) 

llslftodien.  Sunt  aiicupia  et  laquc[i  diabLOli;  quod  liberor,  est  dLei  poten- 
tia.  Nemo  voluntarie  ex  trabe  cadit,  sed  quod  cadit,  est  impru- 
dentia;  sua  prudentia  non  potuisset  cavere,  deus  mittit  angLelum  etc. 
Istae  privaLtae  conservationes  sunt  signa  pub[lieae.  Proprie  perditio- 
W.  94.17  nem.  Sic  alibi:  'Paulominus'.  [331.148'']  Sic  in  desperatis.  Quando  iam  i 
desperaturi  in  ultLimo  periculo,  venit  deus.    Non  ita;   VLolumus  nostra 

2  quod  c  aus  quando       über  cadit  »teht  sine  damno 

Dr]  periculum  struatur  miseris  aviculis  ?  Laquei  enim  latent,  qui,  etsi  aperti 
essent,  tamen  non  haberent  illam  horribilem  speciem,  quam  vel  stricti 
gladii  vel  nudi  luporum  dentes  cxhibent.  Sed  cur  omnia  haec  in.struuntur 
ab  aucupe  ?  Nonne  ut  aviculis  captis  obtorqueat  collum  et  eas  strangulet  ?  lo 
Sic  significat  haec  figura  bellissime  astum,  calliditatem,  dolos  et  insidias, 
quibus  sevitiem  et  crudelitatem  suam  adversarii  verbi  tegunt,  cum  revera 
aliud  nihil  agant,  quam  quomodo  nos  capiant  et  occidant.  Huiusmodi 
aucupium  Satanicum  perpetuo  exercent  et  cum  summa  crudelitate  ex- 
tremam  calliditatem  coniungunt,  sicut  manifestis  exemplis  declaranmt.  is 
De  Vuormatiensi  edicto  nihil  dico,  Augustanorum  vero  Comitiorum  supra 
meminimus.  Ibi  Satanae  aucupes,  Pontifex  et  Episcopi  tanquam  in 
aucupio  Carolum,  generosum  illud  et  pacis  amantissimum  pectus,  tan- 
quam noctuam  suo  aucupio  aptam  Augustam  accersiverunt,  non  con- 
cordiae  studio,  quam  simulabant,  sed  ut  nostri  advolantes  opprimerentur,  » 
Sicut  etiam  nostros  dimisenint  cum  hac  ultima  responsione,  Se  con- 
iuncturos  non  solum  vires  et  opes,  sed  sanguinem  etiam  ad  nostram 
doctrinam  opprimendam.  Ibi  tandem  patuerunt  doli  et  crudelitas  isto- 
rum  aucupum  Satanae,  quibus  tamen  dementia  et  bonitas  optimi  Caesaris 
occurrit,  Deo  sie  rumpente  laqueos  et  nos  liberaute.  Conveniunt  itaque  « 
haec  experientia  nostra  et  Spiritus  sancti  aptissimae  picturae,  quibus 
pingit  adversarios,  quod  iuxta  crudeles  et  callidi  sint  nee  possit  esse 
contra  eos  aliud  praesidium,  quam  quod  Dominus  rumpit  laqueum  et 
pios  liberat,  secundum  sententiam:  'Nisi  Dominus  esset  nobiscum.' 

Porro  huiusmodi  pericula  et  liberationes  etiam  privatim  experimur.  so 
Quoties  accidit,  ut  serventur,  qui  iamiam  videntur  morbo  victi  T  Quoties 
in  aquis  praeter  spem  emergunt  aliquit  Quoties  accidit,  ut  periculose 
lapsi  tamen  non  laedanturt  Haec  recte  tribuimus  patrocinio  bonorum 
Angelorum,  quo  nos  servant  ab  insidiis  Satanae  ex  mandato  Dei.  Ser- 
vamur  enim  sine  consilio  nostro,  imo  tum,  ubi  desperare  nos  cogimt  s» 
omnes  vires  et  omnia  consilia  nostra.  Haec  privata  sunt,  sed  sunt  tarnen 
Signa  istius  publicae  consolationis,  cuius  hie  meminit  David,  quod  Deus 
tum  adchl  et  seivat,  cum  iauiiaiii  videniui  perituri.  Sic  Psalm,  xciij.: 
vi.«4,n'NiKi  Dominus  adiuvissi-t  nie,  paulominus  babitasset  in  inferno  unima 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124,7.8)  149 

He]  experientia  diabLoli  insidiis.    Nos  aves,  ba  auff  dlab[olus  jetn  ne^,  Hoben 
geftelt  et  insidiatur  non  tantum  ad  vitam,  sed  peccatum.    Sagittat  sua 
'telLa  ig[nita',  ut  ext[inguat  fidLem  et  faciat  ruere  et,  si  potest,  occidat, '*«'''■''' '" 
quia  'pLater  mortis  et  peccati'.  Ideo  ars  sua,  laq[ueos  extendere,  insidLiariSoS-s.u 

s  nobis  ''mendacio  et  horaicidio'.  Ergo  quod  non  seducimur,  def[endimnr 
a  mendacio,  quod  non  occidimur,  labLimur  in  mortem,  dLci  donum.  Si 
fit,  flunt  in  admonitionem  nostri,  ut  cogLnoscamus  diab[olum  facere.  Et 
deus  admonet  ad  fidem,  oratio nem,  ut  d[icamus:  Deus,  sis  tu  conservator, 
custos,  quia  aqua  ju  gro'3  et  laq[ueorum  ju  Ütel-    Conclusio  g[ratiarum 

10  a[ctionis:  habemus  rtod)  einen.  Non  aliud  aux^ilium  nequ^e  contra  PLCcca- 
tum,  mortem,  rueremus  in  p[eccatum,  hoLraicidium,  despLerationem,  odium 
dei;  cad[eret  de  ponte,   scand^alizaret,  ederet  venenum.      SBer  l^Upft? 

'Ad[iutorium  nostrum':  praedicamus  dominum,  qui  dicitur:  'nomine  v.  8 
domini',  et  is  valde  potens,  quia  habet  CLoelum  et  terLram  in  manu. 

15    20.1anu|.arii|  PSdlmUS    CXXV. 

In    proxLimo    psaimo    aud[ivimus   canticum    illud   gratitudinis,  ubi 
laudLavit   deum,    quod    suos    Sanctos  electos    et   fldel[es   sinit    quidem 

Dr]  mea.'  Nam  hoc  experimur  in  iis,  qui  tristitiae  spiritu  oppressi  sunt, 
cum  iamiam  desperaturi  esse  videntur,  quasi  in  ultimo  puncto  affulget 

20  consolatio  etc. 

Sic  igitur  est  vita  nostra  exposita  laqueis  diaboli  et  nos  sumus  ceu 
stultae  aviculae,  quibus  Satan  tendit  retia,  non  solum  ut  vitam  nobis 
adimat,  sed  ut  coniiciat  in  peccata  et  aliis  calamitatibus  involvat.  Si 
occidere  potest,  f acit,  si  non  potest,  saltem  ad  casum  periculorum  impellit. 

35  Est  enim  'pater  mendacii  et  homicida'.      Quod  igitur  non  seducimur,  Soft.  8, 44 
sed  defendimur  a  mendacio  et  peccatis  ac  vita  incolumi  fruimur,  sunt 
Dei  dona.     Ideo  autem  fit  aliquando,  ut  Satan  efflciat,  quod  vult,  et 
noceat  aut  corporibus  aut  animabus,  ut  Deus  nos  admoneat  periculorum 
talium  et  exuscitet  ad  fidem  ac  orationem,  ut  contra  hosce  infinitos  et  in- 

30  numerabiles  laqueos  imploremus  eins  auxilium  et  servati  agamus  ei  gratias. 

VIII.   Adiutorium  nostrum  est  in  nomine  Domini,  v.s 

qui  fecit  coelum  et  terram. 

Haec  est  conclusio  gratiarum  actionis,  quae  continet  insignem  sen- 

tentiam,  quod  contra  peccatum,  mortem  et  aha  pericula  nulla  sit  salus 

35  quam  nomen  Domini;  hoc  nisi  esset,  inquit,  rueremus  in  omnis  generis 

peccata,  in  blasphemias,  errores,  item  in  pericula  omnia.   Sed  'adiutorium 

nostrum  est  in  nomine  Domini'  defendentis  contra  haec  et    servantis 

fidem  et  vitam  nostram  contra  Satanam  et  mundum.      Sicut   autem 

superiora,  ita  hie  quoque  versus  probat,  quod  Deus  sinit  sanctos  suos 


150  In  XV  Psalmos  gradnum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124, 7. 8) 

H6]tentari,  fluvia  magLna  transire  super  eos,  ut  vid[eantur  quasi  submergi, 

sed  tarnen  in  fine  non  deserit.    Que  nobis  proponuntur  exemplaritcr,  ut 

discamus  cogLno.scere  volLuntatem  dj^ei  et  modum  iuvandi  et  salvandi 

^.  Biok  4, 90  apud  deum.     Differt    auxLilium    et    exLCrcet  in  'fornace  AegLvpti',    ut 

mortifLicet  vetj^erem  adam  cum  fid[ucia  et  spebus  .suis,  quia  homo  non    s 
doctus  fit  speeulatione  audLienda  et  dotendLa,  sed  crux  veniat  opus,  ut 
redigatur  in  nihilum,  donec  despLerare  discat  de  suis  auxLiliis,  consÜLÜs  et 
t[otius  mundi  et  se  reiicere  in  consilium  et  aux^ilium  divinum,  et  hoc 
expLerientia.      Alium   deum   non   inveniemus.      ISTobis   agendae   gratiae. 
[tßl.  149»]    Magna   pars   salutis,   victO[riae,   nosse   hLanc   formam   d^ivini  lo 
aux[ilii.    Si  qiiis  in  peri[eulo  ignarus,  cadit  et  facit,  loquitur,  quae  vult 
diab^olus  audire.    Docuit  ergo,  nobiscum  deum  agere  sie,  ut  exer^ceat  et 
ßinat  imiere   flumina,   torrentes,  homi[cidium  et  menLdacium  diabLoli, 
ut  non  perdat,  ut  ostendat  nos  nobis  ipsis  et,   sicut  nob^is.     B^eatus, 
qui  intelLligit.    Caro  tan5  nid)t,  videt  mag[nikidinem  pLericuli,  multitu-   is 
dinem  hominum  et  suam  infirmitatem.   Ideo  sie  concludit: 


10  Am   oberen  Bande  der  Seite:  149  (151) 


Dr]tentari  et  in  tentatione  tanqiiam  in  aquis  sie  periclitari,  ut  videantur 
perituri  esse;  consolatur  autem,  quod  tandem  non  sit  deserturus  suos, 
ut  ßcilicet  in  bis  tanquam  exemplis  discamus  cognoscere  voluntatem 
divinam  et  quaerere  salutem  apud  Dominum,  qui  ideo  suos  exercet  in  90 
s.  Mole  i,  »0  'fomace  Aegypti',  ut  occidat  veterem  hominem  cum  fiduciis  et  spebus, 
quas  habet  in  sua  iustitia  et  viribus  suis.  Huc  pertinent  omnes  experien- 
tiae  istae,  neque  enim  unquam  futurum  est,  ut  quis  speculative  et  docendo 
tantum  fiat  Christianus.  Practica  requiritur,  hoc  est,  Crux,  quae  redigat 
carnem  in  nihilum,  ut  homo  de  auxilio  suo  desperet  et  se  reiiciat  in  auxi-  js 
lium  divinum  idque  patienter  et  cum  spe  expcctet.  Haec  enim  est 
voluntas  Dei,  neque  est,  ut  nos  alium  Deum  nobis  fingamus,  quam  qui 
velit  adiuvare  laborantes  et  oppressos  desperatione  atque  aliis  calainita- 
tibus.  Hanc  doctrinam  nosse,  est  quaedam  victoriae  pars,  nam  qui 
eam  nesciunt,  hi  mox  ingruente  tentatione  hoc  ipsum  faciunt.  quod  30 
Satan  quaerit  ac  optat,  ut  aut  desperent  aut  aliena  i>raesidia  quacrant. 
Ergo  discamus  ex  hoc  Psalmo,  Deum  sie  agere  cum  suis  sanctis,  ut  exerceat 
eoB  et  sinat  flumina  irruere  super  eos,  Item  ut  laqueos  ac  insidias  sinat 
poni  ac  omnia  tentet,  non  quidcm  ut  perdat.  nos,  sed  ut  ostendat  nos 
nobis  ipsis  et  doceat  in  suam  salutem  sperare.  Beatus  vero,  qui  ista  a 
hoc  modo  int<>lligit.  Caro  enim  intuetur  in  potentiani  et  nuiltitudinoin 
adversarioruni  et  suam  sollt udinein  ac  infirmitatem;  ut  vcro  in  Deum 
speret  et  eins  auxilium  expcctet,  id  non  facit. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  124,  8)  151 

Hs]  'Adiiitorhim' :  BLrevis  sententia.  Exempli  gratia.  Nos  vid[emus  hodie, 
quomodo  Franoi[i,  E[pi.scopi,  PapLa,  C[aesar,  principLes.  Quid  nos  ad 
istam  molem  mundi,  qiiid  gen  tot  detnoLnes  inferorum,  portas  inferi;  et 
dum  speramus,  opprimimur,  sed  non  deserimur,  quia  ibi  vera  expLerientia. 
5  Ideo  '■adiut[orium'  simpliciter  in  manu  domini.  ©tje  homo  ba§  lernt, 
ut  homo  domino  fd)(ed)t  ^einx  gebe,  getjort  tentatio  post  tent[ationem, 
vexLatio  post  vex[ationem,  tit  d^icat:  e§  ift  im  Derlorn,  ut  oportet  nos 
facere  in  hLora  mortis,  quando  ira,  iudieium  imminet.  Ibi  nee  C[aesar, 
Pap[a,  sed:  'In  manus  tuas',  'AdLiutorium  npstrum  in  nomine  Domini'. siur.as, 4« 

10  Qiiando  hoc  dictum, non  ijüt  not.  Ideo  psLalmus  bringt  max[ime  ad  l.prae- 
Lceptum,  quid  '©inten  ©[ott  I)aben',  ut  fldamus  eius  :^ulff  et  gnab.  Soä 
jinb  verba  iam  vincentis  et  triumphantis  fidei. 

'In  nomine':  Istum  d^eum  nos  habemus.    Vineat  sie  S^LCUfel,  demon. 
Noster  auxiliator  factor  c^eli  et  teiLrae.      Vides   opponi    magnitudini, 

15  fluminibus,  tempestatib[us  tentationutn  illum  infi[nitum  et  eter^num  deum. 
Maximae  aq^uae,  tyrantnis,  sed  quid  ad  illum,  qui  fecit  ctelum  ?  Sic  absor- 

Dr]  Quare  necessaria  est  haec  conclusio:  'Adiutorium  meum  in  nomine 

Domini,  qui  fecit  coelum  et  terram.'    Brevis  sententia  est,  sed  et  doctri- 
nam  et  consolationem  gravissimam  proponit,  qua  praesertim  his  ultimis 

30  temporibus  nobis  maxime  est  opus,  videmus  enim,  quo  furore  Papa  et 
maior  pars  principum  doctrinam  EuangeUi  persequantur.  Ad  hanc  quasi 
molem  mundi  quid  queso  nos  sumus?  Imo  etsi  nuUa  hominum  vis 
timenda  esset,  quid  sumus  nos  contra  tot  daemones  et  portas  inferorum? 
Et  tamen  experimur,  etiam  cum  arripimur  et  opprimimur,  tamen  ad 

35   extremum  nos  non  deseri,  sed  tutos  esse  flducia  eius  auxilü,  quod  est 
in  manu  Domini.     Sed  ad  hanc  sapientiam  impossibile  est  nos  venire 
sine  assiduis  afflictionibus,  quibus  frangi  fiduciam  carnalium  praesidiorum 
necesse  est.      Vexatio   enim   secundum   Esaiam  dat  hunc  inteUectum,  gel.  10,3 
ut  clamemus:  O  Domine,  actum  est,  succurre  tu  nobis.     Sic  in  ultima 

30  hora,  quando  mors  ingruit,  tunc  neque  Caesaris  nee  Eegum  opes  et  po- 
tentia  neque  iustitia  neque  quidquam  aliud  est,  in  quo  animus  possit 
acquiescere.  In  hoc  autem  solo  auxilio  manus  Domini  recte  et  secure 
acquiescitur;  qui  tum  dicunt:  'Adiutorium  meum  in  nomine  Domini', 
isti  foeUciter  moriuntur  et  sunt  extra  periculum.   Sic  pertinet  hie  Psalmus 

35    ad  primimi  praeceptum,  ut  discamus,   quid  sit  habere  Deum,  nempe, 

acquiescere  in  flducia  misericordiae  et  auxilü  Dei  in  Omnibus  periculis. 

Siint  igitur  haec  verba  vincentis  et  triumphantis  fldei:  'Adiutorium 

meum  in  nomine  Domini,  qui  fecit  coelum  et  terram',  quasi  dicat:  Dens 

meus  et  adiutor  meiis  est  factor  coeli  et  terrae,  huius  Dei  similem  osten- 

«   dite  mihi,  vos  adversarii  mei.    Quid  igitur  ad  hunc  Deum  sunt  vestri 


152  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  125, 1) 

Hs]  bet  in  isto  vocabulo  uuiLversas  fmias,  potentias,  p[ortas  inferi  et  t^o- 
tius  miindi  et  haurit  ein  guttulam  ad  manifestum  incendium.  [®l.  UGb] 
Qiiid  tyranni,  mare,  flumina,  si  spectes  fLactorem  celi  et  terre.  Gt  veniet 
et  roirb  tet(i)Iicf)  {)elffen. 

CXXV.  Psalmus. 

'Qui  confldunt':  Est  qLuippe  psalmus  fidei  praecedens,  gLiatiarum 
a[Ctio  et  sacrificium  laiidis,  quod  dominus  sie  iuvat  hOLmines.  Hie  ad 
eandem  fldLem  et  spem  bortatur,  quia  vocabLula.  Et  etiam  perti[net  ad 
1.  praecepLtum.  Ibi  promittit  et  exboiLtatur.  @tn  ^erlLtd}e,  jrf)onLe 
proLmissio  et  exhortatio.  (J§  leit  al§  am  gl[auben  et  fiducia  et  an  ber  »* 
fünft,  ba^  man  ex  ocluUs  tl)ue,  q[uicquid  c[aro  et  vetus  hoLmo  com- 
preben^dit,  ut  bomo  nullum  speeuletur  obiectum.  Neces^se  est  bominis 
intel^lectum  phantasLmata  spe^culari,  ecrtum  in  philosophia.  Sed  Chri- 
stianum  nihil  oportet  ullum  babere  phantas[ma,  et  tamen  ntu«  flug 
jein,  tamen  audit  et  speculatur  impossibilia,  et  sub  agone  mortis,  penu-  >» 
riae  speculor  ista.  Non  Video,  hereo  autem  puro  VLerbo  et  speculor  in 
^eneb^ris,  ubi  nihil  est.    Ex  tenebLris  iubet  speculationem,  Ex  invisibLili- 

8  Tocab[ala  mit  Strich  zu  quod  2.  7  gezogen        16  Non  o 

Dr]laqneit  quid  niinae,  potentia,  consiliat  etc.  Sic  opponit  magnitudini 
periculorum,  inundationibus  et  diluviis  illis  tentationum  illum  aeternum 
Deum  et  absorbet  tanquam  uno  spiritu  universas  furias  totius  mundi  ** 
et  inferorum,  sicut  absorbetur  a  magno  incendio  guttula  aquae,  ac  revera 
quid  est  mundus  cum  omni  potentia,  armis  et  opibus,  si  eum  spectes, 
qui  coelnm  et  terram  feciti  Premat  igitur  ac  indignetur,  modo  nobis 
hoc  adiutorium  maneat;  etsi  aliquid  ferendum  et  devorandum  est,  tamen 
vincemus  tandem.     Amen.  ** 

Psalmus  CXXV. 

Qui  confidunt  in  Domino. 
Praecedens  Psalmus  fuit  gratiarum  actio  et  sacrificium  laudis,  quod 
sancti  experiuntur  se  fideliter  et  oportuno  tempore  adiuvari.  llic  Psalmus, 
qui  sequitur,  pene  eodem  argumento  est.  Pertinet  enim  ad  doctrinam  fidei   lo 
et  exliortatur  a<l   fidem  et  spem   in   Doiniiii   auxilio   repositam,   (luam 
magnificis  promissionibus  ornat  et  connnciKiat.     l'orm  ex  superioribus 
facile  est  eum  intelligcre.  Omnis  enim  sapientia  haec  in  co  est  posita,  ut  ex 
oculis  removcanuis,  quicquid  caro  potest  comi)ra«'hcndere,  et  scciinduni 
verbuni  diverhuni  ab  eo,  quod  scimus,  senlimus  et  \  idcnius,  staluamus.    » 
Propric  igitur  est  cuutra  Philosophiam  et  rationem  humanam.    Necesse 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]    (Ps.  125, 1)  153 

Ha]  bus  visibilia,  ex  nihÜLO  omnia,  ex  morte  Vitalin.    Divino  aclhereo  verbo 

promittentis.     Dum  fit,  iit  in  M[ose:  'Dixit,  et  facta  sunt'.     9(0ei"  tf)ut ''l- »s. 9 
wer  ba§  'facta  sunt'  nid)t  jetjen  et  jid)  tarnen  an  'Dixit'  f)alten  '^ 

'Qui   sperant',  '■M[on8   sion':   Pro   similitudine  accipit.      Ille  monsV.  i 
5   hab^et  proLmi.ssiones  divinas,  ut  in  sequentibLUS,  ps.:  'Memento  David', SPI- '33, i 
et   apud    omnes    proLphetas    istam    proLmissionem:     HieLiusalem    est 
tronus,  requies,  domus  dei.   'Hec  requies,  hie  habitabo.'    Sic  leruLsalem  spi-  ws,  u 
fuit  munita  praesidio  dLei.     Promissor  deus,  ber  war  ba  ba  fjeim.    Ideo 
stabat  illa  C^ivitas,  donec  promissio.    Videtur  Sion  esse  munita  praesidio 

2  (Si)  Dum  3  toet,  er,  einer,  bo§      nic^t  fehlt      feigen]  ft^et 

^]  '«  est,  inquit  Aristoteles,  habentem  intellectum  fantasmata  speculari.^ 
Sed  hie  diversum  fit.  Nam  Christianum  necesse  est  plane  nihil  speculari 
et  tarnen  intellectum  habere  et  sapere,  si  quidem  videt,  audit  et  experitur 
contraria.  Qui  decumbit  in  lecto  morti  vicinus,  is  secundum  rationem 
suam  aliud  nihil  potest  speculari  quam  Phantasma  mortis.  Atqui  Christia- 

"  nus,  obmisso  eo  phantasmate,  seit  ibi  veram  vitam  esse.  Atqui,  inquis, 
mortem  videt,  sentit  et  experitur,  vitam  non  sentit.  Eecte,  sed  quia  in 
verbo  haeret  et  secundum  verbum,  non  secundum  suum  sensum  iudicat, 
ideo  nihil  aliud  in  ipsa  morte  quam  vitam  videt  et  in  ipsis  tenebris  nihil 
quam  clarissimam  lucem.    Sicut  enim  Deus  ex  nihilo  facit  omnia  et  ex 

2*  tenebris  lucem,  sie  etiam  facit  verbum  eins,  ut  in  ipsa  morte  nihil  sit 
quam  vita.    Ergo  qui  adhaerent  verbo  promittentis  Dei  et  id  sequuntur, 
hi  tandem  experiuntur,  quod  David  alibi  dicit :  'Dixit  Deus  et  facta  sunt,  *'•  ^- ' 
mandavit  et  creata  sunt.'    Sed  priusquam   ad   hanc  experientiam   per- 
veniatur,  aliquid  ferendum  est.    Ideo  exhortatione  tali  est  opus,  qualem 

35  hie  Psalmus  proponit. 

I.    Qui  confidunt  in  Dominum,  sicut  mons  Sion  non  ''■ ' 

commovebuntur,  sed  in  aeternum  permanebunt. 
Quod  utitur  similitudine  montis   Sion,  inde  fit:   Quia  Hierusalem 
(in  qua  erat  Sion),  cum  templum  istic  aediflcatum  esset,  habebat  promis- 
30  siones  Dei  insignes,  quales  passim  in  Prophetis  obviae  sunt,  quod  esset 
dirratura  invicta  contra  omnes  calamitates  propter  Deum  inhabitantem 
et  quasi  civem,  qui  in  ea  habebat  focum  seu  camynum  suum,  secundum 
promissionem,  ubi  dicit:  'Haec  est  requies  mea.'   Itaque  alius  Psalmus  äPf- isa,  u 
gloriatur:  'congregati  sunt  ibi  Principes,  viderimt  eam  et  transierunt'.  W<8,  st. 
3»   Sicut  insignis  est  clades  Assyi'iorum  sub  Ezechia,  item  aliorum  Eegum,  2. sön.  i9, sjf. 
sicut  historiae  ostendunt,    quae  commemorant  Hierusalem  in  extremis 
periculis  mansisse  incolumem,  non  virtute  aut  consiHo  civium,  sed  Dei 

')  Aristoteles,  De  anima  3,  8. 


154  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  126, 1) 

Hs]dLei,    sie   mnnita,   ut  nulli   E|eges,    PLrincipes    non    potj^uissent    delere. 

3t(. «1, u  [SBi.  150»]  In  Es^aia  d[icit  sedLem  rebellem  eunetis  re.t.qb[ni:.  Et  tempore 
d^ei  eitel  vietoLria.  Sieiit  videtis  suam  C^ivitatom  mimitam  praesLidio  di- 
vino,  habet  promis^sionem,  qua  mtinitur  ad[versusomne.s  PLrincipe.«;  et  rege.s 

Sf.  <8,5{.  orbis.  'Eeges  congrej^Lantiir,  ab.sterriti,  conturLbati' mit  jchanben.  Sicvobis    s 
erit:  qiii  vultLs  mauere,  perseverare,  dives,  sanus,  Ille  speret.    "Snö  jinb 
doctLores,  qui  recte  docent.    NuUum  opus  praecipitur,  non  ad  CirLeum- 
cisionem,  ad  S[anetitatem,  non  invenixe  possibilia,  ut  Pha[risaei  affinsunt 
suis  operibLUS  promis^sionem.    Sed  veri  Spiritus,  qui  ducunt  ad  1.  prae- 
[ceptum;  illa  S^umma  salus,  iustitia,  rel^igio:  confide^re  et  expectaLre.   lo 
Nihil  sinamus  deo  saeLrifieare  quam  confidere  et  sperare.    Ut  eius  natura, 
ex  nihÜLO  omnia  erea^re.     Et   propriisLsima   eius   natura:  voeat,    quae 
non,  iit  sint.   Qui  similiter  agit,  ba  mu§  er  ein  gefallen.   Ideo  speculantem 
confidLere,  exp^ectare  in  suum  aiix^ilium  phicet  deo  et  verus  eultor  dei. 
Katio:  DeumdelectLatex  teneb^rislucem,  ex  nihÜLO  facerectc.  Siccreavit  is 
omnia.      Sic  iuvat  desertos,  iustif^icat  pecLcatores,  Wvificat   mor^tuos, 
salvat  damnatos.     Ergo  qui  consentit  eius  naturae  et  obtempLerat,  is 
rectus  vir.  '2)00  jinb  bie  speculantes  et  exp[ectantes,  etiam  si  non  videant. 
Sed  ibi  adhibenda  regLula:  non  faciamus  CingLlianam  et  falsam  tid[uciam, 

2  Am  oberen  Rande:    150  (112)  10  über  expecta|re  steht  spe^rare  13  similo 

D""]  habitantis  in  ea  et  sie  ornantis  ac  defendentis  suam  Rempublicam.    Ad   » 
hnnc  modum  nomine  montis  Sion  hie  utitur  Propheta. 

Sicut  igitur,  inquit,  mons  Sion  et  sancta  nostra  urbs  Hierusa  lern  non 
commovetur,  sed  manet  incolumis  et  emergit  ex  summis  periculis,  Ita, 
(|ui  salvus  fleri,  vivere,  sanus  et  incohimis  es.se  vult  contra  omnia  pericula 
niuudi  et  portarum  iufernarum,  is  confidat  seu  speret  in  Domino.  Hunc  » 
Doctorem  diligenter  considera,  non  praecipientem  opus  aliquod,  sicut  in 
Papatu  Monachatus,  peregrinationes,  ieiunia  et  alii  stulti  cultus  in  peri- 
culis hominibus  propositi  sunt,  Sed  simplicissima  via  ducentoni  ad 
Deum  et  primum  praeceptum  ac  pronunciantem,  hanc  esse  summam 
salutem,  confidere  ac  sperare.  Hoc  cultu  l^cuin  iiuicc  delectari.  Haec  '• 
enim  est  natura  Dei,  ut  iam  ante  dixi,  ex  nihilo  crearc  omnia.  Itaq\ic  in 
morte  vitam,  in  tenebris  lucem  creat  et  ostendit.  Idem  fides  sua  natura 
ft  jiropriJRsima  ijroprictatc  credit.  Quando  igitur  Dens  taleni  hominem 
invcnit,  conveniculcm  cum  sua  natura,  hoc  est,  qui  credit  in  periculis 
»uxilium,  in  morte  vitara,  in  inopia  opes,  in  peccatis  iustitiam,  idqvie  "■ 
tantum  proptcr  misericordiani  Dei  seu  Christum,  talcin  hoinincm  Dens 
iii'Cf|ue  odissc  ncc  deserere  potest,  est  enim  vcrus  Dei  scrvus  et  eultor, 
dum  conlidit  in  misericordia  Dei.    Hoc  cultu  Dens  unice  delectatur,  quia 

M  inferi  B  37  ot  fehlt  li  M  et  ad  D 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  125, 1)  I55 

Hs]  Hpem.  Quando  qais  per  albim  et  deo  fidere,  ut  ^Liüingliiici  Vnoft  (3cE)ltieiä 
frejjen-  1-  sis  certiis  de  vocLatione,  verbo,  doct[rina  et  vita;  postea  sie 
speres,  etc.;  si  fueris  coniuiix,  e.s  divina  copulatus  vocaLtione  et  legitLima. 
Illam  impedit  diaLbolus,  vicinus,    familia,  imbecil[litas  animi.    CogLita: 

5  deus  vocatxim  constituit;  habes  verbum  et  promisLsionem.  Si  quid  te 
impug[nat,  sie  expecta.  Si  te  lefft  @üt,  foft  @ütt  ein  33LUbe. 
[SBI.  150*]  CLinglius  sperat,  i.  e.  praesumit  et  tentat,  quia  fecit,  quod  deus 
non  praeceLpit.  Si  pastor  verbi:  In  voc[atione,  certus,  quod  institutus, 
deus  requirit  a  te  officium.     Insultabit  Elcs,  diab[olus,  9f{ot[ten  nobis; 

10  fttic  fcft;  hoc  mandLat  deus,  ba  bet)  bleiben,  brnber  lajjen  !opff,  Ijal^, 
seipsum.  Si  QtjeU^  önter.  Sic  magListratus,  consul:  boc  iussit  deus  facere. 
Ego  p[rinceps,  Senator,  punire  debeo  reum.  Timet  et  periculum,  tt)il  jein 
fLÜrft  ^etnb  lüerben  et  vic[inus  murmuLrat;  jol  id}  I)a§  et  neib  etc.?  Uli 
infirmantur    illis   spectris   et   CircumstLantiis   consideratis:    ©ol   id)    bie 

15  (3[roi3en  ^L^ttfen  erjuinen'?  ita  agam,  ut  in  pace  sira.  Sic  etiam  agere  et 
legere  possem,  ut  diab[olus.  Sed  si  scis  te  vocatum  et  habere  certum 
verbum  in  ordLinatione:  Exercebo  meum  of[ficium,  quantum  possum 
et  intelLligo.  Si  quid  imminet  perLiculi,  commendo  deo.  Qui  me  vult 
bmbroerffen  et  mihi  vim  inferre,  etc.    Si  sie  sperarent  in  dLeum  et  uteren- 

80  tur  suis  vocLationibus,  etc.  Sed  nemo  facit,  nee  oecoLnomus,  PolLiticus, 
EcLclesiasticus,  magListratus.  Sed  omnes  luollen  mundum  jum  fLreunb 
et  non  Ijaä  et  neib  auff  Onö  laben.    Est  doct[rina  de  fide  in  misericordiam 

21  Eo[clesiasticus  o 

Dr]gaudet  ex  nihilo  facere  aliquid.  Sic  creavit  mundum  ex  nihilo.  [SBg.  0]  Sic 
erigit  pauperes  et  oppressos.    Sic  iustiflcat  peccatores.    Sic  vivificat  mor- 

35  tuos.    Sic  salvat  damnatos  etc. 

Ergo  haec  regula  retinenda  est:  Qui  consentit  naturae  Dei  et  obtem- 
perat  eins  voluntati  expectando  aliquid,  ubi  nihil  est,  ille  est,  qui  Deo 
placet  et  qui  non  commovebitur.  Sed  hie  cautela  opus  est,  ne  nobis 
fingamus  falsam  spem  pugnantem  cum  verbo  et  vocatione  nostra:  sicut, 
30  si  quis  neglecto  ponte  pedibus  transire  Albim  velit  flducia  Dei,  is  profecto 
mergeretur,  Sic,  si  quis 'verbi  minister,  neglecto  ministerio,  flducia  Dei 
militare  velit  et  se  immiscere  armis,  stulte  faceret  et  merito  periret  in 
periculo,  quod  amavit.  Hoc  enim  primum  est,  ut  quisque  sit  certus  de 
vocatione,  doctrina  et  vita  sua.   Hanc  cum  urges  et  facis  officium,  ac  cum 

36  pericula  sese  ostendunt,  ibi  confide  et  spera,  et  spes  tua  non  erit  frustra. 
Sic  qui  in  coniugio  vivit  et  certo  vitae  genere,  is  habet  vocationem  suam. 
Hanc  cum  vel  Satan  impedit,  vel  vicini,  vel  familia,  vel  etiam  propria 
animi  imbecillitas,  non  debet  cedere  nee  frangi  animo,  sed,  si  quid  incom- 
modi  obiicitur,  expectet  Dominum.    Quod  si  Dominus  suo  tempore  non 


156  In  XVPsalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  125, 1) 

Hsjdei,  bie  ^iä)  nicht  left  etc.;  ante  omnia  cave  falsam  vocLationem.  1.  certus 
si.s  placero  vitam  deo:  Si  non  maritalem  hab^es,  servilem,  discipulLi, 
magistiLi.  Postea  cane  versum:  Confido.  Irnient  in  te  etc.  Ideo  dicit: 
'Confidentes  in  Domino,  Sie  Jollen  jo  fcft  ftCLt)en  ut  mons  SLion';  nocebit, 
contristabit  et  perducet  eo  rem,  ut  videaris  pene  mortuus.  Ut  Aug[ustae:  s 
Videbatur  res  nostra  non  solum  iuclinare,  sed  cecidisse.  PaSLSio  {jett 
'■*"■*••'•  on^  jd}on  getroffen.  Ideo  canimus  Ut  2.  Cor.  6.:  'SBenn  jcf)on  obruor, 
cado.'     Ipse  in  clcIo  ift  nod)    toeit  baoon.     'Su  spera:   aliter  iudicabo, 

7  äBenS 

Drjfert  auxilium,  arguat  me  et  Davidem  mendacü.     Hie  euim,  uerape  in 
operibus  vocationis,  Dens  mandavit  .spem  et  fiduciam  sui  auxilii.     Sed   lo 
cum  opus  eligitur  extra  vocatiouem,  de  quo  certus  esse  non  potes,  quod 
Deo  placeat,  ibi  spes  nulla  est,  sed  potius  praesumptio  et  teutatio  Dei, 
itaque  non  potes  t  esse  foelix. 

Ergo  fiducia  haec  in  Dominum  lequirit,  ut  sis  in  eo  loco,  opere, 
instituto,  quod  vocationis  tuae  proprium  est.  Sic  qui  vocatux  ad  Ecclesias  is 
(locendas,  certus  est,  se  esse  in  tali  vitae  genere,  in  quo  Dens  vult,  ut 
diligenter  officium  faciat.  Sed  hoc  Satan  varie  impedit.  Incendit  odio 
ministerü  rusticos  et  cives.  Deinde  etiam  commovet  fanaticos  spiaitus. 
Hie  memineris  vigere  tuum  officium  et  sperare  opem,  nee  te  defatigari 
sinas,  siquidem  scis  Deum  hoc  velle.  Quod  si  vitae  periculum  subeundum  so 
sit,  ne  id  quidem  recusa,  non  enim  i)atictur  Dens  spem  tuam  frustra  esse. 

Sic  qui  in  Magistratu  sunt,  hi  norunt  Dei  mandatum  esse,  supplicio 
afficere  improbos,  ne  licentia  crescat  et  ut  boni  in  tuto  sint.  Hoc  cum 
sedulo  Magistratus  conatur  facere,  non  potest  cavere  odia  et  inimicitias. 
Haec  qui  considerare  volunt,  resiliunt  et  mahint  discedere  ab  officio  quam  » 
tot  odia  sustinere.  Sic  hisce  quasi  spectris  periculorum  vocationem  sibi 
patiuntur  ob  imbecillitatem  animi  excuti  et  malunt  retinere  hominum 
favorem  quam  Dei  voluntati  obsequi.  Hoc  si  spectare  praecipne  vellet 
Doctor  Eeclesiae,  sane  posset  sie  dissimulare  plaeraque  et  moderari  ora- 
tionem,  ne  a  quoquam  repraehenderetur.  Sed  nullo  modo  hoc  licet,  quin  so 
postquam  certus  es  te  vocatum  esse  ad  Magistratum  gerendum,  exerce 
officium  tuum  sine  ullo  metu  periculi.  Si  quid  autem  incidit,  commonda 
te  Deo  et  cogita,  si  Deus  te  vult  hoc  modo  perire,  ut  feras  aequo  animo. 
Hanc  spem  si  singuli  ad  suum  vitae  genus  afferrent,  longe  gcrercntur 
omiiia  foelicius.  Nunc  paucissimi  sunt,  qui  hoc  faciunt,  muior  pars  potius  jj 
ab  officio  discedere  malunt  quam  hoc  modo  sperare  et  subire  periculum. 
Ideo  tanta  passim  incommoda  tum  in  Ecclesia,  tum  Politia  iuirruunt 
tanquam  maiiifestai'  poenao  liuius  tum  liiffldentiae,  a  (jua  liic  r>:ilmiis 
no8  dehortatur,  tum  inobedientiae. 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (l*s.  125, 1)  I57 

Hs]  quam  sentit  caro ;  [SSI.  151 »]  non  e.s  victus  sed  victor.  Postea  venit  etiam 
nobis  nulhis,  i.  e.  nou  cadet.  'Sed  manes  firLinus.'  Pulcberrima  promiS[sio: 
Spera  in  dLeuna  et  certus  esto,  bu  jolt  blLCiben.  Si  non  manseris,  erit  culpa 
tua,  quod  non  speraris.  Sicut  imijossibile,  iit  deu.s  seipsum  neget,  Sic 
i  inapossibile,  ut  deserat  suam  spem.  Sauer  left  er[ö  ünö  tnerben.  Nisi  nos 
exinaniti,  non  posLSumus  eins  potentiam  ergretffen.  Cum  ibi  nee  f^iii'ie 
nee  rat,  dominus  ^elffe;  tum  videtur,  quod  pereuntem  potest  salvare; 
boä  ift  potentia  d[ivina.  Quando  ego  me  iuvo  et  babLeo  satLis  pec^uniae, 
non  disco,  quod  potest  iuvare  in  penuria. 


1  Am  oberen  Bande  der  Seite:  151  (113)  6  ezinati  9  quod  o 


Dr]  10  Videndum  ergo  est,  ut  articulus  de  fide  misericordiae  Dei  et  auxilii 

divini  non  contaminetur  praesumptione  seu  tentatione  Dei,  quae  existit 
in  falsa  vocatione,  ibi  enim  necesse  est  ruere  et  perLre.  Sicut  econtra, 
qiü  in  obedientia  et  vocatione  sua  sperat  et  confidit,  manebit  immotu.s, 
sicut  mons  Sion,  etiamsi  omnia  conetur  Satan  et  tentet.   Nocebit  quidem 

15  et  contristabit  ac  rem  eo  dedueet,  ut  videaris  tibi  desertus  ab  omni 
creatura,  et  tamen  ad  extremum  victus  discedet,  si  conflsus  fueris  in 
Domino.  Sic  Augustae  in  proximis  Comitiis,  in  tanto  consensu  Principum, 
causa  nostra  videbatur  plane  corruisse  et  tamen  adbuc  vivimus  et  fruimur 
optabili  pace,  contra  Satanae,  Pontificis  et  omnium  verbi  hostium  volun- 

20  tatem.  Hisce  certaminibus  assuescendum  est,  ut  non  frangamur  statim 
animo,  cum  videmus  inclinari  causam  nostram.  Sed  quanto  plus  periculi 
est,  tanto  speremus  pertinacius,  ita  fiet  tandem,  ut  victi  vincamus  et 
Victor  nobis  det  manus. 

Hoc  est,  quod  Psalmus  canit:  Qui  confldunt  in  Domino,  sicut  mons 

as  Sion  non  commovebvmtur,  sed  in  aeternum  permanebunt.  Profecto 
insignis  promissio,  quod  certum  sit  nos  mansuros.  Si  igitur  non  manemus, 
nostra  ea  culpa  est,  quod  non  perstamus  in  Me.  Necesse  enim  est  pro- 
missionem  hanc  verami  esse.  Sicut  enim  impossibüe  est,  ut  Dens  seipsum 
neget  et  non  sit  Deus,  sie  impossibüe  est,  ut  deserat  sperantes  in  ipsum. 

30  Sed  non  oportet  offendi  mora,  quae  intercedit.  Neque  enim  Dei  potentia 
prius  potest  habere  locum,  quam  nos  ad  extremum  usque  simus,  ut 
Scripturae  verbo  utar,  exinaniti  et  exuti  omnibus  praesidiis.  Ad  himc 
modum  cum  navicula  iam  tota  obruta  videtur  fluctibus,  tum  Dominus 
se  revelat   et   pereimtem   iam,    PEEETJNTEM    iuquam,    servat,    sicut 

35  geminae  Euangelü  historiae,  una  de  navicula,   altera  de  Petri  'peviculo,^a\tii'.iC^e'n. 
testantur.      Quamdiu  autem  periculum  videtur  nostro  consilio  depelli 
posse,  non  opus  est  auxilio  divlno. 


33J34  videtur  6»«  revelat  fehlt  B 


158  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  125,2) 

y"i         Manet  in  ista  similitudine.    Inter  centena  milia  vix  pauca.    Ideo 

magna  SyneehLdoehe.    Est  CLivitas  sancta  non  propter  paucos  tantum 

i.molti8,sjff.credentes,  sedinhabLitantem  deum.    2ot^  mar  ju  ©obLomfelbanber,  britLt; 

ftab  non  pot|uit  submergi,  donec  Loth  aderat.  2  iusti  facLiunt  unam  C^ivi- 

tatem  sanctam.   Item  5  totam  regionem.   lerusLalem  fuit  semper  SLancta,    s 

hab[ebat  promisLsionem  et  semper  hab^ebat  SLanctos  viros.  lam  audis,  quo- 

modo  miiniti  et  defensa  manet  in  eternnm,  non  movetur.  Quare  ?  'Montes'. 

Sa*.  »,9ln   ZacliLaria:    'Murus    igneus   ediflcabitiir,     Et   ego    ero'.     In    Esa^ia: 

3ti.3s,2i'n3aifetgraben  \o  roeit  ut  mare'.     Invictam^   istis  flgLuris  et  aÜLegoriis, 

invictum   popuilum    dei    et   Christi,    ut    signareLmus    bene    in    CLervice   lo 
nostra  illum  versum:  ubicunque  est  verbum  d[ei,  ubi  hab[itat,  loquitur, 
creditiir,  operatur  deus,   Ibi  conclude  seeundum  psalmum:    Iste  locus 
munitus,  jinb  naU,  dicuntur  'montes',  et  ipse  dominus  jelbet,  qui  istam 

9  mare(t) 

')  Erg.  Ecclesiam. 

I^'J     II.  In  ciicuitu  Hierusalem  sunt  montes,  sie  Dominus  est 

in  circuitu  populi  sui,  ex  hoc  tempore  usque  in  aeternum.      u 
Primum  observa  illam  fortissimam  Synecdochen,  qua  David  utitur, 
cum  difit:  Dominus  est  in  circuitu  sui  populi.    Nam  ubi  millies  centena 
i.jfän.  lii,  ishominum  mUlia  sunt,  inter  hos  vix  '.septem  millia'  sunt,  qui  Deum  habent 
seu  credimt,  et  tamen  propter  baec  Septem  millia  totus  numerus  vocatur 
populus  Dei.    Sic  etsi  in  Hierusalem  maior  pars  perdita  et  impii  essent,   m 
tamen  Hierusalem  appellatui-  sancta,  non  solum  propter  paucos  sanctos 
inhabitantes,  sed  verius  propter  ipsum  Deum  inhabitantem.     Sic  cum 
I.  jHotc  18,32(1.  solus  Loth  una  cum  duabus  filiabus  Sodomis  esset  iustus,  non  potuerunt 
tamen  Angeli  Sodoma  mergere  incendio,  dum  Loth  ibi  esset.     Ad  hunc 
modum  ubi  quatuor,  quinque,  decem  sancti  sunt,  tota  civitas  rcputatur  « 
3tf.fe,i«  sancta.     Hi  enim  sunt  illae  nobiles  gemmae  Dei  et  angulares  ac  electi 
lapides,  quas  Deus  tanti  facit,  ut  multa  millia  hominum  prac  eis  ducat 
nihil  esse,  imo  propter  eos  etiara  immcritis  benefaciat. 

Hunc  populum  igitur  dicit  sie  cinctura  esse  praesidio  Dei,  sicut 
eadi.v. 9  Hierusalem  montibus.     Sic  in  Zacharia  est  prophetia  de  civitate.  cuius  jo 

murus  Kit  ignis.  Hae  figurae  pingunt  Ecclesiam  Dei,  illum  inflrnuim 
8uM»,82popellum,  imo  verius  'pusillum  gregem',  esse  invictum  contra  Satanam 
et  omnia  pericula.  Haue  proniissiouem  ilebebamus  includere  animis 
nostris,  qui  hodie  habemus  verbum  Dei,  apud  quos  Dens  loquitur  et 
creditur:  ubi  enim  haec  sunt,  ibi  omnia  sunt  munitissima,  non  montibus  3^ 
et  aencis  muris,  sed  ijiso  Domino.  Hanc  munitionem,  hoc  propuguaculun) 
quis  destruet  aut  evcrtett  Sed  sunt  haec  omnia  aestimanda  non  seeun- 
dum hoc,  quod  videtur  et  experiraur,  sed  seeundum  verbum  et  üdem. 
Ideo  louge  faciiius  est  docere,  quam  eredere,  quod  nus,  qui  habemus  ver- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  125,  2)  159 

Ha]  munitionem  desti^navit;  et  tameu  vera;  et  difficilLius  eum  credere,  quam 
non.     Si   hoc   credere  possem,    quod    circiter   äBL'^ffev,  montes    \o   l)0(i) 
et  bid  [331. 151»»]  ut  t3[an5e  meil,  tum  securus,   Sicut  intra  mare  rubrum,  s-swoie".'» 
si  crederem    e.sse   murum  igneum.     Ibi    lieffett  äu   rüde.     Oportet    hoc 

5  credere,  non  deb[emus  dubit[are;  donec  credimus,  quomodo  cii'cum- 
septi  montibLUS  et  ignitis,  i.  e.  muniti  sumus  munitionibus.  BLcatu.s, 
qui  credit.  Et  res  ipsa  docet,  sie  esse.  Si  non,  potentia  d[iaboli, 
rival[is,  mundi  et  inter  nos  hominum.  Unde  munimur  ?  (JS  ^eift  'montes', 
flammae,    temp[estas.     Et    aerei    montes    sunt   in    Oircuitu.      2;[eufel, 

10  mundus,   falsi  fi'atres   mu|jenö  nidjt  tt)un,   quia  'montes',    i.  e.   angeli, 
qui  unus  potest  montem  \o  f)od)  müd)eu  ut  alpes  inter  GerLmaniara  et 


j/2  quam  non  mit  Strich  zu  dest^inavit  Z.  1  gezogen  3j4  mari  rubru  4  murum 

mit  Strich  zu  intra  Z.  3  gezogen  10  mundus  c  aus  d[iabulus 

Dr]bum  et  credimus,  simus  septi  praesidio  Dei.    Quod  si  'ahaeneos'  et  igneos  3er.  1,1» 
mui'os  circa  nos  videremus,  securi  essemus  et  insultaremus  Satanae.   Sicut 
nemo  est,  qui  non  magis  se  tutum  credat,  cum  equitum  turma  in  comitatu 

16  est,  quam  cum  soli  per  loca  infesta  iterfacimus.  Sed  fidei  est,  non  eo  niti, 
quod  vident  oculi,   sed  quod   verbum  ostendit.      Itaque  haec  etsi   non 
videntur,  tarnen  credenda  s\mt  et  tam  certa  aestimanda,  ac  si  oculis 
cernerentur:  'necque  enim  Deus  mentiri  potest'.    Hoc  igitur  unum  deest,  $ebr.  6,ij 
quod  non  habemus  oculos  Spiritus,  sed  tantum  sequimur  ocvilos  carnis. 

ao  Alioqui  nihilo  essemus  magis  pavidi,  quam  qui  intra  miu'os  inexpugnabilis 
arcis  intrepide  expectant  irritos  conatus  hostium.  Ergo  dubitandum  non 
est,  quin  simus,  donec  credimus,  circumsepti  montibus  ignitis,  hoc  est, 
plane  invicti.     Sed  beatus,  qui  credit. 

Nam  si  haec  custodia  non  esset,  res  declarat,  quanta  Satanae  et 

25  mundi  tum  malicia,  tum  potentia  sit.  Quid  autem  sumus  nos,  qui  hodie 
retinemiis  et  profltemur  verbum,  contra  tantam  multitudinem  hostium, 
qui  de  nobis  opprimendis  atque  occidendis  omnibus  momentis  cogitant? 
Quod  igitur  servamur,  beneficium  est  horum  montium,  quibus  septi  et 
cincti  sumus,  ne  nocere  Satan  et  mundus  nobis  possint.    Hi  montes  sunt 

30  Angeli,  non  privati  cives,  sed  omnibus  montibus  mundi  potentiores  et 
excelsiores,  qui  si  non  singulis  momentis  in  nos  intuerentur  et  nos  defen- 
derent,  longe  atrociora  nos  manerent.     Hoc  testabuntur  omnes  ii,  qui 
norunt  et  credunt  Satanam  esse  'mendacem  et  homicidam'.  Hie  cum  non  306.8,« 
videre,  non  audire,  non  ferre  pios  possit,  sed  cupiat  extinctos  et  deletos 

35  esse,  an  non  manifestum  Signum  huius  defensionis  est,  quod  tarnen  pii 
quotidie  docent,  baptizant,  consolantur  et  alia  similia  fajiunt?  Hoc 
nonnunquam  fit,  ut  in  nos,  ceu  per  fenestram,  iaculetur  ac  laedat  nonnihil, 
sed  movere  non  poterit. 


160  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128, 2) 

Hs]  Italiam.  Et  pluraliter  dioit  'Montes',  bic  \inb  montes  d  Livini,  Celestes,  spiLri- 
tuales,  auglici.  Et  nisi  essent,  gienij  vnv  iDoI  anbei"L'ö.  Qui  credunt  diabLO- 
3ci).  8, 4*  lum  'hoLtaicidam  et  mendacem',  sciunt,  ta^  \o  fein  mu§,  quia  suum  hoLinici- 
dium  non  superaremus.  Ideo  auxLiliatio  nostra  cel^estis,  divina,  quibus 
sumus  circumsepLti,  ut  diabLolus  nos  nee  vidLere,  audire  possit,  quam-  » 
quam  mit  eim  pfeil.  Sed  non  movebit.  Habemus  montes  dLci,  spiritus. 
j.«»n.6,  uff.  Et  ElizLaeus  Istum  psalmum  oravit,  ineidit  in  medium  exerLcitus  et  ibi 
aderant,  ut  capLerent,  et  ipse  adest  prudens  et  sciens,  non  io:naru8.  Is 
propheta  habLuit  fidem  et  cor.  Et  servus  vidit  in  CirLcuitu  montes 
pl^eno-s  igneis  curribus.  lile  credLidit,  ideo  diceb[at:  'noli  timere';  gieng,  i« 
ac  esset  exerc[itu8  stipulae:  'Plures  nobiseum'.  Qui  hoc  credere  etc.  Ipse 
PLFopheta  hoc  ex  isto  psaimo  oravit.  Et  fompt  originaliter  ex  14.  Exo^di: 
».»io(tu,4'iiiter  medium  exercitus'  etc.  Dens  det,  ut  hoc  credamus,  ista  promiSLsio 
non  fallit,  ctsi  sumus  pecLcatores.  Etiam  David  fuit  pec[cator;  tum  se- 
cure  docLeremu.s,  viveremus,  comedLeremus,  pateremur,  praedicaremus,  i* 
moreremur.  [SI.  152»]  Si  fit  damnum,  non  fit  ünuorje^enö,  quia  sum 
munitus  in  CifLCuitu  tot  milia  angLeloram,  murum  feri^reum,  ignitum 

zu  16:  152  (114) 

Dt]         VidetuT  similitudo  sunipta  ex  historia  de  Heliseo,  quae  est  II.  Reg.  VI. 
j.    "  '''«n-Eyjjj  j.yjjj  jjg^  Syriae  comperisset  in  Dothan  esse,  mittit  istuc  maguam 

multitudineni,    ut  urbe  obsessa  Heliseum   caperent.     Cum  itaque  Pro-   *• 
pheta  mane  cum  puero  institutum  iter  ingrederetur,  videt  puer  insidias  ac 
tanquam  in  manifesto  periculo  trepidat:  consolatur  eum  Propheta  et 
monet,  ne  tiepidet,  maiora  se  auxilia  habere,  quam  ut  i.staec  hostium  nuilti- 
tudo  aliquid  incomniodi  afferre  possit.    Sed  .servulus  cum  hostium  copias 
videret  et  auxilia,  de  quibus  Propheta  dicebat,  nusquam  oculis  cerneret,  « 
non  potuit  pavorem,  quem  praesens  periculum  concitaret,  excutcre,  donec 
Proiiheta  Dominum  oraret,  ut  servuli  oculi  aperirciitur.    Ibi  dicit  textus, 
vidisse  eum  montes  vicinos  plenos   ignitis  curribus  et  equitibus  eireun- 
dantibus  Heliseum  ac  defeudentibus.    Pi'ae.sidium  igitur  hoc,  quod  tum 
apertis  oculis  Prophetae  servus  vidit,  Propheta  autcm  crcdidit,  etiam  cum  m 
non  videret,  dicit  Psalmus  esse  circa  omnes,  qui  confidunt  in  Domino,  sicut 
VI  J4,  «etiam  Psalmus  34. :  'Angelus  Domini  circumvallat  timentes eum'.  Sed  oculi 
nostridausi  suutetmiraculahaecnon  vident, quaetamenquotidiesentimus. 
Non  igitur  fallit  promissio  haec,  tantum  ne  nos  fallamur.    Itaque  si 
crederemus,  dormiremus,  viveremus,  moreremur  secure,  imo,  quod  plus  •» 
est,  etiam  secure  pateremur.    Sic  cnim  cogitaremus:  si  quid  patior  incom- 
inodi,  certuin  est  nie  id  pati  magno  Dei  coiisilio,  mm  teiuere,  sed  ex  certa 
ratione,  quam  ego  non  video  uec  fortasse  nunc  intelligo.    Si  itaque  Satan 

20  coucitnnt  Ji 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  125,2)  Ißl 

H8]et  aliter  usque  in  celum.  Si  micliLl  leib  gefrf}ic[)t,  tf)iit§  deus  ex  proposLito 
et  studio.  Si,  dominus  facit  b[ona  VLoluntate  et  exercet  me.  'Montes' 
spirituales,  divini,  Celestes,  ubi  lang[elu8  fterder  quam  3  £)unbert  tauJLCnb 
man.  Si  caro  haberet  3  niÜLia,  aggrederetur  TLurcam;  juoiet;  non  adve- 

5  nimus  fldere  deo.  Et  scio,  quod  tot  angLclorum.  Sive  postea  vivo,  morior, 
I)unbert  tLaufenb  engel  greiffen  nad)  meiner  feel  et  corpLori,  si  credo.  Si 
non,  sura  pertur])atus,  et  bert  Iol)n,  ut  despe[rem;  consultamus,  et  nihil 
efficimus.    Item  ipsum  d[eum  met: 

'Dominus':  SÖcntn  bn?  nid)t  f)elffen  lüil  etc.   Qft  bie  maur  md)t  gnug, 

10  quod  tot  ang[elorum,  et  ipse  adest,  non  solum  iii  tempLestate,  sed  ubiqLue, 
unter  unferm  pflaftcr,  neben  onfer  miu'us.  Si  nos  sinit  )d)iej)en,  est  Signum, 
quod  velit  me  tob  t)aben.  Sunt  giandes  et  max[imae  promisLsiones,  sed 
minimae  species  contidenciae ;  loquendum  et  discendum  et  audiendum. 
(£ö  fompt   bod)   in   hora    mortis.     'Dominus  in  Circuitu  popLuli'.     Quid 

15   popLulus  dei  ?  e^  fjetfft  secundum  1.  praecepLtum:  popLulus  dei  est,  qui 

habet  deum,  ba  dLeus  dicit:  'Ego  dominus',  i.  e.  qui  confidLit  et  credit 2. anofeio.s 

6  über  enget  steht  feuft  16  l)a  d^eus  dicit  0 

DrjmuTum  perfodit  in  una  parte,  non  tarnen  ideo  murum  totum  evertit.  Sic 
cogitaremus  in  periculis  et  consolaremur  nos  bona  Dei  voluntate  erga  nos. 
Sed  de  nobis  exemplum  capiamus,   quam  pauci  id  faciant.     Si  centum 

20  miüia  militum  haberemus,  magno  animo  aggrederemur  Turcam,  sed  ut 
niteremur  promissione  hac  etiam  tum,  cum  numerus  militum  non  tarn 
magnus  sit,  hoc  non  fit.  Sic  privatim  quoque  pavemus  et  perturbamur 
in  periculis,  securitatem  autem  illam,  quam  tides  affert,  nunquam  experi- 
mur.    Sic  scilicet  ferimus  poenas  incredulitatis  nostrae,  quam  fovemus, 

25  etsi  tam  copiosis  et  gravibus  sententiis  Scripturae  ab  ea  avocemur. 

Porro  non  satis  est  muris  ignis,  hoc  est,  angelorum  custodia  et  excubiis 
nos  defendi,  ipse  Dominus  vult  esse  muxus  noster,  ut  in  circuitu  per 
Dominum  simus  septi  et  defensi.  Supra  nos  est  Dominus  nobis  coelum,  a 
lateribus  est  nobis  murus,  infra  nos  est  nobis  pavimentum  solidum,  in 

30  quo  subsistimus,  sie  undique  circumcirca  septi  sumus.  Quod  si  satan  per 
has  munitiones  forte  iaculum  in  nos  torquet,  necesse  est  prius  ipsum 
Dominum  sauciari  quam  te.  Sed  0  nostram  incredulitatem,  quod  haec 
frustra  audimus.  Docenda  tarnen  et  discenda  sunt,  si  forte  usus  veniat, 
ne  plane  simus  destituti  consilio.     Nam  certum  est  venturam  horam, 

35   qua  aut  experiri  ista,  aut  perire  necesse  est. 

Sed  Emphasin  quoque  observabis:  In  circuitu  populi  sui.  Populum 
enim  Dei  vocat,  qui  habet  Deum,  hoc  est,  qui  confidit  in  Deum  et  credit 
Deo.  Ergo  ille  simpliciter  non  est  Dei  populus,  qui  sacrificat  in  Hierusalem 

18  ergo  A  26  ignitis  B  31  torqueat  B 

Sut^etS  SBetle.   XL,  3  11 


162  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]    (Ps.  125, 2. 3) 

He]  in  eiim.  Prinoipalit^r  non  is  omnes  sacrifLiculi  et  Levitae,  sed  pop[iilu8 
iam  factus  bene  pote.st  illa  facere,  Quando  priu.s  dioit:  'Ego  tuus  deus", 
Tu  meus  dominus.  Sed  ego  tan  ba§  nod)  nid)t  jdiliejjen,  quia  consuetiido 
long^a  et  opLXi.s  contrarii.i,  ut  putet  ju  {)od)  jcin:  Ego  frater  Christi, 
filius  dei;  et  tarnen  miic-  jo  jein,  nascendum  ex  deo  per  hoc:  Ego  dominus 
deus,  et  econtra.  [Sßl.  152»>]  Postea  non  ut  2.  tabLula;  ex  1.  tabLula  certa 
differentia  pop^uli  dei ;  tan  einer  alia  praecep^ta  servare,  sed  non  ex  etc.,  sed 
confidere  deo  et  veriflcare  hanc  promisLsionem,  quod  deus  sit,  et  uer* 
lajfe  midi,  quod  me  pro  servo  tuo  t)elt6.  Opera  non  facit  pop[ulus  dei,  licet 
öv6.  j.iopopLulus  dei  facit  opera,  Eph.  2.:  Opera  nostra  non  creaverunt,  sed  etc. 
Et  non  facit  ad  hLOc  tempus,  .sed  'a  nunc,  usq[ue  in  eter[num',  i.e.  in- 
certum  tempus.  Omnes  promisLsiones  erant  directae,  in  illo  vivent  et eterLUa 
promisLsio;  cum  vellent  illam  eradLicare,  giengen  temporales  t)in  tocg. 
V.  3  'Quoniam  non' :  Ibi  vid  [enius,  quod  concedit  in  tantis  praesid^iis,  muni- 
tionibus  habitantem  pop^ulum  dei  nihiloLminu.s  vexari,  secundum  spLiritum 
munitis^simum,  secundum  CLarnem  expositissimum.  In  spiritu  vidLemus 
hunc  montem  et  dominum,  sed  externus  homo  exponitur  omnibLUS  spiculis, 


3  f(^I(t|fen  4  putet  {\t[\n}  3U  zu  14  'Qiiouiam  non  relinquet'  r  17  lios 

Dr]et  incedit  in  lege  seu  ritibus  Mosi,  sed  is,  qui  iam  ante  populus  Dei  est 
factus,  etiam  haec  legalia  obire  et  facere  potest  in  gratiarum  actionem. 
Longe  enim  augustius  et  amplius  est,  esse  Dei  populum,  quam  ista  legalia  m 
facere.  Sicut  etiam  nobis  testatur  nostra  conscientia,  veretur  enim  se 
in  hanc  quasi  superbiam  attollere,  ut  glorietur,  quod  simus  fllii  Dei  et 
servi  lesu  Christi,  et  tarnen  primum  praeceptum  utrunque  nobis  tribuit, 
».woitjo.scum  Dominus  dicit:  'Ego  sum  Deus  tuus'.     Specifica  igitur  differentia 

populi  Dei  est,  non  quod  facit  opera  legalia,  aut  etiam  opera  secundae  »» 
tabulae,  haec  enim  simulari  possunt  et  fallere,  sed  quod  credit  et  habet 
Deum,  haec  nota  non  fallit. 

Quod  addit:  Ex  hoc  tempore  usque  in  aeternum,  non  proprie  aeterni- 
tatem  significat,  sed  incertum  tempus.  Nam  etiam  promissiones  corporales 
fuissent  aeternae,  si  populus  servasset  mandata  Dei,  sed  quia  conabantur  so 
per  incredulitatem   promissionem   de  Christo  eradicare,  ideo  etiam  cor- 
porales promissiones  amiserunt. 

'••  III.  Quia  non  permanebit  sceptrum  impiorum  super 

Bortem    iustorum,   ne  extendant    iusti   ad   iniustitiam  manus 

6  u  a  8.  " 

Hie  vides  manifeste  concedere  Davidem  populum,  qui  in  tarn  flrmis 
munitionibuH  et  praesidiis  sedet,  secundum  carnem  vexari  et  expositissi- 


31  iDcnidalitatem  A 


In  XV  Psalmos  graduuDi.    1532/33.    [1540.]    (Pa.  125,3)  163 

Hs]iaciili8,utdiab[olnsenmexerLceatetoccidat.  Seddiab[Olihec  finia,  ut  vincat 
interiorem  hO[minem,  sed  deus,  ut  moriatur  PLCCcatum  et  in.sipientia 
CLarnis  et  crescat  interior  liomo  et  externus  etiam.  '3)aö  ift  Anis  tribLula- 
tionum  apnd  deum.  Sumus  ut  grex  sine  auxiliis.    Qft  fein  S3auer  \o  geriiti] 

5  buh,  el)v  tf)iit  Pf Laffen,  quod  vult.   Et  fein  bctier,  etc.   Soli  no.s  Christiani, 
qui  secundum  c[aiuem  et  exter[iium  deserimur.     In  splritu  habemus 
ang^elos,  mui'os  igneos,  deum  ipsum.     In  C[arne  nihil,  quilibet  fluvius 
pertransit  nos.     In  Esa:  'Incitrvare,  ut  transeanius'.     Sic  transeamus,3e[.  51,2s 
ScliLwermeri,  Eot[tense.s,  rustLici,  nadjbtav  tretten  mit  fuffen  et  fratres. 

10  Ibi  vexari,  maledLici.  Sed  eundum  ex  ista  vexLatione,  exteiLnus  homo 
infirmetur,  inte[rior:  Ego  sum  in  sinu  patris,  habLeo  raunitiones  circa  me, 
ang^elos,  ipsum  dominum.  Uli  follen  baö  i)cxi^,  ben  glauben  ntd)t  n£)emen. 
Ibi  expertis[simi  diabLoli  et  omnib[US  artibLUS  diabLoU.  [581.153»]  Sed 
dominus,  qui  munit  nos,  faciet  tentationem.    Ubi  PLaulus  in  hunc  locum 

15  gefef)en,  l.  Cor.  X.:  Sic  facit  tentLationem,  ut  non  vincamur,  etsi  deiici- i.Äot.  10, 13 
mur. 


1  hoc  zu  3l4  fiuia  tribulatiomim  apnd  deum  r  zu  13:  153  neben  (115) 


Dr]  mum  esse  periculis,  et  si  secundum  spiritum  sit  munitissimus,  ibi  altissimis 
montibus  est  septus,  quos  Satan  non  potest  transilire,  sed  secundum 
carnem  vetus  homo  exponitur  omnibus  iaculis  mundi  et  Satanae.    Ideo 

20  sciUcet,  quia  Deus  vult  hoc  modo  vexare  carnem,  ut  mortificetur  peccatum 
et  insipientia  carnis  ac  paulatim  crescat  spirituahs  sapientia  et  interior 
homo.  Haec  causa  est,  cur  secundum  carnem  simus  tanquam  lacera  sepes 
et  tanquam  civitas,  cuius  muri  disiecti  sunt,  ut  ad  eam  ex  omni  parte  sit 
aditus.  Itaque  nulluni  hominum  genus  tam  abiectum  est,  quod  non  putet 

25  sibi  omnia  licere  in  ministros  Ecclesiariim.  Hinc  iuiuriae,  blasphemiae, 
maledicta,  supplicia,  caedes  denique  sanctorum  existunt,  neque  enim  caro 
habet  muros,  quibus  defenditm-,  sed  Spiritus.  Itaque  caro  omnibus  ventis 
et  procellis  exposita  est  et  conculcatur  atque  atteritur  ab  impiis,  sicut  in 
Esaia  estcap.51.:  'Dixerunt  animae  tuae :  incuxvare,  ut  transeamus,  posu- 3ef.  »i,  23 

jo  isti  itaque  corpus  tuum  ut  terram  et  quasi  viam  transeuntibus.'  Hae 
vexationes  sustinendae  et  per  patientiam  superandae  sunt,  ac  cavendum 
est,  ne  per  externam  vexationem  infirmetur  homo  interior,  sed  retinenda 
haec  flducia  est,  ut  statuamus  Dominum  nos  non  deserturum,  sed  esse 
nos  in  sinu  Patris  et  habere  circa  nos  munitiones  fiimissimas,  ut,  etsi 

35  eripiantur  opes,  uxor,  liberi,  denique  ipsa  vita  nostra,  tamen  Christus 
noster  nobis  non  eripiatur,  per  quem  sie  muniti  erimus,  ut  etiam  cum 
tentatione  eventus  et  finis  secuturus  sit,  sicut  Pauli  sententia  testatur  in  i.ftot.  lu.is 
Corinthiis. 

11* 


164  In  XV  Psalmo»  gradaum.   1532  83.   [1540.]   (Ps.  125,3) 


Hs]  i;it[imo  lunii.  'Eelinq[iiet' :  Mansit  lectio  novisLsimi  ps.  125.:  'Qui 
oonfidLunt'.  Ibi  aiidLivistis,  psalmxam  hLimc  canere  consol[ationem  illis, 
qui  orednnt  verbo  dei,  quia  illi  omnes  coguntur  aliam  VLitam  expi^ectare 
quam  hanc  praesentem.  Et  non  solum  hanc  praesentem  totam,  sed 
etiam  hanc  per  partes,  quia  plena  periculis,  et  sucoedit  semper  mors,  s 
perieulum  post  per[icxihnn.  Ideo  nee  consumantur  in  extLremo.  Ideo 
consol[at\ir  omnes  pios,  qui  credunt  deum  esse,  passuxos  eos  quidem 
multa  et  T[aria  periLCiila,  sed  sie,  ut  tamen  salvi  fiant,  libLerentur,  defen- 
dantur  vel  per  partes  in  hac  VLita,  vel  in  liora  mortis.  Est  tamen  certa 
Salus  et  Victoria  piorum,  si  non  in  hac  v^ita,  QLuamquam  etiam  in  hac  lo 
vita,  ut  histO[ria  VLCtiis  et  nova.     Ista  aud[ivistis:  Tircum  Ieru[salem 

B.  ssimt  montes'.  Et  ipse  dominus  constituit  montes,  defens[iones  sui  popLuli. 
Et  'ipse  met  d^eus  est  circa  pop^ulum',  non  solum  semel,  sed  nunc  et 
ineter[num,  i.  e.  semper  defendit,  semper,  seraper  libLcrat.  Nisi  quod 
oportet  hie  conse^qui  fidem,  quae  non  iudicet  de  ca.sibLUS  praesentib^us  i» 
et  tentationib[Us,  sed  de  verbo  promittentis.  Quid  opus  promitt*re  his, 
qui  non  in  tenta  [tionibus  ?  Oportet  nos  tentari  sive  intus,  sive  f ori.s  per 
».ihr.i.gtyrannidem.  Tamen  non  de.>*tituimur,  q^iiaraquam 'multis  modis  vexati'. 
Est  bLrevis  psalmus,  .sed  foftlict). 

'Quoniam  non  relinquet':  S)a§  ift  ein  fLoftlic^  promisLSio,  qua«  est  *> 


SU  1  Ultiimo  lunü  r  5  mortem  10  si  non  iu  hac  v^ita   mit  Strich  zu  in   hora 

mortis  Z.  9  gezogen  18  über  multis  modis  Texati  tieht  2.  Cor.  1. 

Dt]  Ad  hune  modum  videmus,  cuiusmodi  consolationes  Spiritus  sanctus 
üs  proponat,  qui  credunt  verbo  Dei.  Quia  enim  aham  vitam  coguntur 
expectare,  quam  haec  praesens  sit,  sive  totam,  sive  per  partes  consideres, 
Ideo  hie  omnia  sunt  plena  periculis,  mors  succedit  morti,  sicut  Paulus  dicit: 
I.  Bot.15,  si'quotidie  morimur';  Tentatio  excipit  tentationem,  donec  tandem  per  « 
mortem  carnis  omnia  pericula  consumantur.  Pertinet  autem  hie  versi- 
culus  ad  consolationem,  ut  statuamus  nos  quidem  multa  passuros  esse, 
sed  sie,  ut  tandem  fiamus  salvi  et  liberemur,  si  non  statim,  at  saltem  in 
futura  et  aeterna  vita.  Quid  enim  aliud  nobis  possumus  pollieeri  in  hac 
dilijienti  angelorum  custodia,  imo  in  custodia  ipsius  Dei,  qui  est  in  circuitu  so 
populi  sui?  Sed,  ut  supra  diximus,  üde  liic  opus  est,  ut  iudiciuni  faciamus 
non  ex  praesentibus  casibus  et  tentationibus,  sed  ex  verbo  promit t<?nti8. 
Quorsum  autem  promissionibus  opus  esset,  si  inillae  essent  tcntationest 
Hac  sive  sint  intus  in  spiritu,  sive  foris  in  carne,  tarnen  futurum  est,  ut 
tandem  victoria  nostra  Bit  per  Christum,  sicut  hie  versiculus,  plenissimus  i» 
consolationis,  i)romittit. 

Porro  promissio  haee  utrinque  incredibiUs  est,  tum  nobis,  qui  patimur, 
tum  etiam  his,  quinoHpersequunturetaffligunt.  Si  enim  sensum  consideres, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    11540.)    (Ps.  125,3)  165 

Hs]  incredibilis  et  nobis,  qui  patimur,  et  bis,  qiü  perseqLUUutm-.  jMaxLinmm 
miraLculum,  si  spectes  rem,  sicut  geritm-  in  oculis  et  secundum  sensum, 
quia  sie  verum:  'Eelinquitur  virga'  etc.  Quis  est  expertus?  Christus, 
Apostoli,  omnes  sancti,  projibetae.  Ees  alia  est  in  oc[ulis,  quam  verba 
6  sonant.  Promittit,  quod  virjSLa  impiorum  non  etc.,  et  tarnen  experim[Ui' 
contrarium.  Ideo  S[piritns  SLanctus  revocat  ad  1.  praecepLtum,  ad  in- 
visibLilia,  ad  suum  verbnm  [531. 153'>]  et  iubet  consid[erare,  quid  ipse  velit, 
pro  mittat,  non  quid  sentiamus;  hec  scientia:  posse  se  abripere  a  suis  cogLi- 
tationibus  et  se  conferre  in  volLuntatem  d^ei  et  ibi  quiescere.     Nisi  hoc 

10  didLicimus,   nihil;   hoc  est  v[ita  aeLterna,   posse   apprehLendere  deum, 
confidere  suis  consiliis,  quae  revelat  per  ista  v^erba:   Non  patiar,  —  vo- 
luntas  mLea  — ,  quod  virga.     Quia  'ego  dLominus  deus  tuus'.     Si  hoc,  »-^folcjo.» 
fo  jolt  aud)  blLciben.    Tum  possumus  deserere  visibilia  et  rapi  ad  invisi- 
b[Uia.     Propositio    'incomprehensibilis    consilü    dei':    Ego    impios    odi,8'''m.  11.33 

1»  iustos  diligo.    ImpLios  puniam,  iustos  non  relinquam,  quia  'deus  Zelotes' 

9  Niei  c  aus  Qui  12  quod  (quod)  13  über  Tum  steht  est,  ut 

Dr]  quid  aeque  potest  iudicari  falsum  esse  ?  contrarium  enim  verum  est.  Nam 
Christum  considera,  an  non  ita  relictus  est  in  cruce,  ut  virga  seu  sceptrum 
impiorum  super  eum  maneret  ?  sie  Prophetae,  sie  Apostoli,  sie  alii  sancti 
martyres.    Res  igitur,  si  oculos  sequamur,  longe  alia  est,  quam  verba 

30  sonant.  Promittunt  enim  non  fore,  ut  sceptrum  impiorum  dominetur 
püs,  et  tamen  omnes  historiae  et  exempla  omnia  testantur  hoc  fleri. 
Eevocat  igitur  nos  Spiritus  sanctus  ad  suum  verbum  et  ad  suas  cogita- 
tiones  ac  iubet  considerare,  non  quid  nos  patiamur  aut  videamus,  sed  quid 
ipse  in  coelis  cogitet.    Hoc  autem  artis  est,  sie  posse  se  abripere  a  tenta- 

25  tionibus  et  transferre  in  voluntatem  Dei  atque  ibi  acquiescere.    Qui  hoc 
non  norunt,  hi  nihil  in  Theologia  norunt.     Quid  enim  est  hoc  nosse,  si 
nescias  Deum  talem  esse  Deum,  qui  non  passurus  sit  opprimi  iustos  ab 
impiis?    Quia  enim  dicit:  'Ego  sum  Dominus  Deus  tuus',  profecto  hoca.anofcao.a 
faciet,  ut,  quod  suum  est,  non  sinat  sibi  neque  per  mundum,  nee  per 

3u  inferorum  portas  eripi.  Si  igitur  ipse  manet,  manebunt  etiam,  qui  sunt 
eins.  Haec  statuere  et  ad  hunc  modum  invisibilia  appraehendere,  est 
vera  et  Theologica  sapientia,  quam  hie  versus  nobis  proponit,  ut  statuamus 
hanc  propositionem  de  invisibili  consilio  Dei:  Deus  impios  odit,  iustos 
diügit.  Ergo  impios  damnabit  et  perdet,  iustos  autem  liberabit  et  servabit. 

35  Videmus  autem,  hoc  quod  in  Psalmis  et  Prophetis  Optimum  est,  manare 
ex  promissione  primi  praecepti:  'Ego  sum  Deiis  tuus'. 

lam  discendum  est,  ut  versiculum  hunc  recte  discamus  applicare. 
Debet  enim  Theologia  prorsus  esse  practica.     Vexamur  varie  a  Ponti- 


19  oculis  AB 


166  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  125,  3) 

.5P)o|t5,9f. <^tt\,  'faciam  miscricoidiam  in  milia'.  Sic  hie,  i>ai-  ift  prouiisLsio  nostra. 
Vexet  nos  p[riuceps,  TLUi'ca,  Episeopus,  PLapa.  Lsta  puerilia.  Etiam 
Satan,  con^sciencia  nostra,  peccata  et  infimiitas  nostra.  Est  'virga  im- 
piorum',  nihil  aliud.  Oppone  contra  ista  omnia  dominum,  qui  hie  suam 
volLuntatem  ostcndit  per  verbum  et  dicit:  Non  patiar,  quod  imp[ii  do-  » 
minentm'  lustis.  Si  hie  sie  mihi  ^^iifpLridit,  jo  lüil  id)  aud)  g[Utcv  bing  jein 
et  consolLari  in  mediis  tribLulationibiis.  Deus  non  VLult  perire,  eadere; 
impelli,  tentari,  vexari  me  x'ult;  sed  quia  dieit:  'dominus',  non  NTilt,  ut 
potestasirapiorxim.  Grammaticam  nostis.  'Yirgapec[catoi'um.'  EstEbLra- 
ismus.  SBennt  ein  3""9  ^"o''  "  i^r,  fteupt  man  ruten,  Quando  gro§,  ein  w 
fteden,  quae  vere  'virga'.  Si  non  Ijilfft,  fompt  MLagistratus  \}iaxi  rutten, 
i.  e.  jd)lüeib.  Et  in  Signum  istius  signiücat  'vii'ga'  onmem  tyrannidem, 
v\.  ti,  7  regnum,  etiam  legitLimum.  'Virga  %irtutis,  regni',  ps.  45.  Signiücat  illam 
virgam,  qua  eohercentuj  pueri,  ])opuli,  Eegna  et  terrae,  i.  e.  'dominatio 
impiorum  non  rel[inquitur',  concedit  hie  SLpiritus  SLanctus  Impüs  domi-  u 
nationem  et  tyrannidem,  dicit  verum,  quod  pii  et  SLancti  eredentes  deo 
eoguntur  ferre  et  [331- 154»]  videre  tyrannidem  impiorum.  Velim,  nolim, 
videre  cogor  tyrannidem  Papae,   Episeoporum  etc.  occid[ere,   persequi 


4    über  'virga  impiorum'    tteht   quaecunque   aff|^icit  ist«    mil    Strich   zu   p^rinceps 

if.  2  gezogen  13  Signiücat  mit  Strich  zu  tyrannidem  Z.  12  gezogen        zu  17:  (116)  154  r 

Dr]  ficibus,  ab  impüs  principibus  et  aliis,  qui  verbum  Dei  et  nostram  doctrinam 
oderunt.  Sed  haec  puerilia  sunt,  si  cum  Ulis  vexationibus  eonferas,  quas  jo 
in  conseientia  nostra  excitant  Satan,  peccatum  nostrum  et  infirmitas 
noBtra.  Discendum  itaque  est,  ut  de  bis  omnibus  statnas,  quod  sint  'virga' 
seu  'sceptrum  impiorum'  et  opponas  Dominum  revelantem  hie  in  verbo 
suam  voluntatem  ac  prouunciantem,  quod  non  passu  [Sg.  P]  rus  sit,  ut  super 
8ort«m  iustorum  raaneat  sceptrum  impiorum.  Hoc  cum  ille  Princeps  « 
promittat,  qui  omnia  habet  in  nianibus,  quid  requirimus  ampUust  Si 
enim  patiendum  aliquid  est,  certa  est  voluntas  eins,  quod  vexare  sinit, 
sed  non  sinit  eonculcare  et  perdere.  Sie  utendum  erit  bis  cousolationibus 
suavissimis. 

Quod  ad  Grammatieam  attinet,  nota  est  phrasis,  quomodo  utatur  to 
Seriptiira  vocabulo  viigae.  Pueri  in  prima  aetate  corriguntiu-  vijga,  cum 
autem  adoleverint,  baeulo.  Quod  si  ne  sie  quidem  meliores  flunt,  eequitur 
W. ». »tandem  'virga  ferrea'.  Ilinc  fit,  ut  virga  signiüeet  omnem  i)()testatem  seu 
gubernationem  ad  emeiulandos  et  eorrigcudos  homines.  Sie  Psalm.  110.: 
»1110,3 'Virgam  virtutis  tuae  emittet  Dominus  ex  Sion*,  hoc  est,  regnum  tuum.  k 
Sigiiifieat  enim  ilii  talem  virgam,  qua  gubernantur  regna  et  populi.  Ad 
liune  uiodum  concedit  hie  Spiritus  sanetus  dominationem  seu  tvrannidem 
impÜH  in  pios,  quam  pii  eoguntur  ferre.    Sicut  nos  cogimur,  non  videre 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [IWO.)    (Ps.  125,3)  I67 

Hs]  Ohristianos.  Item  sentLre  cogor  iulirmitatem  et  diabLolum  pavefacientcm 
optLimos  \iros,  meum  cor  et  omuiiim,  qui  credunt  et  adherent  verbo. 
S^piritus  SLanctus:  est  dominatio  impiorum  et  impietatis  diaboli  et  regni 
impietatis.     Sed  ibi  promissum:    Si  vivit  deus,   Non   in  finem  domina- 

5   buntiir,  dominatio  eorum  cadet,  non  perseverabit,  non  quiescet  'super 
sortem',  i.e.  'portionem  lustorum';  est  Eb^raicus  idiotismus,  i.e.  pars, 
turba,  Pj^aulus:  'Pauperes  b[anctorum'  i.e.  Sanctos.    Nos  ex  contrario iHöm.  15, se 
activum  facimus,  i.  e.  'super  homines  sanctos  non  perdurabit'.  Sed  nihilo- 
[minus  ista  vocab[ula  significant  patientiam  et  Crucem,  dominantur  et 

10  est  super  lustos  non  nisi  duraLtio.  Non  loerbenS  impü  ^in  au§  füren, 
sed  tamen  premunt.  Sed  tüo  fic  f)in  gebtenlen,  non  fit;  exting[uere  et 
eradicare  volunt  etc.  Interim  estote  patientes  et  confldite,  quod  mea 
vol^untas  vos  servandi  et  multiplicandi.  Vide,  quam  mirabLÜem  proposi- 
tionemaddat  S[piritus  s^anctus:  'Ne  forte ex[tendant'.  Deus  cogitur,tandem 

15  auxiliari.    Si  §u  long  aujjen  biLtebe,  jolt  rool  tiein  ooW  f)aben.    Eg[regius 

textus  in  lercLtnia,  ubi  dare  v[ult  in  manum  Bab[ylonici  Eegis:  quanta  See.  25,  ii 
promittit  ante  dominationem  et  postea.   Ibi  maior  gLratia  in  promittendo 
quam  comminando,  ne  desperent:  post  70  annos  red[ibitis.   Et  per  miüta 


1  paventem  7  i.  e.  0  8  actiTum]  achivum 

Dr]  solum,  sed  etiam  sustinere  tyrannidem  Pontiücum  et  Episcoporum  occi- 

ao  dentium  Christianos  et  omni  crudelitatis  genere  grassantium.  Item 
cogimur  sustinere  tyrannidem  Satanae  vexantis  et  pavefacientis  meum 
cor  et  omnium  fratrum  credentium  in  Christum.  Hanc  dominationem  seu 
tyrannidem  vocat  Spiritus  Virgam  impiorum  et  consolatur:  Si  vivit 
Dominus,  tyrannis  ista  cadet,  non  quiescet  super  sortem  piorum. 

25  'Sors'  portionem  significat.  'Sors  lustorum',  hoc  est,  turbula  piorum, 

congregatio  piorum,  Sicut  Christus   vocat  'pusillum  gregem'  et  Paulus  8ut.ia,82 
'Pauperes  sanctos'.   Super  hos,  Inqult,  et  si  Tyrannl  dominentur,  tamen  möm.  u,  26 
dominium  eorum  non  durabit.     Persecutores  Euangelii  et  sl  premunt 
fideles,  tamen  non  facient  id  perpetuo,   neque  iste  consiliorum  eventus 

30  erit,  quem  ipsl  cogitant.  Nam  cogitant,  quodveUnt  eradicare  hanc  doctri- 
nam.  Hoc  non  facient.  Vos  igitur,  dielt  Spiritus,  Interim  patiminl  et 
Seite  meam  voluntatem  esse,  ut  serventur  omnes,  qul  credunt.  Ergo 
habetis,  quod  in  media  tentatione  speretis  etc. 

Sed    vide,     quam    mirabilem     ahiokoylav     seu    rationem    Spiritus 

35  sanctus  attexat.     Hoc,  inquit,  cogitur  Deus  facere,  ut  auxUletur  piis, 
alloqui  futurum  esset,  ut  amltteret  Ecclesiam  suam  et  iusti  ad  iniustos 
extenderent  manum  suam.    Sic  in  Hleremla,  antequam  populus  traditur  3«- 25.  u 
in  manus  Babiloniorum,  promittitur  ei  futurum,  ut  post  annos  septuaginta 
redeant  Hierosolymam,  ut  scillcet  retinerent  flduciam  misericordiae  et 


168  In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1510.]    (Ps.  125,3) 

3„  5  ,|!cap[itula  facit  prosopo^poiam:  'Ibis  in  popLulum  alienum,  patieris;  quis 

"•'    miscrebitur  tui  ?'    Si  promitit,  ante  CapLtivitatem.    Et  nisi  hoc  faceret, 

hoc  est  nisi  coniungeret  piomiS[sionem  verbi  et  facti  executionem.     Sic 

¥1.85, »hie  promittit  salutem  et  auxLilium  pio,  etiam  facit.  alibi:   'Ne  conver- 

tant  sancti  ad  stulticiam  cor'  etc.  Cogitur  'loqiii  pacem  super  popLulo  s 
suo,  ne  confortantiir  ad  cor',  i.  e.  'stultitiam',  bac^  jic  nidit  blasLphement 
et  t)ngeb[ulbig  et  murren  et  cadant,  Sicnt  etiam  fit.  Multi,  quos  deus 
mirabLilitcr  exercet,  ut  expellit,  rapit  uxor[ein,  filinm,  [SBl.  154*]  sinit 
vexari  ultra  modiim.  Nisi  ibi  erigit  verbo  et  flnaliter  facto,  ferne  ba  I}in, 
ut  non  cred[eremu8  esse  deum.  Ideo  oportet  facto  ostendat  se  deum.  Ut  lo 
David:  Erat  in  promisLsione  maxLima,  quod  .servaturus  Eeg[nuin,  propul- 
sus  a  üUo  fuit.    Tribulatio,  quam  Ego  et  tu  non  ferre^m.    Ipse  fugatur, 

«1.13a,  11  ut  nudis  ped^ibus  et  capite  iret.  Promissio:  'Ex  semine',  Ps.  132.  lila 
non  servasset  eum,  donec  dominus  percussit  AbSLalom.  Sic  nobiscum. 
Si  contra  pap[am  non  defendLcret  reipsa  et  executione  manife^sta,  is 
devorasset;  promis[sio  verbi  .sustentat  in  maxima  tribLulatione  etc. 
i.«ot.io,uut  P^aulus:  'non  permittit'.  'S}ai  ift  1.  Sed  non  satis;  Promissio  est 
ibi.  2.:  Sed  faciet.    ©g  gl)et  f)in  au§  et  geiuinnt  ein  cnb,  et  ea  finita 


zu  8  'Fidelis  Deus,  qui  uoii  einet'  am  oberen  Bande  dtr  Seite;  dazu  am  unteren  Bande: 
1.  Cor.  X,:   'fidelis  deus'  [1.  Kor.  10,  13]        12  über  filio  iteht  proprio      fugatur  c  aiu  fugatus 

I^rlnon  desperarent  penitus  ac   in  gentilitatem  transirent.    Sic  in  Psalmo: 
«I.  M,»'jfe  convertantur  sancti  ad  stulticiam',    hoc    est,    ne  blasphement  aut  ao 
impatientes  fiant.    Haec  causa  est,  cur  Deus  promissionem  verbi  et  exe- 
cutionem facti  cogatur  coniungere,  alioqui  enim  futurum  esset,  ut  pii 
desperarent.  Videmus,  quam  multos  exercet  fortuna,  cum  homines,  opes, 
liberos  et  alia,  quae  chara  habent,  amittunt.     Nisi  igitur  primum  verbo 
erigerentur  animi,  deinde  etiam  facto  adiuvarentur,  multi  dicerent  non  « 
esse  Deum.  Itaque  necesse  est,  ut  Deus  se  ostendat  esse  Deum,  non  tantum 
verbo,  sed  etiam  factis.     Sic  David  habel)at  maximas  promissiones  et 
tarnen  a  filio  exuitur  regno.    Haec  eiusmodi  tentatio  fuit,  quam  fortasse 
nuUus  nostrum  sustinere  posset.  Nam  a  filio  spoliari  regno  et  Regem  nudis 
pedibus  et  capite  nudo  fugere,  gravi.ssimum  est.     Promissiones  itaque,   30 
quas  habuit  amplissimas,  non  erexissent  animum  eins,  nisi  Deus  ipso 
facto  eum  eduxisset  ex  hoc  periculo.    Sic,  si  contra  Papam  et  adversarios 
verbi  tantum  promissiones  essent  et  non  etiam  reipsa  Deus  nos  contra 
608  defenderet,  frangcremur  animo  et  solicitaremur  ad  desperationem. 
Utrun(|ue  igitur  facit  Dominus,  vcr))o  erigit  et  executione  facti  lilterat,  ut   »s 
I.  »ot.  10, uwecundum  Paulum  'tentatio'  non  superet   vires  et  'finem  suum  habeat", 
nosque  usu  discamuB,  primum  praeceptum  esse  verum. 

23  exeroMt  ß 


In  XV  Psalnios  graduura.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  125,  3)  169 

Hsjvenit  alia.  Sicquie  exercemui'  et  di.scimiis  1.  praecepLtum,  quod  docet 
credere  deo  in  tentaLtione,  et  efflcimur  tales,  qui  contemnant  omnes 
tenta[tiones. 

'Manus':  i.  e.  ne  deflciant;  deo  est  cura  de  suis  fld[elibus  et  cred^en- 
*  tibus,  non  solum,  quomodo  ferant.  Ibi  dat  promi.S[sioiiem  ante  et  in 
tentaLtione,  1.  cura  eins.  Deinde  curat,  ne  diu  duret,  tandeni  liberat. 
Et  hoc  expLCctemtis  nos.  Qui  iam  servamur  amplisLsima  promisLsione, 
exp[ectemus  2.  ciiram,  qua  liberabit  a  PapLa  et  PontifLicibus  et  furiosis 
hominibLUS.      Et  nisi  faceret,  de.spe[raremus.      Etiamsi  non  videamus. 

'"  Videtur  metuere,  sicpingiturperp[rophetam,  quod  sit  sollicitus,  quomodo 
flniatur  tentatio,    quomodo  no.s,   ne  tandem  nihil  habLeat  populi,   tum 
non  esset  deus,  quia  oportet  hab[ere  pop[ulum.  'Est  vivorumd^eus.'  Ergo  i"'»"^- i^s, 3» 
necesse  est  manere  vlventes,  aliquoties  laudantes.    Si  hoc,  oportet  faciat 
fine[m  tent[ationi,  ne  iusti  desperent  et  despLcrent  cum  ceteris.    [SBI.  155»] 

15  Hoc  videtis  ob  oculos  et  unusqLuisque  in  se  experitiu'.  ®i"  left  1  iemevüd) 
jutuartLen  propria  tent[atione,  utdLicas:  nu  ift§  au^.  Sic  seditiones,  perse- 
cu[tiones:  nu  i)'t§  au§.  Quando  hoc  dicimus:  Ego  sum  perditus,  quando 
EespLublica  dicit:  Iam  perdita  res,  Ipse:  ^lod)  nid}!!    Iam  incipiet  salus, 

14  nebeti  155  steht  (111) 

Dr]         Quod  itaque  dicit:  'Ne  iusti  extendant  manus  suas  ad  raiusticiam', 

">  idem  est,  ac  si  dicat:  Ne  iusti  deflciant.  Deo  enim  utrunque  curae  est, 
Primura,  ut  fldeles  ferre  possint  tentationem,  hoc  facit  promissionibus  et 
verbo ;  Secundum,  ut  tentatio  non  sit  perpetua,  sed  habeat  flnem  suum. 
Hoc  nos  quoque  expectare  debemus,  ut  post  promissiones,  quas  habemus 
certas  de  Dei  benevolentia  erga  nos  et  aeterna  vita,  etiam  expectemus 

2s  futurum,  ut  liberemui'  et  adversarii  nostri  pereant,  et  si  nulla  vestigia 
videmus,  qua  via  Deus  id  facturus  sit.  Hoc  est,  quod  hie  versiculus  dicit, 
Deum  tam  esse  soh'citum  pro  suorum  liberatione,  ut  videatur  metuere, 
ne  deflciant  et  ipse  non  habeat  populum  et  sie  nullus  Deus  sit.  'Deus 
enim  est  Deus  vivorum'  et  oportet,  ut  habeat  populum:  ergo  semper iWatt^.aa.sa 

30  necesse  est  manere  aliquos  superstites,  qui  eum  laudent  et  colant.    Hos 

si  necesse  est  manere,  hoc  quoque  necesse  est,  ut  faciat  flnem  tentationis. 

Sed  hie  cavendum  est,  ne  huius  liberationis  tempus  nos  definiamus. 

Deus  enim  sinit  nos  tentari  usque  ad  extremum,  ut  prius  omnia  consUia 

et  flducia  omnis  purissime  exhauriatm*  ac  nos  vicini  simus  desperationi. 

3»  Ad  hunc  locum  cum  ventum  est,  ut  nihil  quam  desperatio  sit  reliqua,  tum 
mittit  salutem,  in  ipsa  morte  ostendit  vitam,  in  ipsa  damnatione  salvat. 
In  summa,  ex  nihilo  facit  omnia,  et  cum  res  deploratissima  est,  restituit 
omnia  in  integrum.  Hoc  Deus  huius  mundi  non  potest.  Igitur  sunt  haec 
vere  Dei  opera,  ut  tum,  cum  te  plane  attritum  et  perditum  esse  sentis,  sis 


170  In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  125,3) 

5[.j8,J 'Dominus  salvaudi  ex  morte'.  Dens  nuindi:  quando  res  perdita,  est  per- 
dita!  Sed  iura  consuraptum  te  putaris,  orieris  ut  lucifer;  quando  putas 
«im.  u,  8te  in  inforno,  es  in  telo,  quia  v^itae  et  mortis  dominus.  'Sive  vivimus, 
morimur',  debet  esse  indifferens  sive  mors,  \ata,  cel^um,  infernus,  opulLen- 
-.eam.  s.etia,  paup[ertas.  'Si  ded^ucit  ad  inferos,  reducit',  nt  Titulus.  Statim  ' 
dicitm-,  sed  re  praesenti  non  sie  intelligitiu'.  Ideo  scriptura  incukat, 
ut  sie  cog^itemus  de  deo:  Est  creator;  Est  sollicitus  pro  afflLictis  sive 
pub[lice  sive  privatim  in  con[Scientria.  Tantum  hoc  v^ult,  ut  discamus, 
ut  1.  praeLceptum  possimus  intelLÜgere:  Ipsum  deum  talera,  qui  deb^eat 
facere  ex  vet^eribus  nova,  Ex  tristibLUS  letos,  vexatis  pauperibus  divites,  >o 
Suscitans  bie  fter[benben.  Tasi  f)et[ten  iriv  nein:  1.  divites,  fortunati; 
non,  sed  econtra.  PulclirLa  promis^sio.  Est  quidem  comminatio,  potentia, 
'virga  ImpLiorum',  quae  tl)ut  »olje.  Sed  sperate,  non  diuabit;  durate 
tantum  vos,  quiestis  pop[uhis  mens  et  me  invocatis.  Quia  cogito  de  vobis, 
potiö.M,«  quod  non  permittam  vos  desp^erare.  Navicula  Petri  mac\  jd)Iuttern,  i* 
sed  non  etc.    Et  verum,  possunt  irruere  procellae  etc.,  tentari  usquc  ad 


3  über   in  celo  steht  propinquus  4   infernus   c  aus    infernum  16   possunt] 

proossunt 

Dr]  incolumis  et  fulgeas  tanquam  clarus  Lucifer.    Ideo  noster  Deus  est  solus 

«öm.  M,  8  Dominus  et  nos,  quia  'sive  vivimus,  sive  morimur,  sumus  Domini'.   Itaque 

mors  et  vita  nobis  sine  discrimine  accidit,  siquidem  Deus  noster  utrunque 

i.6om.a.6pot«st.  'Si  ducit  ad  inferos,  reducit,  Si  occidit,iterum  vinficat' etc.  Haec   » 

facile  dicuntur.     Sed  in  usu  discimus,  quam  longe  sint  posita  supra  et 

extra  rationem  ac  vires  hominum  et  quam  nos  aegre  possimus  eredere, 

Deum  ex  nihilo  facere  omnia,  esse  solicitum  pro  nobis,  sive  afifligimur  in 

carne,  sive  in  spiritu,   citius  cogitare  de  redemptione  quam  nos  ipsos. 

Inculcanda  itaque  haec  saepe  sunt,  ut  discamus  sapientiam  coelestem,   s» 

quam  primum  praeceptiim  nobis  proponit,  quod  Deus  noster  sit  talis 

Off.  Ji, 5  Deus,  qui  soleat  ex  veteribus  'facere  omnia  nova',  ex  pauperibus  divites, 

ex  eonlenii)tis  gloriosos.   Atque  hoc  posterius  quidem  omnos  libenter  habe- 

remus.    Sed  non  potest  fleri,  nisi  prius  praecesserit  contemptus  et  inopia. 

Est  igitur  haec  insignis  proraissio  et  consohitio,  quasi  dicat:  Dolet  so 
vobis  virga  i)cc(atorum,  sed  sperate  et  durate,  qui  estis  populus  meus: 
non  enim  patiar  sie  invalescere  tentationera,  ut  omnem  fiduciam  et  spem 
vobis  excutiat.  Procellae  orientur  et  videl)itur,  quasi  naviculam  vcstrani 
iamiani  fluctus  oppressuri  sint.  Sed  non  permittam,  ponam  moduni  et 
finem  virgae  impiorum.  Si  accusat  vos  Satan  et  conscieutia  vestra  >» 
tanquam  iniustissimos,  non  tarnen  destituet  vos  moa  iusticia.  Ad  huno 
modum  doccnt  tentationes  usum  et  tractatioriem  primi  praecepti,  <|uum 
sine  tentatioue  nemo  seiet. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  125,  3)  171 

Hs]  mortem,  sed  non  mori;  possumu.s  accusari  a  diabLolo  ut  sceleratis[simi, 
sed  tarnen  erimus  iusti.  Nisi  hab[ui.sset  teutationem  et  intel[lectum  1. 
Pl^raecepti,  non  sie  scripsLisset  taleni  psalmum.  Apostata,  qui  semel  cecidLit 
ab  ELuangelio,  est  peior  quam  qui  nunquam;  'appreh[endit  7  spü'itus  ä"""^- «».<» 

5  nequiore.s.'  [331.155'']  Idco  patiantur  extLreme,  las  gfjen  usque  ad  extLre- 
mam  paupertatem,  contumeliam;  tutius  ista  pati,  quam  etc.,  quia  tum 
habemus  7  diabLolos  etc.  Ideo  deus  VLult  .singulariter  ciu'are,  ut  liberet, 
si  exp[ectant,  ba^  jie  mrf)t  boje  buben  tuevben.  Ibi  non  solum  promLssio, 
sed   quod  cogLites  de  fine  tent[ationis;  etiamsi  non  compreliend^amus, 

10  tarnen  ut  perseveremus.    Christus:  'Qui  perseLverat'.    Incipere  nihil  est, iwattü. lo, sa 
oportet  !^ei§:  perseveret.    Vixgilius:  O  socii,  dixit  l^etb[e.^   Nos  Christiani 
hab^emus  promis^sionem.     Durate    et    vos   rebus    etc.^      Sic   id)    frieg 
f[iebei;  vel  pestÜLentiam,  vel  si  princeps  me  oderit;  Quid  comedes,  vives? 
las  9f)en.     Deus  dicit:  Est  modus  in  rebus.     'Non  patior  vos  tentari'  etc.  i-flot.  10,13 

16   Si  ille  p[erit,  ideo  v^ivit  alius.    Si  pet^rus  irascitur,  gratiosus  erit  P[aulus. 

Si  ho^mines  non  volunt,  deus  habet  aves  et  corvos,  qui  possimt  pascere.  i-Säni'.e 


1  Bcerelatisisimi        2  (sumus)  erimus         3  Apostatae         7  (SS  tont)  Ideo         13  odiret 
')  Aeneis  I,  202;  211. 

Dr]  Porro  docemur  hie  quoque  de  magnitudine  periculi,  quod  in  eo  est, 

si  per  impatientiam  discedamus  a  verbo  et  fide,  Siquidem  Deus  tanto 
studio  hie  significat  se  cavere,  ne  id  accidat.  Certum  enim  est,  qui  a  verbo 

so  discedunt,  eos  longe  peiores  esse,  quam  fuerimt  antea.     Sicut  Christus 

quoque  in  Euangelio  concionatur  'septem  Spiritus   nequiores  in vadere  510116.12,45 
tales.'    Diu-andum  igitur  et  perseverandum  est  ac  ferenda  potius  extrema 
omnia,  quam  ut  ab  Euangelio  deficiamus  et  arripiamur  septem  nequioribus 
spiritibus.      Ac  retinenda  haec  flducia  est,   quam  versiculus  ille  nobis 

26  commendat,  quod  Deus  nos,  cum  tali  animo  sumus,  non  sit  deserturus,  ut 
relabamur  ad  impietatem  istam.  Mantfesta  enim  hie  est  promissio  et 
descriptio  divinae  curae  et  provisionis  Dei  de  nobis,  quod  scilicet  cogitet 
de  fine  tentationis,  si  tantum  perseveremus.  Quod  si  Poeta  dixit: 
Durate   et  vos   met  rebus   servate   secundis,   quanto    magis  Christiani 

30  se  cohortari  ad  perseverantiam  debent,  sive  sint  pericula  in  carne,  sive 
in  bonis,  sive  in  conscientia,  Siquidem  habemus  Dominum,  qui  potest 
servare  in  ipsa  morte,  in  Inferno  et  mediis  peccatis?  Ad  hunc  modum 
primum  praeceptum  discendum  etc. 


33  discendam  est  B 


172  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  125,  4.  5) 

y^l  'Bene  fac,  doniine' :  ^ae  ift  mi  oratio.  PLropheta  exercitatus  in  istis 
tentaLtionibus  et  eruditus  erud[itione  fldei.  Ideo  simul  orat  et  prophe- 
*•*"•"''"  tat,  quod  deus  'non  peiniittit'.  lam:  3(d)  ^err,  jo  tl)ii  nu.  Benefac,  sicut 
otiam  benefaeies  bonis.  Max^ima  tentatio,  quod  vid^emus  benefieri 
inalis  et  perveisis,  TurLcis,  ^Lcrjog  ©[Corg,  $abft,  93tJLd)of  sunt  divites,  * 
omnia  optata,  nt  videatiu"  S[piritus  S[anetus  orare  pro  illi.s.  Nos  sumus 
in  Omnibus  cal[amitatibus.  Quicquid,  baS  Ijeift:  male  fac  bonis ;  verum.  Ideo 
orat:  Ne  despereut!  Dedisti  Res[num  Bab[yloniis,  tot  repi^na  Eomanis, 
ludLaeis  capt[ivitatem,  Christianis  martyria  et  carcerem.  Nuni  diu 
faves  impiis,  benefacis  maus?  affligis  iustos  et  exaltas  impios  et  hostes  " 
tLUOs.  Ideo  orandum:  ostende  tuis  piis  et  credLentibus  misericordiam  et 
beneficinm,  quia  ipsi  sunt  boni,  patientes,  suaves  liomines.  'Kecti',  i.  e. 
credentes,  confidunt  in  te,  [331.156»]  confitentur  te,  nihil  in  eorum  CLorde 
niali.     Sanctus,  misericors  deus.    Et  simul  est  prophetia:  Hoc  fiet. 

V.  6         'Et  illi,  qui  deserunt':  loquitnr  max[inie  de  istis,  quod  non  possimt  *' 
Stare  et  perferre  scandahi,  Qui  non  sustinent  et  perseverant  et  fugiunt 
ad  impios.   Qa,  ber  SLeufeHet}  GuangteUft!    ^d)  je^e  wol  mala.    Manebo 
PapLista,  Episcopus,  Cano[nicus;  qui  v^ult  Christianus  iet)Ln  et  ELuan- 


10  ex&las  12  patieus  13  (118)   150  [statt  156/  14  mali]  uihil 

^"^1  IV.  Bene  fac,  Domine,  bonis  et  rectis  corde. 

Consolationi  subiieit  orationem  et  prophetiam  simul.     Porro  oratio   m 
haec  etiam  tacitam  querimoniam  continet.    Quia  enim  orat,  ut  rectis  et 
bonis  benefaciat  Dominus,  tacite  queritur,  bonis  hie  male  esse,  rursus 
malos  abundare  benedictionibus.     Sicut  hodie  videmus  Pontificcs,  Epi- 
scopos  et  alios  verbi  hostes  cum   maximis  diguitatibus  etiam  niaximas 
opes  teuere.    Sic  Romaui  olim  potentia,  quam  habebant,  contra  sanctos  »» 
et  Ecclesiam  utcbantur.    IIoc  magnum  e.st  scaudalum.    Idoo  hac  oratione 
Ecdesia  opus  liabet,  ut  Deus  etiam  bonis  benefaciat,  qui  in  ipsum  con- 
fidunt et  gloriam  eins  ex  corde  quaerunt,  ne  hoc  scandalo  ofifensi  declinent 
ad  impietatem.    Haec  oratio  promissionem  et  prophetiam  includit,  futu- 
rum esse,  ut,  sicut  oratur  pro  bencdictione  iustorum,  ita  eventus  tandem   >« 
respondeat. 

^•''    V.  Declinantes  autem  ad  pravas  vias  suas  ducet  Dominus 
cum  operariis  iniquitatis,  at  pax  sit  super  Israel. 
Declinantes  vocat  eos,  qui   non   perseverant,  sed  aggregant  se  ad 
vir^'a^l  impionim,  auf  lucri  spc,  auf  aliarum  cominndilatum.    Sicut  liodie    n 
faciunl,  qui  ideo   l'^uaugclidu  dewcnint,  ut   rotineant  amphis  Prai'l)cn(ias 
et  Canonicatus.    lli  non  perseverant  in  proraissionibus  Dei  expectandis, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  125,5)  173 

Hs]gelram  habere,  est  merdicus,  Est  scandalum.  Qeud)  tjxn,  tuerb  "Soctor 
cum  Episcopo,  Episcopus.  ''DeclinaLnte.s':  i.e.  qiii  non  per.severant  et 
stant  cum  flde  iu  promisL-sione  dei,  sed  declinant  ad  viam,  curant,  moUe.s, 
omnino  vincuntur  tent[ationibus  diab[oli,  pompa  raundi,  scandalis  fide- 

5  lium.  Sed  dominus  invenieteos.  'DeclLinantes' 'cum':  i.e.  jcf)uler  et  meiftev 
'auferet';  bie  jid)  ju  in^  fd)Ia^en,  non  evadent,  ut  sperant:  Si  etiam 
ELuangelium  non  8usci[pio,  tamen  possum  salvari.  Omnes  calLamitates 
perpessus,  volo  servire  impiis,  Nihilominus  ero  Christianus  et  salvus. 
'Dominu.s'  PLapam,  T[iu-cam  'cum'  anbeten  etc.     'Pax':  i.e.  qui  perse- 

10  ve^rant,  manebunt,  habLcbunt  g[nabe  et  ^eil,  quantumcunque  apLpre- 
hendant  in  praesens  momentuni  esse  miseriam.  Vides  p[rophetam  fuisse 
exercitatiS[Simum  in  flde  et  art[iculo,  qui  vocatur  sperare  in  domino; 
multos  vidLcmus  deflcientes  a  David,  a  SalLomone,  EzechLia,  qui  1. 
volLuerunt  deum  et  Templum  freffen,  David  roolten  jte  für  lieb  fve^fen, 

15  tantum  lonathas  mansit.  Ideo  docet  ps[almus  consid[erare;  ideo  con- 
tenti,  quod  diab[Olus,  mundus,  con[Scientia  vexat,  tamen  credo  in  deum 
patrem:  'Ego  sum  d[ominus,  deus  tuus'.  Ipse  dicit:  'Non  derelinquam  te' .  ^^^^"'Jg'i^' ^ 

1  3eu5  2  cum  Episcopo  hinter  Episcopus,  aber  mit  Strich  zu  Soctot  Z.  1  gewiesen 

')  =  t^nen. 

Dr]sed  ob  molliciem  declinant  ad  viam  pravam  et  vincuntm-  scandalis,  hoc 
est  miseria  et  calamitatibus  piorum.    Hos,  inquit,  ducet  cum  iis,  qui 

äo  operantur  iniquitatem,  nempe  discipulum  cum  Magistro,  ut  una  pereant. 
Sed  hanc  comminationem  pauci  curant,  cogitant  se  bene  posse  salvari, 
etsi  non  profiteantur  doctrinam  nostram,  dum  modo  retineant  suaves 
et  bonos  dies,  sed  in  iudicio  Dei  aliud  experientur. 

Hi  autem,  qui  perseverant  et  simt  verus  Israel,  hi  pacem  habebunt, 

25  hoc  est,  omnia  salva,  quantumcunque  videantiir  esse  afflicti.  Sic  videmus 
Prophetas  in  hoc  articulo  fidei  et  usu  primi  praecepti  fuis.se  exercitatissi- 
mos  ac  probe  munitos  contra  illos,  qui  scandaUs  offensi  maluerunt  cor- 
poralia  commoda  quam  promissiones  Dei  amplecti  et  expectare.  Ac  sine 
dubio  David,  Ezechias  et  simües  sancti  principes  usu  didicerunt,  quam 

30  facile  declinent  homines.  Igitur  hortatur  David  hoc  Psalmo  ad  flduciam 
in  Deum  et  monet,  ne  offendamur,  si  multi  quotidie  decUnent,  habituros 
enim  eos  satis  grave  et  durum  iudicium.  Discamus  igitux  stare  et  per- 
severare  in  fide,  quod,  si  mora  videtur  longior  esse,  cogitemus  Dominum 
certo  promittere,  quod  nos  non  sit  derelicturus,  Amen. 


174  In  XV  PsalmOB  graduum.    1532/33.   [1540.)   (Ps.  126,1) 

Ha]  14. 1  Ulli  I  Psalmus  CXXVI. 


V.  1  [581. 1.56'']    'In    fonverteudo' :    Certant    theolLOgi    de    isto    psalmo, 

(ie  qua  nam  loquiatiu'  capLtivitate:  Alii  de  Bab^ylonica,  alii  autem  de 
ipsa  EoLmana,  sicut  ludei.     Iterum  alii  de  ipsa  capLtivitate  generali  et 
red^eraptione  ^[entis  per  ti^otum  orbem  terranim,  (luia  ludei  promisLsionem    ' 
i.ma\tt,  »habeut,  c^ap.  4.  ex  DeuteLronomio:  Si  fueriut  aliqui  dispersi  et  ibi  poeui- 
tLuerit  et  'quaesiverint',  quod  essent  reducendi  in  sua,  sive  partim  essent 
captivi,  sive  t^ota  gens.     Sepe  redempti  et  lib^erati  a  .'<uis  vexLatoribus, 
qui  eos  vesab^ant  ut  ludLCOs.   Ideo  po.ssemus  ps^almum  accomod^are  ad 
omnes  et   singLulos  capLtivos.      Sed  de  redempLtione  g^eneris  liumani  '" 
per  Christum,  dLominum  nostrum,  quia  verba  grandLiora  et  augusti^ora, 
quam  quod  pos.sint  dici  de  particularibus  captivitatib[us.    Umis  pugillus 
ludLeonim  capLtivus  ex  BabLjione  liberatus.     Sed  iu  Christo  principaUs 
et  generalis  offertTir  toti  gLeneri  humano  per  t^otum  orb[em  terraLrum, 
non  uni  angulo  et  parti.    Ideo  exponemus  secundum  h^unc  sensum,  quod   " 
Sit  prophetia  de  redLemptione  fut^iira  per  Chri,st\im,  de  vulgando  ELuan- 
gelio,  ampUfieando  regLno  Christi  et  vincenda  morte,  PLeccato  et  omnibus 


7  suis  9  accoinodiare]  accod[  12  diceie  17  amplicaudo 

Dr]  Psalmus  CXXVI. 

V.  I  In  convertendo. 

Certant  Tbeologi  iuter  se,  quae  nam  ea  sit  capitivitas,  de  qua  hie   ao 

Psalmus  loquitur.    Alii   enim   Babilonicam,   alii,   ut  ludaei,   Eomanam 

intelligunt.    Quidam  putant  in  genere  accipiendum  de  omnibus  captivi» 

tatibus  et  redemptionibus  huiuspopuli,  secundum  promissionem,  quae  est 

s.swo|t4,2»Deut.  4.,  quae  promittit  futurum,  si  quaudo  propter  peccatum  captivi 

abducti  f uerint  et  post  poenituerint,  ut  iterum  misereatur  eorum  Dominus  « 
et  deducat  eos  in  terram  suam.    Hac  Catachresi  qui  vohint  uti,  acomnio- 
dabunt  P.salmuni  ad  omnes  captivitates,  sed  niea  seutentia  rectius  Psal- 
mum  hunc  intelligunt,  qui  eura  interpretantur  de  illa  maxime  generali 
redeinptione  generis  h\iinani  per  Christum  facta.     Nam  Propheta  hinge 
graviore  oratione  utitur,  quam  ut  istis  jiarticularibus  et  iinius  temporis   30 
captivitatibus  conveniat.    Quid  enim  magnum  est,  hunc  quasi  pugilhnn 
poiniii  ludaici  liberatum  esse,  prac  lila  splcndida  et  maxima  iiberatione, 
qua    Universum    genus    humanuni    liljeratum    est,    non    a    temporalibus 
hostibus,  sed  aeternis,  a   morte,  Satana  et  infernot     Qiiare  staluimus 
hunc   I'saliuiim  esse  Prophet  iam  de  re<lcmptione    jter  Christ  um    futura    js 
et  invulgatioiie  Euangelii,  per  quod  regnum  Christi  propagutur,  mors  et 
Satan  vincitur  et  abolentur  omuia  mala.     Staute  hac  generali  sententia 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.  [[1540.]   (Ps.  126, 1)  175 

Hs]  maus.  Deinde  stante  hac  generali  prophetia,  Postea  per  Catechresin  uta- 
tiir  pro  singulari  corp[orali  vel  generali.  Scitis  proplietis  in  psalmia 
promissiim  esse  v[erbum  Euangelii  et  dominum  ventm'um  in  Sion 
in  istum  pop[uhim.   Quia,  Eo.  3.,  Mpsis  cred[ita' ;  Et  ps. :  'Qui  annunciat',  ^j*."",;';,^, 

5  'Non  fecit  hoc  privilegiiim' ;  semen    Ab[rahae  prae  omnibus  g[entibns,  spi.  147,  so 
quod  ipsis  solis  concredita  eloQLuia  dei  vel  promissa  de  christo.   Ad  geutes 
non  sunt  credita,  QLuamquam  de  gentib^us.      Deinde  in  sac^ris  literis 
requLri  unicum  Christum  et  vocari  captivitatem  non  illa^m  corpLoralem 
B[abylonicam    vel    ELomanam,    sed    maxLime    illam    spiritualem,    quae 

10  tenuit  capi^tivos  eos,  qui  habLsbant  promissLionem  de  Christo  etiam  stante 
et  flo[rente  [iBl.  157»]  repLublica  ipsorum,  quia  Mooses  et  proLphetae  non 
redemerunt  a  peccatis  nee  transtulerunt  in  reg[num  eterLnum.  Ideo 
duravit  illa  cap[tivitas  etiam  sub  MLOse  et  propLhetis  usq[ue  ad  Christum. 
PsLalmus:  'Quis  dabit  sal[utare  Israe[l  cum  consorte?'     Ibi  plane  pro-'Sf. m, 7 

15  phetia  de  redemp[tione  Christi,  tamen  regnum,  remp[ublicam  habent, 
sunt  pop[ulus  dei;  sub  lege  quidem  sunt,  sed  nondum  salvi,  manet  r[egnum 
legis,  quae  proprie  captivitas,  quia  tenet  sub  lege,  pLeccato.  Ideo  ex- 
PLectatuxredempLtio,ubi'letetur  Israel'.  Illic  etiam  de  generali captivitate 
loquitux.    Sic  ps.  68.:  'Captivitatem',  ubi  est  cap[tivitas  pj^eccati,  mortis  ^i.6M» 

20  et  diab[oli,  nemo  potest  negare.     Etiam  quae  durabat  et  manebat  in 


11:  (119)   151       et  repLublica  19:  68  c  aus  38 

Dr]  postea  liberum  est,  Psalmum  applicare  cuilibet  liberationi,  tum  corporali, 
tum  spirituali. 

Porro    notum    est    ex    Prophetis,     verbum    Euangelii    et     ipsura 
Christum  ex  Sion  venturum,  hoc  est,  ex  eo  populo,  cui,  sicut  Eom.  3.  est,  «öm.  3, 2 

ii  'credita  erant  oracula  Dei',  sicut  etiam  Psalmus  hoc  beneficium  verbi 

magniflce  praedicat,  cumdicit:  'Non  fecit  taliter  omni  uatioui.'   Etsi  enim  spi.  147,  go 
promissio  complectebatur  gentes  quoque,  tamen  promissio  gentibus  non 
est  facta,  sed  ludaeis  tantum.    Cum  igitur  promissio  haec  ludaeorum  sit 
propria,  sequitur  ipsis  opus  f  uisse  Christo  contra  spiritualem  captivitatem, 

30  quae  eos  tenebat,  stante  adhuc  et  florente  regno  ipsorum.    Neque  enim 
Moses  aiit  Prophetae  redemerunt  eos  et  transtulerunt  in  regnum  aeternum. 
Itaque  Psalmus  14.,  cum  scilicet  regnum  sub  Davide  in  flore  esset,  optat:  ¥!".t 
'Quis  dabit  de  Sion  salutare?'    Mira  oratio,  stante  regno  et  sacerdotio 
in  summo  flore,  hoc  flagitare,  sed  respondet:  'Cum  Dominus  converterit 

K  captivitatem  populi  sui,  exultabit  lacob  et  laetabitur  Israel.'  Hie  audis, 
hunc  populum  nondum  salvum,  nondum  neque  liberatum  nee  redemptum 
fuisse,  cum  lex  et  cultus  legis  vigerent.  Quin  lex  tenebat  eos  captivos  sub 
peccato,  morte  et  diabolo.  Ideo  inquit:  Cum  hanc  captivitatem  Dominus 
solverit,  exultabit  lacob.    Sic  Psalmus  68. :  'Ascendit  in  altum,  captivam  W-sM» 


176  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  126,1) 

Hs]liberLrimo  popLiüo,  q\ü  plenu.s  victorii.s  contra  gentes  et  defensus.     Et 
tarnen  'a-scen.sor   in  altum'   dcbLebat.     Ideo  aecipimu.s  de  gLenerali  etc. 

».5Hn.4,4oSi  pro  aliis  captivitatibus,  permittimns.  'Morj?  in  olla',  ba  ba^  traut  übel 
jcftniedt,  bui  mors  etc.     Sic  etiam  de  cap[tivitate  BLabyloniea,  sed  etiam 
corporaliter:  quam  pauci  et  contempti  ludLei;  Sed  maior  turba  raansit  in    s 
Bab^ylone.  .se^d  iu.stiu.s  principales  prophetiac  de  Christo,  Ej^uaugelio  et  eins 
regno. 

'In  conveiLtendo'  'somniantes':  Ista  VLerba  grandia,  non  coraica  et 
exilia.  Sed  nomiuaut  i.sfam'.Sion',  scilicet  stantem  et  flo[rentem  in  regna- 
[tione.  EtEmpbLasisin'Sion'.i.e.  Ip.saSionredimetur.  'Siabluerjt',  4.cap.    lo 

3»(.4,4;  a.sEsLaiae.    Et 'exibit  lex'.   5)a§  ift  nidlt  gejagt  de  Sion  lacerata  per  Bab^y- 

lonios,   Sed  de  staute   Sion,  i.  e.   i)o])lu1o   illo  habLcnte  promissionem. 

1.  ergo  est  illa  redemp^tio  exhibita  'Sion',  popLulo,  i.  e.  fLiliis  patriarch^a- 

«Dj.  13,46 rum  et  ii.s,  qui  liabe[bant,  i.e.  ludeo  et  g^enti;   et  in  Actis:  'oportet  1 

vobis.'     Omnibus  modis  sunt  primitie  ecclesiae  et  vere  praedicamenta    is 
Ec[clesiae,  quae  postea  migravit  ad  g^entes.  [58L157'>]  i.  e.  cum  redemerit 
pop[ulum  suum  habentem  istas  promis^siones  redemptionis,  i.  e.  captivos 
ipsos  fecerit  liberos.    Semen  Ab[rahae  erant  captivi  sub  PLeccato,  morte, 

7  über  regno  steht  id  iudicaut  verba  16  über  redemerit  steht  'liberaivirit' 

Dr]duxit  captivitatem'.  Ibi  (juoque  de  captivitate  loquitur,  de  qua  hie 
P.salmus  agit,  nempe,  de  captivitate  peccati  et  mortis,  quae  durabat  in  m 
eo  populo,  quantumvis  legem  et  cultus  divinitus  institutos  haberet. 
Quare  obmissis  particularibus  captivitatibus  interpretabimur  hunc 
Psalmum  de  captivitate  generalissima  totius  generis  hiimani  ao  de  libera- 
tione,  quae  facta  est  per  Christi  sanguinem  et  annunciatur  in  Euangelio. 

I.  Cum  liberaverit  Dominus  captivos  Sion,  erimus  sicut        ->•, 

somniantes. 
Sunt  grandia  verba,  non  Comica  et  exilia.    Itaque  vocabnlum  Sion 
Emphasin  habet, ut  intelligas  cum  loqui  depopulo,  qui  habet  promissionem 
de  Christo.    Nam  redemptio  et  salus  primum  exhiliita  est  populo  Sionico 
et  flliis  Abrahae  secuudum  carnem.   Ili  Icnebantur  couclusi  lege  et  per  so 
legem  erant  captivi  mortis  et  peccati.    Quod  si  hie  populus  de  captivitate 
queritur  et  susjjirat  ad  lilx'rationem,   quid  de  gentibus  iiidicabimus,  siue 
lege,  sine  ])ci  cultu  viventihus  in  Idolatria   et   cu])iditatil)us  suis?     Non 
igitur  potuit  magis  generalem  et  graviorem  captivitatem  signiflcare,  quam 
cum  dicit  suum  iiopidiiin  Sion  lianc  redcmiitionem  expectare,  (|ui  secun-    u 
dum   externam   facicni    sjinctissiimis   cral    cl    siili    Davide   ac   Salonume 
florebat  pulcherrime. 

30131  durabit  in  illo  Jl  •J4  saguuiaem  II  36  sanc'isaima  A 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  126,1)  177 

Hs]  l[ege,  potestate  cliab[oli.  lila  erat  genera[lis  et  universalis  capLtivitas,  quae 

nullum   SLanctum  non   vexab^at;   cum   illum   liberaverit,  ibi  erit  'vox  ?(.  n«,  15 
leticiae'  etc. 

'Tunc  erimus   sicut   somniantes':   Magnitudinem  rei  exprimit  novo 

5  vocabLulo;  nostro  vocabLulo  non  exprimitur  mag[nitudo  rei,  i.  e.  erit 
tan[tum  g[audium,  ut  C[or  humanum  non  apprehend[at.  Angustius 
cor  nostrum,  quam  ut  apprehLcndat  illam  lib[erationem  a  pLeccato, 
morte,  diabLolo;  sie  perfundat  C[or  nostrum,  ut  videamiir  stupidi  et 
insensati  prae  gaudio.    In  gentilibLUs  libris,  quod  parvum  gaudium  etc., 

10  sed  max[imum  stuporem:  non  potest  lachrymari,  stat  sine  sensu  et 
voce.i  Pater  trium  f[iliorum  mortuus  prae  gaudio.  'J)a§  tf)un  max^imae 
res,  quae  supra  spem,  exp[ectationem  et  desiderium,  ut  dLicat  hoLmo: 
ift§  loav  vel  non  ?  num  somnio,  vel  tft§  war  ?  VLult  significare  inenarrab[i- 
lera  letLitiam  vel  domim  illud,  b[0niim  immensum,  qiiod  nobis  contulit 

15  Christus  redemp[tor;  non  parcens  sue  vitae  eripiet,  ut  essemus  libLeri 
a  PLeccato,  morte,  ira  mimdi  et  con[Scientia.  Ibi  nulla  par  lingua,  elo- 
quentia.  Et  cor  nostrum  angustum,  ut  capiat.  Et  hoc  est,  quod  parum 
letemur,  quia,  quanto  capitur  ista  libLertas,  tanto  animosior  fit  homo; 


')  Herodot,  Hist.  III,  14. 

Dr]  Sed  vide,  quomodo  pingat  gaudium,  quod  liberationem  hanc  secu- 

20  turum  est.  'Erimus',  inquit,  'sicut  somniantes'.  K^ovo  enim  vocabulo 
exprimit  rei  magnitudinem,  ut  significet  tantum  gaudium  et  tantam 
futuram  laeticiam,  ut  cor  humanum  non  possit  eam  capere,  quasi  dicat: 
Cum  audiemus,  imo,  cum  experiemur  et  sentiemus  illam  liberationem  a 
peccato  et  morte,  prae  gaudio  quasi  stupidi  et  insensati  erimus.   Ita  enim 

25  solet  evenire :  leviores  affectiones  f aciunt  vel  gaudium  vel  moerorem ;  Sed 
magnae  stuporem  inducunt,  sicut  ille  Aegiptius  apud  Herodotum  testa- 
tiu',  qui,  cum  a  Cambyse  interrogaretur,  cur  nimc  in  amici  casu  fleret,  cum 
antea  siccis  oculis  et  filium  euntem  ad  mortem  et  flliam  contumeliose 
tractatam  spectare  potuerit?  respondit:   Amici  calamitatem  admittere 

so  lachrymas,  sed  domestica  mala  maiora  fuisse,  quam  ut  potuerit  in  äs 
flere.  Sicut  igitur  magnus  dolor  quasi  viam  praecludit  lachrymis,  ita 
quoque  eximium  gaudium,  cum  subito  expectatio  et  spes  superantur, 
ita  obruit  animos,  ut  ipsi  se  videantur  ignorare  et  dubitare,  sint  ne  vera, 
quae  acciderunt,  an  ludantirr  quasi  somnio  quodam. 

3S  Significat    igitur    figura    haec    illam    inenarrabilera    gratiam,     qua 

redempti  sumus  sanguine  flUi  Dei,  non  parcentis  sibi  et  vitae  suae,  ut  nos 
essemus  liberi  a  potestate  Satanae,  ab  ira  Dei,  a  mundi  furore  et  nostra 
pusillanimitate.  Ac  profecto  cor  humanum  longe  est  angustius,  quam  ut 
ista  capere  possit.  Quanto  autem  plus  capit,  tanto  fit  homo  alacrior  et 
Cutöciä  SBetle.     XL,  3  12 


178  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  126,2) 

Ha]  quo  minus,  hoc  minus  letatur,  donec  fiat  austerius  super  oibo  et  alba, 
j.  HJttti  j, M  i.  e.  'Redeat  ad  suos  vomitus'  et  iusticias.  Sed  ubi  est.  golt  id)  bie  ^cit 
erleben,  prae  gLaudio  essem  ebrius,  st\ipidus,  dormiens  et  somnians. 
Qui  VLiilt  Eetboricari  a  persona  redimente,  magnitudine,  ab  ipsis  rebus, 
a  potestate  diab[oli,  mundi,  ab  inürmitate  carnis,  a  mag^nitudine  [SBl.  158»]  s 
peccati,  mortis,  inferni,  quae  devoLrant  totum  genug  humanum:  lUa 
omnia  g[randia,  inestiniab[ilia,  ineffabLÜia,  ideo  faciunt  stuporem  in 
g^audio,  quod  homo  absorbetiu',  si  afficitur  g[audio.  Si  non  afficitur 
gLaudio,  non  ingreLditur  gaudiiim  in  viscera  cordis.  Ista  libLcrtate  et 
redemp[tione  vcniente  erit  g[audium  inestimaLbile  et  incomprehLcnsibile,  lo 
reddet  hoLmines  stupidos  prae  magLuitudine  sua. 

V.  2  'Tunc':  Iterum  g^randia  verba.  Ipsam  vocem  ELuangelii  vocat 
'ri.sum',  ovationem,  ut  certe  esse  debet.  Differentia  valde  neoessaria 
legis  et  Euangelii,  duae  diverse  doct[rinae  et  quasi  contrarie.  Lex  terret 
et  occidit,  et  debet,  quia  fertur  super  lila  dura,  saxea  corda,  Ut  Ezech.:   u 


6:  (200)  (120)  158  r        zu  13  Distinctio  legis  et  Euangelii  am  oberen  Rande  der  Seite 

Dr]animosior  in  oninibus  periculis.  Quanto  autem  minus,  tanto  magis 
fatigatiir  terroribus,  donec  tandem,  sicut  Israelitae  in  deserto,  respiciat 
».  Holt  1«,»  ad  Aegyptum  et  quaerat  iustitiam  operum,  in  qua  tandem  nihil  inveniet 
quam  laborem  et  dolorem.  Quare  conandum  est,  ut  caeteri.s  studiis  post- 
habitis  cor  nostrum  in  redemptione  hac  acquiescat  et  nos  quoque  partem  so 
aliquam  huius  gustus  consequamur,  quem  Propheta  vere  comparat 
iucundissimo  somnio. 

Porro,  qui  hie  vult  rhetoricari,  habet  amplissimam  materiam,  si 
amplificet  hoc  beneficium  Christi  seu  liberationem  hanc  a  persona  redi- 
mentis,  a  persona  redemptorum,  a  multitudine,  ab  ipsis  rebus  seu  periculis,  k 
a  potentia  diaboli,  a  magnitudinc  et  horrore  mortis,  a  potentia  peccati  etc. 
Hae  enim  res  totum  geiius  humanuni  devoraverunt  nee  potuerunt  nisi 
per  filium  Dei  vinci.  ITaec  est  magniftca  illa  et  inaestimabilis  redemptio, 
quae  animum  prae  gaudio  stupere  facit.  Qui  igitnr  gaudium  non  sentiunt, 
hi  vere  beneficium  hoc  non  acceperunt,  sed  verbuni  est  in  eorum  corde  ao 
tanquam  spuma. 

V.8  II.    Tunc  replebitur  os  no.strum  risu  et  lingua  nostra 

exultatione.    Tunc  dicent  inter  gentes:  magna  fecit  Dominus 

cum  istis. 
Sicut  dixi,  Psalmus  hie  singularera  grandiloquentiam  habet,  ideo  '* 
crebris  figuris  utitur.    Nam  risum  vocat  hie  vocem  Euangelii,  sicut  revcra 
Euangelion  nol)i«  aliud  nihil  esse  debet  quam  risus  et  ovatio,  praesertim 


38  vinci  U]  vivi  A  37  uvallo  B]  orfttio  A 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pa.  126,2)  179 

Hs] 'Dabo  corda  C[arnea'.  lila  oportet,  damnari,  occidi  et  \\t  ps.  etc.  SedS^'"-" 
distmg[iie  non  sohim  formaliter  in  seipsa,  Sed  in  auditoribLUS  legis,  qui 
sunt,  qiiorum  CLorda  saxea.  'Frons  tna  aerea'.  'Sa  get)orn  JU  tempe- 3e(.48,4 
States  in  monte  Sinai  cum  terroribiis,  pavoribLUS  et  vulnerib[ns  legis. 
5  Sicut  lex  in  seij^sa  disting[uenda,  sie  discentes.  Qui  CLor  carneum,  pertinet 
ad  Euangelii  doct[rinam,  oportet  ad  redemp[tionem,  quia  cor  tener[rimum 
sine  ossib[US  et  lapidibLUS,  mera  caro  et  pulpa,  non  lege  occidendum,  sed 
viviflcandum  et  exhibendum  doctLrina  Euangelii;  S[piritus  SLanctus 
ergo  vocat  'Eisiim'  bic  et  ovationem.    Non  frustra  dico.    Distinctio  est 

10  satis  vulgaris,  sed  usu  et  experientia  nondum,  quia  facilius  sequimirr 
sensum  p[eccati  et  mortis.  Magis  terremur  peccati  voce,  quam  risibus 
Euangelii  movemiu-.  Sicut  unum  verbum  legis  plus  terret,  quam  totura 
Euangelium.    In  lib[ro  scripta  et  probata,  sed  corde  non.    Ista  distinctio 


S  (Ne  si  fuerit)  Qui  7  lapib[us  12  Sicut  c  aus  Ne       terieat 

Dr]  si  cum  lege  id  comparemus.     Lex  enim  terret  et  occidit,  pertinet  enim 

15  proprie  ad  conterenda  et  mollienda  'saxca  corda'  impoenitentium,  siciit  *fl.  n,  1» 
Ezechiel  loquitur.    Hi  enim  sunt  hoc  quasi  ferreo  sceptro  confringendi  et 
abripiendi  in  infernum,  sicut  precatur  Psalmus  10.:  [33g.  Q]  'Convertantui- *f.  s,  is 
peccatores  in  infernum,  nempe,  onines  gentes,  quae  obliviscuntur  Dei.'  Quia 
enim  habent  cor  ferreum  et,  sicut  Propheta  dicit,'aeneam  frontem',  terrendi  3ef.  48,« 

80  sunt  fulminibus  Legis,  hoc  est,  deducendi  ad  timorem  Dei  et  pavoribus 
mortis  implendi,  sicut  accidebat  populo  Isi'ael  ad  montem  Syna,  cum 
voce  Domini  Lex  promulgaretur.  Sed  qui  habent  cor  carneum,  hoc  est, 
cor  tenerrimum,  sine  ossibus  et  duricie,  ac  meram  pulpam  carnis,  hi  non 
sunt  Lege  Decidendi,  sed  viviflcandi  et  erigendi  altero  doctrinae  genere, 

ä5  quod  Spiritus  sanctus  hie  vocat  risum  et  ovationem,  nempe  Euangelio. 
Hoc  est,  quod  Paulus  monet  de  verbo  recte  secando,  ut  duris  dura,  fractis 
autem  et  moUibus  moUia  proponantur,  ut,  qui  sine  timore  sunt  securi, 
incipiant  timere,  qui  autem  plus  satis  timore  oppressi  sunt,  incipiant 
fldere  et  sperare. 

30  Haec  satis  vulgata  diiferentia  est  Legis  et  Euangelii,  sed  usu  tamen 

non  ita  vulgata  est.  Sic  enim  sumus  infirmi,  ut  facihus  sequamur  sensum 
de  peccato  et  morte  quam  istum  risum  et  laetitiam  Euangehi.  Nam,  ut 
de  me  dicam,  non  ita  percellitur  cor  redemptione  et  vita  donata  per 
Christum,  sicut  cor  terretur  uno  verbulo  Legis  seu  una  cogitatiuncula  de 

35  peccato  et  iudicio  Dei.  Hoc  inde  accidit,  quia  haec  Legis  et  Euangelii 
differentia  usu  non  satis  potest  disci,  scribitur  quidem  et  docetur.  Sed 
corde  non  ita  sentitur,  alioqui  fieret,  ut  territa  corda  omnem  tristitiam 
animo  eücerent,  quia,  ut  audivimus,  ad  tales  pertinet  vox  risus  et  gaudü, 
non  vox  terroris  et  tristitiae.    Sed  sentimus  hie  etiam  adversarium  Sata- 

12* 


180  In  XV  Psalmos  graduum.    1532i33.   [1540.]   (Ps.  126, 2) 

Hs]valet.  Si  possetn  veniente  lege,  diab[olo  disputante  ainitisLSime,  et  eius 
arg[iimenta  sunt  vera:  Peccasti,  es  taüs,  talis,  et  si  bon\im  feceris,  quis 
seit,  an  placeat  ?  [331. 158'']  Si  cor  moUe,  perrumpit.  Ibi  quid  faciam  ? 
argLuraenta  non  possum  solvere.  Ibi  distinguendum  de  audiente  et  doc- 
trina.  Ubi  c^orda  sunt  saxea  et  calibs,  ferrum,  ibi  taces,  palpas  ea  et  s 
dicis  fLÜios  dei,  ut  magis  indurentur.  Ipse  posset  distingLuere,  sed 
non  facit,  data  opera  confundit  istas  2  doctLrinas,  promissionem  duris 
et  insensatis,  Ut  SoliLwermero,  qui  securissLime  incedit.  Pavidis  et 
carneis  cord^ibus,  qui  non  sunt  aes  et  ferrum,  sed  pulpa,  illos  vexat  lege. 
Ideo  laborandum  Chxistiano,  ut  istam  distinctionem  percipLiat  bene,  lo 
ut  d^icat  ad  diab[olum  vel  alium,  qui  perturbLare  V[elit:  Quoniam  sum 
durus  et  insens^atus,  venias  cum  legLC  et  doctLrina,  quae  terret  et  ocLcidit, 
sed  quia  iam  metuo  pLCCcatum,  mortem,  inferLnum,  Vade  in  nomine 
dLci,  diabLole,  quia  non  tua  doct^rina  ad  me,  sed  'risus'  et  ovatio  pertinet, 


KSm.  15, 8f.  zu  3  am  unteren  Bande  der  Seile  steht  ludei,  gentes:    pop^ulns  dei,    locus   ex  15.  Ko. 

tractatus  $  Ut  e  aus  bie 


Drjnam,  qui  de  Lege  acutissime  nobiscum  disputat  et  eiusmodi  utitur  argu-   a 
mentis,  quae  negare  non  possumus.   Pateri  enira  cogimur  peccata  nostra, 
quae,  etsi  coram  hominibus  nonnunquam  tegimus,  tamen  conscientia, 
quasi  mille  testes,  contra  nos  pronunciat  nee  patitur  eorum  oblivisci  aut 
ea  tegi.  Oritur  itaque  saepe  dubitatio  etiam  de  sanctis  operibus,  taceo  de 
iis,  quae  manifeste  flagitiosa  sunt.  His  tanquam  aeuleis  mollia  corda  Satan  »o 
transfigit  et  gravissime  sauciat,  tantum  ideo,  quia  distinotionem  banc  usu 
et  praxi  non  ita  habemus  notam,  sicut  est  nobis  speculative  nota.  Nam 
si  praxim  haberemus,  distingueremus  inter  doctrinam  Legis  et  Euangelii, 
item  inter  discipulos  Legis  et  Euangelii  etrefutaremus  Satanam  hoc  modo, 
3oi).  s,44quod  Satan  tanquam  'mendax'  spiritus  mendaeiis  corda  involvit  et  im-  sj 
plicat.   Siquidem  ubi  sunt  corda  saxea,  ea  non  occidit,  sed  palpat,  ut  magis 
indurentur,  ac  implet  promissionibus  et  spe,  quae  ad  talia  corda  non  per- 
tinent.    Haec  Sophistica  sunt,  confunduntur  enim  mendaciter  doctrinae 
genera.   Contra  ubi  corda  plus  satis  sunt  territa,  ibi  erigenda  erant  pro- 
missionibus Dei,  at  Satan  tum  maxime  ea  terrere  nititur  et  in  hoc  in-   so 
cumbit,  ut  iam  antea  fractos  animos  penitus  conterat.    Laborandum  ita- 
que est  Christiano,  ut  assuescat  in  corde  suo  distinctionem  hanc  pure 
facereet  Satanaerespondeat:  Abi,  Satan,  cum  mendaeiis  tuis;  quundo  sum 
sine  timore  Dei,  securus  et  durus,  tum  veni  et  inculca  mihi  Legem,  tum 
t«  audiam  Ubenter,  nam  is  locus  est  docendae  Legis.  Sed  postquam  nunc   jj 
cum  Lege  venis,  quando  cor  mcum  iam  ante  morte  et  peccatopavcfactum 
est,  te  non  audiam.  Non  enim  ad  me  perl  inet  tua  doetrina,  sed  risus  et 
ovatio,  non  terror  et  mors.    Abi  igitur  etc. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  126,2)  181 

HBjnon  terror  et  occisio,  sed  hie  fpttngen,  ftucjen.  sed  hoc  nonposLSumus;  dici- 
mus  et  audLimus,  sed  quando  ad  rem  ventum,  nemo  seit.  Plus  movemur 
aspectii  mortis  et  aperti  hiatiis  inferni  quam  celi,  plus  timemus  dia- 
b[olum  quam  regnationem  Christi,  quia  cor  carneum  et  inürmum 
5  etc.  Sed  sudandum  et  istis  verbis  erigendum,  quod  ELuangelium  esse 
l[Ocum  munitum,  esse  risum,  exultabundam  vocem,  quae  saltet,  canat 
et  letetui"  leto  CLorde,  et  iis,  qui  sunt  non  cordis  carnei  etc.,  quod  pavefit, 
terretur  a  p[eccato,  facie  mortis,  Inferno.  Hie  est  C[or  carneum.  Ergo 
audienda  vox  exul[tationis  in  tab[ernaculis  iustorum.  ®a0  i[t  pulcherLrima 

10  distinctio  Euangelii,  quod  sit  risus  et  ovatio. 

'Os  nostnim  ple[num  erit  risu  et  ling^ua':  talis  erit  praedicatio. 
lam  sumus  quidem  in  SLacerdotio  florente  secundum  mundum,  sed  tarnen 
in  capLtivitate,  ubi  os  nostrum  plLenum  tristLitia,  ling[ua  fletu,  quia 
pavefactum  C[or  non  potest  non  tristari.     [331.159»]   Ibi  lingLua  plLcna 

15  feile,  absinthio.     ^aS  tft  os  M[Osi,  qui  habet  ling[uam  plLcnam  mortis 

amariLtudine,   quia  minister  mortis.     Occidat,    duret  non  carneos,    qui  Subo«  is 
'■amb[ulant  in desid^erüs  suis'.   S^anctum Paulum  et  alios  sanctos  dimittat 
in  pace,  apud  quos  deb^et  esse  risus.     Quia  per  ELuangelium  redLcmpti 
a  morte,  oportet  sequatur  risus;  quia  omnes  mortem  timent  et  audire 

80  libertatem  a  morte.    Si  ergo  a  capLtivitate  libertatem  praedicat  ELuan- 
gelium, ergo  est  risus  et  ovatio. 


4  regnantem  7  non  o  zu  14:  (12)  (161)  (201)   159  r 

Dr]  Sic  respondendum  erat  terrenti  Satanae.  Sed  experimur,  cum  maxime 
hoc  responso  opus  erat,  animum  non  posse  sie  respondere,  utcunque 
saepe  haec  audiverit.    Eatio  est,  Quia  naturaliter  sit,  ut  plus  nos  terreat 

äs  hiatus  inferni  apertus,  quam  coelum  apertum  exhilaret,  ut  plus  tristitiae 
afEerat  una  cogitatio  de  peccato  nostro,  quam  omnes  conciones  fere  de 
merito  Christi.  Quare  sudandum  est,  ut  praxin  hanc  saltem  aliquo  modo 
discamus  et  nos  erigamus  his  verbis,  quod  scilicet  Euangelion  sit  risus  et 
ovatio,  quae  proprie  pertinet  ad  captivos,  hoc  est,  ad  sentientes  captivi- 

30  tatem  peccati  et  mortis,  ad  corda  camea,  pavefacta  sensu  irae  et  iudicii 
Dei.  Hi  simt  discipuli,  in  quorum  cordibus  plantandus  est  risus  et  qui  soli 
audire  debent  vocem  exultationis  in  tabernaculis  iustorum,  Idque  autori- 
tate  Spiritus  sancti,  quam  hie  versiculus  ostendit.  Signiflcat  enim  hunc 
populum  esse  in  Sion  et  secundum  externam  regni  et  sacerdotii  speciem 

35  belle  florere.  Sed  si  quis  spectet,  qualis  sit  secundum  spiritum,  videbit  esse 
in  misera  captivitate,  Ideoque  linguam  esse  plenam  tristitia  et  fletu  ob 
cor  sensu  peccati  et  mortis  pavefactum.  Haec  est  Mosi  lingua  seu  os 
Mosi,  plenum  absynthio  et  amaritudine  mortis,  quo  debet  occidere  eos, 
qui  nimium  vivaces  et  securi  sunt   ac  contemnentes  Dei.     Qui  autem 


182  In  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  126,  2) 

Hb]  'Os':  i.  e.  praedicando,  doeendLO,  g^ratias  agendo  nihil  auditur 
quam  S[Utnma  letitia  vocis.  lUa  cantica  in  psalmis,  et  scripLtura  est 
consolatoria  praedicatio. 

Et  'plenum'  dioit,  i.  e.  nihil  aliud  sonabit  os,  nisi  erit  plenum  istis 
risibLUS,  frranditor  lo(iuitur  et  maximis  verb^is  exprimere.  Erit  plenus  * 
risus,  ut  nüiil  admixti  Actus.  'Os'  et  'ling^ua'  significant  semper  prae- 
dicationem;  ling[uam  ministri  accipit  pro  actu  lingLiiac,  praedieatione, 
doctrina.  Hoc  dictum  primum  ludLcis,  quia  ista  exulLtatio  fuit  offerenda 
pop[ulo  habenti  promi-SLsionem.  lam  vocat  gLcntes  ad  consortium  et 
particiimim  istius  gentis.  '" 

'Tune  gLcntes':  quae  naturaliter  oderunt  Iud[eos  et  nihil  minus 
dpi).  2,  u  potLuenmt  ferre  quam  eos.  Ut  P^aulus:  'Inimicitias  inter  et  Maceriem', 
ut  implacabLiU  odio  iste  duae  nationes  adverse,  g[entes  perseqLuebantur 
eos  et  econtra  etc.  Praedicare  risum  flet  res  nova,  g^entes  etiam  apcLrient 
os  et  praedicabimt:  ista  magnitudLO  dei.  Etiam  inter  g^entcs  dicetur,  » 
i.  e.  praedieabitur  i.sta  inestimaLbilis  magnitudo.  ludLeis  exhibLCbatur; 
hoc  g[entes  non  fa<jerent,  si  non  essent  partieipes.  Ergo  quod  SLpiritus 
SLanctus  dicit  locuturos  de  istis  magLnis,  significat  eas  esse  partieipes. 

4  über  nisi  steht  Ri^sum         6  maximis  c  am  magnis         10  über  gentis  iteht  Risus 

^r]  captivitatem  suam  intelligunt,  horum  o.s  debet  impleri  risu  et  exultatione, 
hoc  est,  per  Euangelion  debet  eis  praedicari  redemptio  a  peccatis  et  mort«,  Jo 
per  Christi  sanguinem  parata.  Haec  est  Spiritus  sancti  sententia,  ut  talium 
OS  impleatur  risu,  hoc  est,  nihil  ahud  praedicet  et  sonet  quam  summam 
laetitiam  et  voces  triumphales  de  Christo  vincente  Satanam  et  mortem  et 
exolvente  peccata  nostra.     Nam  quod  dicit:  'Os  nostrum  erit  plenum', 
non  hoc  tantum  significat,  quod  ibi  erit  vox  et  sonus  quidam,  sed  quod   « 
OS  simpUciter  aliud  nihil  sonabit  quam  risum  et  illas  Euangelü  consola- 
tiones.    Sic  'lingua  nostra',  id  est,  praedicatio  'erit  plena  exultatione',  hoc 
est,   totum   ministerium   erit  consolatorium.     Hoc   primum   ludaeo   est 
dictum.  Nam  risus  ille  primum  offerendus  fuit  üli  populo  habenti  promis- 
siones.    lam  ad  Gentes  venit,  quas  etiam  vocat  ad  communionem  huius  » 
risus. 

'Tunc  dicent  inter  Gentes:  Magna  fecit  Dominus  cum  istis.'  Gentes 
nominat,  quae  naturaliter  oderant  et  fastidiebant  ludaeos  nee  quicquam 
minus  quam  religionem  eorum  puterant  ferre.  Ha^,  inquit,  pracdicato 
isto  risu  admirabuntur  et  praodicabunt  magnalia  Dei.  Hoc  miraculum  « 
scilicet  cfficiot  ille  risus  praedicatus  per  os  et  linguam  nostram.  Porro 
Gentes  hoc  nullo  modo  fac«rent  nee  haberent  pro  bencficio,  nisi  ipsi 
quoque  eins  beneflcü  essent  partieipes.  Cum  igitur  Spiritus  sanctus 
dicdt  noB  praedicaturos  et  admiraturos  hoc  beneücium  solutae  captivitatis 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  126,  2. 3)  183 

Hs]  Qui  nostram  liberationem  laudat,   est  impertitus  nostris  donis.     Sicutaiiatt.  9,38f. 
Christus  etc.    Est  consors  et  particeps.    Econtra  odit.  ergo  g[entes  praedi- 
cabunt  illud  beneflcium  et  donum  etredemp[tionem  de  mortLeetp^eccato. 
[SBt.  ISgi)]  Ut  et  Zach[arja:  '10  apprehendent  fimbriam';  Sie  lüerben  fid)  an®''*-'<23 
s   ^Lfiullim  et  apostolos  t)engeTi.    Et  Esa.  2.,  Mich[eas:  'Venite,  ascendamusla^a  4, 2 
in  montem'  — :  de  illa  couglutinatione  g[eiitium  et  IiidLeorum;  est  nobis 
consol[atorium:  postquam  impleta,  ibi  participamus ;  per  ludLeos,  non 
per  gLentes.  ad  IiidLeos  veniant,   Ut:  'in  semine',  Christus:  Ex  IudLeis3o^'''|^j2'' 
Salus  venit  ad  eos,  sed  ex  lud^eis.   Certi  sumus,  nos  gLentes  pertinere  ad 

10  illam  redenip[tioneni,    q[uaniquam   deus   non  debLuerit,    quia  non   pro- 

miserat.     'Nobis  i^er  misericordiam',   Eo.  15.     Sed  Iud[eis  propter  con- «öm.  is, 9 
firmaLtionem.    Äomen  mit  lauter  cjLnabe  sine  promissis,  Iud[ei  etiam  per 
g[ratiani,  sed  cum  promissis.  lUe  risus  praedicabitur  non  solum  in  Sion,  8ed   . 
ex  Sion  proc  det  ad  gLentes  et  g[entes  eque  praedicabunt  et  exultabunt. 

•'  'Magnificavit' :  'J)a§  ift  res  ipsa,  de  qua  dicebLat  praedicari  per  risumv.s 

gLCntium.    'Uno  ore'  pLraedicant,  gentes    dicunt:    verum,    nos   habLerei'!''"!- ••^^ 
magna,  et  ludLei.     EcLclesia  ex  2  parietib[us,  qui  'unanimiter'  dicimtrefia.«* 


1  liberationem  fehlt      impertus  8  veniant  ad  Ut  16  ore(s) 


r*""]  ludaeorum,  manifeste  significat  etiam  huius  liberationis  participes  fore, 

sicut  Christus  in  Euangelio  dicit:  'Qui  in  nomine  meo  facit  virtutem,  non  iKort.9,3gf. 

so  est  contra  me,  sed  pro  me.'   Ad  hunc  modum  dicit,  Gentes  quoque  illam 
redemptionem  de  morte  et  peccato  praedicaturos  esse,  sicut  idem  testantur 
aliorum  fere  omnium  Prophetarum  testimonia.      Zachariae  VIII.   est,  ©015.  s.aa 
quod  'decem  viri  ex  omnibus  Unguis  Gentium  appraehendent  fimbriam 
viri  ludaei  dicentes:  Ibimus  vobiscum,  audivimus  enim,  quoniam  Deus 

25  vobiscum  est.'   Hie  locus  quasi  ex  hoc  Psalmo  videtur  transscriptus  esse. 

Sic  Esaiae  primo:  'Confluent  ad  montem  Domini  omnes  Gentes  et  ibunt  3ef.  ».sf. 
populi  multi  et  dicent:  "Venite,  ascendamus  ad  montem  Domini  et  ad 
domum  Dei  lacob  et  docebit  nos  vias  suas  et  ambulabimus  in  semitis 
eins'  etc. 

30  Haec  ad  nostram  consolationem  pertinent,  qui  secundum  carnem 

non  sumus  semen  Abrahae,  quod,  quanquam  promissio  nobis  non  facta 
est,  tarnen  postquam  impleta  est,  nos  eins  reddimur  participes,  sed  tamen 
per  ludaeos,  secundum  promissionis  verba:  'In  semine  tuo  benedicenturisB'offaa.«^ 
omnes  gentes.'  Et  Christus:  'Salus  ex  ludaeis  est'.  Certum  igitur  est,  nos3»6-'".22 

35  Gentes  pertinere  ad  illam  redemptionem,  etiamsi  nobis  non  debebatur; 
nobis  enim  non  init  promissa,  sed  ex  misericordia  contigit  per  risum  illum 
praedicatum  non  solum  in  Zion,  sed  in  Gentibus  etiam,  quae  praedica- 
bunt et  habebunt  omnia  cum  populo  sancto,  sicut  sequitur: 


184  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.    [1540.]   (Ps.  126,3) 

Ha] 'magna  fecit  nobis',  equale  donum,  quia  ideui  Christus  redemp^tor,  salus. 
^iv?  fingen  jte  "lit  einanbcv,  bai-  \ol  jcin  signum  et  fnictus,  quod  sit  po- 
PLuhis  letk'iae,  exiütLationis,  triumphatiouis  et  ovationis.  Sin  aliter 
praedicatur,  non  recte.  Ex  ista  distLinctione  l^egis  et  Euangelü  videtis, 
quam  hoiLribilis  abominatio  in  Pap[atu,  ubi  niliil  praedicatur  quam  s 
3oi)S,j9  stultae  opiniones,ubi  non  'audixe  VLOcem  sponsi'  etc.,  non  ri.sus,  scd  tristitia, 
observatio,  quotlLdie  vexabatur  novis  statutis,  augebat  regLula  reg^ulam. 
Differentia  inter  Ecclesiam  veram  et  falsam.  Sub  PapLatu  millum  cor 
guttam  sensit  huius  gLaudii.  Eident,  qui  in  potentia,  divitiis  etc.,  sed 
non  I)at  luer;  qui  pavidi,  non  habent  consolatores.  [SBl.  160»]  'Nobis':  aLga-  lo 
mus  gLiatias  patri  mise^ricordiae,  quod  sciamus  ELuangelium,  doctLrinam 
pacis,  salutis,  exult[ationis  in  corde.  Et  quatenus  sentis,  tantum  babes 
.  fidei,  ■väta«,  dei;  quantum  Iristiciae  sentis,  diabLolus  vexat  te  legis  doc- 
tLrina.  Ideo  erig^am  cor  ad[versus  abusum  legis  etc.  Lex  SLacra,  bona, 
si   legitLime   utaris.      Utere   contra    non   iustos,    Sanctos;    abusu   per-   " 

*u  10:  (122)    160  r 

^'l         in.  Magna  fecit  Dominus  nobiscum,  ideo  facti  sumus 

V.  3 

laetantes. 
Hie  vides  imam  Ecclesiam  constitui  ex  Gentibus  et  ludaeis  una  voce 
«öm  i5,9praedieantibus  beneficia  Dei,  ut,  sicut  Paulus  Rom.  15.  ait,  'unanimiter 

imo  ore  glorificetur  Dens  et  Pater  Domini  nostri  lesu  Christi'.   Hoc  enim,   so 
quod  canit  Ecclesia  ludaeorum:  'Magna  fecit  Dominium  nobiscum',  idem 
etiam  canit  Ecclesia  Gentium  et  sequitur  idem  fructus  utrinque  et  verum 
Signum   popiüi   Euangelü,   nempe,   quod   sunt   populus   exultationis   et 
laetitiae,  sicut  dicunt:  'Ideo  facti  sumus  laetantes'.   lam  ipsi  cogitate  et 
videte,    quam   horribilis    abhominatio    fuerit    regnum   Papae,    in   quo  »» 
nihil    audiebatur,   videbatur,   docebatur,    legebatur,    nihil   exercebatur 
aliud  quam  traditiones  humanae,  quae  sua  natura   aliud  non  possunt 
quam   afferre  tristitiam  et   affligere  corda.     Regula  enim  parit   regu- 
lam,   observatio   observationem   et   fiunt,    quod    deterrimum   est,    ista 
omnia  laquei  conscientiae,  non  manent  simpliciter  onera  corporis,  sicut  so 
debebant,  ubi  utiliter  instituuntur.    Itaque  in  regno  Papae  uon  fuit  una 
gutta  huius  doctrinae,  quae  pareret  gaudium  et  laetitiam.     Si  igitur  ibi 
sunt  pavida  corda,  uon  inveniunt  consolatorem.    Si  angimtur  et  dubitaut, 
non  possunt  distinctionem  facere,  de  qua  supra  diximus.     Quare  debe- 
bamuH  Dco  pro  hoc  immenso  beneflcio  gratiam,  quod  scimus  nunc  doctri-   sj 
nam  Euangelü  proprie  esse  doctrinam  salutis  et  consolationis.    Quantum 
igitur  quisque  in  suo  corde  secundum  hoc  verbum  gaudii  sentit,  tantum 
etiam  habet  vitae  et  salutis.    8i  autem  adhuc  sentis  tristitiam,  Signum  id 
est,  quod  diabolus  nondum  desüt  te  vexare.   Quare  cor  ad  illum  usum  est 


In  XV  Pealmos  graduum.    1532/33.    [1510.]    (Ps.  126,3.4)  185 

Hs]tmet  ad  S[anctos;  non  facies  me  S[anctum,  sed  risu  et  ovatione  Euangelii, 

i.e.  redLemptione  per  Christum  mihi  praedicata  et  donata.  'Letor  in  do- '^"'- >■<"*• 
mino,  Et  exultavit  spiiitiis  meus  in  deo.' 

Aud[ivistis  prophetam  de  futLuro  regno  Christi  et  de  redemp- 


16.  lulii 


5  [tione  per  ipsum  prophetantem  et  quod  illa  red^emptio  esset  vulganda 
uniLverso  orb^i  ter[rarum  et  generi  humano,  iit  ex  gentibus  et  lud^eis 
fleret  1  Bcclesia,  in  qua  nihil  aliud  praedicaretitr  quam  risus,  exultatio, 
laus  et  giratiarum  a[ctio.  Pergit  adhuc  describ[ere  eandem  Ecclesiam 
et  quid  sequatur  ad  illum  fru[ctum  redemptionis,  et  multipl^icat  et  com- 

10  munionem  ludLeorum  et  gentium,  quod  2.  requiritur  oratio,  quia  dicit: 
'Converte,   domine,   capLtivitatem':   lam  praedixit   redemptionem   esse^-* 
factam  vel  tam  certe  praedicit  futLuram,  quasi  iam  esset  facta;  et  tarnen 
contrarium  videtur  dicere,  quod  oret,  ut  flat.    Etsi  hec  fact[a  in  persona 
P[rophetae  loquentis,  tamenvere  inteUigitur  de  ipsis  iam  letiflcatis,  hoc  est,  • 

15  quod  habetis  in  Zach. :  'EffLimdam  super  eos  spiritum  GLratiae  et  p[recum'.  eoco.  is,  lo 
Sic  redempti,  ut  clamandum  sit  quot[idie  pro  redemp[tione.  Sic  habemus 
nostram  dominicam  Orationem:  'Dimitte'  etc.,  'Sanctiflca'.  Santiflcatumwoit^.f.is.a 


6  generi  o  10  über  2.  steht  ibi  zu  11  Oratio  r  12  iam  esset  o  14  über 

Jetificatis  steht  redemptis  zu  15  'Spiritus  Gratiae  et  precum'  r  iö  sit  o  17  über 

'Dimitte'  steht  peccatum  est  remissum  zu  17  Dominica  Oratio  r 

Dr]  instituendum,  ut  scias  Lege  esse  utendum  contra  impoenitentes  et 
induratis,  ibi  enim  est  in  legittimo  et  proprio  usu.  Sed  est  in  usu  illegitimo 

20  et  improprio,  cum  exercet  et  vexat  animos  iam  antea  territos,  quare 
animi  territi  legem  audire  et  admittere  non  debent.  Ad  hos  enim  pertinet 
risus  et  ovatio,  hoc  est,  praedicatio  Eiiangelii  seu  remissio  peccatorum  in 
Christo  donata.  Hac  etiam  sanctificamur,  Lege  non  possumus  sancti- 
flcari,  sed  magis  rei  efficimur,  sicut  Paiüus  dicit  in  Eomanis.  iRijin.0,13 

26      IV.  Converte,  Domine,  captivitatem  nostram  sicut  aquas     v.4 

ad  Austrum. 
Hactenus  Propheta  vaticinatus  est  de  regno  Christi  et  redemptione 
per  Christum  efficienda  ac  inviüganda  postea  in  imiversum  genus  huma- 
num  et  totum  orbem  terrarum,  sie  ut  ex  ludaeis  et  Gentibus  fiat  una 

30  Ecclesia,  in  qua  nihil  praedicetur  quam  risus  et  exultatio,  laus  et  gratiarum 
actio.  Iam  pergit  describere  eandem  Ecclesiam  et  ostendit,  quid  sequatur 
ad  illum  fructum  redemptionis  et  ad  illam  commimionem  ludaeorum  et 
Gentium:   Nempe,    quod   necessaria   sit   oratio,   sicut  etiam   Zacharias s»*. «2. to 
coniungit  cum'Spiritu  gratiae  Spiritum  precum',  hoc  est,  cum  redemptione 

35  Ula  per  Christum  facta  orationem  fidelium  et  iam  redemptorum.  Etsi  enim 
redemptio  est  facta  et  nos  vere  redempti  sumus  sanguine  fllii  Dei,  tamen 


186  In  XV  Pealmos  graduum.    1532/33.   [1540]   (Ps.  126,4) 

Hslnoiuen,  sanctiflcaris,  ista  omnia  petimus,  cum  sunt  exhibita ;  et  Christus: 

^i°fj"',J 'Pater,  glorifica'  etc.;  et  PLaulus:  'Non  quod  appLrehenderim',  —  quo- 

floi.  1,  II  t[iclie,  —  'perfecti',  ad  scopiim :  ut  de  die  in  diem  'crescamus  in  cog[nitione 

dei'.      Ees  illa  redemptionis  nostrae,  illa  inest  Limabilis  donatio   vitae 

«am.  8,  a3eter[nae  est  facile  dicta,  sed  non  credita.    'Primitias  spiritus'  accepimus,    s 

cff. «, u 'Initiuin  creaLtiu'ae  novae'  etc.,  et  ingredLimur  in  rLCgnum  dei  et  sumus 

uno  pede  certi  de  promis[sione,  sed  proficiendum  etc.  est;  hec  est  vita 

Chri.stiana.    Idee  spiritu.s  no.ster  g[ratiae  et  precum,  [391.160'']  et  PLaulus 

«öin.  Msff.  latisLsime  tractat  SLpiritum  nobiscum  et  creatura  universa.    Ideo  donec 

in  hoc  corpLore  mortis  et  PLCccati  sumus,  quod  tardat  nos,  quominus  pos[Si-  lo 
mus  apprehend[ere,  ut  deo  Interim  gemamus  et  hab[eamus  non  solum 
spiritum  g^ratiae,  sed  etiam  p^recum.  Ideo  Christianus  sciat  se  E.sse  in 
gratia  et  a-ssidue  orandum  pro  gratia.  Incepimus;  cogitandum  de  per- 
ticiendo.  Non  semel  auditum  ELuangeliiim  apprehenditur,  ex  istis  Sunt 
narren  et  9JotLten,  qui  praesumunt  de  spiritu  inimeuso,  cum  vix  primitias  is 
et   gustum.       Sap[ientia    et    EuangeUum,    Sac^ramentum,    Eedemp[tio, 

1  Christus  o  2  über  glorifica  steht  loan.  17.  zu  2  lo.  XVII.  r       Philip.  3.  r 

XU  9  Ro.  8.  r  12  Christianos  o  14  Einangelium  o  zu  Idjld  Unde  Scb[wermeri  r 

Dr]  necesse  est,  ut  quotidie  pro  redemptione  oremus,  sicut  Christus  quoque 

«0111)6, 9in  oratione  sua  iubet  orari,  ut  sanctificetur  nomen  Dei,  quod  tarnen  con- 
stat  esse  sanctum  et  sanctificatum ;  ut  veniat  regnum  Dei,  quod  tarnen 
3o^.  17, 1  venit  et  est  etc.   Item  Christus  dicit:  'Pater,  glorifica  nomen  tuum',  ac  » 
respondet   pater:  'glorificavi  id  et  glorificabo  adhuc  amphus'.      Item 

spiiti. »,  IS  Paulus :  'non  arbitror  me  appraehendisse'  etc. 

Hoc  enim  est,   quod  etiam  supra   momii,  beneflcium  Euangelii  et 
inaestimabile  illud  donum  redemptionis  nostrae  et  vitae  aeternae  facile 

Mijni.  8,  jsdici  quideni,  sed  difficillime  credi.  Quia  habemus  in  hac  vita  non  Meeiraas,  9» 
sed  tantum  primitias'  spiritus,  plenitudo  autem  carnis  fere  tota  adhuc 
vivit  et  est  incolumis.  Ingredimur  quidem  in  regnum  Dei  ac,  ut  sie 
dicam,  uno  pede  certi  sumus  de  promissione  consequenda,  sed  non  sie 
subsistendum  est,  etiam  alter  pes  trahendus,  hoc  est,  quotidie  cresceuduni 
es  proficiendum  est  in  hac  agnitione  gratiae  et  flde.  Ideo  Zacharias  dicit,  10 
effundi  spiritum  precum,  qui  augmontum  hoc  requirat,  et  Paulus  dicit, 

«bin.  8,  js' Spiritum  geniere  gemitibus  incnaiTabilibu.><,  imo  univer.sam  creaturam  in- 
gemiscere  pro  liberatione  filiorum  Dei.'  Igitur  donec  habitamus  in  hoc 
corpore,  quod  nos  gravat  et  remoratur,  (juo  minus  possimus  isla  plene 
appraehendere,  habemus  non  solum  Si»iritnm  gratiae,  sed  precum  quo-  si 
que,  ut  sciamus  quidem  nos  cs.se  in  gratia  i)roptor  (liristum,  in  (|uem  cre- 
dimus,  et  tarnen  assidue  oremus,  ut,  quod  Deus  in  nobis  coepit,  perficiat. 
Nemo  igitur  tam  sit  arrogans,  ut  acstimct,  cum  haec  senuM  audivit, 
86  esse  Theologum  et  plene  seire  ista.  Haec  enim  arrogautia  facit  phanati- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Pb.  126, 4)  187 

Hs]  Christus,  —  perfecta  omnia  C[ele8tia.     Sed  iam  non  disputatur  de  re 

ipsa,  sed  de  apprehensione  v[itac  acLternae;  'sunt  pacafcac  mansiones',3o^.  u,2 
,sed  nondum  perfccte  apprebendLuntur.  Vexat  nos  peecatum,  tritjula- 
mur,  vex[ainur,  desperamus  sepe.  Iam  fterben,  fides  iam  infirmissima. 
5  Iam  emergimur.  Ista  est  VLita  Christiana.  Sicut  PauLlus  in  seipso: 
'Eogavi  ter'  etc.,  'sufficit  tibi,  quia  Christi  virtus  est  virtus  regnantis  2- flor.  12, 8 
in  infirmitate'.  Hoc  ignoravimus  in  Papatu,  qui  putabant  sufficere,  si 
hab[erent  1  graduhim  gratiae  et  scintillulam  fidei,  salvus  erit  etc.  Potest 
fieri,   Sed  quando  ad  pugnam  diaboli,  illa  ex.tingiütur.      Volunt  reddere 

10  ho[mines  securos,  quasi  salvi,  cum  ceperint.    'Sed  qui  perseverarit',  non  Motm.  ?4, is 
qxü  inceperit.    Si  quis  vix[erit  in  C[arne,  habebit  adLversarium  diabLolum, 
qui  impug[nat  et  corpus  et  animam,  ut  mendacio  seducat  fluidem,  spem 
et  has  primitias  in  nobis,    videt  initium  vitae,    salutis,  redemp[tionis, 


zu  7/2  Res  perfecta,  sed  apprehensio  nou  r  2  sunt  c  aus  et        über  'sunt  paratae 

mansiones'  sieht  loh.  14.  zu  5  Christiana  vita  r  zu  5l6  2.  Cor.  12.  r  0  illa  mit 

Strich  zu  scintillulam  Z.  8  gezogen  11  qui  o  13  has  primitias]  hec  praeäidiae 

Dr]  COS  Spiritus,  qui  sicut  canis  Aesopicus  umbram  sectantur  et,  quod  verum 

15  est,  amittimt.  Verbum  quidem,  Baptismus,  denique  ipse  Christus  plena, 
perfecta  et  integra  sunt,  sed  nos  hie  non  de  rebus  ipsis  agimus,  sed  de 
appraehensione  rerum.    Sic  vita  aeterna  vere  est  perfecta,  sicut  Christus 
dicit:  'In  domo  Patris  mei  mansiones  multae  sunt.'  Sed  in  his  mansionibus  30^.  u.i 
nos,  di.m  hie  vivimus,  nondum  consedimus,  spe  tantum  eas  possidemus 

ao  et  vexamur  interim  peccatis,  desperatione,  curis,  laboribus  etc.  Ac 
nonnunquam  fides  satis  flrma  est,  sed  rursum  accidit,  ut  sit  infirmissima, 
ibi  immergimur  tanquam  in  profundissimum  lutiim,  ex  quo  eluctari  non 
possumus,  quin  undique  commaculemur.  Talis  est  vita  Christianorum, 
qui  iam  primitias  Spiritus  acceperunt.     Hi  usu  discunt,  non  ista  posse 

J5  sie  plane  appraehendi,   quin  saepe  flat,  ut   labantur,    periclitentur  et 

aUevatione  opus  habeant,  sicut  Christus  Paulo  respondit:  'Virtus  mea  in  ?.  »or.  19,9 
infirmitate  perflcitur'.  Infirmitas  est  nostra  et  manet  nostra,  dum  vivimus, 
virtus  autem  est  solius  Christi. 

Hoc  in  Papatu  ignoravimus.   Nam  et  de  sanctis,  etsi  historiae  sacra- 

30  rum  literarum  diversum  ostendunt,  credidimus  eos  fuisse  purissimos  et 
de  nobis  cogitavimus,  si  quis  unum,  ut  sie  dicam,  gradulum  gratiae 
haberet,  salvum  esse.  Ac  sane  non  nego  hoc  postremum,  et  tarnen  verum 
est,  praesertim  in  pugna  et  tentationibus,  tales  saepe  labi  et  scintiUam 
Spiritus  penitus  extingui,  sicut  Davidi  accidit  in  adulterio.     Quare  ex- 

35  cutienda  haec  est  Papistarum  opinio,    qua  animi   reddimtur  securi  ac 

26  plene  B 


188  lu  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  126,4) 

He]  quo  ad  apprehensionem.    Eem  seit  eompletam,  sed  non  a  me  completam 

et  roniprehen.sam.      Ideo   metuit,  ne  pcrflciatur.      Ideo  contra  f[ideni, 

spem,  Charitatem  et  o^rania  bona  principia  pugnat.    Ibi  Ecdesia  habet 

remedium  orationis,  ut  in  tentLatione  dLicat:  Da  victoriam,  quod  fides 

Wi.  1,6  non  deüciat,  quod  spes  non  confnndatLiir,  diinitte  p^eccata.    'Qui  cepit    s 

bomim  opus  in  vobis'.    [81.161»]  Christianus  est,  qui  quidem  certo  vitam 

aeternain,  remissionem  peccatorum,  securitatem,  libertatem  ab  infer^no, 

morte  habet.    In  re  niilla  est  despLcratio,  defectus,  sed  in  me  apprehen- 

dente;  quia  adhuc  caLro  et  sangLuis,  reliquiae  ibi,  quae  pugLnant  contra 

wbm.  7,22f.  illas  res  perfectas.     Sic  P^aulus:  'consentio  l[egi  dei,  video  aliam'  etc.,   lo 

'mentis  meae'.  Ergo  Christianus  non  est  secunis,  non  dicit:  ^d)  bin  supra 

*6ii.  s,  ismontem^,  sum  perfectus,  scilicet  'apprehendi'.    In  seipso  potest  d[icere: 

habeo  omnia  perfecte,  Mors  victa,  B[apti8atu8.    Si  spectes  in  Christum,  in 


zu  4  Oratio  r         5  p^eccata  o        S  habet  o        zu  10  Ko.  7.  r         11  nou  (1.)  o       bin  o 
12  ecilicet  o  13  vicia  o       über  B^aptieatus  iteht  Christue  reeurrexit,  eutn  baptisatue 

')  Wander  1,  316  Berg  109. 

jjii„j  j^  [J  putant  satis  esse,  coepisse  haec  semel.     At  Christus  dicit:  'Qui  perse- 

veraverit  in  flnem,  hie  salvus  erit.'  Quod  si  quis  post  Baptismum  aquae  " 
et  Spiritus  statim  extingueretur,  is  salvaretur,  sed  quia  vivimus  longius, 
non  potest  aliter  fleri,  quam  ut  saepissime  impugnemur  a  diabolo,  qui 
conatur  spem,  fidem  et  optimas  virtutes,  quae  in  nobis  per  gratiam  Dei 
sunt,  couvellere  et  labefactare.  Habet  autem  Satan  hie  eam  praerogati- 
vam,  quod  gratia  in  nobis  coepta,  nondum  autem  impleta  et  perfecta  w 
est.  Ees  quidem  integrae  et  perfectae  sunt,  sed  nos  nondum  sumus  iutegri 
et  perfecti,  ideo  non  possumus  res  integras  et  perfectas  integre  et  perfecte 
appraehcndere,  sicut  Paulus  loquitur.     Ideo  autem  invadit  Satan  haec 

i.ftor.  u,  isinitia,  quod  metuit,  ne  perficiantur,  et  jingnat  contra  'spem,  fidem  et 

charitatem.'  « 

In  hoc  periculo  Ecclesia  se  confert  adorationem  et  dicit:  'Neinducas 

<Biottft.«,i3nos  in  tentationem' ;  Item:  Da  victoriam,  ne  deüciat  fides  mea,  ne  con- 
Wi. «.  6  fundatur  spes  mea,  'perfice  bonum  opus,  quod  coepisti*  in  me  etc.  Tales 
sunt  Christian!,  qui  habent  perfectam  rcdemptionem  et  certam  spem 
vitae  acternae  et  remissionis  omnium  peccatorum  et  veram  liberationem  so 
a  diabolo,  morte  et  inferno.  Has  res  habent,  nee  in  rebus  uUus  defectus 
est.  Sed  in  me  et  te  est  defectus,  quod  ista  nondum  plene  appraeheiulimus. 
Nam  caro  et  sauguis  ac  peccati  reliquiae  adhuc  vivuni,  ideo  sanctus 
sHbm.  7,21  Paulus  damat:  'video  aliam  legem  in  membris  meis  repugnantein  legi  Dei*; 

haec  causa  est,  ciur  Christianus  non  possit  esse  securus,   videt  enim  se  w 
omnia  iK-ricuIn  nondum  sn])orasHe,  (|uae  (|uotidie  hostis  excogitat.    Quod 
atitem  ad  ('hristtim  attiuot,  quem  üde  appraeheudit,  verum  est,  quod 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  126,  4)  189 

Hfl]  quem  credis;  sed  tua  fldes  non  perfecta,  nondum  es  totus  piunis.  Ergo 
Cbi^ristiamis  non  est  sine  timore,  quia  in  tentationib[Us;  est  miles  dei, 
quot^idie  stat  in  acie.  Hinc  securi  Spiritus;  qui  non  orant,  non  metuunt 
et  putant  diabLolum  ultra  10  milia,  securi  flunt  et  interim  deum  non 

5  sentiunt,   amittunt  fldem,   quia  nescierunt  et  non  didice[runt   bellare. 
In  Ec[clesia  est  continuanda  oratio  et  unusquisqLue  debet  orare.      Si 
non  ore,  semper  tarnen  corde.    Hoc  PLaulus  docet,  cum  dicit:  ' Verbum  soi  3,  i« 
dei  abundet',  i.  e.  docendum,  exhortandum  pubLÜce  et  privatim,  quotidie. 
'Meditandum  in  lege  dei,  stando'  etc.,  ut  Mose;  non,  Quia  est  dubLitatios. sno(e6, 7 

10  etc.  in  re.  Sed  quia  'ad^versarius',  Pet.  5.,  et  nos  infirmi  et  gestautes  carLuem  i.  $eiri  5,  s 
plenam  reliquiis  peccatorum  et   nondum   fldes   ad   maturitatem   venit. 
Qui  volimt  theolLOgi  perfecti  ante  usum  et  pugnam,  flunt  ScU[wermeri  et 

3  acie(m)  zu  3  Securi  Spiritus  r  5  non  0  7  Hoc  0       docet,  cum  dicit  o 

zu  7  Semper  corde  orandum  r  9  über  'Meditandum'  steht  Deute.  6.       non  o  70  über 

Pet.  5.  steht  'Circumit*  etc.  11  venerunt  zu  12  Theologi  ante  pugnam  r 

Dr]  habet  omnia.  Nam  in  Christo  Diabolus  prostratus,  Lex  impleta,  ira  Dei 
submota,  peccata  exoluta  et  mors  ipsa  devicta  est.   Sic  svmt  haec,  cum 

J5  in  Christum,  in  quem  credimus,  respicimus,  sed  cum  postea  ad  nos  respi- 
cimus,  cogimur  fateri  nos  nondum  esse  puros,  quia  fldes  nondum  perfecta 
est,  quae  ista  dona  perfecte  appraehendere  possit.  Igitur  in  pugna  formi- 
damus,  cedimus  hosti,  patimur  nobis  excuti  spem,  commovemur  ad 
tristitiam,  impatientiam  etc.    Sic  Christiani  sunt  beUatores  et  veri  milites 

so  Dei,  qui  in  acie  stant  nee  possunt  esse  securi,  ideo  orant  solicite  et  implo- 

rant  Dei  auxilium.    Contra  qui  securi  sunt,  nihil  orant,  sentiunt  enim 

Diabolum  procul  abesse  et  sie  fidem  etiam  non  sentientes  amittunt  et 

postea  in  tentatione  sunt  tanquam  'aridum  foUum'.  3ef.34, 4 

Hoc  dicit  hie  versus,  nempe  quod  in  Ecclesia  semper  sit  continuanda 

25  oratio,  si  non  ore,  at  corde  et  gemitibus,  secundum  praeceptum  PauU: 

'Abundet  verbum  Dei  inter  vos',  ut  non  tantum  docendo  publice  et  «01.3,1« 
pdvatim  quotidie  acuatur,  sed  etiam  orando  et,  ut  Moses  in  Deut,  dicit,  s.  mofc  e,  7 
'meditando,  sive  cum  stamus,  imus,  vigilamus,  edimus'  etc.  ISTon  quidem 
ideo,  quod  in  re  sit  dubitatio  aliqua,  sed  quia  'adversarius  noster  tanquam  i.  iJctris.s 

»0  leo  Circuit,  quaerens,  quem  devoret.'  Nos  autem  sumus  inflrmi,  'gestautes  2.  «or.  4, 7 
thesaurum  himc  in  testaceis  vasis'.    Imo  aggravati  adhuc  carne  peccatis 
plena,  in  qua  fldes  est  ceu  surculus,  qui  nondum  per  venit  ad  matuiitatem 
et  facile  a  ventis  commoveri  aut  excindi  etiam  potest.    Hoc  nesciunt, 
qui,  antequam  in  pugna  periculum  faciunt,  se  Christianos  esse  et  credere 

36  putant.  Hi  aut  haeretici  flunt  appraehendentes  temere  omnia,  aut  plane 
prophani   redduntur,   sicut    iam    vulgus   est,   quod   quidem   doctrinam 


32  sie  S]  se  A  26  ac  B 


190  In  XV  Psalmo3  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  126,  4) 

Hs]  I)art  et  rof),  ut  hodie  vnlgus,  qiü  prinnim  magno  f avore  audiunt  verbum, 
iam  deteriores  et  in  stercus  vertunt  facieni,   quia   putant  gratiain  sie 
donatam,   ut  non  sit  necessarium  orare  et  crescere  et  pugnare  contra 
(j»ii. 6, 16 'tela  diabLoli',  quibus  nos  ad  contempLtum  dei  et  hominum  solicitat. 
OTottd.  26,41 'Vigilandum  ergo'.  » 

'Converte,  domine':  Sic  non  in  persona  p^rophetae  dicitnr,  in  persona 
Christianorxim,  qui  habent  quOLtidie  hunc:  Liberasti,  libera;  remisisti 
p^eccata,  remitte;  dedisti  vitam,  da;  occidisti,  occidc  diabLohim  etc.; 
semper,  qiiod  habemus,  hoc  postulamus,  iit  efficiamiir  mun^di  et  puri. 
[181. 161  •>]  Hoc  fiet  tum  melius,  cum  liberum  erit  corpus,  in  quo  iam  regnat  lo 
PLCCcatum  relLiquum. 

'Captivos':  i.  e.  nos  ipsos  redemptos,  qui  sumus  initium  uovae  crea^tu- 
rae.  significat  oratio,  se  habere  adversaLrios  potentes  et  multos  suae 
liberationis;  ergo  perfice  eam,  da  victoLriam  in  Christo,  ne  vinoat  diabLolus, 
SHatii).s6,4iut  EuanLgelium  loquatur,  sisnobiscum:  'Caro  infirma',  diab^olus  potens.  is 
Ideo  nisi  conservaris,  frustra  incepisti.  Semper  volLumus  nostram  captivi- 
tatem  converti,  augeri  primitias  spiritus,  renovari  vetLCrem  hominem, 
donec  aboleatur  totus,  sed  in  alia  vita. 


1  tod^         2  vertuut  facieni  o         6  'Converte,  domine'  o         7  hiberasti,  liberasti       über 
libera  nochmals  libera         12  über  'Captivos'  steht  'eaptivitatem  uostram' 

Dr]  nostram  verbis  aliquo   modo  referre  potest,  sed,  inclinatum  tanquam 

2.|}tttia,2j''porcus  in  stercus',  vere  verhuin  nihil  curant,  sed  etiam  deteriores  nunc   »o 

sunt,  quam  ante  fuerunt.  Hinoniutelligunt,  quod  necessarium  sit  quotidie 

«W- 6,1«  crescere,   ut  in   pugnis  quotidianis  contra  'sagittas'  Satanae  eonsistere 

Wdiii).  86,41  possimus,  impellentis  ad   coiitemptum  Dei  et  hominum.     'Vigilandum 

itaque  est  et  orandum',  secuudum  praeceptum  Christi.    Ad  hunc  modum 

intelligo  orationem  haue  non  in  persona  Prophetae,  quasi  oret  pro  revela-   m 

tione  redemptionis  futurae,  sed  in  persona  Christianorum,  qui  quotidie 

neces.se  habent  hunc  versum  orare  etdicere:  Domine,  redemisti  de  captivi- 

tate,   redime   amplius;   remisisti   peccatum,   remitte   ampUus;   occidisti 

Diabolum,  occide  amplius;  sustulisti  Legem,  tolle  amplius.   Postulandum 

enim  hoc  est,  quod   iam  ante  habemus.  donec  fiamus  perfeete  puri,  id   so 

quud  fiet  mortuo  hoc  corpore  uostro,  in  (juo  peccatum  hie  regnat.    Son- 

tentia  igitur  est:  'Domine,  converte  eaptivitatem  nostram'.  Hoc  est,  nos, 

qui  incepimus  esse  initium  novae  creaturae,  redime,  ut,  sicut  redemptio 

per  Christum  plcne  et  perfeete  facta  est,  ita  nos  plene  et  perfeete  eam 

appraehendamus  et  sentiamus.    Multa  enim  sunt  in  hac  vita,  quae  huic   a 

re(lcmi>tiiJiii  adversantur,  quare  opus  est  nos  sie  dcfeudi,  ne  relabamur 

!i;'attii.»6,4iin  cai)tivitatem,   ne  üdes  [ffla- K]  nostra  per  Satauam  evertatur.    'Caro 

enim  est  infirma*,  at  Satan  est  potens;  nisi  igitur  nos  defenderit  et  serva- 


In  XV  Psalmos  graJuum.    ir)32/33.    [1540.1    (Ps.  126,4)  191 

Hs]  Addit  Similitudinem;  i.  e.:  rein  au?^.  Sive  intelligas  mare  rubrum, 
sive  aliam  inundationem  etc.  Sicut  in  mari  rub[ro  fecisti;  mlrabile  fecit 
deu8,  ut  flaret  noctes  et  dies  unus  ventns  Orientalis  urens  et  siccus,  et 
siccavit  mare  sieq[ue  libLcravit  suum  pop[ul\im  etc.    Sicut  siccasti  mare, 

i  ut  irent  etc.,  Sic  exicca,  q[uidquid  est  captivitatis  in  nobis,  ut  ea  prorsus 
aboleatur.  Vel  aliam  torrentem  accipe.  Est  exiccatio  maris  vel  aquae. 
Sic  perflci  perpetemus  nostram  conservationem.  Ideo  deb[emus  nos 
assuefaeere  ad  orationem,  vesperi  et  mane  recordare  de  scriptLura  sancta, 
obmuiLmuTare  'Pater  noster'  et  SymbLolum  nesciunt,  non  pugnat  spiiitus 

10  precum,  obrepit  rubigo,  i.  e.  Spiritus  minuitur,  verbum  et  cogitatio,  sen- 
sus,  cognitio  et  memoria;  ibi  ingressnm  habet  diabLolus.     Si  videt  cor 
vadium  et  'mundatum  cor  scopis',  non  dormit,  statim  conscientiam  et  sur.  11,25 
legem  in  cor,  et  antequam  Cliristum  erlongt,  ^at  er  in  gemortert.    Est 


zu  1  Similitudo  r       'Sicut  torrentem  in  austro'  r  S  über  vesperi   steht  ad  minus 

zu  8  Assnefaciendi   sumus  ad   orationem  r  9  über   Pater   noster  steht   10   praecepi.ta 

12  über  'cor'  steht  Luc.  11. 

DrJ  verit  Dens,  frustra  incepimus  redimi.    Ad  hunc  modura  semper  orandum 

15  est,  ut  augeantur  in  nobis  primitiae  spiritus  et  renovemur  de  die  in  diem, 
donec  vetus  homo  totus  aboleatur  per  mortem. 

Tunc  enim  futurum  est,  ut  captivitas  perfecte  convertatur,  sicut 
torrentes  seu  aquae  Austri  exiccatae  sunt,  sive  mare  rubrum,  sive  lor- 
danem  intelligas,  parum  enim  refert.    Similitudo  enim  haec  est:  Sicut  per 

20  manum  tuam  mirabiliter  fecisti,  ut  mare  exiccaretm*  a  sicco  vento,  ita 
penitus  exicca,  quicquid  est  captivitatis  in  nobis,  ut  perfecte  absumatur, 
sicut  torrentes,  qui  per  hyemem  inundant,  per  aestatem  autem  toti 
exiccantur.  Significat  enim  simpliciter  siccitatem,  sive  eam  intelligas,  quae 
in  mari  rubro  et  lordane  fuit,  sive  quae  in  torrentibus  solet  accidere. 

S5  Hoc  igitur  est,  quod  moneo,  ut  assuefaciamus  nos  ad  assiduam  ora- 

tionem et  meditationem  Scripturae  sanctae.  Qui  non  pugnaverunt  contra 
Satanam,  nesciunt,  quam  spiritus  precum  sit  necessarius,  paulatim  enim 
crescit  negligentia  et  securitas  sicut  rubigo  in  ferro  et  verbum  paulatim 
quasi  de  manibus  delabitur,  priusquam  sentiamus.     Hoc  cum  fit,  iam 

30  dimidium  victoriae  Satan  abstulit.  Non  enim  dormit,  sed  observat  omnia 
momenta  et  tum  adoriri  solet,  cum  cor  vacuum  verbo  senserit.  Ibi  facile 
tanquam  ex  scintilla  ingens  incendium  in  conscientia  excitat.  Id  prius- 
quam restingui  possit  et  Christus  ac  verbum  iterum  appraehendi,  aut 
doloribus  et  cruciatibus  oppressi,  aut  penitus  enecati  sumus.    Est  enim 

35  'homicida' et  omnia  consiUa  sua  instituit  ad  nos  occidendos.   Necessarium  30^8.44 
igitur  est  verbum  ruminare  et  orare,  sive  cum  surgimus,  sive  cubitum 
imus,  ne  nos  vacuos  et  imparatos  hostis  inveniat  et  redemptionem  hanc 


192  In  XV  Pealmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  126, 4) 

Hs]'homicida  et  mendax',  non  cessat  ista  2  otc.  Ideo  raeditari  opus  verbum 
dei,  ruminare  vel  orare,  ut  non  in-veniat  te  diabLolus  lajs.  Si  quis:  quid 
opus  meditari,  orare?,  dixi  sepe  exemplum  meum.  Non  possum 'Pater', 
'Credo'  interraittere,  [331. 162»]  quin  intento  corde  inspiciam  Cathechismum, 
quid  significent  verba,  quia  data  ista  ad  aeuendum,  et  venit  utilitas,  * 
alioqui  öeiroftet  einer  et  infrigLescit,  borftet.  Video,  quomodo  cadant,  qui 
1.  ceperunt,  ferverunt,  quia  non  orant,  non  audiunt,  non  legunt,  cogLitant: 
babeo  in  lib^ro,  possum  invenire,  quando  volo.  Quid,  si  diabLolus  dan- 
destine  inserat  contemptum  verbi  et  ducat  in  manifestum  flag^itium  et 
postea  subitam  desperationem  etc.  ?  Non  est  doctrina,  quae  semel  discitur,  ><> 
sed  oportet  continue  exerLceri,  quia  diabLolus  non  semel  tentat,  sed  usque 
ad  defatigationem  nostram.     Ideo  assid^ue  pugnandum  contra  eum. 

'Torrentem  in  austro':  Sicut  torrentem  soles  per  solem  exliaurire. 
Torrens  debet  exhauriri  penitus,  ne  aliquem  submergat.  Sic  captivita- 
tem  nostram,  ne  etc.    5)a5  ift  de  Ecclesia,  quod  redempta  gratia,  miseri-  «' 

XU  3  Exemplum  Luth|.eri  r          zu  4:  162  c  atu  124  5  significent  c  aus  significant 

ista  o         zu  6  Nostros  deficere  paulatim  r         8  inveniri  zu  11  Qualis  tentator  diab[ülus  r 

13  über  'Torrentem'  stelu  Inundatlonem  14  debet  (sub)  penitus  o        Sic  c  aus  Sicut 
16  über  etc.  tUht  pereamus 

Dr]  penitus  nobis  excutiat.  Ego  etiam  Theologus  sum,  qui  mediocrem  usum 
et  peritiam  sacrae  Scripturae  variis  periculis  sum  consecutus.  Sed  non 
ita  efferor  hoc  douo,  quin  quotidie  una  cum  pueris  Catechismum,  hoc 
est  Decalogum,  Symbolum  et  decem  praecepta  mecum  orem  et  intento 
corde  inspiciam,  non  tanf  um  verba  transcuiTens,  sed  etiam  observans,  *> 
quid  singula  verba  significent,  et  saue,  cum  hoc  non  facio  et  aliis  negociis 
occupor,  sentio  inde  certum  incomraodum;  verbum  enim  a  Deo  in  id 
4.wott«,7  datum  est,  ut  id  nobis  'acuamus',  sicut  Mosi  dicit,  et  exerceamus.  Sine  hoc 
exercitio  animi  nostri  contrahunt  quasi  rubiginem,  ut  ipsi  nobis  ipsis 
excidamus.  Videmus  et  quotidiana  vita  satis  magnum  documentum  est,  >» 
quo  homines  cadant  et  quibus  excipiantur  periculis.  Sed  huius  rei  quae 
alia  causa  est,  quam  quod  securi  sunt,  non  orant,  verbum  non  audiunt 
nee  ruminant,  content!  eo  sunt,  quod  in  libris  habent  et  legere  posaunt. 
His  paulatim  inserit  Satan  contemptum  verbi,  deinde  aut  in  subitam 
desperationem  a^it  alia  pcricula  conücit.  Quid  enim  reliquum  est  verbo  so 
amisso,  ([uo  homo  contra  hunc  hostem  sc  miuiirc  et  defeudere  possitT 
Theologi  igitur  est,  assidue  discere,  assidue  exerceri  in  verbo  et  oratione, 
non  tantum  (juia  res  sunt  maximae,  quae  aiiiiuo  plene  includi  non  i)0KSunt, 
sed  etiani,  (luia  adver.sarius  noster  non  semel  tciitat,  sed  assidue,  ergo 
aBsidue  verbo  contra  eum  pugnandum  et  oraudum  est.    Ita  ad  populum   S4 

33  MoM  B 


In  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  126,4.5)  193 

Hs]cordia,  tarnen  illi  ipsi  petunt  liberari.  Incretl[uli  non  orant  liberari,  sed 
tantuin,  qui  sunt  sancti,  qui  sanctificantur  adhuc  et  iustiflcati  adhuc  etc. 
lam  veniunt  reliquiae  Sanctae  Crucis. 

'Qiü  seminant':  hec  etiam  pertinent  ad  redemptos,  quod  snbiichin- v.  5 

5  tuT  varii.s  et  multis  appl[icationibus.    PLaulus:  'Per  nniltas  tribLulationes'siiia k,  »» 
etc.      Istam  doet[rinam   valde  bene  scitis,   quia  nostra  TheolLOgia  est 
Crucis  TheoLlogia;  oportet  Christiammi  pati  etc.  et  'posteriores  glorias  im. spetrii,  11 
Christo'.  ®a  wirb  ntd)tL£!  anberö  au^^-  Tum  sine  cruce  nuUum  officium  etc. 
MagistrLatus  qualeni  criic[em°?  quid  regein  in  mundo  fldelem?i    Si  non 

10  quaeritur  gaudium,  otium,  est  miserrimum.  DemostheLues  voluit  eli- 
gere  ad  mortem  viam  quam  ad  mag^istratum.^  Si  quis  habet  man^ 
t)er^,  fiat  magListratus,  occurrent  tanta  pericula.  Earo  1  bonus  ma- 
g^istratus.    Si  boni,  gt)en  biubev  ju  fd)eitern.    Ut  in  Eo^mana  et  Greca 


1  (et)  tarnen       iiber  liberari  steht  redimi  zu  3  De  Cruce  r  6  tribtulatiouea  o 

7  über  gloriaä  in  Christo  steht  1.  Pet.  1.         zu  8  Crux  in  omnibua  vitae  generibus  r        zu  10 
DemosthLenes  r  V2  über  pericula  steht  Est  animus  potens       bonus  o 

')  Erg.  etwa  ferre  putas?         ')  Plutareh,  Vitae  parall.,  Deniosthenes   26. 


Dr]  Christi  et  Ecclesiam  seu  redemptos  et  sanctificatos  pertinet  oratio,  in-v.  b 
15  creduli  enim  et  impii  non  orant. 

V.   Qui  seminant  in  lachrymis,  in  exultatione  metent. 
Hoc  etiam  unum  est  de  iis,  quae  proprie  ad  redemptos  pertinent, 
quod    subiiciuntur    multis    tentatiouibus,    secundum    sententiam:    'Per  «pg.  h,  «2 
multas  tribulationes  oportet  in  reguum  coelorum  intrare  '  Itaque  Theo- 

ao  logia  recte  vocatur  professio  sanctae  crucis.    Sic  Christum  oportuit  pati, 
Caput  Ecclesiae,  et  Prophetae  per  Spiritum  sanctum,  sicut  Petrus  dicit, 
'praedixeruut  passiones  eius  et  post  eas  etiam  glorificationem',  1.  Pet.  1. 1.  spcttii,  n 
Ac  quomodo  posset  fleri,utChristiani  non  paterentur,cum  nullum  in  mundo 
officium  Sit,  quod  sit  sine  cruce  ?  Magistratum  esse  et  regere  alios,  an  non 

86  miserrimum  genus  vitae  est,  adeo,  ut  Demosthenes  sapientissimus  vir,  post 
tot  in  Atheniensi  Republica  pericula  et  molestias  dixerit:  Si  geminae  viae 
essent  propositae,  una  quae  ad  iuferos,  altera  quae  ad  Rempubhcam 
duceret,  se  malle  eam,  quae  tendit  ad  mortem  et  ad  inferos,  ingredi. 
Itaque  Bias  id  genus  vitae  certissimara  regulam  esse  censuit,  qua  iudicari 

90  possit  de  singulorum  ingeniis:  Magistratus,  inqiiit,  ostendit  virum.^ 
Neque  enim  nisi  vir  sis  et  vere  invictum  habeas  animum,  pericula  et  labores 
omnes  sustinere  poteris,  quos  haec  vita  secum  trahit.    Quam  multi  sunt. 


>)  Vielmehr  Pittacus ;  Orelli,  Opusc.  Graec.  tet.  1, 172. 
Sut^tri  aBerte.   XL,  3  13 


194  In  XV  Psalinos  graduum.    1532/83.   [1540.]   (Ps.  126,5) 

Hb]  repub[lica,  qiiia  concitatiir  viiloriis  ex  insta  administraLtione  reipLublicae. 
Hoc  est  in  temporalLibus.  Diic  iixorem,  habeto  l'amiliam,  vicinos:  Si  joB 
ad  cultum  dei  galten,  odia  filiorum,  servorum,  vicinorum,  dices  genus  vite 
miserLrimxim  Oeconomiam.  [SB(.  162'']  Sic  artiflcia*  Non  potes  elio;ere  genus 
vite  sine  cnice.  Si  vis  serio  et  iuste  vivere,  jolt  fef)en,  quod  d[iabolus 
cnicem  ferat.  Multomagis in  Ecelesia,  ubi  non  pugnatur  de  iustitia  polit[ica 
et  oeconoLmica,  sed  de  eterna.  Si  Satan  tarn  malus,  ut  non  ferat  iusti- 
tiam  polLiticam,  quae  praeterit,  ut  pannus,  quid  ad  iustitiam,  per  quam 
perit  ipse?  Idee  expectandum  nihil  vocatis  quam  qwoA  liabLcant  adLver- 
sarium,  hostem  diab^olum,  qui  acerbisLsimis  odiis  in  mimdo.  Sic  fit  Christi- 
anonim  vita  miserrima  quo  ad  speciem  exter[nam.  Operitur  Ecelesia  peccatis 
et  maus.  Est  scandalis^simum  genus  hominura,  Christiani.  In  civilitate 
speciem  est  invenire  boni,  laeti.  Sed  hie  sumus  in  peccatis  et  manemus. 
i.«or.  *,  13  Corpus ;  couLScientia  adhuc rea,  coram  mundo  sumus  abominatio,  'vermes'. 


2  über  vicinog  tteht  liberos           5  Ober  vivere  $te}U  Si  non            7  Satan  o  8  Ober 

politiicam  fleht  et  civilem       ad  c  aus  quid            9  nihil]  illis        über  vocatis  steht  redemptis 

10  hostes       in  c  aus  ante                11  quo  o               zu  11  VitA  Cliriätianorum  r  14  über 
vermes  steht  l.  Cor.  4.           zti  14  Depictus  Christianus  r 


Dr]  qui,  priusquam  invidiam  subeant  et  offendant  alios,  a  iusto  et  vero  decli-  is 
uant?  Ideo  fit,  ut  iiaucissimi  in  Magistratu  boni  sint.  Si  qui  autem  sint 
boni,  fere  ingratitudinem  et  extrema  pericula  pro  laboribus  reportant. 
Nam  iusta  administratio  semper  odium  et  invidiam  concitat.  Sic  si 
uxorem  ducas,  quae  ibi  molestiarum  moles  obiiciturt  qui,  ut  Basilii 
verbis  utar,  twv  qgovTiöwv  j?oei»^ö;i  maritum  excipit?  sive  familiara,  sive  m 
liberos,  sive  alia  domestica  incommoda,  sive  etiam  vicinorum  iniurias 
consideres.  Quid  multa  ?  nuUum  vitae  genus  invenies,  quod  non  sit 
plenissimum  omnis  generis  molestiarum,  nisi  velis  iniustus  esse.  Si  autem 
hoc  serio  conatus  fueris,  ut  iuste  et  sancte  vivas,  non  poterit  abesse,  quin 
Rtatim  Satan  crucem  obiiciat  et  te  vexet.  u 

Sunt  autem  haec,  ut  videmus,  temporalia.  Quanto  igitur  magis  in 
Ecelesia  idem  accidet,  ubi  cum  diabolo  pugnandum  est  de  iusticia  et 
vita  aeterna  !  Nam  si  Satan  iusticiam  civilem  fcrre  non  potest,  quomodo 
pateretur  aeternam  iusticiam,  qua  ip.se  in  aeternum  se  peritunim  novit  t 
Christian!  igitur  habent  acerrimos  hostes  daemones,  qui  eos  persequuntur  so 
ac  fatigant  dies  et  noctes,  quare  eonnn  iiiiserrinia  vita  est  prae  omnibus 
hominibiis,  siverespicias  ad  ea,  quae  patiuutur  in  carne,  sive  in  conscientia. 
In  civilibus  negociis  invenitur  saltera  aliqua  species  laetitiae  et  voluptatum. 
Sed  qui  volunt  Cbristiani  esse,  hi  sunt  et  manent  in  peccatis,  quae  tum 


')  Wohl  Basti,  magn.,  De  virg.,  Mignt  graec.  XXX,  763, 


In  XV  Psalmos  grailuuiu.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  126, 5)  195 

HB]Ibi  subiecti  igni,  j^ladio,  loh.  16.     Sedct  iit  lob  et  liubet  pe8til[entiam,  3oti6,3 
ut  ejjig  trug;  quid  facieudum?    Si  vLs  ad  regLiiuiii  celorum,  Ista  fei'enda, 
praeseitim   si   vis  docere;   scias   vite,   iusticiae  tue  eterLnum  pretium. 
'Praepara  animam',  Eccle.  2.   Si  vis  Christianus  esse,  t)alt  bcrt  nicfen  I)in®''-2'> 

5  ad  crucem.    Si  vis  censeri  in  nomine  Ch[iistiano,  non  eris  melior  Cliristo 
raagistro ;  'ipse  prior  suscepLit  pasLsionem,  postea  gloriam'.   ßo.  8. :  'Opor-  Jiö|n"8,'29" 
tet  imagini',  üntev  ber  bovneti  fvon,  non  hab[ebat  ^olfter.    Nos  quaeriraus 
pacem,  sed  nihil.    Miserab[ilis  facies  Christiani.    Ille  rex  vite,  frater  an- 
gelOLrum  est  misera[bilis  persona,  plena  peccatis,  tristitia  et  vexationibus 

10  in  corde,  abiectus  coram  mundo,  quasi  desperans  de  se.     Est  Lazarus  tut.  le,  20 
cum  jcf)liieren  et  lob,  Si  spectes  omnia  mala,  qiiibus  est  submersus.    Quisfiioua,? 
ergo  Christianus?   si  vis  esse  Christiauus:  'Noli  mirari',  Petrus,  'si  fervet',i-^f"'^. '■' 
quia  hec  est  facies  Ecclesie,  flhi  dei  imago  et  0[mnium  fratrum  nostronxm. 


1  über  Sedet  steht  (hrlstianus  5  über  Chi  steht  C'liiistiaiio  zu  0  1.  Pet.  1.  r 

zu  6  Ro.  8.  r  ft'   über  rex  steht  Christiauus         Sj'J  aiigloLrum  12  über  Petrus  ste/U  c.  4. 

Dr]  corpus,  tum  conscieutiam  coram  Deo  ream  agunt.  Coram  mundo  autem 

16  sunt  vermes,    abominatio  et  'xa&dQUara,   subiecti   odiis   daeraonum   eti-Soc.4,i3 
totius  muudi,  ideo  omni  genere  suppliciorum  in  eos  mundus  saevit.    Qui 
igitur  veram  imaginem  Christiani  oculis  intueri  vult,  Hiobem  intueatur  Siofis.i 
daemonibus,  cruciatibus  corporis  et  foedis  ulceribus  obsessum  et  oppres- 
sum.     Quid  faciemus  igitur?     Si  volumus  et  optamus  consequi  vitam 

ao  aeternam,  haec  ferenda  sunt.  Si  volumus  confiteri  redemptioneni  et 
redemptorem  nostrum  Christum  lesum,  sciamus  paratos  fore,  qui  iusti- 
ciae et  vltae  nostrae  aeternae  insidientur. 

'Praeparemus'  igitur,  sicut  Sirach  monet,  'animam  nostram  ad  tenta-  Sit-  2, 1 
tionem'  et  'praebeamus  tergum  nostrum  aratoribus',  sicut  Psalmixs  CXXIX  «f.  129, 3 

25  dicit.     Quisquis  enim  profitetur  se  baptizatum  esse  et  censeri  nomine 

Christi  gaudet  statuat,  se  non  esse  meliorem  Christo  Domino  suo.  'Oportet  fRäm.e,  59 
enim  conformes  üeri  imagiiii  Pilii  Dei.'   Si  Christus  gestavit  spineam  coro- 
nam,  non  speremus  futurum,  ut  nostro  capiti  serta  et  rosae  imponantur. 
Nos  quidem  quaerimus  pacem  et  quietem  nee  ullam  damus  occasionem 

30  iustam  mundo  saeviendi  in  nos.  Sed  Satanae  odium  hoc  modo  non 
placatur,  sed  incenditur  magis. 

Videte  igitur  nunc  miserabilem  illam  formam  Christiani,  qui  tarnen 
redemptus  est.    Est  plenus  peccatis,  tristitia,  morte,  ideo  totus  sibi  ipsiauf.16,20 
displicet.  Deinde  est  ceu  Lazarus  ante  fores  divitis,  Est  ceu  Hiob  inflnitis  ^\oi  2,7 

S5  pericuUs  et  maUs  oppressus.     Hie  dicas:    Quis  igitur  optet  Christianus 

esse  ?   Audi  igitur,  quid  Petrus  dicat  I.  Pet.  IUI. :  'Fratres,  ne  miremini ,.  ^cti  <_ , 
fervorem  sexi  tentationem,  quae  in  vobis  sit  ad  tentandos  vos,  quasi  novi 
aUquid  vobis  contingat,  sed  tanquam  commimicantes  Christi  passionibus 

13* 


196  In  XVPsalmos  gradaum.   1532/33.   [1540.]  (P«.  126,5) 

Hb]  Ista  sunt  temporalia  et  transeunt.  [391. 163»]  Sed  sequentiir  gaiidia.  Ibi 
consolatio  pro  i.stis,  qui  ferunt  iu  üde  Christi  cnioem,  varia.s  tentatLiones, 
spLirituales  a  demoLnibus,  CorpLorales  a  mundo,  utrasque  a  membLris, 
demo^n  vexat  tenta[tionibus,  spei,  fidei,  Impa[tientiae  contra  deuin. 
Ibi  {)engen  caput,  et  vita  acerba,  et  tarnen  SLancti,  redempti  homines;  » 
ocoulta,  sed  quod  premit,  sentio;  deinde  oorporalis  percussio,  adLversarü 
blaspliLcmant,  oecidunt,  suffocant.  Postea  cor:  Si  verus  Christianus, 
ista  non  fierent;  Si  deus  propicius,  non  sineret  me  fterfert.  Sic  ex  in- 
fiTLmitate  fidei  facis  dei;  tent^atio  mundi.  '2)06  l)eift:  'Seminant',  'ibant 
et  flebLant;  et  copiosus  in  2.  versLU  dicitur  Christianus  seminator,  lo 
non  in  'risu',  sed  in  lachLrimis.  Tarnen  praedicatus  risus,  bene,  sed  in 
spiritu;  sed  fldes  aüquando  obruitur,  ut  non  sentiatur,  sed  non  deserimur, 
quia  'semino'  etc.  Non  solum  officium  Eccle-siae  est  seminare,  ut  ad 
«Ol.  6,8Gal.:  'q\ü  in  spiritu'.  Sed  hoc  est  totius  vitae  genus;  leben  »üir  lud,  jo 
rceiben  luiv§  luol  genicjfen,  i.  e.  qui  vix[erimt  in  CLarne,  sive  docendo,  i» 


3  a  (3.)  c  aui  ad        8  fieret  s«  14  Gal.  4.  (c  aus  1 .)  r 

Dr]gaudete,  ut  et  in  revelatione  gloriae  eius  gaudeatis  exultantes.'  Haec 
enim  est  Christi,  Ecclesiae  et  omniura  fratrum  imago,  ut  patiantur.  Sed 
noli  ad  passionem  et  tribulationes  tantum  respicere,  etiam  ad  fructum 
respice,  qui  sequi  solet,  quod  scilicet,  qui  in  lachrymis  seminant,  in  exulta- 
tione  metent.  Hac  consolatione  quid  potest  suavius  obiici  iis,  qui  crucem  *o 
Christi  portant  et  secundum  spiritum  a  daemonibns,  secundum  corpus 
autem  a  mundo  vexantur?  Satan  enim  oppugnat  fidem  et  facit  nos 
murmurare  contra  Deum  aut  tristitia  ita  opprimit,  ut,  quid  agamus,  aut 
ubi  simus,  nesciamus,  et  tarnen  verum  est,  quod  simus  sancti  et  redempti. 
Sed  redemptio  est  abscondita,  tentatio  autem  sentitur  in  spuitu  et  in  » 
carne.  Deinde  accedunt  temporalia,  verbi  adversaxü  calumniantur  nostra 
et  mendaciter  deferunt  ac  mille  occasiones  quaerunt  nocendi  nobis. 

Haec  cum  sentiuntur,   tunc  cor  palpitat   et   clamat   cum   Davide: 
W.  in,  8 'Miserere  nostri.  Domine,  miserere  nostri.'     Hoc  totum  vocat  Spiritus 

sanctus:  Seminare  in  hichrymis,  ire  et  flere,  ac  mittere  semina.     AHter   m 
fieri  non  potest,  quam  ut  Christianus  sit  seminator  talis,  qui  sementem 
faciat  non  in  risu,  sed  in  acerbissimo  luctu  et  lachrymis. 

At  inquis:  Ubi  manet  risus  qui,  praedicatur  redemptis  illis,  de  quo 
David  paulo  ante  dixitt  In  Spiritu;  quantum  enim  liabes  fidei,  tantum 
etiam  liabes  risus,  sed  nonnuiiquam  risus  excutitur,  non  tamen  omnino  « 
deseremur,  quia  promissio  est  futurum,  ut  in  exultatiouc  metamus. 
Porro  non  est,  ut  intclligamus  verbum  scminandi  tantum  de  officio 
1  «Ol  »,  II docendi,  sicut  eo  utitur  Paulus:  '(^ui  seminant  vobis  spiritualia',  sed 
significat  totum  vitae  genus  omnium  piorum  et  actiones  omnes,  quas 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    (1640.J    (Ps.  126,  5)  197 

Hs]  vivendo,  kborando.  EcLclesia  dei,  f[ides  dei  est  quidem  salva  et  victrix 
mortis,  sed  in  spe  et  fide.  Interim,  cum  vivimus,  lach[rimamur,  raundus 
gaudet  et  vivit  in  peccatis  et  securitate,  nihil  cogLitat  iusti  et  equi,  nee 
domestLicus  nee  Eccl[esia8ticus;  sed  vos  lac'h[rimari  necesse,  i.  c.  affl[ictos, 

5  maceratos.  Nos  dei  >üiltbi"ed)t  S  l)uner,  oportet  an  ben  \picä  ftecten.  i^rf) 
mein,  S.  PetLius  signiflcet  ec[clesiam,  ut  discamus  humilem  etc.  Ideo 
necesse  premi,  ne  securi  de  redempLtione.  Ideo  oportet  lach[rimari,  i.  e. 
tentaLtiones  varias  jufdlicfeii.  Sed  non  desperandum,  quia  prophetizo, 
quod  seminatis  in  tristitia,  sed  confidite,  sed  quo  maiores  lachryLmae,  eo 

10  maiores  let[itiae.  Mundus  seminat  in  gaudiis,  sed  metet  in  trist[itia  eter[na. 

'Vos',  ut  PetLrus,  'modicum'  — cap.  1.  —  'durate'.  Vos  in  lacliLrymis  semi-  lipettti.e 
nantes  metetis  in  gaudio.    Postquam  cessa[verit  tribLulatio,  consolabitur 
dominus.  [SSI.  16S^]  Tota  vita  est  quidem  seminatio  in  lachLrymis,  tarnen  in 
etetLno  requies.     Tarnen  deus  non  sinit  tentationem  esse  perpetiiam, 


zu  8/9  Domine,  tu  scisti'  r  14  esse  o 

')  =    Wildpret.  ')  Gebetsseufzer  Eörets  bei  der  Muslichen  Durcharheit. 

Dr]  16  suscipiunt  ratione  vocationis.     Sunt  enim  tanquam  semina  in  futuram 
vitam,  quam  spe  habemus  ac  possidemus ;  sumus  enim  salvi  et  victores 
mortis,  sed  in  spe.   Interim  autem,  dum  liac  vita  fungimur,  sumus  in 
lachrymis,  sicut  Ctiristus  dicit:  'Mundus  gaudebit,  vos  autem  plorabitis,  3ot  le.to 
sed  tristitia  vestra',  inquit,  'vertetu  rin  gaudium.'    Hoc  expectandum  est 

20  et  tristitiae  ac  vexationes  hac  spe  tolerandae  et  vincendae  simt.  Sumus 
enim  in  oculis  dei  tanquam  ferae,  quas  venationibus  sinit  exerceri,  ut 
nusquam  tuti  esse  videamur.  Christianus  enim  sine  afflictionibus  nihil 
valet.  Sic  videmus,  quomodo  Petrum,  Paulum  et  alios  sanctos  persequi 
sinat   a   venatoribus,   hoc   est,    Synagoga,    Caesaribus,    Principibus,    ut 

85  scilicet  discant  in  sese  esse  humües  et  patientes  et  non  superbiant. 

Cum  igitur  omnes,  qui  pie  volunt  in  Christo  vivere,  persecutionem 
oporteat  pati,  retinenda  est  haec  consolatio,  qua  vexationes  illas  quasi 
condiamus,  nempe  quod  Spiritus  sanctus  hie  quidem  vaticinatur  futurum, 
ut  seramus  in  lachrymis,  sed  confideudum  esse:   quo  enim  lachrymae 

30  sunt  uberiores  et  acerbiores,  hoc  risum  et  laetitiam  maiorem  parient, 
sicut  etiam  contrarium  exemplum  ostendit.  Mundus  seminat  in  risu,  sed 
postea  in  aeterna  tristitia  et  doloribus  metit.  Nos  autem  modicum  hie 
tentamur.  Sustineamus  igitur  et  speremus  futurum,  ut  aeternum  gaudium 
metamus  pro  ista  modici  temporis  laboriosa  satione.  Deinde  etiam  in  hoc 

35  consolatio  est,  quod,  etsi  tota  vita  est  tristissima  et  vere  seminatio  in 
lachrymis,  tamen  Deus  Interim  nuUam  tentationem  sinit  esse  perpetuam. 


24  Synagogae  B 


198  In  XV  Psalmos  graduuai.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  126,S) 

HsJquando  2,  8  (lies  vcl  annum  left  TTKivtcin  do.sp[eratione  et  rtiffideLntia, 

mur[muratione,  inipaLtientia  dei  et  numdi,  dat  b[Oiiam  praedioationem, 

cogitaLtionera;  mit  ^urfev  lodt  ev  pueruni,  eitel  ruten  tl)iit§  nidit,  oportet 

«Ol. 3,  «consolLari,  ne  desperet  puer.    Ut  PLaulus:  'ne  pusÜLlus';  si  semper  v^idet 

ritten,    amittit   fidneiam,   nunquam   accedLit.      Oportet   alere   raiscendo    s 
virgLae  laudes  et  ruumiscula.      Tunc  puer  fert  facilius  flagelluin,   quia 
sentit  patrem  amare.    Sic  si  deus  semper  me  Iie§  fteden    in  agonib[us  et 
desperationibiis;  satis,  nt  pngnem,  oportet  consolLationem  .»^piritais  vel 
intns  vel  foris  per  fratres  adhibere;  deu.s  non  v^iilt  absorberi  ho[minem 

iM.u8,i8.utristitia.  'CastigLat,  ne  mortLi'.  'Impulsns  mort[i8' etc.  Viviflcat,  redimet ;  lo 
homo  et  diab[olus:  Exinanite.  Ego  non  corLripio  ad  perditionera,  .sed 
ad  salutem.  2)a5  ift  nostra  consolLatio.  Sic  nos  sciamus  bellandum  cum 
*(. «.«diabLolo  et  mundo  et  perferendas  tentLationes.  (Singer^  norunt:  'Sicut 
cervus'  etc.  Sed  non  desperet.  Si  obversata  mors,  terret  mimdus  et 
ex^cipit  odio,  oportet  assuescere  nos.  Hie  habes  consolLationem:  'metes  is 
tandem  in  exulLtatione',  i.  e.  vita  eterLna,  eternam  messem,  et  hoc  tem- 

1.  Slot.  10, 1«  pore  habLcbis  aliquando  gaudium.  1.  Cor.  X:  'Sic  temperat  tentaLtionem, 


3  mit  fehlt         zu  3  Quomodi  liberi  (c  cuu  puer^   eirt  educandi  r  5  über  fiduciam 

iteht  erga  preccpitorem,  patrem         10  mort^is  o         zu  10  Ps.  118.  r         zu  17  l.  Cor.  10.  r 

')  Die  Verfasser  des  43.  Psalms,  die  Kinder  Korah. 

Dr]  Sed  sicut  vices  sunt  tempestatum,  ita  semper  illa  nubila  sequitur  sereuitas 
et  recreatio  post  labores,  sie  experimur:  cum  animi  cogitationibus  despera- 
tionis,  diffidentiae,    impatientiae  coram  Deo  et  mundo  ad  unum,  duos,  w 
tres  dies  aut  amplius  vexati  .sunt,  postea  sequitur,  ut  animi  consolatione 
aliqua  spirituali  iterum  erigantur.    Sicut  enim  parentes  flliis  virga  casti- 
gatis   postea   iterum  blandiuntur  et  saccaro  aut  aliis  illecebris  ad  se 
alliciunt,  Ita  Deus  quoque  nobiscum  agit,  ne,  si  nuUa  esset  refocillatio, 
perpetuum  ab  eo  fugaremus.    Itaque  Paulus  quoque  monet  libcros  sie  a» 
«Ol.  9,  aicastigandos  esse,  ne  tamen  fiant  pusillo  animo,  hoc  est,  alieno  a  parcutibus. 
Et  moderati  parentes  solent  miscere  ideo  virgam  blandiciis  et  munusculis, 
quae  arguant  amorem,  ne,  dum  piagas  sentiunt  liberi,  prorsus  nuUam 
existiment  veniae  locum  relictum  esse.     Ad  huuc  modum  solet  Deus 
quoque.   Si  enim  tentationes  essent  perpetuae,  quis  eas  ferret  t  Mißcentur  so 
itaque  consolationibus,  ut  intelligamus  Deum  non  velle  totos  nos  absorberi 
»I.  II«,  i^tristitia,  'corrigero  vult',  sicut  Psalmus  dicit,  'sed  non  morti  tradero'. 
iBriM.K,  isimpelli  sinit,  sed  etiam  manum  porrigit,  qua  nos  suscipit;  'ducit  ad  in- 
feroK,  .sed  reducit  <iuo<iuo'.    Contra  Satan  et  Mundns  uiflnito  odio  et  in- 
satiabili  ira  ardent,  hi  dicunt:  Exinanite,  exbianite  uscjue  ad  fundamon-   ss 
tum.    TaliÄ  non  est  Dei  ira,  qui  corripit  ad  salutem. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.   [1540.]   (Ps.  126,  5.6)  I99 

Hsjut  possitis  sustinere.'  Putamus,  tüii;  f[önnen  ntd)t  ertroGen;  'fidelis  est' 
etc.  Est  Tex[tus  de  S^ancta  Cnice,  quae  praedieatur  Sanctis  bLOnis 
et  Omnibus  Christianis,  nt  non  amittat  illum  risum,  quem  semel  appre- 
h [endet,   sed  oportet  contra  audentior  ire^,  donec  perfectus  in  morte. 

5  Christiana  vita  non  est  hypocrLitarum;  speculantur  nescio  quas  unionea 
cum  sponso  Christo.  Non  sensi  istos  gustus,  quos  ipsi  flngunt.  Änima 
sponsa  et  Christus  sponsus  confluunt  etc.  Sed  fab[ulae  sunt.  Est  hyLpo- 
crisis  illa;  Christiana  v^ita  est  hec:  ante  omnia  apprCLhendere  verbum; 
hec  unio  cum  deo,  illud  quot[idianum  [S3(.  164»]  exerLceri  et  augeri,  quia 

10  dLiabolus,  mundus,  CLaro  veniet  et  tentab[it.  Ideo  tene  te  ad  orationem 
et  verbum,  ut  preces  et  verbum  hab[eas  in  promptu,  ubi  venit  tentaLtio, 
ne  desp[eres;  quae  mittuntur,  ut  sanctiücetur  amplius,  quia  non  vult 
eum  derelinquere,  sed  exerceri. 

'MetLcnt':  Est  repetitio  eiusdem  vel  1.  versus  de  temporali  in  hac"^'-* 

15  vita  conso[latione,   2.   de  eterna.     Nisi   quod  v^elit  propLrie   significare 


•)  Virgil,  Aeneis  VI,  95. 

^^]  Discamus  igitur  haec,  quod  tentationes  nobis  sint  perferendae  et 
seminandum  in  lachrymis,  ne  scilicet,  cum  tentatio  ingruit,  tanquam 
nova  et  inusitata  re  offendamur  ac  desperemus,  sed  retineamus  hanc 
consolationem,  habere  nos  messem  in  vita  aeterna,  quam  cum  gaudio 

so  factuii  sumus,  praeter  hoc,  quod  etiam  in  hac  vita  tentationes  ita  tempe- 

rantur,  ut  sustineri  possint,  secundum  sententiam  Pauli :  'Eidelis  est  i-  «or.  la  13 
Deus,  qui  non  sinit  nos  tentari  supra,  quam  possumus.'  Sed  cum  tehtatione 
etiam  facit  Ixßaaiv  seu  evasionem.  Hoc  quidem  accidit,  ut  nobis  videamur 
non  amplius  sustinere  posse,  sed  'virtus  Domini  perflcitur  in  inflrmitate'.  »«ot.ia.g 

85         VI.  Euntes  eunt  et  flent  portantes  praetiosum  semen,        v.e 
Et  venientes  venient  cum  exiiltatione  portantes   manipulos 

suos. 
Quomodo  potuit  clarius  pingi  conditio  Ecclesiae  et  iter,  quod  ambulat 
sub  sancta  cruce?  ut  scilicet  muniamus  animos  nostros,  ne  amittamus 

30  risum  illum,  quem  fide  appraehendimus,  sed  crescamus  per  crucem  et 
risum  illum  sentiamus  augeri.  Neque  enim  fides  et  Christianorum  vita 
sunt  hypocrisis,  qualis  monachorum  est,  qui  etiam  ad  perfectionem 
conantur  pervenire  speculationibus  istis  unionis  spiritualis,  sicut  ipsi 
vocant,  sed  sicut  meo  exemplo  didici,  frustra.    Neque  enim  cum  serio  id 

3s  agerem,  ullum  unquam  gustum  ex  talibus  speculationibus  sensi.  Sunt 
igitur  nihil  quam  periculosae  fabulae  et  hypocrisis.     Haec  autem  est 


so  simus  B 


200  Jn  XV  Psalraos  graduum.   1532;33.    [1540.]   (Ps.  126,  6) 

Hä]  VLitam,  (inod  tribLulationes  non  semel  fiunt;  etiam  si  intercedat  fonsol^atio, 
redit.  Ideo  est  coutinua  tribLulatio,  quo  ad  murmiu-  discretum;  si  se- 
mel cessat,  venit  altera.  Si  unus  hereticus  moritur,  impius  princep^s, 
(lesperatio,  venit  alius,  alia.    Sic  non  est  cessare,  gerant  illam  orationem 

©ioKa.iode  tribLiilatione  omnino.  Sic  in  lob  dicit:  'Bonum  duplex';  est  idem  om-  » 
nium,  quod  deus  significat,  quod  certo  liat,  q[uasi  di^icat:  I)te  e§  gf)et 
imcr  jo,  et  hie  scnsus  magis  placet.  Est  amb[ulare  et  proficere  et  be^ 
roetncn?  ![ein  aiiffl^oren,  usque  in  sepulLcrum  ^met  c\t)ci^.  Et  portant 
illud  'nobile'  scnicn,  in  lat[iuo  omissum.  Inter[i)rcs:  'pretiosum',  sed  re- 
motum.  Sed  significat  anhalten  mit  a£f|^ectu,  etiam  si  respiremus,  con-  lo 
solLationem   accipiannis.     Illam    'prolongationem',    intelLÜge,    'portant*. 

•PI.i2o,5Mesech,  jinb  bie  9)lojabLiter  et  Sattem,  supra  CXX.:  'Mesech  incolui',  ^c^ 
i}ab  geroLOl^nt  cum  Mesech;  idem  est  'prolongatio',  loil  nid)t  auffljoren. 
Christianorum   VLita   est   una    protracta    tribulatio,    es   ^euct)t   jid),    non 
cessat;  hoc  etiam  in  isto: 'habLitavi  cum  Mesech',  i.  e.  tahbus,  apud  quos  i» 
non  est  aufff)oren.    Ergo  portant  protractum,  prolongatum  semen,  dila- 


zu  12  Mesech,  ps.  120,  am  unteren  Bande  der  Seile 

Dr]  vita  Christiana,  quae  hie  describitur  exerceri  cruce  ac  tentationibus  et 
appraehendere  verbum.  Haec  est  vera  et  practica  unio  nostra  cum  Deo, 
in  qua  unione  quotidie  crescendum  est  propter  carnem,  mundnm  et 
Satanam  quotidie  tentantem.  Nisi  enim  in  his  periculis  recursus  pateat  Jo 
ad  verbum  et  orationem,  succumbimus.  Ideo  crux  est  medium,  quo 
Deus  nos  exerceri,  non  absorberi  vult,  ut  quotidie  magis  ac  magis  puri- 
ficemur. 

Porro  quod  ad  textum  attinet,  parum  refert,  sive  exponas  hunc 
versum,  quod  sit  repetitio  primi  versus,  sive  distinguas,  quod  loquatur  js 
de  consolationc  huius  vitae,  superior  autem  de  consolatione  futmae  vitae. 
Mihi  tamen  proprie  etiam  hoc  videtur  significare  voluisse,  quod  tribula- 
tiones  non  semel  tantum  flunt.  Etsi  enim  intercedat  consolatio,  tamen 
tentatio  alia  aliam  excipit,  ita  ut  tota  vita  sit  continuatio  quaedam 
tentationum;  sie  in  Ecclesia,  una  haeresi  devicta  et  extirpata,  subnata  lo 
est  alia ;  viro  tyranno  oppresso  manu  Domini,  secutus  est  alius ;  sie  privatim 
una  desperatione  victa,  succedit  aha  etc.  Hanc  continuationeni  etiam 
geminatione  illa  videtur  significare  Propheta,  quod  dicit:  Eundo  eunt. 
Nullus  enim  lachrymarum  flnis  est,  antequam  descendamus  in  sepulchrum, 
etsi  tempuH  respirandi  conceditur.  u 

Quod  vertiint:  praeciosum  semen,  ^nde^int  isti,  qui  Hebraicae  linguae 
magistri  simt.  Nam  nimis  remota  ea  flgura  est.  Mihi  magis  videtur  signi- 


MjiS  purificeotar  li  3«  deitiogiu«  B 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  126, 6)  201 

Hsjtuin;  spes,  qiiae  diffcrtiir.  m[\\cn  l)mer  fort  leiben  et  mu^efnm  ieben 
etc.  Si  est  continuus,  Eiint  ergo  et  flent,  i.  e.  .sua«  protraetas  tenta[tio- 
nes,  alternatas.  Sed  [331. 164i>]  redibunt  et  portLabunt  'manipulos',  i.  e. 
eternum   gLar^dium.       Videtur   eter^na    tribLiilatio,    sed    illa    importabit 

5   protractam  letitiam  et  vitam,  Eb.:  'Pacatissimum  fructum'.   Est  tristitiatctr.ia.u 
quaedam  discipLlina  in  ha*-  v[ita'.     Sic  hie  est  triste  in  praesenti  dis- 
cip[lina,  bn?'  f)eift  'ibant',  po.tant  'protractum'  semen.  Sed  non  in  eternum. 
Sang  ift  md)i  einig. ^    Quia  venies  et  habebis  tuos  manip[ulos  te  dignos 
et  Ijoft  diabLolo  fein  flippen  au§  gefoffen.   ELCgnum  Ch[risti  vel  ecLclesiae 

w  non  sunt  in  opib[US,  volupLtatibus  carnis,  sed  in  red[emptione  eterna; 
sed  quam  obtiuere  magnis  crucLibus,  vexationibus,  omnibus  incommodis 
mundi,  sustentamur  autem  verbLO  et  oratione,  —  mundus  carnibus, 
potentia,  gloria,  divitiis,  voluptatibus. 

zu  5  Eb.  ]2.  r  10  über  sunt  steht  consistmit 

')  Luthers  Sprichwörtersamndimg  113,  Unsre  Ausg.  Bd.  61,  679. 

Dr]  flcare  protractionem,  ut  exprimat  continuationem  tentationum,  de  qua 

IS  iam  dixi,  seu  Epitasin.  Alioqui  'Mesech'  sunt,  sicut  supra  diximus,  tacturi ;  >pf.  120,5 
sed  hoc  nihil  ad  hunc  locum.    Sententia  igitur  est:  Portant  prolongatum 
seu  dilutum  semen,  hoc  est,    laboriosam  vitam  agunt,    de  die  in  diem 
exercentiu-  novis  periculis  et  calamitatibus   sine|  cessatione,   ut  sit  pro- 
tractum  semen,  idem  ac  si  dicas,  continuatas,  successivas  seu  alternatas 

so  tentationes.    Sed  huius  continuationis  qiüs  est  finis?  ille  scilicet,  quod 
aeternum  gaudium  possidebunt,  sicut  Epistola  ad  Hebr.  egregie  dicit: 
'Omnis  disciplina  in  praesenti  quidem  videtur  non  esse  gaudii,  sed  moeroris  6ebt.  12,  n 
(hie  audis:  lachrymas),    postea   autem   fructum  paratissimum    iusticiae 
reddet  exercitatis   per   eam':    hie   audis,   quod   venientes   venient   cum 

25  exultatione.  Si  igitux  protractum  et  prolongatum  semen  est,  non  tamen 
est  aeternum,  gaudium  autem  aeternum  erit.  Sic  regnum  Christi  non  est 
positum  in  potentia  mundi  et  opibus,  sed  in  redemptione  aeterna,  quam 
cogimur  obtiuere  magnis  vexationibus  et  crucibus  infinitis,  in  quibus 
tamen  sustentamur  verbo  et  oratione,  donec  salvemur.    Amen. 

16  tactari  ß  20  continuatoris  A 


202  In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]   (Ps.  127, 1) 

Hsi2i.iuiii  I  Psalmus  CXXVII. 

V.  1  'Nisi  dominus':   Psalmus  iste  habet  TitLulum  Salomonis;    et  credo 

ipsum  esse  authLorem  huiiis  psalmi,  quia  Salomo  ferme  per  omnes 
lib^ros  8110S  est  doctLor  i)oliticus,  non  valde  tract[at  art[icxilum  illum  PLa- 
tris  sui  de  instifLicatione  vel  de  Christo  herede  et  nepote  Davidis,  sed  ' 
istas  res,  in  quibus  versatus  et  in  quibus  constitL\üt  eum  dominus,  nempe 
ad  gubLernationem  polLiticam  et  oeco[nomicam.  Sed  tarnen  sie  tractLat  ut 
nulhis  philosophus  et  ho^mo  in  terris,  soilicet  in  fide,  et  refert,  q[uid- 
(luid  gcritur  sive  polLitice  et  oeconomice,  in  dLivinam  administrationem. 
Hoc  faeit  nullus  alius  scriptor.  Ceteri  omnes  dictant  l^eges  et  scribunt,  *" 
quomodo  deb^eat  administrari  respLublica,  domus,  praescribLunt  opt[imas 
l^eges,  sed  successum,  fructLum  et  eventuni  prorsus  non  docent.  Ideo  desti- 
tuuntur  in  isto  successu  et  nesciunt,  unde  aut  quorsum.  Causam  materialem 
et  formalem;  finalem  et  effLicientem  nunquani  treffen;  nesciunt,  unde  ve- 
niunt  ocLConomia  et  pol^itia  et  quorsum  differenda.  Ar[istoteles  in  Aethicis  " 

Psalmu8  CXXVn.' 

Dr)  Nisi  Dominus. 

V.  1  Habet  hie  Psalmus  titulum  Salomonis  et  sane  verisimile  est  Salo- 
monen! autorem  eius  esse.  Videmus  enim  in  omnibus  Salomonis  libris, 
(jiiod  fere  est  doctor  politicus,  nee  tractat  principalem  articulum  palris  so 
sui  David  de  iustificatione  vel  de  Christo  haerede  et  nepote  Davidis,  Sed 
ea  tractat,  in  quibus  versatus  et  a  Deo  constitutus  fuit,  nempe  Politica. 
Id  autem  facit  eo  modo,  ut  nullus  Philosophus  imquam  .sie  de  politicis 
docuerit.  Transfert  enim  totam  politiam  ad  fidem  et,  tj  nid  quid  vel  in 
Eepublica  vel  in  Oeconomia  peritur,  id  refert  ad  divinam  administrationem,  J^ 
quod  alii  scriptores,  sive  Philosophi,  sive  Oratores  fuerunt,  non  faciunt. 
Quanquam  enim  lejies  dictant  et  rationes  praescribunt,  quibus  recte 
administrari  respublica  et  familia  pulchre  gubernari  possit,  tamen  non 
.sciunt,  unde  successus  petendus  sit,  ut  illa,  quae  recte  consulta  sunt, 
Huccedant.  Nam  materialem  et  formalem  causam  solum  tum  Politiae,  lo 
tum  Oeconomiae  norunt,  finalem  autem  et  efficientem  causam  non 
nonmt,  hoc  est,  nesciunt,  unde  veniant  Politia  et  Oeconomia  et  a  quo 
conserventur,  item   quo  tendant.      Aristoteles    ipitur  in   Etlücis  et   de 

')  Die  Varianten  der  Sonderaiugabe  dieut  P$alm$,  vgl.  Einleitung  oben  8.  3,  bezeichnen 
icir  mit  S: 

18  Baue  bii  MtJ  cgo  ita  exigtimo  <S'  20  fere  fehlt  tt  32  fuit  fehlt  S  23  Philu- 
lophns,  imo  uullus  homo  unqiiain  S  27  Quanquam  enim]  Qui  quanquam   •$  30  Nam] 

•cd  esperiuntur  ae  auccessu   deatitui   ac   lantum  S        aolum  fehlt  S  31132  non  norunt] 

•ttingtre  nuu  poisunt  li 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  127, 1)  203 

Hsjet  polLÜiciH,  qui  tarnen  opt[ime,  CicLero  et  Plato,  de  legibus.  [S8l.  165»] 
Efficieutem  et  finalem  causam  non  attingiint.  OptLima  causa  finalis  lionc- 
stas,  gloria.  Eff  [iciens  est  vir  prudens,  prudens  magListratus,  vir  et  civis 
b[onus.  Forraalis :  Sic  gerenda respLublica,  distingucnda  iustitia  in  distribu- 

5  tivam  et  conunut^ativam  etc.  Sic  debent  puniri  sontes,  defendi  insontes 
etc.  Formalis  causa  satisb[ene  et  digne  tractata,  sed  unde  accipitur  ?  Ideo 
manet  turba,  irascuntur,  quia  vident  se  constituisse  formam,  secundum 
quam  debet  fleri.  Sed  eff[iciens  et  finalis  deest,  quaerit[ur  gloria,  ideo 
iufortunati,  et  quo  sceleratiores  etc.     Ideo  tantum  mirLamur.     Et  non 

10  quaerimus,  quare?  Hi,  qui  boni  simt,  Uli  halDcnt  pessimLC.  Econtra, 
habent  optime;  maligui  Cives  abundant,  opt[imi  egent  et  vix  panem. 
Ideo  non  sie  docere  possimt  de  repLublica  et  formulari  ut  S[X)iritus  S[anctus, 
qui  est  iu  filio  David^is,  qLuamquam  simul  est  etiam  experientia;  quia 

Dr]  Eepublica,  item  Xenophou,  Plato,  Cicero  et  alii,  quanquam  de  Eepublica 

1»  praeclare  scripserimt,  tamen  veram  efficientem  et  finalem  causam  non 
attingunt.  Causam  enim  finalem  optimam  et  praecipuam  putant  esse 
pacem  politicam,  honestum,  glo  [Sg.  S]  riam  etc.  Efficientem  autem  causam 
constituunt  virum  sapientem  seu  prudentem  Magistratum  vel,  ut  ipsi 
loquuntur,  virum  et  civem  bonum.    Sed  Salomonem  audiemus  aliter  et 

•M  proprie  magis  disputantem.  Philosophi  igitur  formalem  causam  recte 
tenent,  quomodo  sit  gerenda  Bespublica,  quod  alicubi  iusticia  commu- 
tativa,  alicubi  distributiva  sit  sequenda,  quod  secundum  hanc  puniendi 
sontes,  defendendi  insontes  sint,  secundum  illam  constituendi  contractus 
etc.  Hanc  causam  pulcherrime  et  optime  tractant,  sed  haec  non  satis  est; 

a»  nam  cum  haec  ita  instituta  sunt,  requiritur  etiam  successus.  Videmus 
sapientissimos  viros  graviter  commoveri,  cum  pulcherrimis  suis  consüiis 
successum  deesse  vident,  Leges  enim  habent  iustissimas  et  honestissimas 
et  summa  vi  in  id  incumbunt,  ut  Leges  illae  serventur,  Sed  in  efficienti 
et  flnali  causa  haerent.      Quia  enim  statuunt   finem  gloriam,   pacem, 

30  opulentiam,  haec  autem  non  semper  eveniunt,  saepe  etiam  diversum 
accidit.  Manifestum  ergo  est,  hos  eventus  non  esse  causam  finalem. 
Econtra  alius  quispiam,  quo  est  peior  et  negligentior,  eo  est  fortunatior: 
ea  res  magis  commovet  bonos  ad  impatientiam.  Quare  in  hoc  omnia 
sunt,  ut  sciamus,  unde  ista  sie  fiant,  quod  boni  plaerunque  pessime  habent, 

35  econtra  pessimi  optime,  sicut  multi  dissoluti  et  maligni  Oeconomi  florent, 
optimi  autem  egent. 

Ergo  apparet,  quod  non  possunt  Philosophi  et  Gentes  de  Eebuspublicis 
et  Oeconomia  sie  dicere  ut  Spiritus  sanctus,  nam  ipsi  tantum  habent  et 

15  reram  fehlt  S  16  Causam  euim]  Sed  causam  S  18  seu  fehlt  S  vel]  et  S 
19J20  Sed  his  igitur]  Sed  hie  erraut  ao  tantum  S  24  Hanc]  Formalem  igitur  S  25  Vide- 
mus igitur  S  30  opulentiam  etc.  S  30131  haec  bU  finalem]  fit,  ut  sint  infortnnatj  S 
37  apparet,  quod  fehlt  S        38  docere  SB 


204  In  XV  Psalmos  graduura.    1532-33.    [1540.]    (Ps.  127,  1) 

Hs]  fnibpi\navit  donuiinctionipLiiblicam,  fuifc  Kiex,  ideo  loquitur  non  tantum 
ex  spiritu,  scd  ctiam  vcrbum  eins  spirat  et  S[piritum  et  experientiam. 
Iste  res  sunt  regendae  et  possid[endae  in  hac  vita,  ergo  psalmus  utilis- 
Lsimus  et  posLitus  pro  re  pubLÜca  et  famÜLia.  6  versLUS,  sed  sententio- 
sis^simus  psalimis.  Formalem  caiisam  et  materialem  non  ita  urge,  quia  s 
praesuppouit  adesse  domos  et  Civit^ates  et  leges  constitutas,  respLublicas, 
Cives,  magistLratus  b^onos  et  malos.  2)a^  conftttiiivt  er;  bas  ift  forma 
reip[ublicae,  habere  bLonas  leges  et  consuet[udines  lionestas.  Sed  non 
nisi  foris.  Et  concedo,  quod  apud  g[entes  non  minus  bona«  formales 
causae  reipLublicae  et  mag[istratus  meliores,  sed  hoc  tantum  est  materia  lo 
et  f[orma.  Docendus  est  mag[istratus  et  paterfaLmilias,  ut  discat  prinei- 
palem  causam  domus  et  CiLvitatis,  quae  est  1.  effLiciens  et  finalis:  Quis 
Sit,  qui  faciat  domiim  et  CLivitatem,  et  quare.  [331. 165 •>]  Ratio  immer- 
gitur  in  praesentem  materiam  et  formam  et  vult  ex  virt[ute  sua  gub^er- 
nare;  jo  bejrf)LeiBt  jid)  bcv  SL^ufel.  Ut  Demosth^enes  VLoluit  efficientem  ü 
causam,  invenit  legres,  domum,  CLivitatem  ordinatam,  irruit  illotis  p^edi- 

Drjsequuntur  rationem.  Salomon  autem  et  Spiritum  sanctum  habet,  qui 
eum  de  finali  et  efficiente  causa  Imperiorum  et  Oeconomiac  docet,  habet 
item  rationem  et  experientiam,  quia  et  Eempublicam  et  domum  guber- 
naAit.  Quare  non  tantum  ex  Spiritu  sancto  lo(iuitur,  sed  etiam  ex  ex-  »o 
perientia,  quod  est  in  maximis  causis  versatus  et  magnum  gravissimarum 
rerum  usum  habuit.  Debet  autem  hoc  nomine  commendatior  nobis  hie 
Psalmus  esse,  quod  eum  vir  lantus  dePolitia  et  de  re  familiari  composuit. 
Qui  quanquam  brevis  est,  nam  sex  tantum  versiculi  sunt,  tamen  est 
singulari  doctrina  refertus,  ac  formalem,  item  materialem  causam  non  « 
urget,  A'idet  cnim  iam  adesse  domos,  constitutas  esse  Respublicas  ac  munitas 
optünis  legibus  ac  Magistratibus.  Sed  sunt  ne  satisf  Minime:  duae  enim 
principales  causae  adhuc  desiderantur.  Nam  quod  ad  formalem  causam 
attinet,  fieri  potest,  ut  Leges  meliores  fucrint  apud  Gentes  quam  apud 
ludaeos.  Et  fieri  potest,  ut  Magistratus  quidam  Gentium  fuerint  meliores  äs,  so 
<iui  in  populo  Dci  fucre.  Sed  ha«c  tantum  sunt  materia  et  forma.  Quare  eo 
perveniendum  est,  ut  principales  causae  Eerumpublicarum  etOeconomiae 
cognoscantur,  quis  sit,  (jui  faciat  Rempiiblicam  et  domum,  item  quare 
faciat.  Has  Gentes  et  ratio  non  vident,  sed  ratio  tantum  in  materiam  et 
formam  intuetur  et,  quia  causam  efficientem  non  novit,  conatur  ea  guber-  j» 
nare  secundum  cum  finem,  quem  ipsa  constituit  ex  sua  virtute,  quasi  ipsa 
Bit,  quae  tantas  res  possit  constitucre.  Fit  igitur,  ut  impingat  et  fallatiir. 
8ic  Demosthenes  accedit  ad  Rempublicam,  quam  invenit  bene  institutam 
legibus  et  raoribus.   Irruit  igitur  tanquam  illotis  manibus  et  pedibus  et 

36  singuiari]  mazini«  5         31  fuere]  Bunt  S  36  intuetur]  irruit  S        39  tanquam 

fehlt  S 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1040.]    (Ps.  127, 1)  205 

IIb]  Ims  et  manibns  et  v[olnit  eam  gnbLernare  tanquam  sap[ien8  vii-  ad 
suum  Caput,  gloriam,  pacem,  tranquil[litateni ;  iormalem,  mateiialem 
habens.  fingis  alios  2:  Cicero  et  lulLius  etiam.  Ideo  clamare  coacti,  post- 
qiiam  ignoratur  efLfectus  et  finis:  fiunt  omnia  fort[una;  sap[ientia, 
5  astucia  non  facit.  Ideo  fingamus  incertam  causam,  adhib[eamus  S[um- 
mam  sap[ientiam,  dÜLigentiam;  nihil  omiserunt,  quod  ad  effLicientem 
causam  pertinet,  tarnen  fiuem  non  pot[uerunt  etc.  Ideo  dixerunt:  finis 
aberrat  et  nos  non  sumus  hoLmines,  qui  possumus;  ergo  cui  gevebt,  bem 
flCLVäti,  et  cui  ghicft,   ber  fuvct   bie  (iLvaut.     S)a§  ift  error  docendi  de 

10  rep[ublica  et  oeLConomia.  Sedisd^octor  habet  Alium  spiritum  coniunctum 
cum  expi^erientia  et  docet,  unde  et  quomodo  recto  et  vere  eff[iciatur 
quam  oecoLUomia  quam  pol[itia,  quia  utranque  attingit.  Et  docet  ita: 
Quicunque  volet  felLiciter  gubLcrnare  c^ivitatem,  rem^publicam,  fa^mi- 
liam,  non  constituat  se  principalem  causam,  ba  f)or  er  auff,  vel  S^LCufel; 

15  si  viilt,  tum  tot  incommoLda  et  per[icula  venient,  quae  pertiu'bLant  eum 

Dr]  eonatur  fieri  causa  efficiens  Athenieusis  Eeipublicae  hoc  est,  vult  eam  gu- 
bernare  tanquam  sapiens  vir  suis  consilüs.  Ad  quem  finem  ?  Ut  scilicet 
pubücam  pacem  stabüiat  et  sibi  ac  patriae  gloriam  et  tranquillitatem  pariat 
et  omnia  sie  eveniant,  ut  a  se  prudenter  excogitata  et  deliberata  videt.   Sed 

20  Dens,  quia  superba  consilia  odit,  diversum  facit.  Ergo  in  materia  et  forma 

nihil  vitii  est.    In  fine  autem  et  efficiente  causa  sapientissimus  vir  fallitiu-. 

Idem  in  Eomana  Eepublica  Ciceroni,  summo  viro,  idem  lulio  Caesari 

evenit.   Fit  igitur,  ut  cum  neque  efflcientem  causam  cernant,  nee  finalem 

attingant,  ut  clamitent,  omnia  casu  et  fortuna  fieri,  quae  rectis  consilüs 

25  fere  semper  adversentur.  Quia  enim  neque  virtute  nee  sapientia  nee 
diligentia  eum  finem,  quem  optabant,  attingere  possunt  et  vident  quoque 
inscitiam  et  malitiam  hominum  rebuspublicis  plus  nocere,  quam  nonnun- 
quam  rectis  consilüs  adiuvantur,  flnxerunt  tertium  et  medium  quiddam, 
fortunam  scilicet,  quae  incerta  causa  esset  et  alibi  recta  consilia  successu 

30  iuvaret,  alibi  irapediret,  ac  coacti  sunt  dicere,  maiorem  rem  esse  admi- 
nistrationem  rerumpublicarum,  quam  quae  humanis  consiliis  regeretur: 
Nam  praeter  consilia  etiam  fortunam  requiri,  quae  divinitus  iam  huic, 
iam  illi  contingeret.  Atque  haec  est  ratio,  cur  summi  viri  inter  Gentes 
neque  de  Oeconomia  nee  de  Politia  recte  docere  potuerunt. 

35  Ergo  subit  hie  Doctor,  qui  habet  alium  spiritum,  cum  experientia 

coniimctum,  et  docet,  unde  et  quo,  hoc  est,  quae  vera  causa  efficiens  tam 
PoUtiae,  quam  Oeconomiae  sit  et  quis  earum  sit  finis.  Nam  utranque  com- 
plectitur  et  docet,  ut  si  quis  velit  vel  domum,  vel  Rempublicam  foeliciter 
gubernare,  ne  is  se  principalem  causam  constituat,  alioqui  fore,  ut  evertat 

16  eonatur]  vult  S  18  et]  ut  S      ac]   et  S  26   potuerunt  S       viderunt  S 

ST  plurimum  S  27128  quam  bis  adiuvantur  fehlt  S 


206  In  XY  Psalmos  graduum.    1532/33.   (1540.)   (Ps.  127, 1) 

Hsjet  fiiLciunt  desperatum,  ut  ÜLicat:  I)oI  mtd)  bcr  leibLiflC  JL^f^^  ^"i'» 
praesumit,  q\iod  supra  vires  etc.  Si  duae  viae  ad  mortem  et  rempLubli- 
cam,  Demostb[enes.  Sic  materfaLmilias,  tanta  ingratitudo  libLerorum  et 
famÜLiae,  Iniuria  vicinLonnn  et  perieula  infinita,  nur  iivj  Sloftcv  gcloffeii. 
Si  intras,  finbeftu^  aud)  innen;  curres,  tibi  non  sis  sub  clocIo  et  terra,  s 
Tarnen  est,  iit  illa  vincas  et  perstes  et  regnes:  in  causam  aliam,  quae 
robustior  te.  Hoc  docet  solum  SLpiritus  s^anctus:  reiicere  suam  OecoLno- 
miam  in  sinum  [SI.  166»]  dLivinae  maiestatis  et  confidere  illi,  in  nomine 
ducere  uxLorem,  ponere  legCLS  etc.  Si  .sucLcedunt,  bene.  Si  non  succe- 
dvmt,  Sive  fecero,  tamen  perstandum  in  invocatLioue  nominis  dei.    Tu   u 

9  liier  ducere  axiorem  steht  regiere  rempiublicam 

Dr]  omnia.  Tot  enim  perieula,  tot  molestiae  et  curae  in  utroque  genere  vitae 
occurrunt,  quae  ita  pcrturbant  aninium,  ut  dcfatigatus  ac  desperans 
omissis  omnibus  indignetur  et  Satana  duce  se  in  has  molestias  praecipi- 
tatum  dicat,  Et  merito.  Quare  enim  praesumit  de  eo  guberuando,  quod 
est  supra  vires  suas  ?  Sic  Demosthenes  iactatus  in  Eepublica  varüs  casibus,  is 
tandem  dixit :  Si  duae  viae  propositae  e.ssent,  altera  ad  rempublicam  altera 
ad  inferos,  se  citins  eam  ingressurum,  quae  ad  inferos  duceret,  quam 
alteram.  Sic  in  Oeconomia,  qui  coniugium  ingreditur,  omnia  sibi  expedita 
et  suavia  promittit.  Putat  enim  se  certam  rationem  et  uxoris  assue- 
faciendae  et  educandae  sobolis  ac  gubernandae  familiae  .secutiuum.  so 
Haec  cum  in  experiundo  diversa  accidunt  et  vel  uxor  minus  est  morigera, 
vel  liberi  ingrati  et  inobedientes  sunt,  familia  est  negligen.s,  vicini  graves 
et  molesti  (sunt  enim  infinita  coniugii  onera),  ibi  indignantur  et  sero  queri 
incipiunt:  Hoc  si  scissent,  nunquam  ducturos  fuis.se  uxorem ;  Suaviorem 
Monachorum  vitam  esse,  qui  carent  bis  molestiis  etc.  Talibus  vocibus  ss 
deplorant  conditionem  suam  stulti  bomines,  quasi  vero,  si  Monacbns  tias, 
omnia  incommoda  simul  abieceris:  Imo  et  si  in  monasterium  te  abdas, 
tamen  non  carebis  omnibus  molestiis.  Quia  sicut  sub  coelo  et  in  terra 
es,  quocunque  in  loco  sis,  ita  vel  sub  Oeconomia  vel  Politia  necesse  est, 
nt  vivas,  ubicunque  tandem  vivas,  aliter  non  potest  fleri.  Quare  compara  so 
te,  ut  vincere  et  devorare  molestias  istas  possis  et  eas  in  aliam  causam 
extra  te  reiicere  discas,  quae  sit  robustior,  quam  tu  es.  Solus  autem 
Spiritus  sanctus  Doctor  ille  est,  qui  docet  et  nionet,  nt  reücianuis  nos 
totes  in  sinum  divinae  maiestatis  et  confidamus  illi  et  in  nomine  eius 
ducamus  uxorem,  curemus  familiara,  gubernemus  Kespublicas,  figamus  jj 
Leges  etc.,  quae  si  succedunt,  bene  est;  sinon  succedunt,  etiam  bene,  quia 
illa  est  voluntas,  ut,  cum  semel,  vocante  Deo,  vel  ad  Rempublicam,  vel 
Oeconomiam  sis  ingressus,  tamen  illo  invocando  in  ea  perstes  et  perdures. 

33134  I1U8  totos]  Btatuin  et  fürtiiiiaiii  iioAtraiii  •*?         37  ciiiii  semel]  sivo  S       Deo,  slve 
neu  vucaut«,  vel  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Pa.  127, 1)  207 

Ha]  sis  oecoLnomus,  mag[istratii8!  PapListae  canunt,  qui  omnlum  minime 
sciunt,  fug[ere  tarn  oecoLiiomiam  quam  polLitiam;  et  tarnen  immersi  in 
utrumque,  quia  nemo  magis  politiciis  et  oecoLnomus,  rexerunt  domus 
suis  confes[sionibus  et  extinxerunt  coniugLium,  fuerunt  liO[miiie.s  imperiti, 

6  loq^uebantur  de  cap[ite  suo  inexperta  somnia  et  pertm'b[abant  quam 
Oeco[nomiam  et  polLitiam:  (£§  ift  ein  fd)enb[Iic£)  leOen,  fias  MonachLUs!  Sic 
et  philosophi  idem  et  constitiicrunt  leges,  quamvis  nee  ipsi  nee  qui  in  polLitia 
fuerunt.  Nullus  sanetus  in  vetLere  et  novo  TLestamento,  qui  non  fuerit 
aliquid  vel  in  oecoLUomia  vel  pol^itia.    Elias  et  ElizLaeus,  oportuit  eum 

10  experiri  aulam.    Sic  Ioli[anne8  bap[tista  fuit  Herodis  consiÜLarius:  'multaTOoit. s,2o.27 
faciebLat',  multa  consiluit,'Postea  misit' ;  instituit  suos  S^anctos  in  pol[itiam 
et  OecOLUomiam.    Praeterquam  Christus,  qui  fuit  sap[ientia  patris,  qui 
nee  duxLit  uxoLrem  nee  gub[ernavit  mundum,  quia  jolt  ettua§  |onbLevIid)S 
jein,  et  tamen  non  sprevit  eos.     MonachLi  fugiunt  utrumque:  bift  ein 

16  nor,  si  vis  pro  te,  nihil  laboras,  nihil  portas  mall,  sed  tantum  rapere 

Dr]  Atque  haec  est  doctrina  prineipalis  huius  Psalmi,  quem  Papistae  in 
Omnibus  templis  canunt  et  tamen  omnium  minime  res,  de  quibus  agit, 
intelligunt.  Fugiunt  enim  et  Oeeonomiam  et  Politiam  et  tamen  in  utran- 
que  immersi  sunt.  Nemo  enim  magis  Politicus  vel  Oeconomicus  est.  Nam 

20  Papa  et  Monachi  etiam  magnos  Monarchas  et  Principes  irapudentissime 
gubernavenmt  et  ab  officialibus  coniugiorum  causae  iudicatae  sunt,  tum 
confessionibus  tam  domus  privatas,  quam  Imperia  et  Magistratus  rexe- 
runt. Ita  autem  accidit,  ut  per  homines  imperitos  utrunque  vitae  genus 
pene  extinctum  sit.    Nam  eos,  qui  in  Politia  vivebant  et  coniugio,  dam- 

25  nabant  tanquam  Status  seculares  et  consulebant,  ut  vitam  Monasticam 
potius  sequerentur.  Sicut  Philosophi  Gentium,  qui  privatam  vitam,  hoc 
est,  extra  coniugium  et  Politiam  positam  tanquam  optimam  praedicabant ; 
Deinde  tales  Leges  praescripserunt,  quas  nee  ipsi  servaverunt. 

Contra  hanc  stultam  et  impiam  vitam  Papistarum  et  Philosophorum 

30  consolatur  nos  Dens  in  Scriptuxa  sancta,  in  qua  videmus,  quod  nuUua 
sanetus  unquam  extiterit,  qui  non  versatus  fuerit  vel  in  Politia,  vel 
Oeconomia.  Maximos  enim  viios  intrusit  Dens  in  anlas  Prineipum, 
Heliam,  Heliseum,  Esaiam,  Danielem  etc.  Taceo  iam  de  sanctissimis 
Eegibus  Davide,  Salomone,  Ezechia  et  aliis.    Quin  loannem  Baptistam 

86  quoque  oportuit  aulieum  fieri  et  Eegium  consiliarium,  sicut  textus  dicit: 

'Herodes  multa  faciebat  audito  Joanne'.    Sic  omnes  sanctos  suos  coniecit  watr.  e,  au 
vel  in  PoUtiam,  vel  Oeeonomiam,  excepto  uno  Christo,  qui  erat  Sapientia 
Patris,  is  nee  uxorem  duxit  nee  gubernavit  Politiam,  quia  oportuit  eum 


17  et]  qui  S        22  confessionibus  suis  S        28  servaverunt  neque  nos  S         32  Deus 
fehlt  S        36  coniecit]  immlscuit  S        38  is]  et  S 


208  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  127, 1) 

Hs]  bLonum,  Opes,  quietem,  pacem,  vohipLtatem.  Sie  RioIIcn  ba?^  fet  oben 
ev  ab  lecfen,  sed  quando  ad  juppcn  fompt,  nolunt  pop[ulum,  familias 
regere.  Ideo  sunt  imperiti  hOLinines,  qui  nihil  sciimt  de  rebus  humaLUis, 
suis  speculLationibus  perturbant  mundum,  reddunt  mag[i.stratiim  et 
oeco[nomum  perplexes  et  involuntarios  in  sua  conditLione.  Sed  sie:  i 
Ego  cousulo,  ut  fias  M^onachus,  —  jd)Jecl)t  fanatiee,  quia  non  intel^ligis, 
ista  g^enera  vite  esse  creata  et  coudita  a  deo.  [S9t.  166»>]  Sed  Ijalt  feft: 
deus  constituit  te,  deo  plLacet  tuum  officium,  ferto  hoc  malum  propter 
deuni.  Si  non  gf)et,  ut  tu  vis,  committe  isti,  qui  supra.  Sed  lioe  Pap^a 
cum  suis  omnibxis  non  potest,  quia  sunt  extra  officium,  usum  et  expLcri-   lo 

l)r]  aliquid  singulare  esse  prae  reliquis,  et  tarnen  utrunque  vitae  genus  hono- 
..«^''^■?',*?.ravit,  nempe  nuptias  et  Magistratum. 

Monacliorum  igitur  vita  vere  est  diabolica,  quod  et  Oeconomiam  et 
Politiam  fugiunt.  Ac  sapiunt  quidem:  Quis  enim  non  longe  malit  aliquo 
in  solitudinera  fugere  et  sibi  vivere  ac  de  alieno  tolerare  vitam,  frui  ocio,  >» 
pace,  quiete,  voluptate  et  aliis  bonis,  cum  opinione  sanctitatis,  quam  in 
mundo  iactari  inter  illas  miseras  et  calamitosas  curas,  quibus  humana 
haec  vita  plenis.sima  est  ?  Hoc  vere  est  decerpere,  quod  est  lauti.s.simuni,  et 
reliuquere  aliis  i'eces,  reliuquere  aliis  gravissimos  labores  oducandorum 
liberorum,  gubernandae  domus,  administrandi  Iraperii  etc.  Sed  ex  hac  «• 
ignavia  meritum  praemium  ferunt,  quod  sunt  homines  imperiti,  qui 
nuUam  reruni  liumanarum  Cognitionen!  habent.  Sicut  hypocrisi  et 
nugacibus  suis  speculationibus  mundum  pertuxbarunt  et  perplexes 
reddiderunt  tam  eos,  qui  in  Oeconomia  praeerant.  (|uani  in  Politia.  Imo 
fecerunt,  ut  inviti  sustinerent  ofücia,  ad  quae  divinitus  vocati  eiant,  hi  »s 
qui  vel  in  coniugio  vel  politia  vivebant.  Si  quis  enim  vel  Oeconomus  vel 
Magistratus  accedebat  eos  et  de  illis  incommodis  domesticis  vel  publicis 
querebatur,  non  solum  non  consolati  tales  sunt  ad  ferenda  onera  illa,  sed 
quasi  phauatici  ab  bis  optimis  vitae  generibus  ad  monasticen  eos  vocabant, 
donec  eo  tandem  ventum  est,  ut  mortuos  cucullo  indutos  sepelirent.  so 
Nesciebant  ista  genera  vitae,  coniugium  et  Magistratum,  a  Deo  creata  e( 
condita  esse.  Nesciebant,  quod  oporteret  tales  ad  constantiam  et  patientiam 
potius  adhortari,  nempe,  quod  esseut  divinitus  constituti  in  coniugium 
et  in  Rempublicam,  placere  igitur  Deo  officium  ipsorum,  necjuc  desercnda 
esse  haec  vitae  genera,  Sed,siqiui  aliter,  (|uaui  velienl,  evenireiit,  ]>ati'rcntur  ss 
ea  incommoda  propter  Deum  et  Deo  commendarent  omnia.  Hoc  vere 
fuisKct  doccre  et  consolari  mentes.  Sed  Papist ae  neqiu'  ante  hoc  tempus 
id  ])otueniiit,  uec  hodie  possunt  facere.    Ratio  est,  cjuia  sunt  jtositi  extra 


33  habuere  S  Bicni]  8ed  8  33  Nesciebant  bit  lalea]  QuHre   i>i>urlui(    cua  S 

34136  desererent  ea  viUe  fi  37  8ed]  Sic  B 


lu  XV  Psalmos  giaduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  127,  1)  209 

Hsl  i'niiiuu  illarum  rermii,  idoo  etiam  privantur  s^pii-itu  S[ancto.  8ed  isiüio- 
111011  est  versus  in  iiti'()q[uc  et  est  expertu.s,  quod  docet  eum  SLpiritus 
SLanctus,  quod  sapLientia  humaLua  non  potcst  etc.  Naaman  Sjtlus  non2.R»n.5,i 
SubLernabat  ELe^num  Sy[riae  ex  suo  capLite,  Sed  textus:  'dabat  salutem'. 
5  Si  p[rinceps  bene  gub[eriiat,  noii  ei  angebLOven  nee  ex  libLiis  tantum 
discit,  sed  discit  inspirante  SLpiritu  SLancto  cum  expe[rientia,  quod  feilen 
im^  sua  con.silia  et  g{)et  im  offt  anhexi.  OecoLUomus  sie  etiam:  homo  pro- 
ponit,  deus.2  SBens  id)5  I)iu  ous  loiP  etc.  et  tuil^  gut  madjen,  tum  nun- 
quam  erger,  tum  video,  quod  mea  sapLientia  non  facit.  Et  hoc  discendum, 

10  quod  mea  sapLientia  corpus  meum  non  reg[it,  taceo  alia  multa  et  totam 
Civitatem.  Non  est  hominis  via  eins,  mein  loanbet  et  regLUum  über 
corpus  proprium  non  est  in  mea  manu.  Sae  ift  red)t  docere  quo  ad  eff  Licien- 
tem  et  finalem  cau.sam,   scilicet  Pol^itiae  et  oecoLUomiae.      Et  omnes 

')  =  ihm.  2)  Wander,  3,  593  Mensch  104.  ')  Erg.  füT)ren. 

i)i]  officium,  usum  et  experientiam  harum  rerum  et  tantum  ociose  de  his 

15  cogitant,  praeter  quam  quod  sunt  quoque  destituti  Spii'itu  sancto. 
Salomon  autem  utrunque  habet,  et  maximam  experientiam  Politiae 
ac  Oeconomiae  et  Spiritum  sanctum.  His  doctoribus  didicit  non  posse 
res  administrari  humana  sapientia,  sed  omnia  divinitus  gubernari. 

Naaman  Syrus  non  tantum  afi'erebat  ad  Eempublicam  magnam  sa-  2-  Ron.  s,  i 

20  pientiam,  sed  textus  dicit,  quod  Dens  eum  'dedit  in  salutem'  Syriae,  hoc 
est,  magna  illa  sapientia  infoelix  erat  futura,  nisi  divinitus  esset  donatus 
successus.  Sic  si  quis  magnus  et  bonus  est  futurus  princeps,  non  habet 
id  naturae  dono,  neque  ex  institutione  aut  doctrina,  sed  donum  Dei  est. 
Hoc  autem  postea  docet  experientia  ac  usus,  res  saepissime  aliter  cadere, 

as  quam  animo  praevideris.      Idem  marito  accidit:   quoties  enim  fallunt 
consilia?     Verum  igitur  est,  quod  vulgo  dicitur:  Homo  proponit,  Deus 
autem  disponit.  Et  quod  Salomon  dicit  Prover.  16. :  'Cor  hominis  disponit  Set.  16,9 
viam  suam,  sed  Domini  est  dii-igere  gressuseius."  Instituis  tecum  consilia, 
qua  ratione  rebus  tuis  mederi  velis.   Ees  aliter  cadunt  et  his  ipsis  consüiis, 

30  quibus  tantum  confidebas,  corrumpis  causam  tuam  praeter  opinionem 
tuam  et  aliorum.  Parit  autem  haec  res  ingentem  impatientiam.  Quare 
discas,  quod  sapientia  et  consüiis  tuis  ne  tuum  quidem  corpus  possis 
regere,  quomodo  ergo  regeres  aliorum  corpora  et  voluntates  in  una  aliqua 
domo,  civitate,  duoatu,  imperio?  Disce  ergo  quod,  sicut  Hieremias  dicit: 

35  'Via  hominis  non  est  eius',  ita  hoc  ipsum  corpus,  quod  sustines  et  circum- 3".  in,  23 
fers,  non  esse  in  manu  tua. 

Hoc  vere  est  docere  de  Politia  et  Oeconomia,  ostendere  scilicet 

15  praeter   quam  quod]    tum  S  23  donum  bis  est]    inspirante  spiritu  sancto  est  S 

24  Hoc  bis  usus]  et  experientia  ac  usu  rerum,  ut  discat  .?        2ö  praeviderit  S        28  Inia  S 
29  cadit  S        35  ita]  sed  S 

iCut^erä  aSBetlc.    XL,  3  14 


210  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  127,  1) 

Hs]  cogimiir  gubLcruare  vel  familiam  vel  ei  adesse  et  domiii,  extra  domum 
non  fein  CLives,  vel  est  servus,  gejel,  et  cum  hominibus  »oonen.  Si  etiam 
non  uxoLrem  liabemus.  Ideo  sumus  in  istis  2.  Ideo  discendum,  quomodo 
versandum  in  iis:  spectandum  est  sui'sum,  ut  psalmus.  Multominus  his, 
qui  sunt  in  OecoLnomia  et  pol^itia  superiores,  tarnen  alii  sunt  pars  polLitiae  s 
vel  oecoLUomiae.  Si  hoc  non,  tum  princeps.  Ergo  discendum,  quis  pater- 
faLmilias  et  magListratus  et  ad  quem  finem  sit  gubernanda,  ad  utrumque. 
[S3l.  167»]  Iste  psalmus  pertinet  proprie  ad  Eccles[iasten,  et  bic  eadem 
$ifS. 4,7;  5,18  gapLientia  et  verba:  'Vidi   vanitatem':    nee   OecoLUomia   processit  nee 

pol[itia,  et  vidi,  quod  nihil  quam  'letari  etedere,  bibLere'  et.  Sic  hie,  quasi  lo 
ps^almus  esset  CompendLium  et  Epip[honema.  Ex  EcclLCsiaste  genomen 
S^piritus  S[anctus,  cognoscere  efLficientem  causam  polLitiae  et  ocLCono- 
miae;  gubernamus  causam  reipLublicae  et  etc.,  et  ad  quem  finem  gubLcr- 
nemus,  Etquod  nosministri  et  cooperLatores  dei,  instrumentaUs  causa,  per 
®pt.  j,  15  yos  gub^ernat  deus  mundum,  ut:  'per  me',  EcclLCsiasticus ;  pater  est  instru-  is 

^1  causam  cfficientem  et  finalem.  E.st  autera  eo  magis  necessaria  haec 
doctrina,  quod  omnes  vel  in  Politia  vel  Oecouomia  sumus.  Etsi  enim  uon 
sis  maritus,  tarnen  necesse  est  te  esse  in  aliqua  Oeconomiae  parte.  Nam 
aut  es  filius,  aut  servus,  aut  habes  liberos,  servos,  vicinos,  aut  alia  quadam 
conditione  in  domo  vel  societate  hominum  es.  Caveri  autem  non  potest,  "> 
quin  multa  molesta  tibi  accidant.  Discendum  ergo  est,  quomodo  in  istis 
vitae  generibus  sit  versandum,  imde  ista  sint  et  quis  eorum  finis  esse 
debeat.  Longe  autem  maxime  hac  cognitione  opus  est  iis,  qui  in  aliquo 
superiore  vitae  gradu  sunt  et  vel  Eempublicam  vel  domum  gubernare 
debent,  ut  sciant,  quis  eius  gubernationis  sit  finis.  « 

Pertinet  igitur  Psalmus  hie  proprie  ad  Ecclesiasten  Salomonis  et 
non  solum  doctrinam  eandem,  sed  verba  quoque  fere  eadem  habet.  In 
«Hb.  4, 7 ;  5, 18  Ecclesiaste  dicit :  'Vidi  vanitates',  quod  nee  in  Oeconomia,  nee  in  Politia 
succedebat,  sed  afflictio  spiritus  in  utraque  erat.  Quare  nihil  est  melius, 
quam  'laetari'  in  Deo  et  cum  gratiarum  actione  frui  'donis'  praeseutibus,  so 
quae  largitur,  et  facere,  quantum  possis.  Hie  igitur  Psalmus  videtur  quasi 
compendium  et  epiphonema  eius  libri  esse,  quo  docet,  et  quae  sit  efficiens 
causa  Politiae  et  Oeconomiae,  sive  Eeipublicae,  sive  rei  familiaris,  et  ad  quem 
finem  gubernatio  ista  tendere  debeat:  Nempe  quod  tantum  simus  ministri 
et  cooperatores  Dei,  nee  simus  causa  efficiens,  sed  Instrumentalis  causa,  ss 
per  quam  Deus  operatur  et  facit  illa,  Sicut  sapientia  dicit :  Ter  me  regnant 
5»i.  8,ij  Keges'.  Sic  pater  est  instrumentum  generandi,  Deus  autem  est  fons  vitae 
et  auctor.  Sic  Magistratus  tantum  instrumentum  est,  per  quod  Deus 
pacem  et  iura  conservat.  Maritus  et  uxor  in  domo  instrumenta  sunt,  per 

18  in  bU  parte]  in  domo.     Extra  domum   enim    non    pnssumus  esse  8         Nam)  Sod  S 
20  Caveri  bu  potest]  Ne(jue  enim  putest  fieri   N        37  3K  est  (2.)  bii  auctor]  goiierut  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  127, 1)  211 

Hslmentum  generandi  fLilinm,  Solus  deus  generat  etc.  Si  ergo  non  g^et, 
iit  volLumus;  Si  moritur  pLater  et  mater,  ux^or,  filius,  non  est  in  manu 
mea.  Si  üeibirbt  getreib,  ego  non  possum  eif)alten;  facio  ut  instrumentum, 
ciiro,  laboro,  ®ütt  geb  principalem  causam,  ghicf,  ba  JU.  Finalis  causa:  ba§ 

5  man  üevftl)e,  quod  sit  donum  dei  et  g{)e  ad  gLratiam,  EegLnum,  cultum 
dei,  non  in  nostram  pacem,  gloriam,  ut  dLicamus:  hoc  fecit  dominus. 
Dens  dedit  banc  famil[iain,  gub[ernationem,  Civitatem;  Ei  gloria  in 
secula!  Nos  cooperatores  etc.  Ideo  donum,  non  meum  opus.  Instr[u- 
mentum  esse  debemus,  sed  quod  crescunt  frumenta  et  seqLUuntur  fruges, 

10  est  donum,  et  lioc  videtur.  Sic  uxor  si  non  parit,  est  donum.  Has  causas 
discant  Cliristiani.    lila  scripta,  quando  Christus  nondum  revelatus. 

'Nisi  dominus':  bLrevia  verba,  sed  fofttltd);  damnat  labores  in  Uni- 
versum.   Lege  histOLrias  EoLmanas,  Barb[aras  et  grecas,  Sacras;  inve- 


V.  1 


Dr]  quae  Domus  et  res  familiaris  augetur.   Haec  scire  magnam  consolationem 

15  affert.  Si  onim  res  aliter  cadunt  nee  pertingimus  ad  finem  praestitutum, 
possumus  dicere :  Ego  tantum  instrumentum  quoddam  sum,  nee  sunt  ista 
in  manu  mea,  sed  gubernantur  ab  alia  maiore  potentia  et  sapientia.  Si 
igitur  uxor  moritur,  si  moriuntur  liberi,  si  turbatur  pax  aut  aliud  quid- 
dam  incommodi  accidit,  die:  Non  sunt  ista  in  manu  mea,  instrumentum 

20  sum,  quantum  omnino  possum,  facio,  laboro,  curo,  mando,  vigilo.  Tu, 
Domine,  in  cuius  manu  omnia  haec  sunt,  da  successum,  aUoqui  frustra 
est  omnis  conatus,  labor  omnis  etc.  Nisi  enim  adsit  prima  causa,  secunda 
causa  per  se  nihil  agit.  Sic  docet  Psalmus  de  causa  efflciente. 

Eodem  modo  de  finali  causa  docet,  ut  intelligas  omnia  esse  donum 

S5  Dei  et  pertinere  ad  gloriam  et  cultum  Dei,  non  ad  nostram  pacem,  volup- 
tatem,  gloriam  etc.,  ut  dicamus :  Hoc  fecit  Domtaus,  is  dedit  hunc  foelicem 
finem,  ei  sit  laus  et  gloria  in  seculum,  ego  tantum  instrumentum  fui. 
Eins  igitur  est  donum,  non  meum  opus.  Ägrum  debeo  colere,  possum 
esse  instrumentum,  sed  qiiod  proveniunt  fruges,  hoc  Dei  donum  est,  non 

30  labor  mens.  Si  enim  nostrum  opus  esset,  nunquam  perirent  segetes  exunda- 
tionibus,  aestu,  imbribus  etc.  Sic  in  coniugio  tum  demum  apparet  liberos 
donum  Dei  esse,  quando  uxor  non  parit.  Hamm  causarum  cognitio 
necessaria  est  Christiano,  quare  iam  ipsum  Psalmum  audiamus. 

• 

I.  Msi  Dominus  aedificaverit  domum,  in  vanum  laborant,    v.  i 
35  qui  aedificant  eam. 

Sunt  grandia  verba,  quibus  in  Universum  damnat  laborem  nostrum, 
quod  non  sit  causa  ef  flciens  eorum  commodorum,  propter  quae  suscipitux. 


36  quibus]  quod  S  37  quod  bis  suscipitur  fehlt  S 

14* 


212  lii  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [154W.]    (Ps.  127,  1) 

Hs]  nietis,  quod  deus  permiisit.  multis,  ut  laudabilitcr  (•('i)C'rint  ordLiuare 
politic'H  et  oeconomica,  sed  successus  non  seeutus  praescriptus.  WI)ct 
feint  fLi'iftcu,  burgermcifter  tüol,  qui  VLult  I)elffen  et  bintj  luol  ()clffcn, 
[SBI.  167'']  habet  insidLias,  obstacula  et  invidias,  diab^olus  suscitat  tot 
imped[imenta,  ut  dLicat:  ^ä)  roil^  lojjcn  G^cn,  ut  g()et,  quia  nemo  vult  s 
folgen;  vel  fit  se^'us  et  mirab[ilis,  ut  .'pLerjog  ©lcoiq,  tuen?  in*  nid)t 
gl)et  nad)  irem  tollen  fopff;  ilH  praesumunt  et  volunt  perrumpere,  alii 
desperant.  Non  sie.  Isti  laudabiliter  incip^iunt  et  tüoIIen§  jecr  gut  madicn. 
Si  non  procedit,  sequitur  furor  vel  desperatio.  Media  via  ineedendum. 
Si  deus  vocat  ad  magListratum,  in  famÜLiam,  volo  facere,  quod  posstim.  lo 
Si  faeio,  quod  pos.sum,  eura  omni  dilifr[entia,  dieam:  3Iitte^  etc.  Si  aliter, 
deo  gLratias  dico:  Deus,  hoc  non  meum  donum,  sed  tuum.  Hie  potest 
regere  in  pol^itia  et  oecoLnomia  et  manet  in  tranquÜLlitate  cordis  et  habet 

3   (aut)  suRcessus         praescriptus    c  aus  proscriptus  11   über  aliter  tteht  patientia 

13  (habere)  regere 

')  =  ihnen.  »)   Wamler  1,  1424  gelten  82. 

Dr]  Adhibe  autem  huc  omnes  omnium  Gentium  historias,  sacras,  Graecas,  La- 
tinas,  Barbaias,  et  videbis,  quod  Deus  hoc  multis  dederit,  ut  laudabiliter  i5 
ordinäre  Politiam  et  Oeconomiam  inciperent.  Verum  quia  successus  non  est 
secutus,  fracti  sunt  animis,  nonnunquam  pro  summo  in  Eempublicam 
studio  extremam  ingratitudinem  sunt  experti.    Quot  summi  viri  in  Atlie- 
niensi  Eepublica  ?  quot  in  Kepublica  Laeedaemouiorum  ?  quot  in  Komana 
ab  ingratis  civibus  damnati  et  proscripti  sunt?    Adeo  ut  haec  communis  20 
omnium  fortuna  sit,  sive  in  privata,  sive  in  publica  vita,  qui  honeste  agere 
et  summo  studio  consulere  rebus  volunt,  ut  invidia  et  insidiis  aliorum 
impediti  non  possint  hoc  efficere,  quod  conantur.    Satan  enim  tot  impe- 
dimenta,  tot  adversarios,  tanta  odia  et  tam  varias  insidias  in  bonos  viros 
concitat,  ut  aut  victi  impatientia  abiiciant  illam  curam  Reipubücae,  aut  a» 
indignitate  moti  crudeliter  saeviant  in  eos,  quos  sibi  obstare  vident,  et 
sie  peccant  vel  desperatione,  quod  abiiciunt  omnia,  vel  praesumptione, 
quod  perrumpere  nituntur.  Hi  laudabiliter  quidoni  incipiuntet  delectantur 
consilüs  suis,  quae  cum  vident  carere  successu,  sequitur  vel  furor  vel  des- 
peratio.   Quare  nos  discamus  media  via  incedere.   Et  si  Deus  nos  vocavit  30 
ad  familiam  gubernandam,dicamus:  Domine,  dedisti  uxorem,  domum,  libe- 
ros.  Ins  tua  autoritate  praesum.   Faciam  igitur,  (juantum  i)oter(i,  ut  omnia 
rectissime  gubernentur.  Si  non  omnia  ita  succedunt,  ut  ego  volo,  scribara : 
PATIENTIA,  secundum  illud  vulgare  verbnm  Monacliurum:  Mitte  vadoro, 
8icutvadit,quoniam  vult  vadere,sicutvadit.  Sinsiuceditexsententia,dicam  ji 
Deo  gratias:  Domine,  non  est  opus  meum,  non  labor  meus,  sed  donum 


Sl  didiiti  A  :ii  vulj;are  vorlium   Muiinchoruin  fehlt  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  1)  213 

Hs]successum  etc.  (£in  toller  fopff  dicit:  6§  fol  fort;  non  cantat  patientiam, 
st'd  fol  I)in  bmrfi,  ut  {-.qmt  gcfaft.  Tsti  pertiu-bLant  respLublicas.  Alii  non 
U'ollen  iuijl)cilteu;  ba  luivb  gar  tcin  regLtment  au5,  ut  hie  VuitLtenbergae ; 
ibi  fit  anarchia,  bü  man  i)berman  jetnert  eigen  tuillen  left.    Econtra  illi 

i  voluut  tyrannidem  ntad)en  et  Ijin  auö  füren  et  nad)  t)f)rem  fopff;  vel 
est  AnarcliLia  vel  tyrannis;  mediam  viani  non  incedunt.  Ego  sepe  dico: 
man  jol  mag[istratum  et  oecoLnomiam  ant)eben  cum  Invocatione  et 
oratione;  Et  qui  volet  ducere  uxLorem  et  constituere  domum,  quando 
accipitux[orem.  SoIun§md)t  lf)ar:  'fit  leo  in  domo  sua',  utSol[omon.  Velsit.4,35 

10  si non, collabiturdomu.s negligentia, tregt er  üer[hift,  ipsaetc.  Cuius culpa? 
tua,  non  reifaLniiliaris,  poI[itiae,  sed  tuae  insip[ientiae,  quia  vis  eff[iciens 
causa  esse  polLitiae  et  oeco[nomiae;  hoc  non  tibi  commissLum  etc.,  [^l.  IßS"] 
sed  instrumentaüs  esse.    Oeco[nomus  ut  David:  baä  id)  red)t    füre    et 


Ij   furc  verwiiclil 


Dr]tuum.   Idem  faciet  is,  qui  ad  Eempublicam  vocatus  est,  in  qua  ob  magni- 

15  tudinem  molestiarum  et  laborum  longe  magis  hoc  sancto  consilio  opus  est. 
Qui  autem  est  animo  ita  instituto,  is  coniugio,  item  administratione 
Eeipublicae  cum  pace  frui  potest  et  manet  quietus  in  pace  et  tranquillitate 
cordis,  etiam  cum  summa  pericula  imminent.  Hoc  non  faciunt  pertinaces 
et  capitosi  illi,  qui  simpliciter  dicunt:  Sic  volo,  sie  iubeo.i  Post  ubi  diver- 

20  sum  aecidit,  non  volunt  patientia  mala  illa  vincere.  Sed  aut  EespubUcas  et 
domos  furiose  perturbant,  aut  dicunt,  se  non  posse  sustinere  molestias 
et  labores  illos,  et  discedunt  ab  officio.  Inde  fit  Anarchia,  ut  omnia  sinant 
ferri  suo  arbitrio,  non  legibus,  non  poenis  licentiam  improborum  compes- 
cant.     Hoc  Satanae  consihum  est,   ut  per  haue  difficultatem,    quae  in 

25  utroque  genere  vitae  est,  omnia  ad  Anarchian  relabantur  aut  ad  tyran- 
nidem, quando  ne  latum  quidem  unguem  discedi  [Sg.  T]  a  suis  consiliis 
volunt.    Nemo  autem  media  via  incedat. 

Quare  ego  saepe  doceo  et  hortor,  ut  et  magistratum  et  coniugium 
incipiatis  ab  invocatione  Dei  et  oratione,  Ut,  qui  uxorem  velit  ducere, 

20  ante  omnia  serio  ad  Deum  clamet  et  imploret  eius  auxilium,  ut  et 
uxorem  bonam  donet  et  postea  totam  vitam  gubernet.  Quando  enim 
hoc  non  fit,  ducit  aliquis  uxorem  ea  spe,  quod  talem  sit  habitm'us  vitam, 
qualem  amor  recens  flngit.  Postea  cum  experiundo  res  aUter  cadit,  ut 
aut  vitii  aliquid  in  uxore  haereat,  aut  quaedam  alia  obiiciatur  molestia, 

35  tunc  aut  fit  'leo  in  domo  sua',  ut  Salomo  ait,  et  poenitet  eum  facti,  autgir  .,,. 
neglecta  domo  ipse  hac,  uxor  alia  via  abit  et  di'isipat  omnia ;  quia  enim 

')  Juvenal  6,  223;   vyl.  U.A.  Tischr.  0,  716. 


214  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.    [1540.]   (Ps.  127, 1) 

Hs]  iULcib  et  tiinb  red}t  äil)e,  quia  tu  es  1.,  ego  2.  Si  gljet  ied)t,  gLiatias  »[go, 
econtra  patientia.  Tu  es  creator  et  instrumentum  ego.  In  aula  nostra 
nemo  est;  prince]«  novit  aliquid,  et  tarnen  intrant,  quasi  ipsi  sint  causa 
ef^ficiens  et  volunt  sumere  pro  sua  gloria  et  liÜLidine.  Et  fit,  et  raerito: 
SSnb  tuenn  er§  lool  perturb[at,  bene  fit,  quia  sirnt  sacrilegi  et  blasphLcmi.  » 
Quando  bcr  leiftLen  lüü  ein  jdiuftcr,  et  jdireibfebbbcr,  et  beil  etc.,  non 
faciet  literas.  Sic  quando  volLumus  nos  gubLornarc,  non  est  nostrum. 
Expedit  vobis  videre  exempla  et  legere  histoLriam.  Habetis  exenipla 
PLrJncipum  et  SanböLogte  nostrorum;  omuis  gl)et  ba  f)ei"  in  suo  capLite 
etc. ;  ideo  non  habent  pacem,  mm-Lmurant,  redien  jidi,  parum  humanitatis,  lo 
auxilii,  sed  afEectus  tyrannidis.   Witteb^erga  est  anarchia,  H[erzog  GcLor- 

9  über  PLrincipum  iteht  H[erzog  Gieorgius  II  Witteb^erga  c  aus  P[rinceps 

Dr]  cogitaverat  omnia  pulcherrime  successura,  cum  diversum  accidit,  in- 
dignatur  et  accusat  coniugium,  sed  male.  Tua  enim  culpa  est,  non  rei 
familiaris,  sed  tuae  insipientiae,  quia  vis  esse  efficiens  causa  Oeconomiae; 
cum  id  tibi  non  sit  concessum,  tantum  debebas  esse  causa  instrumentalis.  is 
Quare  potius  te  submitte  altcii  magistro  et  die :  Domine  mi,  doce  tu  me, 
ut  recte  administrem  domum,  Politiam  etc.  Guberna  tu,  adsis  tu  mihi, 
ne  qua  impingam.  Paciam  enim,  quantum  in  me  est:  Si  succedit,  agnoscam 
donum  tuum  et  tibi  agam  gratias ;  Si  non  succedit,  patiar  aequo  animo,  tu 
enim  es  prima  causa,  ego  sum  secunda  causa,  tu  es  creator  et  fac  totuni,  20 
ego  tantum  sum  instrumentum.  Si  hoc  animo  gubernaremus,  recte  omnia 
se  haberent.  Nunc  autem,  sive  Magistratuni  sive  novos  maritos  intuearis, 
videbis  summam  praesumptioncm,  ita  enim  in.stituunt  omnia,  ac  si 
jmpossibile  sit  aliud  evenire,  quam  ipsi  cogitant.  Incedimt,  tanquam  sint 
prima  et  efficiens  causa,  et  praestituunt  finem  pro  gloria  et  libidine  sua.  jj 
Sed  Deus  dicit:  Aut  non  sie  facies,  aut  impiuges,  et  merito,  quia  simt 
sacrilegi  et  blasphemi,  quod  id  invaduut,  quod  erat  primae  causae.  Cum 
enim  vel  calamus  scribam  docere  vult,  quomodo  pingendae  sint  literae, 
vel  securis  fabrum,  quomodo  incideuda  sit  arbor,  nihil  rite  fiet.  Plane 
idem  hie  fit,  quando  nos  volumus  gubernare,  quod  soUus  Dei  est.  Expedit  30 
autem  vobis,  ut  exempla  huius  stultitiae  consideretis,  quae  abunde  multa 
Buppeditant  omnes  aulae  Prinoipuni,  civitates  omnes  et  domus  fere 
singulae.  Omnes  enim  ita  inceduut:  Ego  sum  autor  et  raagister  huius 
Oeconomiae,  huius  PoUtiae  etc.  Merito  igitur  sunt  inquieti  et  indignantur, 
quod  non  snctcdunt  omnia,  dcinde  ulciscuntiir  dolorem  suum.  Et  i)laue  js 
sunt  eiiisniodi,  apud  quos  nihil  neque  humanitatis,  Ufquc  coiisiUi,  iwv 
uuxilii  invenias,  sed  aut  est  Anarchia,  aut  tyrannis  et  in  neutra  parle 


'J3I'J4  im  liit  cogituiitj  £ie  l^alidi  ti  am  grifi  iDic  tili  fibcUr,   (^ij  mitv  ^i^n  jc^niii  rOcn 
tfin  <*>'  (l.ulliert  Hprieltwiirteriumvihniij    l/utre  Ausi/.  Jld.  öl,  AV.  440). 


lu  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  127, 1)  215 

Hs]  gius  est  tyrannus.  Sic  in  coniugio,  quando  v[ir  et  mulier  toollen  SlegLii^n, 
iniiffeu  et  jd}Iaf)en,  vel  fiunt  desidei'[ia.  Hoc  videtis  spectantes  in  Omni- 
bus admini.str[ationibus.  Quid  t'aciendum '?  PLapa:  desere,  fuge  in  deser- 
tura  et  fito  monachus.    Hoc  nou  est  dei  consilium,  sed  d[iaboli.    Sed  scia.s 

5  te  instrumentum  et  alium  priucipalem  politicum,  magListratum  et  domi- 
num, qui  est  'Dominus'  Si  iste  non  est  principalis  causa  in  domo,  tum 
non  crit  oecoLnomia  felix.  Si  vis  füren  in  finem  tibi  praestitutum,  est 
error.  Si  queris  opes,  vol[uptatem,  PLacem,  ocium,  yenit  contrarium;  queris 
pulchram,  divitem,  —  contrarium.    Bene,  quia  ing[rederis  istam  oeco[no- 

10  miani  tanquam  deus,  sua  sapLientia  et  pot[entia  satis,  quasi  non  necesse 
deum  inspicere.  Cum  non  scierim  alium  esse  ad  OecoLnomiam,  sed  tan- 
tum:  si  sponsam  habLcrem,  iüer§  gnug;  postea  über  1  inr  geraufft,  ge* 
jd)Iagcn;  iure  etc.,  quia  ingressus  est  hoc  of[ficium  dLivinum,  gubLerna- 

^'^]  est  bonum  opus,  sed  utraque  sunt  noxia.   Sic  in  coniugio,  si  neque  maritus 

•5  uxori,  nee  uxor  marito  aliquid  vult  concedere,  praeter  quam  quod  con- 
cordia  coniugaüs  dissipatur,  etiam  hoc  accedit,  ut  aut  maritus  in  tyran- 
num  mutetur,  aut  negligat  omnia. 

Quid  igitur  faciendum  est  1    Papa  respondet  et  consulit  deserendam 
esse  Politiam  et  fugiendum  aliquo  in  solitudinem  aut  monasterium  ali- 

20  quod.  Non,  dicit  Spiritus  sanctus,  hoc  non  est  Dei  consiUum,  sed  diaboli. 
Quin  sie  fac,  cogita  te  esse  instrumentum  et  crede  esse  adhuc  alium 
Mac'istratum  vel  patremfamilias  principalem,  qui  vocatur  DOMINUS: 
is  nisi  fuerit  principalis  causa,  tum  fiet,  quod  Psalmus  hie  dicit,  ut  domus 
non  aedificetur  et  nee  Politia  nee  Oeconomia  sit  f oelix.  Sic  de  finali  causa : 

2^  Si  omnia  voles  ad  certum  finem  a  te  praestitutum  referre  et  existimas  non 
fore,  \it  fallant  te  rationes  tuae,  erras.  Sicut  docet  experientia:  Ahquis 
accedit  ad  Eempublicam  ad  augendam  potentiam  et  dignitatem  suam,  et 
contrarium  accidit.  Alius  sperat  ex  coniugio  voluptates,  quaerit  uxorem 
pulchram,    iuvenculam,   morigeram,    contrarium   autem   evenit.    Eecte. 

'"  Cur  enim  ingrederis  Politiam  et  Oeconomiam  tanquam  Deus  aliquis  et 
putas  tuam  sapientiam,  potentiam  tuam  satis  esse  ad  illas  res  guber- 
nandas,  nee  esse  opus,  ut  aliquando  oculos  leves  ad  iUum,  qui  supra  est, 
et  implores  eins  opem.  Cum  igitur  diversum  postea  experiris,  discis  hunc 
Psalmum  canere:  Nisi  Dominus  aedificaverit  domum,  frustra  laborat, 

35  qui  aedificat  eam.  Antea  non  putabas  esse  alium  dominum  praeter  te, 
quo  opus  esset  ad  gubernandum  domum.  AUi,  qui  ad  hanc  cognitionem 
non  perveniunt,  ii  aut  quotidie  bella  cum  uxoribus  gerunt,  aut  desertis 
uxoribus  fugiimt.  Iure,  iure,  iuste,  sancte.  Cur  enim,  cum  esses  stercus, 
es  ingressus  tanquam  Deus  aliquis  et  gubernationem  illam  coelestem  et 


25  praestitum  A  38  iure  (2.)  fehlt  S 


216  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 1) 

Hsjtionem  dei  afCectu  et  ratione  naturali.  Ideo  die:  Volo  ducere  uxorem, 
duxi,  ded^it  filium,  familiam,  —  ^[etrgott,  f)tlf !  [SI.168>>]  Sic  in  omnibus 
aliis,  res  consentit,  non  raentitur  Sal[onio.  'Frustra' :  vel  labLorant  sie, 
ut  flaut  tyranni  vel  desperati,  quod  deserunt  of[ficium;  tum  ijf}et!?^ 
oecoLnomia  ju  boben.  Quid  hoc,  quod  vel  ego  gu  boben  vel  familia  gl}et? 
lam  praestat,  ut  ego  et  familia  maneat.  Non  monacbatus  via,  scilicet 
agnoscere  principalem  causam.  Confidere  deo  et  eum  invocare:  Tu 
creasti  me  oeco^nomum,  dedisti,  quae  pertinent,  l^ilff  ^\ztx,  —  tum 
Dominus:  faciam.  Si  non  narf)  bem  jt)nn,  habLe  patientiam  et  crede, 
tum  vinces,  2.  ne  desperes  nee  fugias  ex  hoc  v^itae  genere;  ego  familiam 
ttjol  I}alten,  quia  pro  dono  meo  agnoscis  et  invocas  me.  Oeco[n()mia 
Davidis  fuit  miserrima,  et  tarnen  niansit  ipse  et  ea,  et  sie,  quod  Christus 
ha  üon  tomcn.     Ergo  commendo  domino  ipsi  creatori  et  gubLernatori. 


Dr]  supernaturalem  naturali  affectu  coepisti  ?  Merito  igitur  fit,  quod  inipingi.*. 
Quai-e  non  sie  potius  dicis:  Domine,  dedisti  mihi  uxorem,  liberos,  familiam,  '^ 
adsis  ope  tua,  gubernes  tu,  alioqui  frustra  erit  conatus  mens  etc.  Quia 
autem  et  sacrae  literae  nos  haec  docent  et  experientia  cum  iis  consentit, 
quod  sine  ope  divina  frustra  sint  omnia,  quae  suscipimus,  ideo  discere  haec 
debebamus. 

Frustra,  inquit,  laborant,  qui  aedificant  eam.    Eatio  est,  quia  aut  20 
tyranni  efficiuntur,  aut  redduntur  desperati  et  deserunt  officium,  tunc 
perit  tarn  PoUtia,  quam  Oeconomia.    Quae  autem  haec  amentia  est,  sie 
regere,  ut  vel  familia,  vel  tu  pereas  %    Quin  potius  eam  rationem  iuimus, 
quam  hie  docet  Spiritus  sanetus,  ut  utraque  maneant,  tu  et  familia.    Id 
autem  fit,  non  si  Mouachus  fias,   sed  si  discas  agnoscere  principalem  as 
causam  et  verum  patremfamilias  Deum  eumque  invoces  et  confidas  ei 
ac  dicas:  Tu,  Domine,  creasti  me,  ut  essem  paterfamilias,  dedisti,  quae 
pertinent  ad  domum.   Sed  malus  id  onus  est,  quam  quod  ego  sustiuere 
queam.    Succedas  igitur  in  meum  locum,  cedam  enim  tibi  humiliter,  et 
sis  tu  paterfamilias;  tunc  Dens  exaudiet  et  dicet:  Faciam,  modo  tu  ita   so 
te  pares,  ut  patientia  vincas,  siqua  minus   cedunt  ex  seutentia,  ueque 
desperes  aut  Monachus  flas,  deserto  hoc  vitae  genere,  ad  quod  te  vocavi. 
(^uia  enim  me  invocas  et  illa,  quae  dedi,  agnoscis  tanquam  dona  mea,  ideo 
libenter  conservabo  te  et  familiam  tuam.    Si  qua  tameu  luolesta  acciduut, 
ferendum  est  aliquid,  non  ideo  metueudum  est  fore,  ut  omnia  eorruant.   ai 
(/uae  Oeconomia   fuit   miserabilior  DaWdis  Oeconomia  t  et  tamen  per- 
mausil,  donec  ex  ea  natu«  est  Cliristus.    Quare  tu  qnoque  milii  tan<|ii:iin 
creatori  et  guberuatori  illa  commeuda,  sifjua  deesse  videbuntur. 

-'.'<  lii  jwrono]  ego  iHjreani  .S'  24  tu]  et  ego  Ä 


In  XV  Psalmos  graUnum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  1)  217 

Hs]  'Nisi',  'frustra' :  i.  e.  efficiunt[ur  vel  tyranni  vel  Anarchae  vel  deserent 
vel  nimium  praesument;  ba  wirb  m(f)tö  gut  brau§,  vel  deseret  sese  etc. 
Ideo,  qui  sua  sap[ientia  lab[orant,  'friistra  labLorant'.  ^et§  C[ivitatem  ef)i" 
an9cf[annen  nad)  feinem  fopff,  non  potuisset  sine  tyrannide  blieben. 

5  3Sem§  glucft,  bei- tt)rannifirt.  Sic  IuIlIus.  'Edif [icare' :  non  ftein  et  {)au§ 
auffriditen,  Sed  regLere  et  gub[ernare  familiam,  ducere  uxLorefii,  genera[re 
piülem  et  educare,  uutriie  se,  acquirere,  habere  artif[icium  et  q[uidquid 
pertinet  ad  domum, est  'edif [icare  domum'.  Ees  dome[stica  bene  constituta, 
ubi  optLimi  parentes,  fecundi  et  eos  amant,  in  pace  vivunt,  obseq[Uuntur 

10  pueri  et  fiunt  optimi  iuvenes  et  viri,  ba§  ein  f)au§  IDOI  fte^e  ex  parentibLUS, 
lib[eris,  familia,  ba^  fol  man  I]cifjen  dei  donum.  Alioqui:  multa  I)eifft 
pater  faLmilias.  'LabLorare':  est  fatigare  sese,  suo  affectu,  sap[ientia  rem 
gtib[ernare,  bol  gefunbtlieit  fol  ntrf)t  feilen  bem^au§,  nid)t  fc^aben  etnanb[er; 
ba^  ^eift  'labLorare  fi'ustra',  vel  quod  vult  desperare  etc.     2(ber  facere, 

15  quod  possis,  et  credere  deum,  qui  te  fecit  maritum,  qui  dedit  domum, 


Dr]  Sic  docet  hie  versus  principaliter  de  Oeconomia,  et  notate  Epitasin : 
FRUSTEA  LABOEANT,  efficietur  enim  vel  tyrannis  vel  Anarchia  et  vel 
deserent  officium  vel  impingentet  praesument.  Utrinque  autem  magna  sunt 
pericula  et  damna;  nam  vel  seipsos  destruunt,  vel  omittunt  sua,  quia 

20  volunt  laborare  sine  Domino,  hoc  est,  sua  sapientia  gubernare  illa  et  esse 
prircipalis  causa.  Ideo  impingimt  Cicero,  lulius  et  alii  sapientissimi  viri, 
qui  tamen,  si  successissent  omnia,  fortasse  in  tyrannidem  essent  lapsi, 
quod  in  magno  successu  haud  fere  unquam  tyrannis  abest. 

Quod    ad    Grammaticam    attinet,    scitis,    opinor,     Aediflcare    non 

25  significare  hoc  loco  congerere  struem  lignorum  et  lapidum,  sed  signiflcat 
totum  corpus  Oeconomiae,  nempe,  regere,  gubernare,  ducere  uxorem, 
procreare  sobolem,  educare  hberos,  familiam  regere,  alere,  parare  opes 
etc.,  ut  Sit  aedificium  res  domestica  bene  constituta,  ubi  sint  optimi 
parentes  et  foecundi,  qui  in  pulchra  pace  vivunt  et  habent  obsequentes 

30  liberos,  ex  quibus  boni  adolescentes  et  viri  optimi  fiunt.  Haec  est  domus 
aedificata  ex  parentibus,  liberis  et  farnilia  bene  constituta,  nempe  pulcher- 
rimum  Dei  donum.  AJioqui  vere  sie  vivitur,  ut,  etiamsi  multa  bene  prae- 
cipiat  paterfamilias,  tamen  nemo  sit,  qui  obtemperet.  Ea  est  domus 
ruinosa  etc. 

35  Sic   Laborare  est  se  fatigare  et  viribus,   sapientia,   voluntate  sua 

omnia  gubernare   velle,   ut  nihil  usquam  peccetur,  ut  familia  ubique 
officium  faciat  studiose,  ut  res  familiaris  nulla  in  parte  detrimentum 


17  efficientur  S         tyranni  S         Anarclii  S         19  nam  quod  .S'         22  qui]  quibus  -S' 
35  voluntate  sua]  affectu  suo  S  37J218,  13  detrimeutum  accipiat]  uegligatur  S 


218  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  1) 

Hs]agrum,  obedientiam  familiae;  Si  econtra,  patientia:  deus  tentat  te,  l;oIt 
feft,  deus  v[ult  te  probare,  exercere,  an  tu  sis  paterfaiuilias,  an  ipse. 
[581.169»]   22.iuiii  I  'Sisi  Dominus  aedif[icavcrit  Civitatem':  Ileri  audListis 
totuni  argLunieutum  buuis  psalmi,  scilicet  voluisse  Sal[omonem  dicere  hoc 
in  Summa,  ut  nee  domus  nee  C^ivitas  possit  edif [icari,  conservari,  custodiri    j 
industria,  •sap[ientia,   potentia,   virib[us  hu[mani.s.      Qui  hoc   tentetur, 
et  fnistra  narratur  hec  f abLula  surdis.^  Ideo  canitur  hoc  oraculum  d Livinum 
pro    erudiendis    paucis  et  püs   et   credLentibus    in    Christum.     CetLera 
turba  sectatur  praesentia  et  putant  res  istas  sitas  in  eorum  potestate 
et  gubLcrnari  eorum  sap[ientia.     Ideo  nihil  fLaciunt  nisi  perniciem,  fru-    lo 
straneam  curam  et  solLÜcitiidinem  perpetuam.     Ees  ista  in  expericntia 
Sita  canatur,  pingatur.     Aud[istis  1.  versum:  'Domuni'   ap[prehendere 


')  Otto,  Sprichwörter  der  Römer,  335. 

Dr]  accipiat  etc.  Haec,  inquit,  sie  conari  est  frustra  laborarc,  abiicere. 
Quae  igitur  instituenda  ratio  est,  ne  frustra  labores  ?  Nempe  haec, 
Vit,  quantum  omuino  consilio  et  viribus  potes,  facias;  deinde  omnia  u 
commendes  Deo  ac  ei  confidas,  qui  te  fecit  maritum,  dedit  uxorem, 
liberos,  domum  etc.  Si  succedunt  omnia  bene,  age  gratias  Deo  pro  donis 
suis.  Sin  alicubi  di versum  evenit,  vince  patientia  mahim  et  cogita, 
quod  Deus  tentat  te,  an  sentias  euni  verum  patremfamilias  esse,  in 
cuius  manu  successus  est,  an  vero  tibi  id  tribuas  et  tuis  consiliis?  E.st  so 
igitur  haec  doctrina  Spiritus  sancti,  quod  nee  domus  aediücari  nee  civitas 
custodiri  possit  industria,  sapientia,  potentia,  viribus  humanis. 

Sed  frustra  praedicantur  haec  et  vere  surdo  narratur  fabula.  Mundus 
enim  tanquam  captus  auribus  et  oculis  suo  modo  agit,  uenipe  phme 
contrarium  ab  hac  doctrina.  Quare  oraculum  hoc  pro  paucis  illis  cru-  ss 
diendis  canitur,  qui  pii  sunt  et  credunt  in  Christum,  qui  sc  in  Domino 
erudiri  patiuntur.  Alii  scctantur  praesentia  et  putant  res  illas  suas  esse 
et  sua  potentia  ac  sapientia  gubernari  possc.  Ideo  quoque  accidit,  ut  nihil 
inde  habeant  nisi  perniciem,  curam  frustraneam  et  solicitudinem  per- 
petuam. Id  quanquam  experiantur  et  audiant,  taincii  nun  .s:i|(iiiiil.  Sc-  ao 
(luiliir  s<'<iii)(lus  versus. 

i.;  Ui,:,tui<    uut  dospcr.atioiic  ({iKidaiii  omni»  abiicoro  S 


Wir  (/eben  auf  Seite  219  bis  221  eine  aufs  Geratewohl  heramgegriffene  IVuU  der 
beiden  deuUtdien  Übersetzungen,  der  des  vorliegenden  Psalms  von  Georg  Major  t&36  (vgl. 
Junlrilutig  oben  S.  3)  und  dir  sihiitlichei'  Stu/'etipsiilineti  um  Caspiir  Hnlio  i:>ll  (nß. 
KinleilHnii  ohett  S.  .<)  zur  A'<'M»i.vit7i»ii(ii/;  der  Arlititsireise  beider  Verdeulscher. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 1)  219 

Hs]  res  faLiniliares  et  quod  nos  dicimus  Coniugium.     2.  versu:  'CLivitatem': 

rftmpLublicara,  sive  regnum,  ducatus  sit,  urbs,  Civitas  sive  quaecunque 

i'es[publica  maior  et  minor.     lUa  oiniiia  videntur  secundiim  CLarnem  in 

nostra  potestate,  cum  uiliil  minxis.    Erudiendus  pius  animus  se  posituin 

D  iit  instrLumentum  d^ei,  quod  spectet  alium  gub[ernatorem,  'qui  faciatepD.  3,20 


Dr]        II.   Nisi  Dominus  custodierit  civitatem,  frustra  vigilat, 

qui  custodit  eam. 

Sieut  supra  domum  appellavit  rem  familiärem  et  quod  nos  dicimus 
coniugium  seu  Oeconomiam,  ita  hie  civitatem  appellat  EempubUcam, 
10  sive  Sit  regnum  sive  Ducatus  sive  civitas  sive  quaecunque  Eespubüca, 
vel  magna  vel  parva.  Quanquam  autem  haec  secundum  carnem  in  nostra 
potestate  esse  videntur,  tarnen  revera  longe  supra  nos  sunt  posita  et 
est  erudiendus  pius  animus,  ut  sciat  se  in  iUa  gubernatione,  vel  privata 
vel  publica,  esse  tanquam  instrumentum  divinum.     Itaque  ad  Deum 


141220,  7  Itaque  bis  omnia]  quod  spectet  Deum  gubernatorem,  qui  faciat  fiuem  S 
Georg  Major: 

SBo  her  §en-  nic^t  bie  ©tobt  betjutet,  ©o  tuac^ct  ber  lucd^tcr  ömb  fonft. 
@Ietc^  tote  er  oBen,  bie  t)cu§M;e  narung,  ben  @[)cftanb  obber  bic  l)au§^altuiig 
ein  §?l$ß©  genennet  ^at,  al\o  ijeift  er  ol^ie  bie  SantSregirung  obber  bog  5He= 
giment  ein  ©2212),  e§  fei)  nu  ein  fonigreid^  obber  fürftentum6,  ein  ©tob  obber 
toO'S  öor  ein  regiment,  Hein  obber  gro§  fei).  SBic  tool  nu  biefe  bingc  fid)  alfo 
nodf)  ber  tcrnunfft  loffen  anfeilen,  ba§  fie  inn  tinferer  getoolt  trnb  mod^t  finb, 
Sboc^  finb  fie  biel  fjo^er  önb  fdjtoerer,  benn  ha^  toix  jncn  Junten  allein  öor= 
fielen,  raten  önb  ^elffen.  ®erf)alben  fol  man  ein  ©ottfur^tig  Ijer^  öntcr= 
toeifen,  toeldjeö  mit  ber  :^au§!^altung,  obber  bem  Sicgiment  3U  tJjnn  ijahcn  mnS, 
ha3  e§  toiffe,  ba§  ei  aUein  @otte§  toerd^euge  fet)  3U  fold^en  facfjen,  önb  ouff 


Caspar  Hedio: 

25  2Bo  ber  §err  nit  bie  ftatt  te'^ittet,  fo  toac^et  ber  tocd^ter  öm6  fonft. 

Sßie  er  booben  bie  ^eu^lid^c  narung,  ben  geftanb,  ober  bie  f)auB^aItung,  ct]n 
^au|  genennet  !§at,  alfo  !^ie  auc^  bie  Ianb§regirung  ober  bo§  üiegiment,  e§ 
fei  eljn  üinigreid^  ober  §er|ogt^um6,  ober  fonft  el)n  gcmeljner  nu^,  er  fei  gro^ 
ober  fielen,  nennet  er  tXjw  [tatt.    SBietooI  afier  bem  fteljfd^  nac^  bife  bing  er= 

30  fc^einen  in  önferm  getoalt  fein,  fo  feinb  fie  boc^  in  toarl^eljt  toeit  über  ön§ 
geftelt,  önb  foll  et)n  ©otfelig  :^er|  önbertoifen  tocrben,  b3  e§  löiffe,  toie  ha^  e§ 
in  ber  regirung  ober  f)oufel)altung  aüeijn  eljn  @oti3  toerdieug  feie.    S)arnm6 


220  In  XV  Psalnios  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  1) 

Hs]  supra,  quam  nos  posLsimus  cogLitare  et  dLicere'.    Qui  non,  habet  hoc  iudi- 
[cium,  scilicet:  'fxustra'. 

'Nisi  Dominus' :  Civitatem 'edif [icare' non  est,  iibi  domus'edif[icatur'. 
Domestica  gubernacula  si  recta,  loivb  tuol  C^ivitas  biauö.  Doimis  est 
fons  omnium  rerumpub[licariim.     Ubi  pLater,  mater,  filius,  filia,  ideo 


4  über  Domus  steht  Coniug^iura 

Dr]  est  respiciendum  et  statuendum,  quod  ex  ipsius  gubernatione  eventura 
sint  omnia,  supra  et  ultra,  quam  nos  cogitare  possumus.  Hoc  qui  non 
vult  credere,  is  feiet  praemium  liic  propositum,  nempe,  quod  omues 
conatus,  consilia,  studia,  labores  omnes  erunt  frustra. 

Diserte  autem  dicit:  Nisi  Dominus  CVSTODIEEIT  civitatem,  non   lo 
dielt:  aediflcaverit,  sicut  supra  de  domo  dixit.     Quia,  cum  gubernatio 
domestica  et  privata  bene  est  constituta,  tunc  etiam  bene  habebit  Ees- 
publica.     Oeconomia  enim  fons  est  Eeipublicae.     Si  enim  desint  pater 


11  gubernatio]  gubernacula  S  l'i  est]  sunt  S 

®ott  ben  obersten  f)Quäüater  bnb  Stegenten  Qdjtung  l^aBen  fo(,  rteldjer  bie  fadjc 
oljo  ^tnQU§  füren  fonne,  barauff  ons  3U9ebeudcn  öumüglid^.    äBcr  ba«  nic^t   ü 
gleuben  toil,  bet  tuirb  bai  ju  lo^n  ^okn,  ^a  üon  bcr  ^J-'falnT  alfjie  fagt,  ncmlid) 
bQ3  QÜeS  fein  öornemcn,  rete,  miif)c  Dnb  crBeit  ümb  fonft  fein  foHen. 

Sr  gebraudjt  aber  al^ie  eine»  fonberlic^cn  tuort»,  ho.^  er  fprid^t,  rto  ber 
§err  nid^t  23®§$Ü2:S2:,  fpric^t  nic^t,  loo  ber  ^err  nid^t  ©312363;,  rtte  er  oben 
öon  bem  ^oug  geret  ^at.  Senn  toenn  eiue§  iglic^cn  burger»  ^ouS^oItung  tüol  -.o 
georbnet  ift,  fo  fte^t  aud^  ber  gaul^en  ftabt  9icgiment  befte  bcffer.  ®enu  bie 
t)Quif)altung  ift  ein  örfprung,  ba  Oon  aüe  5policel)en  imb  Stabt  Drbenung  ^er= 
fommen.  S)enn  Juo  nidjt  Jßatcr  luib  mutter,  5Jlan  ünb  Iccib  finb,  bie  finbcr 
ieugen,  önb  biefclSigeu  red^t  Dnb  lool  aufferjiefjen,  bafelbft  fan  aud)  fein  Stabt, 

auf  ®ot  jü  fef)en  ift,  Unnb  foU  ber  menfd^  bie  mel)nung  bei  fid)  f)aben,  b3  si 
aufe  ©otiö  gubernierung  alle  bing  bcfd)cl)en,  lüeiter  bann  Jnir  bebenden  mögen. 
1)ix  ba§  nit  toiü  glauben,  ber  toirt  bie  belonnng,  fo  l)ic  fürgcftelt  ift,  barnon 
bringen,  namlidj,  ha^  aH  fein  fürnemen,  labtfdjlag,  ubiing  oiib  arbci)t,  »ocrbcu 
omb  fonft  fein. 

3;auib  fagt  aber  anfegctvurft:  Sffiann  bcr  .^err  bie  ftatt   nit   bcliütct.  er  so 
fagt  nit,   loann  er  fie  nit  baloct,  luic  er  b.'obcn  uom  l)anfj  fagt     Tann  fo 
bie  l)au6l)altung  in  l)eufern  bcfonberö  red)t  angeridjtct  ift,  fo  ftcljct  aud)  bcr 
ganjjcn  ftatt  regimcnt  bcft  bcffer.     lann  bie  liaufjljaltuug  cDii   b.'unn  ift  bc5 
gcuiciincn   nu^je-s.    2ann  luann  luilcr  Unb  mi'itcr,   »ucib  onb  mann  gcpjcftcn, 


In  XV  Tsalmos  graduuni.    1532/33.    [1540.]    (I's.  127,  1)  221 

HsJCLivitas,  Eegnuni.  Ex  domo  fit  C[ivitas,  ex  CLivitatc  diK-af.iis,  TJox. 
('[ivitas  est  coniunctio  plurium  oeco[nomiarum,  familiarum,  lie},'iiuin 
copulatio  multarum  C[ivitatum.  Oeconomia  ergo  est  fons.  Creans  in 
paracliso  dixit:  'Non  est  bLonuin,  liominem',  ''Crescite'.  Erpo  non  docet»"^""''^^, if;i,2s 
s  psalmus,  quomodo  ordinandae  leges,  non  est  magListratus,  ars  luristica; 
omnes  leges  natae  ex  sapLientia  humaLna  et  ratio  [ne.    Iura  non  fecerunt 


2  coniunctio  (est)         .5  luristria 

Dr]  et  mater,  iixor  et  maritus,  qui  progenerent  sobolem  et  ediicent,  non  po- 
terit  consistere  Eespublica.  Ex  domo  igitur  propagatur  civitas,  quae 
nihil  aliud  est  quam  multae  domus  et  familiae.  Ex  civitatibus  fit  Ducatus, 

10   ex  ducatibus  Eegnum,  quod  lila  omnia  coniungit.   Hamm  omnium  Oeco- 
nomia fons  est,  e  Deo  creata  in  paradyso,  ubi  dixit:  'Non  est  bonum  i.iijioic2,i9;t.s» 
hominem  esse  solum',  Item :  'Crescite  et  miiltiplicamini.'   Ergo  non  docet 
Salomon  in  hoc  Psalmo,   quomodo   sint  constituendae   Eespublicae  et 
ordinandae  leges.    Haec  enim  iam  ante  sunt  in  natura,  neque  sunt  pri- 

15  mum  nata  aut  ostensa  a  iurisconsultis,  sed  nata  ex  fönte  humanae  ratio- 
nis  et  divina  sapientia.  Neque  enim  iura  fecerunt  sapientiam  humanam 
aut  Ingenium,  Sed  ecoutra  humana  sapientia  seu  ratio  peperit  leges  et 


lOjll  Hamm  bis  est]  Et  est  oeconomia  quasi  fous  harum  omnium  S 

iiod)  gemein  SJcgitnent  nuffgcticöt  trerben.  ©oI  nu  bcr^alBcn  ein  Stabt  luevbcn, 
fo  muffen  juuor  '^auSbcter  bnb  fjouSgcfinbe  tiorfjanben  fein.    S)enn  ein  Stobt 

20  mä)U  onber»  ift,  benn  öicl  fjcufer  bnb  IJQUageftnbe,  in  ein  gemein  Skgiment 
önb  orbnung  gefaffet.  So  toerben  nu  qu§  fteten  fiu'ftentum'6,  qu§  furftcn= 
t()umen  fonigrcid),  tneldjc?  bie  anbern  QÜe  begrcifft  önb  inn  fid)  bcfi^Ieuffet, 
Imb  ift  alfo  bie  t)au§l^nltung  biefer  aücr  ein  brfprung,  bauon  ftc  ^cr  flieffen, 
Inelc^c  crftlic^  inn  bcm  5|?QrQbi§  tion  ®ott  bcm  fönxn  erfd^affen  tmb  gemotzt 

25  ift,  ba  er  fjjridjt,  6a  ift  nt(f;t  gnt,  boS  ber  menfc^  allein  fe^  etc.  bnb  !^ernac^, 
Seit  fiui^tfiar  bnb  mer}ret  eud^,  bnb  crfüM  bie  erben. 

bie  ünber  jcugen,  bnb  aufji^cn,  fo  mag  !cl)n  ftott  ober  regtmcnt  ctjnigen  te^ 
ftonb  ijdben.  S)ai-nm6  anß  bei  fiaupaltung  tuirbt  bie  ftott  gcJ)flon|ct,  »reiche 
nic^ta  onbera  ift,  bann  bil  l^enfer  bnb  fioupoltungcn.  9lufe  ben  ftetten  tnirt 
30  el)n  ^erlogf^umS,  oufj  ben  .§er|iogtf)um6en  eljn  üinigrcic^,  fticWjeS  bifc  bing 
QÜe  äüfomen  foffct.  3^nnb  ift  jr  QÜer  bmnn  bnb  bjfpmng  bie  ^ou^^oltung, 
Ireld^e  f)oufef)altung  bon  @ot  erfc^offen,  im  5ßarobi§,  bo  er  fogt:  @§  ift  nit 
gut  bQ§  ber  menfc^  oHetjn  feie,    ^tcm:  Seibt  fruchtbar  önb  mcl^jen  cud^. 


222  In  XV  Psalmos  graduum.    1532;33.    [1540.]    (Psal.  127, 1) 

Hs]  sapLicntiam  humaLnam,  sed  econtra  est  creatura  dei.  Creatio  est  prior  Om- 
nibus artib[us.  Geometer  est  pater  Geometriae.  Sicut  iiira  non  sunt  pa- 
rentes  iustorum  hominum  eivilium.  Sed  econtra.  [SSI.  169^]  Ergo  TheoLlogia 
non  di.spLutat  de  ordinandis  rebu.spLublicis,  de  inveniendis  artibus.  Sed 
i.<0!o(ci,27f. iam  dictum:  'Creavit  dominus  homiueni  ad  Imag[inem',  'dominamini' 
etc.,  'subiicite'  etc.,  ubi  implantatum  et  concreatum  lus,  scientia  rerum 
OLCconomicarum,  Medieiuae  etc.  Postea  iugeniosi  et  subtiles  in  libLros 
congesserunt ;  baä  \inb  vires  et  opes  sap^ientiae  implantatae  in  paradiso. 
Idee  S[acra  scripLtura  non  curat,  sed  approbat  leges  conditas,  inventas 
artes  et  dicit:  sunt  mea  crea^tura;  sed  istis  invcntis  vult  lapsam  natuxam 
erigere  et  revocare  eam,  quia  post  Ade  lapsum  sie  bcrborben,  ut  non  pu- 
temus  esse  dona.  lurista  putat  se  exseipso  habLcre  etc.,  non  resp[icit 
sursum,  non  glorifLlcat  deum:  Ego  fcci.     SScnu  ba  Jjin  lom^Jt,  werben 


2  iura  c  aus  ius 


l^r]  iura,  Sicut  omnes  aliae  artes,  quas  habemus,  ex  humano  iiigenio  sunt 
natae  seu  ex  ratione.     Sicut  autem  creator  est  prior  creatura,  sie  ratio  »^ 
prior  est  artibus.     Geometer  prior  est  et  quasi  pater  Geometriae.     Et 
iura  non  pepererunt  civilia  iusta,  sed  iusti  homines  peperunt  iura.    Salo- 
mon  igitur  tanquam  Tbeologus  non  disputat  de  legibus  ferendis  nee  de 
rebus  instituendis.    Haec  enim  in  parady.so  quasi  plantata  sunt  di\'initus 
i.!D!o|n,»7f. in  naturam.     Sic  enim  textus  dicit:  'Creavit  Deus  hominem  ad  imagi-   *" 
nem  sui.'  Deinde  lianc  imaginem  exponit :  'Dominamini  piscibus  maris*  etc. 
Hie  textus  manifeste  ostendit  implantatum  divinitus  homini  ius  et  scien- 
tiam  rerum,  agriculturam,  medicinam  et  alias  artes.     Deinde  ingeniosi 
homines  ea,  quae  natura  babebant  et  usu  ac  diligenti  cogitatione  acuerant, 
mandarunt  literis,  sicut  videmus.     Hae  sunt  vires  sapientiae  Inimanae  *' 
concreatae  et  implantatae  in  paradyso,  id,   quod  planum  est.      Quare 
Spiritus  sanctus  illa  non  curat,  tantum  approbat  tum  leges,  tum  artes 
illas  tanquam  pulchcrrimum  et  nobilLssinium  huius  vitae  thesaurum  et 
dicit:  Haee  omnia  sunt  mea  creatura.    Deinde  vult  nostram  caecam  et 
lapsam  naturam  erigere  et  vocare  a  fiducia  carnali,  ne  quid  supra  \ires  '" 
tent€mus  aut  nobis  sumamus;  Quia  lapsu  Adae  sie  corrupta  est  natura, 
ut  dona  Dei  non  videat  esse  dona,  sed  iureconsultus  aut  alius  politicus 
vir  putat  se  omnia  ex  se  ipso  habere  nee  respicit  sursum  nee  glorificat 
Deum  largitorem  talium  donorum,  sed  dicit:  Haec  ego  feci.     Ex  hoc: 
feci,  vere  fiunt  feees.     Ergo  cum  conditae  sint  Politiae  et  Oeconomiae,  " 
cum  leges  et  artes  diviua  ordinationc  cum  homine     concreatae    sint. 


15  Sicut]  Semper  H  18  nee  fehlt  .S'  23  agricuUuram]    sive  <S         et)  sive  iS 

20  lUoo]  Hoc  Ji  36  cum  homine  fehlt  <S' 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (I's.  127,  1)  223 

Hs]  feces  braus.  Conditae  ergo  sunt  polLitia,  OecoLnomia,  leges  scripLtae  in 
cordibus  liomiuum.  Natui'a  avitem  non  potest  obedire  istis  donis.  Sed 
sie:  gubernabo,  ducam  in  hunc  flneni,  quaeram  meam  vol[uptatem, 
gloriam,  commodum.  Dominus  dLicit:  ^a,  ba^  muft  mtdE)  cjeluftLen;  dedi 
5  tibi  solem  et  agTo.s,  non  fercnt  i'[ructum,  quem  vis.  ^aS  tft  vitium  liuma[nae 
naturae,  quod  non  putat  creationem  et  dona,  sed  vult  ein  feci  brau§ 
madjen;  sed  jol  (jeiffeLn:  Ego  accepi,  Dominus  dedit;  Non:  homo  fecit. 
Ideo  magna  EmpliLasis  in  vocab[ulo  'Dominus':  Ego  dominus,  non  homo, 
non  nos.    In  parte  Eelationis:  nos  non  sumus,  qui  gubLernant  uxorem, 

10  oecoLUomiam.    Textus:  'AdLduxit  ea  ad  Adam'  etc.  et  'omnia  viventia' '•*''''' ^'i' 
etc.   'Adam  vocavit  ea  et  dedit  nomen',  accepit  dominiuki,  sed  divinitus, 
sed  sie,  ut  gubernetur  a  supLremo  domino.    ©r  I}etft  'Dominus',  qui  t)au§ 


3  hunc]  hoc  10  eam 

Dr]  natura  fere  bis  abutitur  in  eo,  quod  dielt:  Ego  faciam,  ego  gubernabo 
et  perducam  ista  dona  in  hunc  flnem,  quaeram  inde  meam  voluptatem, 

15  gloriam,  pacem  etc.  Hac  praesumptione  Dens  summe  offenditur,  quare 
non  addlt  successum,  et  merito.  Sicut  enlm  solem  condidit,  ut  eo  fruereris, 
non  ut  cum  pro  tuo  arbitrio  regeres,  sie  dedit  agrum,  nt  eum  coleres, 
non  ut  pro  tuo  arbitrio  ferret,  quid  et  quantum  tu  velles,  sed  quid  et 
quantum   ipse   donaret.      Sic   dedit   Eempublicam,   rationem,   uxorem, 

20  famiüam  et  reUqua.  Sed  hoc  perpetuum  est  vitium  humanae  naturae, 
quae  peccato  Adae  sie  est  corrupta,  ut  dona  Dei  non  agnoscat.  De  dono 
debebat  cum  gratiarum  actione  dicere:  Hoc  accepi;  sed  süperbe  et  blas- 
pheme  dicit:  Hoc  feci.  Debebat  dicere:  Haec  Dominus  Dens  meus  dedit 
et  conservat ;  sed  dicit :  Haec  ego  homo  peperi  et  gubernabo  mea  sapientia. 

25  Quare  particula  DOMINUS  in  primo  et  seeundo  versu  eum  Epitasi 

est  legenda,  ut  respiciat  Antithesin:  Msi  Dominus  aedificaverit,  custo- 
dierit  etc.  'Dominus'  dicit,  non:  homo  aut  nos.  Non  enim  nos  sumus, 
qui  generamus  fiUos,  qui  gubemamus  uxores  et  familiam,  sed  Dominus. 
Sicut  textiis  in  Genesi  quoque  probat:  'Addiixit  ea  ad  Adam  Dominus,  i-*"'"'«^ 2,  i9 

30  ut  videret,  quid  vocaret  ea'  etc.  Adam  quidem  vocavit  creaturas  omnes 
et  accepit  dominium,  sed  accepit  a  Deo.  Ipse  nee  creavit  eas  nee  ad  se 
adduxlt,  sed  creatas  et  adductas  nominavlt  et  positus  est  dominus,  sie 
tamen,  ut  gubernaretur  a  superlore  Domino.  Ita  hie  Psalmus  dicit: 
Dominus  est,   qui  aedlficat  domum,   qui  dat  uxorem,  liberos,   victum, 

35   qui  civitatem  custodit,  pacem  publlcam  donat,  leges  tuetur  etc.    Quare 

■"voces  NISI  DOMINUS  grandiorlbus  literis  sunt  scrlbendae,  qula  natura 

humana  maxime  contra  eas  pugnat,  idque  vltlo  lapsus  Adae,  quod  omnia 


13  fere  bis  ahutitur]  non  potest  istis  abuti  S  16  addit]  dat  S      Sicut  bis  condidit] 

Dedit  solem  S      eo  fehlt  S  20  Sed  bis  est]  Hoc  est  igitur  <S'  24  guberno  S 


224  In  XV  Psalmos  graduuui.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 1) 

lls]f}uteii  f[anti,  cji^'L*  tJffcii,  t[vititcu  et  custodit  doniimis  domuui,  uc  com- 
buratur,  servat  iiaceni;  jd)reib  maxLimis  literis:  'Dominus',  quia  natura 
hLumana  maxLinie  pugLuat  contra  hoc  vocabLuluni  'dominus'.  [Sl.  170»] 
Dona  arripimus  nobis  tanquam  nostra  etc.  Si  non,deu8  daret  fortLunam; 
(juia  habLcmus  deum  pro  creaLtore,  donatore,  et  bcned^icit  nos.  Idco 
Tnu§  er  ön§  jo  ju  :plogen,  ut  aperLiat  diabLolum,  inferos,  ut  concitet 
bella,  sanfTLuinem,  caedes  in  PolLitia  et  oeco[nomia.  "JJairn  niu§  man  mit 
lolLben^,  ut  etc.  Me  falso  iactatum  sap[ieutem,  cum  non  fui,  CicLcro." 
%a§  ift  Vitium  nostrum  primi  et  orig[inalis  p^eccati,  non  Creat0[ri8:  non 
agLnoscimus  gubernatorem,  ideo  concitamus  contra  nos  eius  iram,  ut 
imped[iat  nos  in  omnibus  propositis.  Dat  eini  ftol^cn  gejellcn  puldiram, 
quae  fit  !^ur,  alia  ein  jd^anbfled;  respondetur  per  hoc  vocaLbulum:  Non 


')  Wander  2,U63  Kolbe  13.        ')  Pseudocicer.  Epist.,  Bibl.  Ihibn.  P.  III  Vol.  II,  563. 


Dr]  in  nos  transfcrimus,  quae  a  Deo  accepimus,  quaeque  Dco  tribuenda 
sunt,  arripimus  tanquam  nostra.  Et  Satan  quoque  naturam  sua  sponte 
huc  inclinatam  magis  impellit.  Fit  igitur,  ut  et  infoelices  simus  et  nun-  is 
quam  simus  quieti.  Si  enim  absque  hoc  vitio  praesumptionis  esset, 
phis  quietis  et  fortimae  haberemus.  Dens  enim  diceret:  Tu  habes  mc 
pro  Creatore  et  donatore,  ego  igitur  tibi  bonedicam.  Quia  autein  hoc 
non  facimus,  ideo  variis  aerumnis  et  calamitatibus  nos  obruit,  emittit 
in  nos  Diabohim  et  quasi  rechidit  infernum,  ut  in  Occouomia  excitcntur  m 
turbae,  in  politia  bella  et  caedes.  Quia  enim  moncntem  per  verbum 
audire  nolumus,  poenis  et  calamitatibus  nostris  docere  nos  vult,  ut  Phri- 
gum  more  icti  sapcrc^  incipiamus  et  discamus  nos  non  esse  dominos 
rerum  istarum.  Sic  Cicero  ad  extremum  cantabat  illud:  O  me  nunquam 
sapientem  et  aliquando  tarnen  id,  quod  non  eram,  frustra  cxistimatuni,  « 
quantum  te,  popule  Eomane,  de  me  fefellit  opinio  etc.  Sic  enim  guber- 
nabat  consiULs  suis  Ecmpublicam  Eomanam,  ut  plecteretur  tandem 
capitc."  Hoc  est  Vitium  nostrum  et  non  creatoris,  quod  habemus  ex 
primo  et  originali  peccato  Adae,  dum  non  agnoscimus  donantem  et  guber- 
nantem  Dominum,  sed  omnia  agimus  sine  timore  fiducia  propriarum  so 
virinm.  Sic  in  Oeconomia  dat  superbo  cuidam  iuvcni  fornu)sam  uxorcm, 
<iuae  aut  fit  adultera,  aut  ad  oranes  res  domesticas  est  inepta  et  est 
j)crpetniiin  quoddam  onus  mariti.  Idem  in  Politia  princi])ibus  accidit, 
ut  nullis  consilüs  evolvere  se  ex  periculis  possint.  et   rede.  Cur  ciiiin 


20  et  quiui  fehlt  S        29  dum]  quod  S        31  Sic  in  Ueconoinia]  Ideo  <S        34  iiullus  B 
')  Otto,  Sprichwörter  der  Römer,  278.  ')  PltUarch,  Cicero  48. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Pa.  127, 1)  225 

Hs]volLiimus  (lomimim  haliLere  gubLernantem,  edificantem,  custodientem ; 
lüic  lüiv  I)aui5  Ijiilten,  dum  dominus  noster  non  domi,  videmus. 

'CLivitatem':  i.  e.  rempLublicam.     DLominus  est  custos.     (£ö  t^ut§ 
nidlt  CO  abseilte.   Do  id)  Erph[iirdiae  studens  war,  dicebLat  de  magListratu 

6  martinus  Sangevljaufen,  reliquit  hanc  vocem,  defut[uros  urbi  homines, 
non  pecLuniam,  man  !unb  geroalt  et  macf)t.  Idee  non  fte^t  in  muris, 
laft  iiod)  3  lual  et  eifern  et  lae  famlen  multos  florenos,  —  jd)afft  on§  leut, 
hoc  quaerimus.  1.  det  Cives,  bLonos  principLCS,  qui  colunt  denm;  deinde 
videb^is,  ubi  muros  acquiLras.     Sed  non  fit.     Si  MonarchLae  {jetten  baS 

10  Ego  feci  auflaufen,  diutius  etc.    Ut  NabncliLadnezar:  Nonne  ego  feci?  — S)an.  <,  i9ff. 
7  annis  grn§;  sie  Persae,  Alex[ander  Mag[nus,  Eomani:  Qc^;  ba  jte  ba§ 

Dr]  nolunt  Dominum  habere  largientem,  sed  ipsi  volunt  esse  aedificatores. 
Sed  mundus  haec  etsi  audit,  tarnen  non  curat  nee  credit. 

Quare  .solis  piis  haec  dicuntur:  Nisi  Dominus  custodierit  civitatem, 

15  frustra  laborat,  qui  custodit  eam.  Quasi  dicat:  Dominus  est  custos, 
qui  si  non  adest,  infoelix  est,  quidquid  in  Eebuspublicis  agitur.  Ego, 
cum  discerem  Erdfordiae,  audivi  hanc  vocem  Martini  Sengerhausen^,  viri 
periti,  celebrari  Erdfordiam  mansuram  invictam,  quod  ad  opes  et  muni- 
tiones  attineret,  sed  defuturos  potenti  et  opulentae  Eeipublicae  homines. 

20  Sapientissima  vox  fuit,  qua  testatus  est  Eespublicas  opibus  et  potentia 
non  teneri,  si  desint  moderatores  periti.  Aedificent  igitur  homines  et, 
si  fleri  possit,  ferreis  muris  muniant  urbes,  colligant  auri  montes^,  frustra 
sunt  haec  omnia  sine  gubernatore.  Primum  igitur  hoc  det  Deus,  ut  cives 
sint  boni,  Deinde,  ut  ii,  qui  praesunt,  quoque  sint  boni  et  periti  viri, 

25  Item,  ut  principes  eiusmodi  sint,  qui  colant  ac  metuant  Deum.  Haec 
vera  et  solida  munimenta  Imperiorum  et  Eerumpubliearum  sunt;  quae 
cum  divinitus  contigerunt,  tum  etiam  de  muris  et  vallis  cogitari  poterit. 
Sed  hoc  quia  non  fit,  ideo  regna  et  Imperia  ruunt  unum  post  aliud.  Et 
ego  plane   in   ea  opiuione  sum  Monarchias  longe  diutius  fuisse  dura- 

30  turas,  si  Monarchae  hoc  unum  pronomen  EGO  obmisissent,  Hoc  est, 
si  non  flducia  potentiae  et  sapientiae  suae  superbivissent.     lam  cum 
Monarcha  Babylonis  Nabuchodonosor  praesumptione  virium  suarum  in-^nn.  4,  i9ff. 
flatus  dicit:  Ego  hoc  feci,  septem  annis  tanquam  bestia  herba  vescitur 
et  in  agris  errat.     Sic  Persarum,  sie  Graecorum,  sie  Eomanorum  Mon- 

35  archia  ob  praesumptionem  vastata  est.     Cum  canerent:  Ego  feci,  mox 


12  nolunt]  volunt  B        13  nee  credit  fehlt  S        17  Sangerhausen  B        25  huiusmodi  B 
28  hoc  quia  fehlt  S  31  si  fehlt  S       fiducia  bis  superbivsissent]  praesumpissent  de  sua 

potentia  et  sapientia  S 

')  Immatrikuliert  Michaelis  1499;  Weissenborn,  Akten  der  Erfurter  Universität  II, 
212,  19.   Stiidentenerinnerung  Luthers.  ^j  Terem,  Phormio  I,  2,  IS. 

Sut^etä  SBette.   XL,  3  15 


226  In  XV  Psalmos  graduam.    1532/15;^3.    (1540.]    (Ps.  127, 1) 

Hs]  feci  fiingen,  {)ie§  e§:  perii.  Sic  iuspice  oninia  reg[na,  principatus,  quomodo 
addunt:  feci.  Ees,  sapLientia,  consilLium  huiuanum  luerbcne  nid)t  t()un.  So 
feilet  5U  w [eilen  iüd)t  an  gclt  et  fcftLung,  sed  tantuni  an  leiitcn;  .sunt  omnia 
ibi,  —  quid  deest?  homines.  Praesenti  fortuna,  niunitione  insolescunt, 
quasi  dominus  non  hinb  ba§  gelt  äerjd)mel^en  et  ba5  torn  etc.  Non  quod  ' 
non  sint  paranda  praesidia,  faciant  hoc.  [331.170'']  Volumus  et  laudLanius 
ista.  Sed  additionem  Qä),  quod  scribunt  in  frontibLUS.  (£r  inilö  Dnb  fan§ 
ünb  \oU  and)  nid)t  leiben.  Et  tarnen  mundus  non  potest  lajjen.  Ideo 
mit  Ducatus,  Princip[atus,  EegLnum,  Civitas  post  C'Livitatem,  regnum  etc. 
3ft. 37, 36 ff.  Sic  Esa^ias  ad  SenachLerib:  'Nonne  legisti,  qualis  dominus,  quod  everti  lo 
5c(.45,9Civitates?'  etc.  Et  de  Cyro:  'Apprehendi  ut  ianuas  ferreas'.  6r  tT)ute, 
man  mad)  eijein  mauer  et  aqueas.  3iMe  iDolt  öLnjer  ^[Ctr  @LOtt  tl)un, 
ba§  er  SBenebig  ntdjt  jolt  geroinnen?  Edificanda  domus,  ducenda  uxolt, 
lib^eri  educandi,  admiuistranLda  res;  serva  autem  Creaturam  et  tolle 
tuum  Vitium  originale.     CreaLtuxa  mulier,  maritus,  filii  boni,  pecLunia,  « 

Dr]secutum  est  illud:  Ego  perii.  Circumspice  hie  omnia  regna,  Principes 
et  Eespublicas  omnes,  quando  rebus  gestis  addiderunt  hanc  vocem: 
IToc  cgo  feci,  corruerunt,  quia  exdudunt  per  hanc  superbiam  Deum  tan- 
quam  stultum  et  se  in  eins  locum  collocant.  Fit  igitur,  ut  cousilia  luimana, 
potentia  et  vires  nostrae  deficiant.  Sic  hodie  non  deessent  nobis  muri,  m 
non  alia  munimenta,  si  non  deessent  homines.  Horum  maxima  penuria 
iam  est  et,  qiii  praesunt,  hi  praesentem  fortunam  non  possunt  ferre, 
sed  insolescunt  potentia  et  opibus,  munitionibus  fidunt,  quas  habent, 
quasi  vero  difficile  sit  Deo  dissipare  etiam  ferreos  muros  et  niontes  auri. 

Neque  autem  haec  eo  dico,  quod  non  sint  muniendac  urbes  et  pa-   2* 
randa  praesidia  contra  vim,  quod  non-  sint  constituendae  leges  et  reti- 
nenda  disciplina  publica.    Haec  recte  fleri  et  debere  fleri  dicimus.    Non 
damnamus   lureconsultos,   non   damnamus    milites,    sed    additamentum 
illud,  quod  assuunt,  [SSgV]  damnamus,  quod  scilicet  in  frontibus  suis 
pingunt:  EGO.    Hanc  additionem  neque  vult  ferre  nee  potest  ferre  Dens,  so 
nee  debet  etiam  ferre.    Mundus  autem  quia  non  potest  obmittere,  ideo 
Monarchia  post  Monarchiam,  Princeps  post  Principem,  Resitubliia  post 
^'^'5^**  Rempublicam  corruit.     Sic  Sennaherib  apud  Esaiam  gloriatur  de  manu 
sua  invicta  contra  omnes  Deos.     Scquitur  igitur  nobilis  illa  caedes,  qua 
3tf.45,ioppriniitur.      De  Cyro  autem  dicit    tcxtus:   'Ai)piai'lu  iidi   nianum   eins,   »» 
ut  aperiam  ianuas  ferreas.*    Nulla  enim  tanta  vis,  imlla  tauta  munitio 
est,  quam  non  expugncf  Dens.     Quam  difficilo  ]iutas  ei  ess«',  Veiu-tias, 
potcntissimam   Kempublicam,   ad   extrcmam    pauperlalcin    redigere   vel 


JH  per  liniio  miporlMAin  frlill  ."?         äO  muri,  etiHiusi  ligiiei  essent,  mm  .S  33  muiii- 

liuiiibuH  liiluiit  fehlt  >S' 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 1)  227 

Hb]  victus,  omnia  bLona.  Tu  addis  tuum  origLiuale  p[eccatum  et  vis  tua 
sapLientia  gub[ernare  couteiupto,  nou  invocato  deo,  sed  simpliciter  in- 
cedere:  Ego  sum!  et  tum  tt)ut  ®ot  reci}t,  ut  fllii  inobLcdlentes,  uxor  me- 
ret[rix.  Proficiat  vol)i8,  quia  voleb[atis  gubernare  omnia  non  salutato  deo. 

5  'Nisi  Dominus'  folö  ijeijfeLU,  ut  ft^e  in  praedicamento  EelLationis  contra 
nostrum  orig^inale  PLeccatum.  Nostra  praesumptio  contempto  deo 
VLult  gub[ernare.  Si  dat  ixiipiis  successum,  est  duplex  ira.  >Si  dat  fortuna- 
tum  imperium,  est  scandalum,  quod  offendit  et  illaqueat  multos.  Exem- 
plum  ImpLcratoris  Augusti,  qui  unus  vix  et  egre  manserit.  Postea  irruunt 

to  omnes.     Est  tentatio  sul  illaqueandos  impios:     Sicut  ille  fecit,  sie  ego; 


1  nach  omnia  bLona  nochviaU  et  omnia  b^ona  9  maserit 

Drjbello,  vel  fame,  vel  peste,  vel  etiam  exiccando  mari?  Paranda  igitur 
sunt  illa  praesidia,  est  aedifleanda  domus,  ducenda  uxor,  instituenda 
Oeconomia  etc.  Haec  non  damnat  Spiritus  sanctus,  sed  vult,  ne  addamus 
peccatum  originale.      Quare  serva  creaturam  ac  utere  ea,  tolle  autem 

16  tuum  Vitium  originis,  quo  Deum  offendis.  Creaturae  sunt  uxor,  liberi, 
familia,  leges,  opes  etc.  Sunt  res  bonae  et  vere  Dei  dona,  quorum  usum 
nobis  concedit  Deus.  Verum  tu  addis  bis  tuum  peccatum  originale  et 
vis  ea  gubernare  sapientia  tua,  contempto  et  non  invocato,  non  credito 
Deo,  qui  ea  tibi  concessit;  vis  simpliciter  incedere  in  hac  praesumptione : 

20  Ego  sum,  qui  ista  rege.  Merito  igitur  fit,  ut  et  uxor  et  liberi  et  familia 
sint  inobedientes.  Proficiat  vobis,  domine  Eector,  qui  volebatis  ista 
gubernare  Deo  non  prius  salutato.^ 

Idem   accidit  in  PoUtia.      Dicit  igitur  Psabnus:    Nisi  DOMINUS 
custodierit  etc.    Pone  igitur  nomen:  Dominus  in  praedicamentum  Eela- 

S5  tionis  contra  nostrum  originale  peccatum  et  contra  naturalem  prae- 
sumptionem  nostram,  quasi  dicat:  Ego  quidem  sie  dico  infoeUciter 
custodiri  civitatem,  nisi  Dominus  custodiat.  Sed  est  aUus  quidam  domi- 
nus, qui  vult  gubernare  ista,  nostra  scilicet  sapientia  et  praesumptio, 
quae  contempto  Deo  praesumit  gubernationem  tantarum  rerum  et  ex- 

30  cludit  Dominum,  et  quidem  succedit  aUquando.  Sed  ea  duplex  ira  est, 
quando  Deus  impiis  dat  sxiccessum.  Est  enim  scandalum,  quod  et  pios 
offendit  et  inflnitos  alios  illaqueat,  qui  spe  eadem  efflciendi  accedunt, 
sed  frustrantur.  Sic  Augustus  Eempublicam  bene  constituit  et  evasit 
illos  tragicos  casus  Eegum,  quod  ad  ipsius  personam  attinet,  quanquam, 

35  quod  ad  domesticos  attinet,  infoelicissimus  fuit.^  Eins  exemplo  alii 
postea  Eemj)ublicam  capessunt  et  existimant  se  idem  praestare  posse. 


25  et  fehlt  S  34135  quod  bis  fuit  fehlt  S 

•)   Wander:  Gott  2152.  ^)  Sueton,  Caesarum  XII  vüae:  Augustus  c.LXV. 

15* 


228  In  XV  Psalmos  graduum.    1532;33.    [1540.J   (Ps.  127, 1) 

Hs]  inspice  seq^uentes  Eeges:  Sicca  morte  tjrannos.  Ista  rlico,  ut  discamus  nos 
non  rectores  rerum  sublimium,  quae  vocantur  OecoLnomia  et  PolLitia. 
In  Ecclesia  ift§  noc^  E'Vöer»  ut  SchwerLmeri ;  sed  manemus  iam  in  in- 
ferioribus.  Non  dicit  de  adminisLtrandis  officiis,  praesupponit  ista.  Sed 
docct  inv^ocare  magLnum  deiim  et  in  timore  ambLulare.  [331.171»]  Si  non  i 
procedit,  cogLitandum  deum  imped[ire,  nt  non  fidant  sua  potLcntia, 
sapLientia,  discantqLue  expLcrientia  propria  esse  alium  dominum,  qui 
assit  gubLernator;  illum  invoces:  ^Uff  mir!  Postea  habes  promisLsionem 
largam,  quod  dominus  velit.  Iste  psalmus  non  loquitur  contra  pios,  sed 
Nisi  g^et:  qui  non  invocato  deo.  CustodLiet,  gubernabit,  conservabLit.  lo 
Custos,  Eex,  pLiinceps,  mag^istratus  parvo  et  exig[uo  vocabLulo  res 
magLuas  exprimunt.  Dens  habet  magLnum  os,  Uno  parvo  verbo  multa 
loquitur   et    potest    amplif^icare.      Sunt    constituti    ad    guberLuandas 

13  sunt  mit  Strich  zu  magiistratus  Z.  11  gezogen 

Drl  Sed  \äde,   quam  paucis  successerit,  ut  verissimum  sit  illud   luvenalis : 
Ad  generum  Cereris  sine  caede  et  sanguine  pauci  Desceuduut  Eeges  et  >» 
sicca  morte  Tyranni.^ 

Commemoro  autem  haec  ideo,  ut  discamus  nos  non  esse  rectores 
rerum  istarum  sublimium,  Politiae  et  Oeconomiae,  multo  minus  autem 
Ecclesiae,  ubi  omnia  infinito  sunt  maiora  et  difficiliora. 

Custodire  conservare  est.  Non  autem  loquitur  hie,  sicut  supra  etiam  » 
admonui,  de  condendis  Legibus.  Nam  has,  quia  ratio  ferre  potest,  prae- 
supponit in  Ecpublica  esse.  Sed  admonet  et  erudit  Magistratum,  ut 
invocent  Deum  et  cum  timore  administrent  negocia,  üt,  sicubi  non 
succedunt  consilia,  sentiant  Deum  id  facere  ad  frenandam  superbiam, 
ne  fidant  sua  sapientia  et  poteutia.  Esset  enim  occasio  infinitorum  a 
raalorum,  si  succederent  omnia.  Nunc  autem,  cum  fallitur  sapientia  et 
frustratur  potentia,  discunt  propria  experientia  alium  esse  Dominum 
invocandum  et  praefitiendum  Eebuspublicis,  qui  adsit  et  gubernet  ae 
sapienter  cogitatis  addat  successum,  ut  ita  confugiant  ad  orationem 
et  dicant:  Adsis,  o  Domine,  ipse  giibernes  etc.  Deinde  sciant  sc  habere  »o 
promLssionem  largam,  quod  Dominus  invocatus  velit  exaudire  et  ade-sse. 
Particulu  igitur:  Nisi  Dominus  custodierit,  posita  est  contra  illos,  qui 
non  invocant,  sed  ipsi  sua  sapientia  et  viribus  suis  aedificare  domum, 
custodire  civitatem  volunt.  His  dicit,  quod  frustra  hiborabunt  et  cu- 
Htodient.  » 


31  Nnin  bU  potest  fehlt  S  21122  Praesupponit  enim  illa  in  .S'  22  esse  fehlt  S 

25126  occaaio  bit  malurum]  (lamnntio  .S'  39  cogitAtis]  consiiltis  S  34  dicitur  .S' 

')  Satiren  Ki,  II J/. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  1)  229 

Hs]resp[ul)licas,  sed  vipilant  fru.st.ra,  eorum  labor  et  sutlor  non  pervenit, 
(luo  vul[uut,  sed  habent,  quod  sese  crueifLigunt,  flagelLlaut  et  ita  sine 
ullo  f[ructu  laborare  et  frustra  labLorare.  Ego  audivi  luvenis  ab  ali- 
quibLUS  fortiin;itis  patribus  fa[milias,  qui  vid[ebaiit  aliquot  lab[orare 
5  d^ies  et  noctes:  5Irf),  etc.,  bu  luirft  betn  lebenlang  nljniev  reid)  t\io  labLore. 
Vidi  aliquot  laborantes,et  morieb[antiu'  fame,non  ludebant,greci8sa[baiit^, 
sed  quotLidie  incedebant  lacriLmantes  et  egentes.  Experientia  diceb^ant 
et  dab[ant  hoc  consilium:  Oportet  te  non  manmim  lab[ore  te  alere,  sed 
industria,  quae  potior  quam  labor. ^    Verum.     Vir  potest  ex  1  den[ario 

10  2  macl)cn,  funnen  jtd}  fein  bvein  jd)tcfen,  de  futuris,  quando  \ol  t)0Ü3  fauffen 
et  mit  vnt  auftid}ten.  Est  donum  naturale,  et  Industria  meven  läb[orem. 
Est  quidcra  aliquid,   sed   tantum   gentil[e  consilium.     Videtui'  maud)e 


11  nieten  c  aus  mcr'^ii^en 

')  Vgl.  zum  Ausdruck  U.  A.  Tisch:  3  S.  698,  14.  ')  Jugenderiniierung  Lutliers. 


Dr]  Oustodem  vocat  Ecgem,  Principem,  Magistratuni.   Parvo  enim  voca- 

bulo  res  grandes  et  summas  in  mundo  complectitur.     Est  enim  Dens 

IS  magnus  Dominus,  qui  amplum  os  habet  et  exilibus  verbis  ac  tenuibus 
res  nobis  maximas  effert.  Eeges  igitur  et  Principes  Custodes  appellat, 
qui  constituti  sunt  ad  gubernandas  Eespublicas.  Sed  frustra  vigilant, 
inquit,  nisi  Dominus  ipse  adsit,  nee  perveniiint  labore  et  sudore  suo, 
quo  volunt,  sed  si  Dominus  absit,  nihil  aliud  inde  habent,  quam  quod 

20  se  frustra  cruciflgunt  et  flagellant,  quod  Propheta  suis  verbis  dielt: 
Frustra  laborare.  Sic  ego,  cum  essem  adolescens,  vidi  quosdam,  qui 
diu  noctuque  assiduo  labore  se  fatigabant,  neque  tarnen  inde  suppedita- 
bat,  \mde  tolerarent  vitam.  NuUum  otio,  nuUum  ludo  tribuebant  tempus, 
et  tamen  misere  agebant  cum  uxore  et  liberis.  Hos  cum  alii  patresfamiUas 

«  lautiores  viderent  et  dolerent  vicem  eorum,  admonebant  eos  nunquam 
fore,  ut  labore  isto  assiduo  ditescerent;  Adhibendam  industriam  ad  labo- 
rem  esse;  In  ea  plus  positum  ad  parandas  opes  quam  in  labore.  Nam 
Oeconomus,  in  quo  paululum  modo  industriae  est,  meUus  uti  uno  aureo, 
quam  alius  duobus  potest.     Natura  enim  sie  comparatum  est,  ut  in- 

30  dustria  sit  foeUcior.  Sed  illi  ipsi,  qui  hoc  consilium  dabant  illis  egenti- 
bus,  non  videbant  industriam  quoque  donum  Dei  esse  et  divinitus  homini 
donari.  Sicut  apparet,  quod  mnlier  perita  Oeconomiae  et  industria, 
iis  sumptibus  totum  annum  cum  familia  sua  vivit,  qui  alü  non  industriae 
vix  suppeterent  ad  semestre.    Ideo  autem  tantum  momenti  in  industria 

35   est  positum,  quod  observat  personas  et  loca  et  tempora  neque  quicquam 


20  cruoifixerunt  S      flagellaverunt  S  22  assidue  B  34  momentuna  S 


230  In  XV  Psalmos  gradaum.   1532/33.    [1540.]   (Ps.  127, 1) 

H6]fram,  quae  f)niiff)elt  mit  bcm  fliit,  quo  alius  non  4.  anni.  Sic  alius  1  0^0- 
renum  )naci)t  im  nutzer  quam  alius  10:  observat  personas,  tempora,  horas, 
locum,  alius  non  eonsiderat,  et  öerjauert.  Est.  aliquid  et  donum  est,  per 
Industriam  pubLernare  rempLublicam  et  parare  res. 

[i8I.  ITl»»]  'Ut  nonperrumpant'.  Sicut  p^rincep-sFridLericus  industrius,  » 
non  praeceps.  Exp[ectabat  lioram,  locum,  tempus,  personam;  postea 
iino  exemplo  terrebat  totam  nobilitatem.  Interdum  dissimulabat.  2)a§ 
finb  industrii  ho[mines,  illi  funcn  objcvPtvii,  bat-'  1  vcrbum  mf)er  galt  ouff 
ein  ftunb,  bcnn  ein  anbev  ^cin  leben  lang  nicht.'  Sed  non  est  illa  sapLientia 
divina  illa  industria.  SapLientia  illa  dLivina  adducit  secum  industria^m,  lo 
sed  left  ben  D[eura  mit  regirn,  vel  nihil,  q^uaniquam  .^[erjog  fLiiebricf) 
bene  gubLernabat,  tarnen  sui  conceptus  jinb  im  offt  jnbrodjen.  Forte 
non  fuit  in  tanta  sap[ientia,  ut  dix^erit:  domine,  iuva.  quia  per  Mona- 
chLOS  seducti,  cor  non  etc.  Ideo  fuit  veh[ementer  letatus,  quando  aud^ivit 

»)   Vgl.  U.  A.  Tischr.  5,  5540;  3,  2878. 

Di^Itemere  agit.    Haec  qui  non  observant  vel  in  Oeconomia  vel  Politia,  ne-  i» 
cesse  est  saepe  falli.    Nihil  igitur  mirum  est,  si  etiam  magnae  opes  non 
sufficiant  obmisso  homini  et  negligenti,  non  observanti  t«mpus  et  locum 
opportunum.     Illi  igitur,  sicut  dixi,  hoc  consilium  dabant  industriam 
labori  addendam  esse,  quia  labor  sine  industria  sit  infoelix. 

Salomo  autem  magis  proprie  loquitur  et  non  industriam,  sed  Domi-  » 
num  dicit  esse  causam.    Nam  hoc  ipsum  donum  Dei  est  per  industriam 
administrare   Eempublicam   vel  parare   aliquid,   ne   temere   irruas,   sed 
expect^s  occasiones  omnes.     Tale  ingenium  erat  laudatissimi  Principis 
Friderici,  Saxoniae  Ducis,  Electoris.      Is  erat  vir  vere  industrius,  qui 
non  dicebat,  non  faciebat  omnia,   quae  poterat  in   praesens  dicere  et  « 
facere,  sed  expectabat  tempus,  personam,  locum,  commodum.     Dissi- 
mulabat multa,  8U0  autem  tempore  et  loco  uno  verbo  plus  efficiebat 
quam  multi  alii  sine  hac  industria,  potcntia  et  viribus  summis.    Tales 
sunt  industrii  homines,  qui  possunt  dissimulare  et  expectare  oportunum 
tempus,  quo  unum  verbum  magis  ferit,  quam  alio  tempore  multi  gladii  so 
ferirent.    Est  autem  baec  sapientia  humana  et  non  divina.  quare  etiam 
non  satis  est  ad  tantas  res  gerendas,  sed  adhibenda  est  ad  oam  oratio, 
ut  Dominus  adsit  et  vigilias  obeat,  alioqui  frustra  vigilabit  quantumvis 
magna    industria.      Sic   Ducem   Fridoricum    quanquam    sapientis.^iimum 
virum  multa  fefellerunt,  quae  cavere  non  potuit.  quae  res  etiam  vehemen-   « 
t«r  eum  saepe  commovit.     Forte  enim  non  fuit  in  eo  primis  tcmporibus 
haec  sapientia,  ut  diceret:  Domine,  adsis  et  adiuva  laborant«m.     Nam 


20  Sftlomon  S        36  oommodum  fehlt  S        38  multi  alii]  alius  S      summis  eOecistet  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 1)  231 

Hs]  ma};[ist.r;itiim  celeb[rari  ,sac[ris  iLiteris.  No.stri  aiitem  aiulLiunt  et  cUi- 
mant,  et  tamen  regunt  secundum  p[eccatum  origLinale,  i.e.  suos  affectus, 
fines,  quos  constituunt.  Irteo  tücvben  jie  beu  princip[em  in  ein  jdiiueis 
fuvcn,  ha?-  f)inben  et  novn  itvivt.    Et  hoc  mains  pLCccatum,  quod  putant 

6  .se  sapLientia  luimaLna.  Sie  \mh  \ü  tlufl  »üovbcn;  si  debLent  regLere  rempLn- 
blicam  secundum  nostram  etc.,  esset  ei  dedecus.  NuUus  cogLitat:  3{d) 
,'PLCVV,  T)ilff!,  sed  tantum:  ^di,  ^d)  luite.  Meo  >nirb§  in  numdo  tamer  et 
not.  Lux  revelLata,  ut  hoLUiines  ag[noscant;  werben  \ic  ftol^ev  duplo,  et 
werben  gl)en,   i.  e.  'vigilat',  'labLorat',  audit,  legit,  exequitur  eas,  sed 

10  tantum  vexat  se  et  alios.  Ipsi  cruciant  semetipsos,  quia  volunt  hoc 
i'Legnum  administra[re  secimdum  CLaput  ipsorum.  Si  uon  procedit, 
volLunt  tol  et  torid)t.  Ipsi  non  orant,  sed  quia  audLiunt:  mon  jol  fid)  für 
im  fnrditcn,  putant  etc.  @{)et§  in  wol,  bniber  ^ol  mid)  ber  Steufel  etc. 
1.  2.  versus  S[alomonis  erudit  nos  de  priucipali  vcl  fina[li  causa,  quae 

,5  giibLernare  debet,  et  prohibet,  ne  faciamus  2.  primam  vel  nullam  ex 

Ui]  Monachi,  qui  tum  Principum  animos  ceperant,  nihil  tale  docere  poterant. 
Postquam  autem  ex  hac  nostra  doctrina  didicit  Magistratum  divinitus 
esse  institutum,  rairabilem  ex  ea  re  voluptatem  cepit.  Fostri  homines 
hodie   audiunt   quidem   et   sciunt  haec,   et   tamen   incedunt   secundum 

20  peccatum  originale  et  secundum  affectus  et  fines  suos,  quos  sibi  con- 
stituunt. Fiet  igitur,  ut  aliquando  ita  se  involvant  suis  consiliis,  ut  inde 
se  expedire  non  possint.  Eo  autem  malus  peccatum  hoc  est,  quod  hanc 
divinam  sapientiam,  quam  audiunt,  ita  süperbe  contemnunt.  Data 
euim  est  haec  lux,  ut  homines  eam  cognoscant  et  inde  melioies  fiant; 

a»  sed  flunt  deteriores  et  duplo  arrogantiores.  Fiet  igitur  aliquando,  ut 
poenam  satis  gravem  luant  suae  praesumptionis,  sicut  textus  minatur: 
PRUSTRA  vigilat,  id  est,  se  et  alios  homines  frustra  affligit.  Quia  enim 
volunt  omnia  gerere  suo  consiUo  neque  rogant  a  Deo  auxilium,  Idee, 
cum  non   succedit,   furunt.     Sciunt  se  esse  Magistratus  et  constitutos 

30  in  officio,  inde  existimant  se  omnibus  terrori  esse  et  urgent  consiüa  sua, 
sie  fit,  ut  impingant.  Sic  erudit  nos  hie  Psalmus  de  principali  causa, 
qua  gubernantur  consilia  et  negocia  omnia,  et  prohibet,  ne  causas  con- 
fundamus,  ne  ex  prima  causa  faciamus  secundam  aut  plane  nullam 
causam.     Alioqui  dicit  futurum,  ut  ex  secunda  causa  nulla  fiat  causa. 

w  Non  enim  fecit  et  abiit,  dixit  quidam  Philosophus  de  Deo^,  et  recte. 


19  quidem  fehlt  S        26  sicut  bis  minatur  fehlt  S        30  inde]  quare  S        32  guber- 
nantur bis  omnia]  gubernare  debet  S  ** 

')  Unsre  Ausg.  Bd.  40'',  421,  16  f.  und  Nachtrage  ebenda  S.  616, 


232  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,1.2) 

Hs]  prima.  Si  hec,  tum  prima  faciet  ex  2.  nuUam.  Philosopbus:  Non  enim 
fecit  et  abiit;  Mahometista,  Arabs.  [81.172»]  Non  iit  architectus  abit 
domo  edLificata,  sed  sie  fecit  coniugLium,  magListratum,  ut,  sicut  cre- 
avit,  ita  et  gub^ernet,  sed  fecit,  ut  maneat.  Nemo:  Quid  deo  curae, 
quomodo  ego  regam.  "Sae  ijeift  enidire,  ut  timeamu.s,  ut  cum  pace  et  s 
quiete  con[Scientia  regnemus,  ut  in  nomine  d^ei  incipiamus:  fecisti  me 
magListratum,  I)tlff!  Si  allein  ben  uingLcn  fuvcn,  voniam  in  fdilnni;  non 
praesumere  de  pot[entia,  opulentia,  sap[ientia.  Exempla  sunt  in  omnibus 
histOLiüs,  etiam  experientia.  9?oci)  I)ilfft§  nidit,  la^i  bie  mundum  collidi 
in  sc  et  vexari,  'frustra  vigÜLare'.  lusticiac  lumcn  non  luxit;  Sap[ientia.  »<• 
Eecte,  iuste,  vere,  quia  voluisti  esse  dominus.  Et  hie:  'Nisi'  etc.  'Su 
toilt  'nisi  cum  domino'  tueg  nemcLH,  et  ipse  te  custodem  aufert.  2Ber§ 
Oejfer  mod)t  quam  deus,  dicemus  eum  dominum. 

"^"■2         'Frustra   mane   surgere':   bem   ^jalm  ift  red)t   gejd)Lef)en;   res  fuit 
ignoratissima,  ideo  debLuit  habere  textum  obscuratissimum.     2.  dic^ta  »' 
fuerunt  gut  gnug,  sed  non   fuerunt   dig[ni   pap[istae  intelhgere.     Ideo 

Dr]  Neque  enim  sie  fecit  coniugium  et  politiam  Deus,  sicut  architectus  navim, 
qui,  postquam  absolvit  opus,  ab  eo  discedit  et  nautae  regendam  navim 
committit.  Sed  adest  creaturae  suae  Deus  et  gubernat  tarn  Politiam 
quam  Oeconomiam.  Hoc  nesciunt  homines  et  opinantur  Deum  non  *" 
curare,  quae  agimus,  sed  permittere  ea  nobis.  Contra  hanc  falsam  opi- 
nionem  erudit  nos  Salomo,  ut  timeamus  Deum  et  discamus  tranquülo 
animo  regere  et  invocare  Deum  et  dicere:  Domine,  tu  me  constituisti 
maritum,  adiuva  igitur  me,  aut,  si  soli  milii  regendus  erit  currus,  ita  im- 
mergetur  in  lutum,  ut  inde  nequeat  retrahi  etc.  Item  monet,  ne  prae-  " 
sumamus  de  nostra  sapientia,  potentia,  munitionibus  et  opibus.  Plenae 
sunt  omnes  historiae  exemplorum,  tum  nostra  experientia  quotidiana 
idera  tcstatur  praesumptionem  esse  infoelicera,  et  tamen  mumlus  manet 
mundus  nee  credit.  Quare  solis  püs  haec  prosunt.  Mundus  autem,  siqui- 
dem  audire  et  parere  non  vult,  sane  collidatur,  dum  experitur  se  frustra  '* 
vigUare,  frustra  laborare  ac  conteri  in  laboribus.  Kecte,  iuste,  iure. 
Quia  hie  est  scriptum:  Msi  Dominus,  id  abiiciunt.  Deus  igitur  custodiam 
et  aedificationem  ipsorum  quoque  abiicit.  Sic  tantum  remanet:FEUSTRA. 

?.2lII.  Vanum  est   vobis  ante  lucem   surgere;  surgite,  postquam 

sederitis,  qui  manducatis  panem  doloris.  s» 

Oportune  accidit,  ut,  quoniadmodum  res,  quae  in  hoc  Psalmo  doce- 
tur,  ita   (juoque   vcrsio   Psalnii  esset  obscurissima.      Neque  enim  digni 


36  Item  bit  ne]  tierc  S         26126  praosumonius  A         39130  siquidsm  bit  sniic  fehlt  S 
30  parare  A      collidatur  in  ge  S      dum  experitur]  et  canat  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  127,  2)  233 

H8]nullus  sequiebatur.  Ego  iuvenis  The[ologus  lib[enter  intelLlexissem, 
fuit  mihi  imposLsibile,  iinura  verbiim  intelLÜgere.  Ideo  canunt  in  EcLclesia 
ut  larve.  Est  obs[cure  translatus:  'Vanum  est  vobis,  tardantes  sessionem 
et    comedentes    panem    afflictionis'.      '■P[anern    idolorum',    erumnosum, 

i  Hier[onymu.s.i  j^Qg  gei-Lmanice:  @r  teft  üns  üon  .fL^iäen  fauer  luerbeLtt; 
e§  i[t  DmbLJonft,  ba§  ir  fnie  a;iffftt)eLt,  jpater  nad)t  9el)et;  sie  nos  dicLimus: 
reift,  beift,  fvifjt  btd)  ttai]  et  itad)t;  uiliilflt,  quia  visexpLUgnare  tuis  viribLUS. 
Ad  OecoLnomiam  et  magListratum  g()et5,  qui  mane  suxgunt,  jpater, 
et  tag,  nad)t  jauer  tuerben.    3.  'sudLare'.  [SBt.  172»>]  SBerlirf)  e^  t^ut§  nic^t. 

10  Benedictio  domini.    Non  ex  lab[oribus;  dominus;  sed  per  lab[orem  dat. 
Est  hereticns  textus,  quia  videtur  prohibere  laborem,  'sessionem',  quia 
dieit:  'fr[ustra  est  labLorare';  quia  scripLtura:  'In  sudore  VLultus  tui';  'QuiJiom!»,'»' 
praeest,  in  sol[icitudine',  ergo  heretica,  quia  contrarium:  'non  est  sui"- 
gendum  mane,  vesperi  cubitum,  non  curandum,  affiigendum'.     (3oI  man 

IS  erbeiten,  damnat  nos  scripLtura,  Si  ru{)en,  etiam;  neq[ue  labor  nee  otium 
etc.;  quid faciemus  ?    Sicßedt^  btd)  ber.^   DistingLue  SLpiritum  et  CLamem. 

')  Unsre  Ausg.  Bd.  4,523.  ^)  zeckt,  —  neckt;    Grimm  s.  v.  Ib),   Bd.  15,  438. 

ä)  Erg.  lejt. 

Dr]  fuerunt  Papistae,  qui  sententiam  bene  redditam  haberent,  cum  tarn  longe 
a  re  abessent.     Quare  sie  verte: 

Prustra  est  vobis  ante  lucem  surgere,  sero  cubitum  ire  et  magno 

20   labore  parare  victum. 

Hoc  enim  signiflcat  'panis'.  Hieronymus  vertit:  panem  Idolorum. 
Sed  nihil  aliud  est,  quam  quod  nos  nostra  lingua  dicimus:  @r  loBts  im 
\aüx.  Itterben.  Hebraei  vocant  panem  afflictionis  seu  doloris.  Sententia 
igitur  haec  est,   Quod  tarn  in  Oeconomia   quam  PoUtia  curae,  studia, 

35   assidui  labores  frustra   sint,   nisi  benedicantur   superne.      Yoluit  enim 
nimium  conatum  et  laborem,  curam  et  soUcitudinem  nimiam  his  figuris 
significare:  mane  surgere  et  diu  sedere,  hoc  est,  fatigari  diu  noctuque. 
Quasi  dicat:  Tuae  vires  et  Studium  tuum  non  faciet,  sed  'benedictio  spr.  lo,  za 
Domini  facit  divites*.   Non  dabit  Dens  successum  ex  laboribus  vel  propter 

30  labores  tuos,  sicut  neque  sine  labore  otiosos  vult  ditare.    Sed  laborandum 
est,  et  tamen  sunt  omnia  reUnquenda  et  commendanda  Deo  benedicenti. 
Videtur  autem  hie  textus  sonare,  quasi  laborem  prohibeat,  contra 
illud  Gene.:  'In  sudore  vultus  tui  comedes  panem  tuum';  Et  illud  Pauli:i. sRofes, i» 
'Qui  praeest,  praesit  in  soUcitudine',  Koma.  12.  Hie  contrarium  videtur  säm. u, s 

35  dici,  siquidem  pronunciat,  quod  labor,  mane  surgere,  curare  frustra  sit, 
cum  tamen  alüs  in  locis  damnetur  otium  et  ignavia.    Hie  opus  est,  ut 

23  Hebraei  bis  doloris  fehlt  S  31  tamen  his  omnia  fehlt  S  commendanda  res  S 
32  hie  bis  quasi]  esse  haereticus  textus,  qui  S  34  praeest]  praestet  B         34(35  videtur 

bis  sit]  est:  non  esse  laborandum,  non  mane  sui'gendum,  non  curandum  S 


234  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,2) 

Hs)  Tu  debes  C[or(le  tuo  confiderc,  Dcmn  Invoc[are.  Diixisti  uxorem,  consti- 
tiitus  es  in  fa[milia,  est  res  pertinens  ad  extLeriunn  hoLininem,  factus 
Eex.  Ibi  laborandiim,  surge  niane,  tardas  vesperi,  sollicitus  sis  secun- 
dum  veti[ereni  hOLminem,  quomodo  rejias,  fcras  le^^es,  praesid[ia,  bellabis 
contra  hostes,  para  arma,  hab^eas  equos  etc.,  sed  hoc  secundum  ext^er- 
num  hOLminem  tantum.  Curam,  solLlicitudinem,  sapLientiam  pone.  Non 
debent  esse  ultra  extLernum  hoLniinem.  Sit  is  tantum  instruLinentum. 
MajjListratus  curent,  quomodo  laborent;  Cor  spectet  sursum:  ^[crr- 
gott,  id)  orbLcite,  famle  gelt,  vegir  ftinb  et  tueib.  In  spLiritu  et  interno 
ho^mine  fldueiam  pone  loco  tuo:  In  nomine  tuo  gt)e  ici)€^  ba  {)ev;  ba^  ift 
dein^de  talis  consolLatio,  ut  mirum.  Si  fetlt^v  dicere  potes:  G'j  \ol  \o  jetn; 
Sicut  domino  pla^cet,  ita  etc.  Si  manus  fet)Iet,  fttri)  jid)  in  spinam,  flauet 
\iä),  toüä  jd)abet  ba§?  nihilo,  manet  manus.     Sic,  si  non  gf)et,  ut  volo, 


3  Rex  mit  Strich  zu  exl^eniura  Z,  2  gezogen  7  essent  12  Si(cut) 

Dr]  distinguas  fidem  et  opera  vel  spiritum  et  oarnem.    Corde  debes  confidere 
in  Deum  et  invocare  Deum.    Quod  si  uxorem  duxisti  aut  ad  Eempubli-   is 
cam  accessisti,  bene  pertinet  ea  res  ad  externum  hominem,  ad  camem, 
non  ad  spiritum,  ad  opera,  non  ad  fidem.    Ibi  est  laborandum  et  exercen- 
dus  vetus  homo,  ut  mane  surgas,  sero  cubitum  cas,  hoc  est,  ut  sis  soli- 
citus  secundum  veterem  hominem,  quomodo  pares  victum,  administres 
Bempublicam,  leges  condas,  praesidia  et  munitiones  compares.   Si  bellum   » 
imminet,  cura,  quomodo  te  pares  contra  hostes,  instruas  arma  etacies; 
sed  hoc  tantum  secundum  externum  hominem,  Hoc  est,  ut  animus  sit 
vacuus  et  über.   Cura  enim  et  solicitudo  non  debet  ultra  externum  homi- 
nem procedere,  hoc  est,  externus  homo  non  debet  esse  otiosus  aut  ignavus, 
sed   sedulo   facere   officium   laborando,   cogitando,   inveuicndo,   curando  2» 
tanquam  instrumentum,  ut  manus  laborent,  cor  aut-em  a  labore  sursum 
ad  Dominum  spectare  et  opem  rogare  debet,  Ut,  dum  externus  homo 
labore  occupatur,  cor  seu  novus  homo  loco  curarum  preces  ponat  et 
dicat:  Domine,  sequor  vocationem  tuam,  faciam  igitur  omnia  in  tuo 
noraine,  tu  guberna  etc.    Haec  consolatio  tanta  est,  ut  .verbis  non  possit  so 
dici;  Quia,  etsi  male  cedit  res,  es  tamen  quieto  animo  et  dicis:  Deo  sie 
placuit,  Peci,  quod  in  me  fuit;  Si  aUter  cecidit,  quam  putaram,  fit  sine 
mea  culpa,  qui  non  sum  principalis  causa,  sed  tantum  instrumentum, 
Sicut  enim,  cum  forte  accidit,  ut,  dum  opus  facis,  manum  ferro  vol  alia 
quadam  re  laedas,  nihilominus  manet  manus,  cjuae  ante  fuit,  nee  i<leo  »s 
abiicitur.     Sic  etsi  faniilia  inobediens  est,  commenda  rem  Deo  et  fac, 

16  pertinet  ea  res]  ost  res  pertinens  8  18  sero  bit  eas]  vesperi  tardeg  S  33  sed] 
et  Jt  27  ad  iMminum  npeclArc]  Hpeclet  ad  Dominum  <S  opem  rogare  dehet]  roRel  opom  S 
3t  mnU  Jl 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]    (Ps.  127,  2)  235 

Hs]  nihil  nocet,  tarnen  rem  commendo.  %a§  f)etft  'surgere  mane'  et  econtra, 
'manducare  p[anem  dol[oris' ;  et  tarnen  sie  est,  quia  secundum  VLCterem 
hLominem  vescor  pane  in  junbLen.  Sed  in  corde.  lam  rustici  fc^arren 
![Orn.     Sie  lajfen  in  [331. 173»]  sab^bato  nulluni  pferb  feiren.    lam  juppu» 

5  tirn,  quod  possint  getüinnen,  non  videntes,  dum  neg[ant  verbum  et 
confldLentiam  in  deum,  quod  vigLÜantes  interim  decies  plus.  Sub  PapLa 
erat  illa  confidentia:  Quan.lo  audisLsent  Messam,  jo  giengen  in  luol.  In 
opus  confidLere,  ha§  tijet  bei'  iLcibige  Sleufel.  Non  unctura  rotam  etc.,  In 
Pap[atu:  Sic,  qui  missam  audit,  non  tardat  quietem.  Et  pulchram  fab^ulam 

10  dicebLant,  quod  dominus  fuit,  ein  ^L^rgog,  feinb  servo  et  emisit  ad  l)utLten, 
ubi  erat  concremandus.  In  capel[lam  it,  dominus  ipse  comburitux,  quia 
praecep[tum,  utprimumi;  hoc  tributum  operibLUS,  quod  deo  hodie.  Sic 
est  hodie  mane  surgLere,  pes[sime  cubitu  ire  et  Jörgen,  ut  nihil  etc.    Nos 

4:  (135)  173  9  über  tardat  sieht  missa  quietem  Hörfehler;  vgl.  Z.  33. 

')  Ä,  Franz,  Die  Messe  im  dtsch.  MitteMter  S.  70. 

Dr]quantum  potes,  tunc  utrunque  facis  approbante  Deo,  ut  et  mane  surgas 

15  et  non  mane  surgas,  ut  labores  et  tarnen  non  frustra  labores.  Secundum 
vet«rem  enim  hominem  vesceris  pane  doloris,  cor  autem  est  tranquillum 
et  quietum  in  spe  auxilii  et  benedictionis  divinae. 

Haec  etsi  quotidie  docemus,  tamen  tanta  iam  hominum  avaritia 
est,  ut  nuUus  finis  cumulandarum  opum  sit,  quo  iure,  quaque  iniuria. 

so  Ac  ne  iumentis  quidem  festo  die  conceduntur  suae  feriae.  Cum  autem 
in  templum  ad  verbum  Dei  audiendum  eundum  est,  supputant  accurate 
t«mpus  et  iacturam  operarum,  quam  faciunt,  aestimant  ac  potius  cultum 
Dei  quam  laborem  obmittunt.  Nee  vident,  dum  verbum  negligunt, 
se  decies  maiorem  iacturam  rerum  suarum  facere.    Quod  si  in  praesentia 

ai  non  fit,  accidet  tamen  aliquando,  ut  magno  labore  cumulatae  opes  aut 
furto,  aut  beUo,  aut  incendio,  Deo  olim  poenas  expetente,  pereant  aut 
non  perveniant  ad  haeredem,  quem  ipsi  destinant.  Atqui  in  Papatu 
haec  persuasio  in  animis  hominum  fuit,  ut  crederent  audita  Missa  eo 
die   melius   cessuxa   omnia;   sed   hoc   repraehendendum   fuit,    quia  non 

30  confldebant  in  gubernatorem  Deum,  sed  in  opus  suum,  et  tamen  respon- 
debat  eventus  Satana  adiuvante  impietatem  hanc.  Inde  hunc  versiculum 
in  Omnibus  parietibus  scribebant:  Nee  unctura  rotam,  nee  tardat  missa 
dietam.  Addebant  fabulas,  quibus  superstitionem  hanc  augebant:  Mul- 
tos  una  fecisse  iter,  qui  cum  forte  in  pagnm  quendam  tempore  missae 

36  venissent,  unum  substitisse  et  audisse  missam,  alios  studio  properandi 


17  in  hia  divinae   fehlt  S  18  avaritia]   malicia  S  19  iniuria  usquam  sit  S 

39  sed  6t«  quia  fehlt  S  30  tamen  fehlt  S 


236  In  XV  Psalmos  graduum.    1Ö32/33.    [1540.]   (Ps.  127,2) 

HsJc'Lanimus:  'Vanum  est  vobis'.  Et  verum.  Ss  juringt'  aii->  unter  bcn  I)CU» 
ben.  Et  fiet  plus,  quia  surjrLimus  mane,  tardamu.s  scssioneni  et  mandLuca- 
mu.s  planem  doloris.    SsJoIIen  lotr  ista  3  valde  facere,  er  loirbö  ünö  ijnuij 

ijeberu 

'Vauum  est  vobis':   Tex^tus  ille  male  translatus,  ut  videtis. 


28.1ulii. 


'Vauum  est  vobis  ante  lucem  surgere  et  tardare  sessionem,  manducantes 
P[anem  afflictionis  vel  dolLoris.  Sic  dabit  dÜLectis  suis  per  somnum'; 
hie  est  textus.  Aud[istis  prioribus  2  versibLUS  PolLitiam  et  oeLConoiniam 
esse  nobis  qnidem  commendatam,  sed  sie,  ut  simus  instrumenta  divinae 
maiestatis  vel  cooperatores,  non  principia,  operatores  istarum  divlna-  lo 
mm  et  max^imarum  rerura.  Ideo  non  fuit  contentus  Sal[Omon  dieere, 
quod  dLominus  ipse  gub[ernat  et  facit  C^ivitatem  et  constituit  et  gubLer- 
nat  familiam,  sed  etiam  Antith[esin  expressit  et  dixit,  quod  vos  non 
facitis.  Hoc  est  puleh[re  docere,  Non  solum  affirLmativam  docere,  sed 
etiam  neg^ativam:  dominus  facit  et  vos  non;  domini  est  edi[ficare,  15 
custodLire,  gubLcrnare  et  dare,  non  vestrum,  politiam.     Nos:  Ego  feci, 

3  über  valde  sieht  muttuni  6  vubis  bia  surgere  u 

')  =  zerrinnt. 

Dr]  neglexisse  pium  (ut  tum  iudicabatur)  Del  cultum  et  incidisse  in  latrones 
et  occisos  esse.  lUum  autem,  qui  missam  audierat,  tiilis.se  praemiiim 
piae  morae,  quam  fecerat  in  templo.^  Ilaec  publice  docuerunt  in  Papalu, 
quae  ego  recito  eo,  ut  nostram  infidelitatem  magis  cernamus,  qui  non  » 
possumus  Deo  tribuere,  quae  illi  operi  suo  tribuerunt.  Fiet  igitur  in 
poenam  peccati,  ut  mundus  ad  maiorem  rcdigatur  inopiam  et  maior 
de  die  in  diem  omnium  rerum  penuria  fiat.  Sicut  ^ademus  etiam  maiorem 
omnium  rerum  caritatem  iam  esse,  quam  praeteritis  temporibus  fuit. 
Quae  est  causa?  Nimirum,  quod  mane  surgimus  et  tardamus  sessiouem  ss 
ac  panem  doloris  comedimus.  Delectamur  solicitiuline,  euris,  labore  et 
negligimus  interim  Deum  et  verbum  eins.  Fiet  igitur,  ut  Dens  cumulet 
abunde  curas,  labores  et  molestias.     8ic  enim  volumus. 

Sed  redeo  ad  textum  Psalmi,  in  quo  videtis  Oeconomiam  et  Politiam 
nobis  commissas  esse,  Sed  sie,  ut  sciamus  nos  instrumenta  esse  divinae  » 
maiestatis  et  organa  seu  cooperatores,  non  aiutores.  principia  vel  causas 
l)rinias  istarum  divinarum  rerum.  Ideo  non  satis  ei  fuit  affirmative 
dieere :  Ipse  Dominus  gubernat  et  facit  civitat«m,  Ipse  Dominus  aedificat 
domum  et  constituit  familiam,  Sed  ponit  etiam  negativam:  Vos  nun 
facit i».  Hoc  enim  est  boni  doctoris.  Sed,  sicut  dixi,  mundus  negativam  m 
non  potest  ferre,  Vult  dieere:  Ego  boc  volo,  ego  hoc  feci,  ego  hoc  fuciam, 

')  A.  Franz,  Die  Mcste  im  dUch.  Mittelalter,  S.  70. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  127,  2)  237 

H.s]  volo ;  tob  ge?d)lLC'igen  hoc  verbnm :  Qrf)  tf)U§,  tt)il§ !  Non  tu,  vo.s.  Ip.se  est 
d[omiiiu.s  deii.s  iioster,  alil)i.  iMundu.s  non  iiiid[it,  .sed  conteninit  istas 
VLOces  et  ratio  et  sapLientia  hu[mana  vult  esse  causa,  gubLernatrix  et 
dominatrix  rerumpubLlicarum.      [351.173'']    Sed  Dominus:  'Vanum',  i.  e. 

5  H  ift  ümb  fonft,  nid)t^,  üerlovn.   Si  frue  aiiffftl)et  et  \pat  mul}t  et  faft  eu(f)§ 
öon  ^L^rsen  jauer  tüevben,  quid  inde  lucri?    (£ibett,  muf}e  et  finalem  re- 
munerationem,  quod  nihil  b:ait'3  wixb.  Sicut  77.  p.s. :  'Et  defecti  in  vanitate  spf-  t.m 
dies  eorum',  nihil  obtinuerunt,  t)vad)ten0  nid)t  ^in,  ubi  volLuerunt.    Non 
vultis  credere,   quod  deus  faLmiliam  gub[ernet,  tum  experiemini  vani- 

10  tatem  V[oluntatis  et  frustLianeum  labLorem  et  sudorem.  Quia  impium 
et  sacril[egi,  qui  sunius  causae  2.  et  organa  constituta  et  praesumimus 
fieri  causa  1.  et  principalis,  eff[iciens.  Sie  ajt  mu§  md)t  ber  btouer  et 
febber  scriptor  jein.  Deus  VL^ilt  manere  deus,  de  quo  sie  d[icimus:  Credo 
in  deum.    Ego  factor,  Vos  coop[eratores,  non  authores.    Sed  mundus  ideo 

15  habet  praemium  vanitatis  et  afLÖictionis,  doloris.  Istam  phrasin  dilatate, 
et  AIlegLoria  vel  metapLhora  non  solum  opifices  meinet,  a  quibus  mutua- 
tLur  figLUxam.    Non  est  malum,  surgere  mane,  tarde  cubLitum  ire,  e§  jol 


zu  4  Cicero,  Demostlienes  am  oberen  Bande  der  Seile         7:  77  c  aus  67         13  febbctt 


Dr]  vult  esse  gubernator  Eerumpublicarum  et  vicem  Dei  obire.  Pert  igitur 
meritum  fructum,  quod  vana  tentat,  quod  frustra  sunt  labores  et  studia 

20  omnia,   Sicut  dicit  Psalm.  77.:  'Defecerunt  in  vanitate  dies  eorum',  id  spf.  78,  s.? 
est,  Prius  mortui  sunt,  quam  hoc  perficerent,  qviod  conabantur.     Quia 
enim  nolunt  credere  Deum  gubernare  omnia,  ideo  experiuntur  vanitatem 
et  frustraneum  laborem,  et  merito.    Cur  enim  nos,  qui  sumus  secundae 
causae,  imo  orgaua  constituta,  praesumimus  esse  prima  et  principalis 

S5  causa?  perinde  ac  si  securis  praesumat  esse  faber,  aratrum  praesumat 
esse  agricola,  calamiis  scriba  etc.  Maneat  igitur  unusquisque  no.strum 
in  SUD  ordine  et  conditione  et  sciamus  Deum  hoc  a  nobis  exigere,  ut 
dicamus :  'Credo  in  unum  Deum',  hoc  est,  Deus  vult  manere  Deus,  creator 
et  factor  omnium,  nos  aiitem  vult  habere  cooperatores  seu  potius  instru- 

30  menta,  non  auctores.  Quia  autem  postulamus  esse  auctores,  fit,  ut  inde 
habeamus  vanitatem  et  panera  afflictionis. 

Porro  phrasis  haec  düatanda  est  et  transferenda  ad  omnes  ordines 
hominum,  ac  non  tantum  ad  opifices,  qui  mane  sujgunt  ad  faciendum 
opus.    Non  quod  sit  malum  mane  surgere  et  sero  cubitum  ire,  non  quod 

35  Sit  malum  tota  die  labore  occupari.     Nam  haec  exiguntur  divinitus  ab 


24  imo]  et  S        29130  seu  bis  instrumenta  fehlt  S         31  panem  afflictionis]  afflictum 
panem  *S        34  quod  sit]  autem  est  S        34J35  quod  (2.)  sit]  est  8        35  Nam]  Sed  S 


238  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  127,  2) 

Hs]  jü  jein,  per  diem  laborare.  lila  non  damnat;  di.scati.s  ista  discerni;  vitu- 
PLerat  non  labLorem  sed  praesumptioneni,  qua  no.s  non  content!  lab^ore, 
sed   praesumimus   arripere   dLivinam   curam.      Extorquere   maiestLatem 

i.Kofcs,5dLivinam,  non  laborem.    SatLan:  'Eritis  sicut  du';  hoc  malum  adh[aeret 

usq^ue   in   sepul[chrum.      Etlanisi   doceamur  et  doceamus,   tarnen   non    » 
vitare  posLSumus,  ut  vitandum.  ßc'  ift  aujf  ijeeibLt  per  serpLentem.  Contra 
hanc  praesumpLtionem  dicatis,  quod  non  est  nostri  operis.     LabLorem 

i.9Rij|e8,i9non  damuat,  quia  deus  praecepit,  GenLCsi,  sed  curam,  praesumpLtloneiu, 
quae  ad  cum  pertinet.     MaiestLatem    servare  v[ult.     Sed  non  content! 
labLore,   sed   praestituere   modum,   medium,   finem   et   maceramus   nos  lo 
dLies  et  noetes  curi.s  pestÜLentissimis  et  iuanibu.s.    Exemplum  est  totus 
mundus  etc.  Is  proponit:  Sic  regendus  mundus,  regnum  etc. ;  ut  Exempla 

1  damnant  7  nostrae         operis  c  am  operae 


Dr]  Omnibus,  contra  ignavia  et  otium  est  maledictum.     Sed  distinguendus 
est  labor  et  praesumptio.     Laborem  non  damnat,  sed  diabolicam  prae- 
sumptionem   damnat,   qua  nos  non   content!  labore  insuper  arripimus  u 
divinam  curam  et  solicitudinem,   quam  ipse  pro  nobis  habet,  et  \Tilt 
nobis  extorquere  maiestatem  divinam,  quam  per  illam  curam  invadimus, 
non  vult  nos  obmittere  laborem.    Haec  enim  tentatio  nobis  naturaliter 
adhaeret,  quod  ambimus  et  invadimus  maiestatem  divinam.   Hoc  malum 
i.s«o|c3,j  in  paradyso  primum  coepit,  cum  Satan  ad  Evam  diceret :  'Eritis  sicut  m 
dii',  et  perpetuo  huie  carni  adhaeret  nee  potest  ita  vitari,  ut  conveniebat, 
etiamsi  id  doceamur  et  doceamus.     Sed  volumus  et  affectamus  dii  esse. 
Hie  ergo  vere  est  haereditarius  creaturae  morbus.     Contra  hanc  prae- 
sumptionem  et  curam,  quae  proprie  ad  ipsam  maiestatem  pertinet,  pugnat 
Spiritus  sanctus,  cum  dicit  non  es.se  nostri  operis  ista  gubernare,  sed  n 
iJei,  nos  autem   tantum  instrumenta  esse.      Sed  nihil  proficitur  apud 
impios,  quin  pii  quoque  in  Iioc  peccant  saepissime.    Nos  enim,  non  con- 
tent! nostra   sorte,   volumus    quoque   gubernatores   esse   et   constituere 
modum,  medium  et  finem  nobis  comniodum.  Maceramus  igitur  nos  vanis 
curis  dies  ac  noetes,  sicut  exempla  totius  mundi  ostenduut.    Alius  con-  so 
stituit  se  hanc  puellam  ducturum  in  uxorem  et  suas  secutu  [®8.  XJrum 
rafiones  in  coniugin.     Alius  exactissimam  formani  admini.^trandae  Rei- 
publicae  aninio  concipit,  in  qua  nihil  desidcrcs.     riiorum  iuscitiaui  re- 
prehendit,  suam  sapientiam  admiraturetpraedicat  aliis.  Sed  inexperiundo 
lon^e  luri)iu,s  fallitur  quam  priores.     Sic  paterfamilias,  de  (|uo  dixi,  in   « 
experiundo  lougc  aliain  rationom  invcuit,   quam  ijtse  cogitarat.      Nunc 


13  contra  ignavia]  ignavia  enim  H        16  qua]  quia  D         33  Hie  iu  est]  et  eat  plane  <S' 
30  iuntruaientum  >S'         'Jßji?  apud  hlt  saepiaainie  /elill  S         J1  ouiiu  felill  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 2)  239 

iis]  in  aula  nostra:  (St),  man  fjat  üor  md)t  iwot  regilt;  lam!  Sic  paterfamilias ; 
I^eiit,  iiiovijen  fels  in  tred,  et  in  contrarium  omuia;  [üBI.  174»]  recte  et  lauda- 
biliter.  Si  vero  quis  jingt  I}in  auö,  ut  vult,  est  pes^simum  Signum,  qLuod 
non  fit.  Nullus  adversLarioruni  no.strorum  furt^  f}in  au^,  ut  vult.  In 
5  singLulis  magist[ratibus,  fanüliis  I;at  deus  ein  oculum;  accidLit,  ut  non 
fiat,  ut  proponitur;  sed  hoc  f)at  man  ba  üon,  jd}at)irLnacf,  vanitatem  et 
red)evn  ßaum,  ha?^  eint  1  left  fauer  werben  et  jerfrifft  fid)  et  jumartert, 
utrum  ®ünd  i}ab  nostra  deitas.  ^Ler^og  ©[eorg  habet  ein  fein  principa- 
tum;  si  posset  frui,  Non  esset  felicior  pLrinceps;  non  est  contentus  amissa 

:o  felicitate  pulcherLrima  et  uber[rima,  quam  non  videt,  et  praesumit, 
quae  non  ei  praeeepta,  et  ftirbt  bruber,  sepultus  I)at  er  vitam  ju  brad)t 
jemerlid)  sua  VLoluntate,  calaLmitate.  Sic  cum  aliis  PLrincipibus;  quare 
arrogant  sibl  res,  quae  non  commendatae,  et  quas  habent,  non  possunt 
paciflce  frui.    SalLomon  in  Ec:  non  dedit  ei  facultatem  ad  fruendum  et  sptcti.  5,  n. « 

15   habet  opes,  est  pes[simus  in  orbe  terraLrum.    LetaLretur  cum  uxLore, 

2;  (136)  174  7  aefrifft 

i>r]  decumbit  uxor,  nunc  liberi  moriuntur,  nunc  alia  accidit  calamitas.  Eecte 
et  laudabiliter,  ut  scilicet  videas  Deum  vindicare  maiestatem  suam, 
quam  tu  consilüs  tuis  ei  eripere  conabaris.  Quod  si  nihil  incommodi 
hominibus  sie  praesumentibus  accidit,  manifesta  ea  est  occasio  maximo- 

20   rum  incommodorum,  quae  securis  hominibus  impendent. 

In  summa,  nullum  vitae  genus  est,  in  quo  non  plurima  aüter  eveniant, 
quam  putaras.  Adversarüs  nostris  quam  multa  praeter  spem  acciderunt  ? 
quid  eorum,  quae  certa  putarant,  confecerunt  ?  Sic  singuüs  Magistrati- 
bus,  Singulis  familiis  accidit,  ut  non  ubique  hoc  efficiant,  quod  destina- 

25  runt.  Quid  igitur  habent  ex  suis  multis  et  varüs  consiUis  quam  vanitatem, 
quod  seipsos  frustra  affligunt  et  sie  transfigunt  vitam  suam,  ut  paucissimas 
horas  quieto  animo  hilare  traducant.  Sic  invenies  aUquos  Principes 
beatissimos,  si  quiete  iis  donis  frui  possent,  quae  contigerunt.  Sic  autem 
quiete  üs  fruerentur,  si  Deo  omnia  commendarent.     Sed  quid  faciunt? 

30  Amissa  hac  foeUcitate,»  quam  habent  in  manu,  praesumunt  ea,  quae 
non  sunt  suarum  virium  nee  sibi  mandata,  üs  curis  se  conficiunt  usque 
ad  mortem.  Et  merito.  Cur  enim  arrogant  sibi  res  non  commendatas 
a  Deo  et  üs,  quae  habent,  non  quiete  fruuntur?  Sicut  Salomon  dicit 
Eccle.  V.:  'Est  malum,  quod  vidi  sub  sole,  ut  cui  dedit  Deus  divitias  spret,.  5, 12.  is 

35  et  substantiam  et  honorem  et  nihil  deest  animae  suae  ex  omnibus,  quae 
desiderat,  nee  tribuit  ei  potestatem  Deus,  ut  comedat  ex  eo'  etc.   Si  enim 

19120  manifesta  Ms  impendent]  manifestum  argumentum  est  damnationis  ipsorom  S 
26  transigunt  SB 


240  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  127,  2) 

Us]  filiis,  faniilia,  g[ratias  ärgeret,  laboraret  et  facLcret  suum  ofLÜcium  in 
b[ona  coDLScientia  et  pace.  Sed  facit,  ut  versus  habet  etc.  et  affligLitur 
et  panem  comedLit  cum  solLicitudine  et  miseria.  Ista  est  v^ita  humana 
per  tLotura  orbLcm  terrarum,  fere  omnes  principLCS,  farailiaspater, 
quia  nemo  contentus  sua  sorte.  Optat  ephippia  etc.  Hoc,  quod  habeo,  s 
rrt.i.anon  inspicit.  Fertilior,  OvidLius  etc.  Quidinde?  'Vanitatem  vanitatum', 
'panem  dolLoris  et  Irustraneas  sessiones'.  Soli  pii,  qui  credunt  deum  largLi- 
torem  b[om  omnis  spLiritualis  et  corp[Oraljs,  Uli  lab[oraut,  mandLUcant, 
fruuntur  donis  et  intelLÜgunt  esse  dona  dei,  non  eonim  operatores  etc. 
€io6 1,81  Si  non  g^et,  ut  volunt,  dLicunt:  'Sit  Nomen  domini  bened[ictum' ;  possunt  lo 
vincere  o^mnia  mala  et  frui  oninibLUS  donis  prcs^entilms.  Caro  non  prae- 
sentia  cernit,  sed  mitbeu'  äalbcu"  jic:  ubev  1  tav  jole  gtK'ii  speculari  l'ut^ura 

')  Eri).  SBetfprec^ungen.         -)  =  zahlen. 

Dr]  essemus  contenti  iis,  quae  habemus,  et  fnieremur  donis  Dei  laetaremurque 
cum  uxore,  liberis,  familia  cum  gratiarum  actione  ac  faceremus  officium 
nostrum  in  bona  conscientia  et  pace,  quid  esset  nobis  foelicius?     Sed  n 
facimus,   quae   versus  huius  Psalmi  vetat:   Mane   surgimus,  affligimur 
et  cum  dolore  comedimus  panem.     Haec  est  vita  humana  per  totum 
orbem  terrarum,  sicut  Spiritus  sanctus  hie  testatur.  Ratio  est,  quia  nemo 
Bua  Sorte  contentus  est^;  Optat  ephippia  bos  piger,  optat  arare  caballus.^ 
Donum,   quod  Dens  nobis  frucndum  dcdit,  displicet.      Circumspicimus  20 
igitur  aliud,  in  eins  cogitatione  excruciamus  nos,  quomodo  id  possimus 
consequi.    Ac  nostra  bona  non  inspicimus,  sed  sicut  Poeta  inquit: 
Fertilior  scges  est  alienis  scmper  in  agris 
Vicinumque  pecus  grandius  über  habet.' 

$trt.i,  a  Quid  autem  habemus  inde?  nempe  'vanitatem  vanitatum',  panem  doloris  a» 
et  frustraneos  conatus,  sessiones  et  surrectiones  frustraneas. 

Ergo   soll  pii  hoc  possunt,  ut  praesentibus  contenti  vivant,   quia 
sciunt  Deum  esse  gubernatorem  et  largitorem  omnis  boni  spiritualis  et 
corporalis.      Laborant  igitur  in   simplicitate  et  labore  partis  fruuntur 
tanquam  donis  Dei  neque  se  auctores  eorum  esse  pracsumunt,   quare  so 
pacem   habent  et,   si  quid   mali  incidit,   possuilt  id   sui)erare,  dicentes 

«lob  1,11  cum  lob:  'Dominus  dedit.  Dominus  abstulit,  sit  nomen  Domini  bene- 
dictum.'  Sic  et  praesentibus  bonis  frui  et  mala  omnia  vincere  possunt. 
Caro  neutrum  potest,  i)raesentia  non  intuctur,  sed  tantum  in  futuia 
est  intenta.  De  iis  dum  speculatur,  amittit  etiam  praesentia,  sicut  canis  n 
Aesopiciis,  i|ui,  dum  umbrae  inhial,  carnom,  (piani  rictu  Icnebat,  aniitlit 
una  cum  unibra.^  lustc.  Quis  enim  hoc  iudicium  coudeninarc  ausil  t 
Caniü  igitur  ille  est  pictura  totius  mundi.     Ibi  videas  unum  patreni- 


')  Borat,  Sat.  1,  ifjf.      ')  Uorax,  Epist.  1,  U,  43.      •)  Ovid,  Ars  am.  1, 349.      ♦)  Fab.  1, 4. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  2)  241 

Hs]et  araittere  praesentia.  Ut  EsopLius  de  Cane,  qui  amittit  carnem;  et 
lustae,  sie  fit  in  mundo.  Praesentia  habes,  nxLorem,  libLeros,  magListra- 
tum.  [331.  m^]  Interim  maceras  curia  rerum  non  praesentium,  quasi 
aliquis  in  somno,  qui  cadat,  et  tarnen  tantum  res  somniatae,  nunquam 

5  futurae.  Bxperientia  VLcrsus  hie  siiiiplieiter  glossa,  alias  non  intelligitur. 
Intelligo  ista,  Sed  diab[olicam  divinitatem  non  possum  prorsus  extin- 
guere.  Quanto  phis  habeinus  veneni  origLinalis,  hoe  minus  quietis  et 
pacis.  lussisti,  domine,  et  faetum  est  ita,  ut  pena  sui  sit  animus  inor- 
dinatus,  AugLUstinus.      Sicut  ebrietas,  sie  animus  inord[inatus  panem 

10  dol[oris  et  afLfectum  frustraneum.  Ergo  non  tantum  de  artifleibus,  sed 
de  massa  g[eneris  humani  in  omnibus  suis  ofLficüs:  'Mane  surg^ere', 
esse  veh  dementer  curiosum,  praesumptuosum  in  quocimque  genere 
ofLÖcii.  9Jtag[b  niaue  surgit  ad  mulgendas  vac[cas.  Sed  prineipale 
eorum,  baä  fte  jo  et  jo  tuollen  madjen,  sollieiti  de  suis  voluntatibus  et 

15  praesump[tionibus.    Sie  per  o^mnia  genera  vitae  huma^nae  tjeifjen  'mane 


Dr]familias,  cui  Deus  dedit  uxorem,  liberos,  familiam,  rem  etc.  Haec  est 
caro  in  rictu  canis.  Quid  igitur  facit?  Praesentia  Del  dona  non  curat 
nee  iis  fruitur,  sed  Interim  macerat  se  alüs  inanibus  curis  rerum  non 
praesentium,  quas  nunquam  consequitur,  nee  dissimile  patitur  ab  iis, 

20  qui  in  somnis  conantur  effugere  et  tarnen  nee  pedem  loco  movere  posse 
sibi  videntur.  Sed  non  possunt  haec  disci  ex  libris,  experientia  autem 
est  unica  glossa,  quae  hunc  Psaknum  interpretatur.  Kam  ego  quoque 
et  intolligo  haec  et  docere  etiam  aüos  possum,  saepe  tarnen  aceidit,  ut 
ipse  quoque  vanis  conatibus  et  studiis  me  fatigem.    Ratio  est,  quod  iUa 

M  divinitas  semel  affectata  in  paradyso  non  potest  plene  abiici,  ne  in  sanctis 
quidem.  Sic  autem  aceidit,  ut,  quanto  plus  huius  originaUs  veneni  habeas, 
tanto  minus  habeas  quietis  et  pacis,  secundum  illud  Augustini:  lussisti. 
Domine,  et  ita  fit,  ut  oninis  iuordinatus  animus  sit  sui  ipsius  poena.^ 
Sicut  enim  ebrietas  suam  poenam  secum  affert  cruditatem  et  dolorem 

30  capitis,  ita  quoque  inordinatus  aniiuus,  qui  se  curis  exercet  et  fatigat, 
affert  panem  doloris  et  conatum  frustraneum.  Exemplum  videmus  etiam 
in  magnis  Principibus. 

Hoc  est,  quod  dixi:  non  tantum  de  opificibus,  sed  de  tota  massa 
generis  humani  in  omnibus  officiis  accipiendam  esse  haue  sententiam, 

36  quod  frustra  sit  mane  surgere,  hoc  est,  vehementer  esse  curiosum  et 
praesumptuosum  in  quocunque  genere  officü.  Sie  Magistratus  mane 
surgit,  cum  soUcitus  est,  ut  omnia  gerantur  secundum  destinatum  animo 


31  Exempla  B  33  in  magnis  Principibus]  magnorum  principum  S 

^),C<mfe8siones  I,  12;  Migne  32,  670. 
Sut^etS  äBetfe.   XL,  3  16 


242  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  127,  2) 

Hb]  suTfTLere  et  tarde'  etc.;  s^unt  frustra  soUioiti,  prae.sumunt.  Egro  multos 
vidi.  luventus  adhuc  inexperta,  quia  absq[ue  experientia.  Si  vero, 
cum  tempore  in  omni  g^enere  vitae  invenies,  Qui  qviidem  vehementer 
solliciti  sunt,  praestituunt  fines,  causas  eff[icientes,  sed  non  fit.  6»  fieijft, 
ut  dixLerunt  g[entes:  Fortuna  gubLcrnat  in  omnibus.  Si  sap[ientia  s 
potuisLset  res,  Demo.sthLenes,  CiC[ero.  Si  pote.state,  Hector  et  lul^ius 
Caesar  ju  SKom  et  3;roja.  Ibi  non  defuit  sap[ientia,  pot[estas,  cura,  sollici- 
tudo,  pi^anis  doloris,  mane  .surg^ere  et  tarde,  et  scriptum  in  eorum  libLris. 
Conclusenint:  f[ortuna  est,  quae  domiuatur  in  OLmuibus  Eebus;  Omnia 
fiunt  casu,  quia,  quo  sapientiores,  hoc  stultLiores;  latrones  sunt  fel^iciores  lo 
quam  optinii  homines.  Ubi  minor  intelLlectus,  ibi  maior  fortLuna,  .iVristo- 
teles  EthLicorum  2.;  gLVofee  fIugl)Leit  ueviüivt  nur  lanb,  leut  et  lanb.  ^f)e 
f iLÜgere  leut,  i^e  gLtöüere  narrn.^  Ideo  dix^erunt  desperandum  de  sap[ientia 

')  Ähnlich  Wander:  Klugheit  4. 

Dr]  finem,  secundum  sua  consilia  et  voluntatem  suam.     Sic  per  omnia  alia 
vitae  genera  mane  surgere  est  nulluni  habere  vacuum  tempus  a  curis  u 
et  consiliis,  nisi  eo  pervenias,  quo  constituisti;  Sed  hoc  est  frustra.    Huius 
rei  exempla  infinita  vidi  et  vos  quoque  videbitis,  si  vixeritis.    luventus 
enim,  quia  experientia  caret,  nondum  intelligit  haec,  sed  fiet  tempore, 
ut  in  omnibus  generibus  vitae,  in  rusticis,  indoctis,  doctis,  Prineipibus, 
Regibus  videatis,   quod   mane  surgunt,  hoc  est,  valde  sunt  soliciti  et  ao 
praestituunt    sibi    fines    ac   se  causas    efficientes  constituunt   et   omnia 
pro  sua  sapientia  volunt  gubernare;  Sed  frustra.     Yideruut  hoc  Gentes 
quoque.     Ideo  dixerunt  Fortunam  dominari  in  omnibus.^     Si  enim  sa- 
pientia satis  esset  ad  res  bene  gerendas,  Cicero  et  Demosthenes  non  essent 
falsi  suis  sapientissimis  et  honestissimis  rationibus.    Si  sapientia  et  robur,  s» 
Hector  apud  Poetam  Troiam,  Caesar  Julius  Romanum  Imperium  ser- 
vassent.     Non  enim  sapientia,  non  poteutia,  non  cura,  non  solicitudo 
summis   \'iris  defuit.      Non  defuit  mane  surgere  et  tarde  cubitum  ire, 
non  panis  doloris,  et  tamen  misere  perierunt  omnes  ac  falsi  sunt.    Coacti 
igitur  sunt  dicere  Fortunam  dominari  in  rebus.  Item,  Casu  omnia   fieri.   jo 
Quia   quo  sapientiores  fuerunt,  eo  fere  stultius  administrarunt   omnia, 
et  maior  foelicitas  tyrannos  saepe  secuta  est  quam  sunimos  in  Republica 
vires,  sicut  ex  Aristotele  quoque  citarunt  Ibi  maiorem  esse  fortunam, 
ubi  intellectus  est  minor.-    Quanciuain  enim  Aristotelis  alia  sit  sententia, 
verum  tamen  est,  quod  summa  sapientia  evertit  summa  Imperia.    Siiut   » 
proverbio  quoque  dicitur  Sapientes  viros  non  leviter  peccare.'     Quan- 


Sl  fuerunt  fehlt  S  32  tyrannos]  latrones  S 

')  Otto,  Sprichw,  143.  •)  MagtM  nwrul.  11,  x.  »)    \Vai\der:  Jjcule  ti6T. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  2)  243 

Hs]  et  PLOtentia,  et  f[ortuna  facit  omnia.  GLentiles,  qui  non  illuminati,  cogiin- 
tur  ista  fateri,  qiiod  gerantur  res  nou  sap[ientia  et  p[otestate,  sed  fortLuna; 
et  tarnen  omnes  gLcntes,  Eeg[es  aggressi  res,  q[uainquam  viderunt  scrip- 
tum et  experieutia.    [331.175»]  Tarnen  postea,  sero:  video,  fortunam  etc.; 

5  prius  non  credLcbant,  donec  experirentiir.  Nos  autem  etc.  Est  fLortuna 
nobis  sapientibus,  potentibus,  solicitis,  'mane  sui-geLcntibus,  tarde',  i.  e.  aliter 
eveniunt,  succedunt,  quam  nos  prasumpLsimus,  et  recte.  Quare  vis  sap[ere 
in  re,  quae  super  tuam  sapLientiam,  potentiam?  debes  esse  sap[iens  in 
re  subiecta,  potens,  non  in  re  supra  tiias  viies.   Ideo  dicis  illud  gentile  car- 

10  mcLu:  f^ortuna  fecit.  Tum  I[anb  et  leut  Oerbeibt,  et  tum  dicitur:  Non 
putassem!,  quae  est  vox  stultorum.  Non  f[ortuna  fecit  contrarium,  sed 
tua  stultitia,  ignorantia  dei  et  tui,  quod  non  intellexisti,  quid  tibi  man- 
datum.  Su  I)aft§  t)oI)er  angefttimmt,  quam  potuisti  aufjingen.  Deinde 
dix[isti:  non  deus,  Providentia;  quia  sapientisLsime  dix^erunt,  non  efCi- 

15  ciimt,  quod  volunt.    (Jt),  ÜLaesar:  Si  Pergama  dextra,  etiam  hac.^    Ergo 


12  non  fehlt 

>)  Vgl.  zu  diesem  verstümmelten  Satz,  S.  242,25/)'.;  Aen.  2,  291  f.;  Unsre  Ausg. 
Bd.  18,  618. 

Dr]  quam  igitur  Gentes  non  illuminatae  verbo  Dei,  sed  tantum  experientia 
doctae  fatereutur  res  non  gubernari  sapientia  et  potentia,  sed  fortuna, 
tarnen  non  abstinuerunt  a  praesumptione  suae  sapientiae  et  potentiae, 
sed  gubernare  Eespublicas  propriis  consilüs  voluerunt.     Post,  cum  res 

20  aliter  cederet,  agnoscebant  errorem  et  fortunae  tribuebant  omnia.  Nos 
non  debemus  fortimae  illa  tribuere,  nisi  fortunam  voces,  quando  sapienti- 
bus et  potentibus  ae  mane  surgentibus  aliter  cedunt  sua  consilia,  quam 
praesumebant,  sed  iudicio  Dei,  qui  praesumptionem  sie  punit.  Quare 
enira  homines  praesumunt  esse  sapientes  et  potentes  in  iis  rebus,   quae 

25   sunt  positae  supra  sapientiam  et  potentiam  humanam  ac  quae  reguntur 
divinitus  ?   Cur  non  ibi  utuntur  sapientia  et  potentia  sua,  ubi  Deus  voluit, 
nempe  in  rebus  infra  se  positis,  de  quibus  dicit  Gen.  II.  ?    Merito  igitur  i.swoici.as 
falluntur  et  clamant  Fortuna  omnia  fleri.  Sed  nimis  sero,  post  perditas 
scilicet  Eespublicas  et  eversa  Imperia.    Stultorum  enim  hoc  Carmen  est, 

30  dicore:  non  putaram,  et  accusare  fortunam. 

Neque  enim  fortuna  facit,  ut  faUant  consilia  uostra,  sed  tua  stultitia 
et  ignorantia  Dei  et  tui.  Primum,  quod  non  intelUgis,  quis  tu  sis,  Deinde, 
quod  non  vides,  quod  sit  raandatum  Dei  et  quatenus  te  voluerit  praeesse 
rebus.     Altius  incipis  Carmen,  asinorum  more,  ergo  male  desinis.^    Hoc 

35  postea  cum  vides,  clamas:  Nullus  est  Deus,  Nulla  est  Providentia  divina; 

17  gubernari]  geri  S  22  ac]  et  -ß 

')  Wander:  Esel  95. 

16* 


244  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  2) 

HB]deus  iniquus,  Imo  nullus,  quia  debLCbat  nos  sapLientes  respicere,  et  sicut 
incipLimus,  ita  debet  fieri.  Sic  instituisti,  patcrfaLiiiilias.  Domine  pater- 
fLamilias,  vos  bene  satis  gubLernatis  domum  sine  nie!  et  sie  suum  luag^i- 
stratum,  prudentiam;  ubi  dei  sapLientia?  55a§  roer  fein,  ba  Ijet  irf)  luft 
ju,  nt  tua  sap[ientia  pot[erit  faLcere  oninia  et  mea  nihil.  Ideo  tuam  s 
sapLientiam  sie  destniam  et  consÜLiuni,  ut  dLicas:  quo  qui.sqLue  sapientior, 
hoc;  et  ditior,  et  sap^ientes  mundi,  ut  decies  stulti,  econtra;  qui  potLcntes, 
sunt  infirnii,  et  econtra.  Quare  !  ut  videatis,  VLCStra  sapLientia  et  pot[entia 
nihil  Sit.  Non  quod  damnem  sapLicntiani,  potLcntiam.  Dat  sapLientiaui, 
regna,  sunt  eins  dona;  sed  quod  me  excluditis  et  vos  soll  sitis  sapLientes.  lu 
Brutus,  C[icero,  Iul[ius  CesLar  sapientis^sinii  constituimus  EoLmanam 
KempLublicam,  et  floret,   stat.      Qua   sapLientia,   pot^estate  ?      Nostra. 

Dr]  Quia  sapientissimi  Principes  non  perficiunt  hoc,  quod  sapientissime  con- 
stituerunt;  Potentissimi  Eeges  non  efficiunt  hoc,  quod  possunt;  Iniquus 
igitiir  est  Dens  aut  plane  nullus,  quia  alioqui  respiceret  sapientes  viros  is 
et  omnia  sie  gererentur,  ut  destinavimus.     Egregiae  vero  voces.  Quasi 
vero  Deum   talem  Deuni  esse  conveniat,   qui,  cum   videat  te  patrem- 
famihas  sapienter  instituisse  omnia,  accedat  et  dicat  tibi:  Domine  pater- 
famiüas,  recte  consuluisti  onmia,  sapientissimus  vir  es,  qui  gubernare 
possis,  etiam  sine  me.  Ubi  autem  interim  manet  gloria  et  maiestas  divina  ?   jo 
Ubi  manet  ipse  Dens,  si  tu  omnia  prospicis,  gubernas  et  effieis  ?    si  tua 
sapientia  et  potentia  facit  omnia  t     nempe  divina  sapientia  hoc  modo 
in  nihiluni  redigitur.     Quin  potius  destruantur  consilia  tua,  dissipetur 
potentia  et  sapientia  tua,  ut  experientia  discas,  quod,  quo  quisque  est 
sapientior,  eo  minus  efficit  hoc,  quod  vult,  eo  est  stultior  et  infoeücior.   si 
E  contra,  ubi  nonnunquam  minimum-spei  est,  ibi  facülime  succedit, 
ut  intelligas  sapientiam  et  potentiam,  qua  tu  fidis,  niliil  esse,  niliil  posse, 
sed  potius  nocere.     Non,  quod  daninet  sapientiam  et   potentiam  Dens, 
simt  enini  dona  Dei,  quae  dat  hominibus ;  sed  hoc  damnat,  quod  homines 
sapientes  et  potentes  fiducia  horum  donorum  exchuhmt  Deum  a  guber-  so 
natione  rerum  et  ipsi  per  se  onmia  conantur  regere.     Sic  Cicero,  lulius, 
Brutus  consilia  Reipublicae    bene    constituendae  ineunt;  cogitant:  sie 
faciam.   QuLs?  Ego  Cicero,  Caesar,  Brutus.   Qua  re  facias  ?  Älea  sapientia, 
mea  potentia.    Hanc  praesumptionem  et  arrogantiam  non  vident  pecca- 
tum  esse.    Post,  cum  sapientissimas  suas  cogitationes  falli  vident,  blas-  u 
phemi  flunt  et  putant  nullum  esse  Deum  aut  Deum  iniquum  esse,  (|ui 


17  videt   li  24  sapientia  ot  polentia  hoc   S  34  experientia  fehlt   S         iliseae] 

(licaa  S         quod  fehlt  S  36127  ubi  bu  ut]    ut    infirnii    potentes,    stulti   sopiontos    fuisso 

videantur   tuquo  S  39130   liominos  bit  potentes  fehlt  S  3t  conantur   regere]    regere 

volunt  .S'         34  videniut  8         34/30  peccatum  ease  fehlt  S  36  viderent  S        36  fiuiit] 

facti  sunt  <V        pulaveruiit  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540]    (Ps.  127,  2)  245 

Hs]Illani  praes\imp[tionem,  arrogLantiani  non  vid[eruiit,  et  putarunt  deum 
iniquum  et  nulluni,  quia  eam  sap[ientiam  non  approb[avit,  qua  excedLe- 
bant  suos  limites.    Tex[tus:  'Dominamini  piscib[us  maris'  etc.     Sic  fac,  i.sbioIm,»» 
ut  vis.   Sed  gubLernare  domum,  hominem,  velle  constituere  res.   Sed  non 

5  etc.,  cave  hunc  versum,  qui  est  idea,  pictura  totius  mundi,  qui  e.st  scilicet 
'frustra'  et  'legen'.  [331. 175b]  Dominatio  eius  propria,  sie  facit  PLiinceps, 
ma^Listratus,  paterfaLmili.is  et  unusquis[que  a  summo  ord[ine  usq[ue 
ad  infiraum,  ancÜLlam,  famulus  non  est  alius:  mane  surgo  etc.,  et  fatigo 
me  manducando  PLanem  doloris;  omnes  sunt  tales.  Msi  quos  deus  illuLmi- 

10  net,  ut  ag[noscant  se  in  vitae  genere  et  putent  donum.  Si  econtra,  sunt 
hie  descripti,  quia  fa^ciunt  hoc  opus  suum,  fie  tDOÜens  fein.     Sie  Jollen 


2  sapLientiam  hinter  approb[aTit,  mit  Strich  zu  eam  gezogen         non  fehlt  5l6  am 

oberen  Bande  der  Seite  steht  Arrogantia,  Praesumptio,  Divinitas  rapta 

Dr]virtuti  non  honorem- habet  et  sapientiae  non  addit  successum.  Ideo 
autem  infoelices  sunt,  quia  excedunt  limites  suae  sapientiae  neque  eo 
sunt  contenti,  quod  sunt  'constituti  Domini  super  pecora  campi,  pisces  J-'""!«  •< '» 

15  maris,  volatilia  coeli  et  super  terram',  quarum  rerum  dominium  homini 

concessum  est,  Genesis  11.    Sed  volunt  etiam  gubernare  per  se  hominem 

sibi  similem,  domum,  uxorem,  liberos,  regna,  Imperia  idque  autoritate 

et  sapientia  propria,  non  salutato  Deo^,  non  invocata  ad  id  ope  divina. 

Ergo  hie  versus  est  idea  et  imago  totius  mundi.     Quid  enim  aliud 

20  est  totus  mundus  cum  omnibus  suis  studiis  quam :  frustra  mane  surgere  ? 
Inspice  Principes,  inspice  Magistratus,  inspice  patresfamilias  et  Oecono- 
mos,  et  videbLs  mane  surgentes,  sed  frustra.  A  summo  igitur  ordine  usque 
ad  infimum  omnes  canunt  hoc  carmen,  Monarcha  aeque  ut  ancilla  in 
domo:  Ego  mane  surgo  et  fatigo  me  ac  manduco  panem  doloris.    Pau- 

25  cissimi  sunt  divinitus  illuminati,  qui  hanc  gratiam  habent,  ut  agnoscant 
se  esse  instrumenta,  Deum  autem  gubernatorem,  et  qui  donum  existi- 
ment  successum,  non  opus  suae  sapientiae  et  consilü.  Eeliqui  omnes 
incedunt  in  praesumptione,  et  quasi  ipsi  sint  Magistri  rerum,  suo  operi 
tribuunt  omnia.     Inde  fit,  ut  inpingant.     Sic  Cicero,  Demosthenes,  alii 

30   summi  viri  in  Eepublica  non  peccaverunt  in  eo,  quod  fuerunt  sapientes, 

Sicut  in  regno  Israel  Achas  et  Aehab,  quos  apparet  fuisse  poUtieos  viros,M?."'i''f 
Sed  m  eo  peccaverunt,  quod  cogitabant  res  illas  et  Imperium  illud  suae 
sapientiae  subiectum  esse.       Cicero  videbat  se  esse  unicum  Oratorem 
in  Romana  Eepublica  et  videbat,  quid  oporteret  fieri,  quomodo  guber- 

35  nanda  essent  omnia;  quia  autem  erat  vacuus  timore  Dei  et  suis  consilüs 

12  haberet  S      addit  successum]  successum  adderet  S         12113  Ideo  bis  sunt]  Fiebat 
antem  id  ideo  S  13  excedebant  S  14  sunt  (1.)]  erant  ,9 

')   Vgl  oben  S.  227,  22. 


246  In  XV  Psalmos  gniduum.   1532/33.   [1540.]    (Ps.  127,  2) 

H8]{)eij|eLn  ^Weifter.  CLicero  nou  pec^cavit  et  DemostliLcnes  in  hoc,  ([uod 
siSanilsJ'^'''*^'  ■^"äl'l<'  sapLiens.  Sic  Ahab  et  Achas.  Sed  in  hoc:  Res  illa  et  imperium 
est  subiectum  meae  sapLlentiae.  Hie:  orator  sum  et  scio,  quid  oporteat 
fieri  gub[ernando  inipe[rio.  Dens:  non,  et  ut  e.xpLeriaris,  joitu  ben 
fopff  bvubcr  Pei"I[ieren.  Ad  divitem:  opes  tuae  non  malae;  faveo,  quod  s 
hab[eas  a[urum  et  argLentum,  oppida.  Sed  quod  dLicis:  istae  meae 
opes,  ego  paravi,  et  inspicis  ut  tuuni,  ba*  ift  additio  diabLolica  divinitatis 
agnatae  nobis,  Ut  c[arnem  non  possim  exuere  nee  divinitatem.  Divinitas: 
habes  aurum  et  argLentum.  Cuius  sunt?  Tuum  est  donuni,  ego  instr^u- 
mentum,  dedisti  quidem  per  lab[orem;  —  sed  nisi  dedis[set,  non  haberes.  lu 
UxLorcm,  lib[eros  habes,  num  meruisti?  Non,  sed  mentiris,  et  in  Sig- 
num morietur,  fiet  adultera,  ut  vid[eas  esse  donum  meum.  Cuius  opere, 
virtLute  habes  lib[eros,  domum  ?  ideo  sinam  obborncn.  GubLernas  in  pace 


3  über  meae  steht  Cic|ero 


Dr]  omnia  tribuebat  excluso  Deo,  ideo  voluit  ei  Dens  ipsa  experientia  osten- 
dere,  non  satis  esse  beue  consulere  neque  sufficere  huniana  ingenia  ad   is 
tantarum   rerum   administrationem,   sed   reqiiiri  benedictionem   Dei  de 
coelo.   Quare  Cicero  suis  consilüs  non  solum  Rempublicam  non  sublevavit, 
sed  et  sibi  ipsi  et  Eeipublicae  exitium  accersivit. 

Idem  fit  in  divitüs  et  opibus.    Opes  non  sunt  malae,  sed  sunt  donum 
Dei  sicut  sapientia.     Pavet  igitur  et  concedit  nobis  Deus  earum  usum  »o 
ac  possessionem.     Sed  quod  dives  vult  addere:  Haec  mea  sunt,  haec 
paravi  industria  et  labore  meo,  et  intuetur  eas  tanquam  suum  partum, 
hoc  est  mahim  et  est  affectatio  diabolica  divinitatis,   quam  decepti  a 
Diabolo  parentes  nostri  in  paradyso  induerunt  ac  postea  nos  ab  eis  pro- 
creati  omnes  nobiscum  aflferimus.     Quam  igitur  impossibile  est  exuere  » 
carnem  banc,  quam  circumferimus  nobiscum,  tam  etiam  impossibile  est 
illam   affectationem   divinitatis   totam   abiicere.      Sancti  tamen   contra 
eam  pugnant  et  de  die  in  diem  magis  cam  mortificant,  donec  tandem 
tota  per  mortem  una  cum  vita  aboleatur.    l'ii  igitur,  quibus  contigerunt 
opes,  dicunt:  habeo  aurum,  habeo  argentum,  nou  autem  est  meum  opus,  m 
sed  tuum  donum,  Domine,  quod  tu  dedisti  per  meum  laborem;  Quautum- 
cunquo  autem  laborassem,  nisi  tu  dedisses,  nihil  habercm  etc.    Mundus 
autem  diversum  dicit:  Habeo  uxorem  formosam,  habeo  liberos  suaves. 
Cuius  beneficioT     Meo  nimirum;  Diguus  enim  sum,  qui  tales  habeam. 
Atqui,  inquit  Deus,  tu  cum  haec  praesumis.  mentiris.     In  Signum  eins  s* 
rci  faciam,   ut   moriantur  liberi  aut   corrunii)antur,  ut    uxor  aut   aegra 
decumbat  aut  flat  adultera  aut  rem  familiärem  dissipet  etc.    Alius  habet 


24  indueront]  teiitaruni   <S'  38  pugnant]  iiltuiitur  >'  39  abolealur]  eradiceliir  8 


In  XV  Psalmoa  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  2.  3)  247 

Hs]  Oeco[nomiam,  Pol[itiam;  cuiu.s  viit[ute?  Meae.  Es  solLicitus  talis,  sed 
turba,  ut  d[icas:  '2)aä  f)et  id)  nid)t  getneint.  Deb^es  d[icere:  Donum  dei  est, 
fruor  eo,  donec  D[eo  placLct.  Vel  si  abit:  Domine  deus,  eram  possessor 
doni,   'dedisti,   abstulisti'.      Sic   habes   pulch[ram   pacem,   alioqui   cum*'»''»'"' 

s   raax[imis  doloribLus,   Si  uon  fit.    Ideo  dicitur:  'Vanum'.    In.spice  omnes 

PolLitias;   Roma,   AthLcnae,  Aegyptiis,  ubiqLue  invenies  istum  versum. 

Sequitiir  altera  pars  psLalmi,  in  qua  docet  simpliciter  omnia  esse 

dona,  redarguta  nostra  stultitia  et  praesumpLtione.   Quomodo  faciendum,^-' 

cum  mea  sapLientia,  potLestas  non  perrumpit?     Si  CicLcro  hie,  Demo- 

10  sth[enes:  e^  l)at  mir  gefeit,  nihil  est  provectum  tanta  sap[ientia,  quanta 
in  corde  hominis.     [331. 176»]    Nihil  speciosius  eorum  consiliis,  nihil  effec- 


7  ps^almi  o  zu  11  am  oberen  Bande  der  Seite  steht  Fortuna 

Dr]magniflce  extructas  aedes.  Eum  si  quaeras:  unde  haec  habes?  cuius 
opera?  cuius  virtute  parasti  eas?,  Eespondet:  Mea.  Non.  Et  ut  id 
videas  verum  esse,  incendio  perire  eas  sinam,  aut  tu,  priusquam  iis  pro 

15  libito  fruaris,  morieris.  Alius  in  pace  gubernat  Eempublicam,  ducatum, 
regnum.  Cuius  virtute  ?  Mea,  inquit.  Non.  Et  ut  videas  id  verum  esse, 
permittam  excitari  seditionem,  bellum  aut  aliam  turbam,  ut  mireris 
et  dicas:  Quis  vel  suspicari  potuit  haec  futura  esse? 

Contra  hanc  praesumptionem  docet  nos  Psalmus,  iit  dicamus :  uxor, 

20  liberi,  familia,  opes,  pax,  regnum  etc.  sunt  dona  Dei,  iis  fruar  cum  grati- 
tudine,  quam  diu  Domino  placuerit  et  quam  diu  Dominus  dederit.     Si 
moritur  uxor  aut  liberi,  si  aliquid  publice  turbatur,  Domine  Deus,  eram 
possessor  horum  donorum,  tu  ea  'dedisti',  idem  tu  'abstulisti'  quoque.  *"''"• "' 
Libenter  igitur  feram  haue  iacturam,  tamen  alioqui  non  potuit  aeterna 

25  haec  esse  possessio  etc.  Animus  ad  hunc  modum  institutus  etiam  adversa 
bene  ferre  potest,  quae  impii  cum  maximo  dolore  ferre  coguntur.  Sed 
mundus  non  audit,  ideo  experitur  hoc,  quod  Psalmus  dicit:  Vanum  est 
vobis  mane  surgere,  et  simt  sibi  ipsis  carniflces  et  diaboli,  qui  se  ipsos 
affligunt,  et  frustra.     Merito.     Cur  enim  non  audiunt.     Intuere  igitur 

30  in  omnia  regna,  in  Respublicas  omnes,  quarum  historiae  extant,  Eoma- 
nam,  Atheniensem,  Lacedaemoniorum,  Thebanorum  etc.,  et  invenies 
imaginem  verissimam  huius  versus. 

Cum    dederit    dilectis     suis    somnum;    ecce    haereditas     v.3 
Domini    filii,    merces    fructus    ventris. 

35  Postquam  supra  satis  redarguit  praesumptionem  nostram  et  iUam 

affectationem  divinitatis,  accedit  iam  ad  alteram  ijartem  huius  Psalmi, 


16  inquit  fehlt  S 


248  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    i,Ps.  127,  3) 

Hb] tum,  sed  contrarinm.  Nihil  fiiit  ignar[um,  quantum  ad  humanas  res. 
CicLcro  tan  MäjÜid)  redien.  Si  hoc  fieret,  esset  pulch[errinia  respLubliea; 
sap[ientia  non  defuit.  SBov  an  felet§?  Praesumptio,  quia  volo  esse  opus 
sapLientiae.  Tanta  est  in  CicLerone  sap[ientia,  quanta  in  c^apite  bumano; 
sed  tua  sap^ientia  pertiuct  ad  alios  ho[mines,  qui  non  omnes  sunt  tuo  » 
capLite.  Invenies  centum  milia,  quibus  dispLÜcet,  vix  duos,  etc.  Sed 
ipsi:  mihi  videtur  consultum  opLtimum,  Si  sie  faciamuß;  quando  venit 
ad  rem,  minor  te  seqiiitur  et  maior  par.s  aufugit;  qui  te  seq[uuntur, 
fütnen  in  Iierjleib.  Sic  ego  cogLitabam,  cum  ELuangelium  inciperem: 
qLuamquam  causam  allein  auff  mid)  legt,  sie  cog^ito:  tarn  clara  necesLsitas,  lo 

Dr]  in  qua  docet  simpliciter  omnia  esse  divinae  benedictionis.  Nam  hoc 
demum  est  vere  docere,  primum  destruere  falsa,  post  aedificare  solida 
et  firma.  Poterat  enim  quaeri:  Quid  igitur  faciendum  est,  siquidem 
potentia  ac  sapientia  nostra  nihil  proficitur*  Sicut  in  Cicerone  videmus, 
in  quo  tanta  sapientia  fuit,  quanta  omuino  cadere  poterit  in  animuni  is 
humanum,  et  tarnen  nihil  illa  sapientia  profecit,  sed  sibi  et  aliis  obfuit. 
Ignorantia  certe  non  peccavit,  quod  ad  res  ipsas  attinet.  Eatio  enim 
\idere  potest,  quae  facta  sint  utilia,  quae  non.  Et  sicut  naturaliter 
comparare  inter  se  numeros  possumus,  quod  denarius  numerus  excedat 
quinarium,  Ita  potest  Cicero  certo  pronunciare  (quod  ad  res  ipsas  attinet),  «o 
quae  in  administratione  Eeipublicae  sequenda  sint,  quae  non.  Sapientia 
ei  certe  non  deest,  quae  est  creatura  Dei  bona.  Quid  igitur  deestt  Hoc 
Kcilicet,  quod  addit  praesumptionem,  quod  illara  administrationem  rei 
longe  difficillimae  putat  esse  opus  suae  sapientiao.  Quanquani  igitur 
sit  in  Cicerone  (sicut  ante  dixi  et  monimenta  (luoquc  eins  indicium  faciunt)  »s 
tanta  sapientia,  quanta  in  hominem  cadere  potest,  tamen  non  est  par 
Kuscepto  negocio.  Eatio  est,  quia  Cicero  accomniodat  sapientiam  suam 
ad  alios  homines  regendos,  qui  si  idem  sentirent  et  vellent,  quod  Cicero 
sentit  et  vult,  bene  se  haberet  res.  Sed  inter  centum  milia  vis.  unus  aut 
alter  est,  qui  probet  consilia  Ciceronis  et  idem  velit,  alü  omnes  diversum  »o 
aut  aliud  sequuntur  et  probant.  Hie  etsi  niultum  clamet  Cicero  et  res 
quoque  idem  loquatur,  suum  consilium  houestissimum  et  maxime  e 
Eepublica  esse,  tamen  maior  pars  vincit  meliorem  et  pauci  ii,  qui  Cicero- 
nem  sequuntur,  una  cum  ipso  auctore  in  discrimen  vitae  et  bonorum 
veniunt,  dum  pertinacius  sua  consilia  urgent.  " 

Ego  igitur  in  principio  causae  meae,  cum  contra  indulgentias  et  alios 
abusus  scrihcrem,  hoc  donuni  divinitus  dafum  halicbam,  (juoil  (antani 
causani  in  mc  iinum  rccipicbam  et  mihi  uni  sustinendani  auxilio  diviiio 
iudicabam  nee  putabam  fiducia  aliorum  quippiam  tentandum  esse,  alio- 

16  potuit  S 


In  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  127,  3)  249 

Hs]ut  impossibilc,  qnod  non  probetur  ab  omnibus.  Et  sequebatur.  Si  hie 
cogLitassem:  quia  let[arent\ir  audLitores,  ergo  g^e  e§  an,  —  Sicut  MuntzLC- 
rus  et  ein  seditionem  angevid)t.  Sed  sicut  PLaulus  docuit  me,  feci:  'Infflat.e.^ 
semetipso',  cap.  6.;  sap[ieiitia  mundi  non  sie  facit,  sed  S[piritiis  S[anctus. 
s  Cic[ero  et  DemosthLenes  q[iianiqiiam  eonsuleret,  hoc  factmi  AthLenien- 
ses  et  grecae  Civitates,  Non  volebant  tantum  in  se,  sed  in  ceteris:  nos 
secuti  Demosth[enem,  ilk  effecit!  Ita  Cic[ero  Eo[manum  impLerium: 
me  authore  fortimata  Koma.  5)a§  fjeifft  velle  facere  ex  d[ivino  dono 
praesumptuosum  opus.     Quando  interrogas,  quid  faciendum,  Num  non 

10  imperandum,   regendus  PopLulus,   ducenda  iix[or,    quaerenda  pecLunia, 


3  fecit  4  semptipso  8  dono  über  (opere) 


Dr]  qui  idem  mihi  aceidisset,  quod  Munzero  et  aliis  fanaticis  accidit.  Boni- 
tate  autem  causae,  hoc  est,  ipso  verbo  Dei  nitebar.  Id  sentiebam  ne  a 
portis  quidem  inferoium  everti  posse,  etsi  me  et  qui  mecum  sentiebant 
facile  per  tyrannidem  adversarü  possent  opprimere.     Ae  sane  bonitas 

15  causae  effecit,  ut  sequeretur  quoque  ingens  approbatio  omnium,  etiam 
illorum,  qui  nunc  nobis  sunt  infensissimi  bestes.  Hie  si  tam  stultus  fuis- 
sem  et  eogitassem  me  habere  infinites  meae  sententiae  suffragatores  ac 
fiducia  multitudinis  coepissem  aliquid  tentare,  sicut  Munzerus  fecit,  idem 
meus  quanquam  in  causa  meliore,  qui  illius,  fuisset  exitus.    Sed  malebam 

20    sequi  S.  Paulum,  qui  me  sie  monebat    Galata.  6.:   'Opus  suum  probet  ®oi-6. 4 
unusquisque,  et  sie  in  semetipso  gloriam  habebit  et  non  in  alio.'i    Ac 
prodest  hoc  praeceptum  etiam  in  politicis  causis  gravioribus  observare, 
ut,  si  quis  aliquid  magni  tentat,  nequaquam  id  faciat  fiducia  aliorum, 
sed  sibi  soli  id  sustinendum  esse  putet  et  ideo  divinum  auxilium  imploret. 

S5  Alii,  qui  amicorum  gratia  et  auxiliis  nituntur,  nunquam  de  divino  auxilio 
cogitant,  ideo  etiam  semper  habent  exitus  infoelices.  Sic  quidam  in 
Suevis,  cum  iam  ad  ultimum  supplicium  raperetur  ob  quaedam  consilia 
in  Republica  tcntata,  sapientissime  dixit:  S35a§  einer  allein  ntd}t  fonbte 
er'^eben,    baä   folt    er    jelbanber    Itgcn    laufen  ^    hoc   est,    nihil    fidu- 

30  cia  aliorum  tentandum  esse.  Propria  experientia  edoctus  vidit  infoeli- 
citer  tentari  ea,  quae  aliorum  fiducia  suseipiuntur.  Ut  autem  redeam 
[SBg.  T]  ad  institutum :  Cicero,  Demosthenes,  summi  viri,  non  putarunt 


11    Munzero,    Zwing!  lo    et  S  fanaticis    fehlt  8  11(12   Bonitate]    Fiducia  S 

12J16  hoc  bis  sequeretur]  aniraabar  earaque  sentiebam  tam  apertam,  veram  et  indubitatam 
esse,  ut  impossibile  esset  eam  ab  ullo  sano  impugnari  aut  everti  posse,  et  sequebatur  S 
19  quamquam   in   causa  meliore   fehlt  S  26(27  in  Sueyis   fehlt  S  28  tonbte  B 

29130  hoc  bis  esse  fehlt  S 

')  Erinnerung  Luthers  aus  der  Anfangszeit  seines  Wirkens.        ')  Wander :  erheben  1. 


250  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1510.]   (Ps.  127,  3) 

Us]mulgere,  atiricolare  etc.,  —  Sed  sie,  ut  Ijciil:  'Dabit';  las  ein  douum  bl[eü 
ben,  dicit  SLpiritus  SLanctus,  et  deinde:  'qui  sit  dil^ectus',  et:  'per  somnum'. 
3  partes:  donum  est,  amico  donatura  et  facilc  donatnra.  Breviter  respon- 
det  et  postea  declaLiabit  latius.  Qu[idquid  incipis,  teipsiuu,  vitam, 
maniirn,  lingLuam  debes  agnoscere  esse  donum  Creatoris.  Hoc  nemini 
datum  nisi  dÜLectis  suis.  Facies  et  idea  est  in  praesenti  vers[u:  qui 
non  sunt  dil^ecti  i.  e.  qui  possessi  divinitatc  nativa  vel  carnali,  qui  vol[unt 
facere,  ut  cogLitant.  [331.  ne*]  Uli  non  habcnt  donuin,  qui  non  agnoscunt 
donum.  Cicero  in  suis  libLris  sepe  fatetur  hoc  ImpLerium  Eomanum 
deos  ImmorLtales  fecisse.     Sed  revera  se  faciunt  deos  Im[mortales  viii- 


9  Romanum  o  10  über  fecisse  steht  partum 

Dr]  eum  negociorum  exitum,  qui  fuit.  Quod  igitur  res  aliter  cecidit,  quam 
ipsi  existimabant,  non  ideo  factum  est,  quod  parum  prudenter  con- 
suluerint  Eeipublicae,  sed  sua  ip.sorum  culpa,  quod  volebant  gloriari 
non  solum  in  semetipsis,  sed  etiani  in  aliis,  ut  cives  dicercnt:  Ecce  hunc 
sumus  secuti,  hie  gessit  illas  res  etc.  Sieut  testatur  versiculus  Ciceronis:  is 
O  fortunatam  natam  me  consule  Eomam.^ 

Haec  an  non  arrogantissima  vox  fuit  et  dignissima,  quae  exagitare- 
tur!  Ad  extremum  itaque  canebat  aliam  cantilenam,  sicut  apparet  in 
Epistola  ad  Octa\ium.2  Hoc  autem  est  ex  divino  dono  facere  opus 
superbiae  humanae  seu  potius  Satanicae.  »u 

Si  igitur  iam  Cicero  et  Demosthenes  rogent,  cum  sapientissima 
consilia  eos  fefellerint,  quid  faciendum  sit?  Sit  ne  obmittenda  sapientia 
et  abiiciendum  Imperium  etc.?  Respondet  Salomon:  Non.  .«cd  debetis 
imperare,  gubernare  Eempublicam  consiliis.  Sic  Oeconomum  iubet 
ducere  uxorem,  quaerere  opes,  colere  af^rum  etc.  Sed  sie,  ut  stet  hoc:  »s 
Dabit  dilecto  suo  per  somnum,  ut  verbum  (Dabit)  maneat,  hoc  est,  ut, 
quidquid  obvenit,  donum  esse  agnoscatur.  Item,  quod  dabit  ei,  qni 
est  dilectus,  et  dabit  quasi  per  somnum,  ut  sit  donum  donatum  amico 
et  facile  donatum.  Haec  est  summa  brevissime  exposita.  quam  postea 
latius  explicabit  per  partes,  ut,  quidquid  inspexeris,  teipsum,  vitam  so 
tuam,  corpus  tuum,  uxorem,  liberos,  paceni,  successum  etc.,  agnoscas 
esse  donum  creatoris,  nemini  dalum  nisi  dilecto  suo.  Facies  igitur  et 
Idea  mundi  est  in  praccedenti  versu,  nbi  non  sunt  dilecti,  sed  dementati 
homines   nativa   divinitale   et  carnali,   qui  omnia   suis   consülis   volunt 


/2  ideo  bit  est]  fit  ideo  S              13  volunt  S               14  dicaiit  S  ITjlS  Haec  ii« 

exagit«retur?  fehlt  8          18  itaque]  aiitoui  8           lOßO  opus  ii»  liumanae]  praesumptuosuni 

opus  .9            20   seu  bit  Satanicae  fehlt  S  34  Sic  bit  iubet  fehlt  S  35  uzores  5 
33134  dementati  liominea]  posseMi  S 

')  Juvenal  X,  Vii.  ')  Oben  S.  22<,  8. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  3)  251 

Hs]  b[iis  in  partu  et  conservatum.  Ibi  aiittam  Syllani,  (.'[atiliuam,  Ces[arem, 
ut  (iLicant:  Nos  non  sumus,  qui  fecimus.  Domim  habent,  sed  non  intelLÜ- 
gunt  esse  donum.  Nemini  est.  Si  diix[isti  uxLorem,  si  es  praedicator,  raagLi- 
stratus,  Esto  pnidens,  audi  VLerbum  et  intelligLe,  quid  sis.  Ecce  es  Dloc- 
5  tor,  theoLlogus,  paterfamilias,  \djxe\b  brann:  'Dedit'.  Dabit  et  ex  corde 
etc.,  i.  e.  quod  sit  donum.  Et  nullam  aliam  mercedem  a  te  requii-it,  quam 
ut  agnoscas.  Sicut  dicit  :n  sapientia:  'Non  pot[ui  contincre,  nisi  deusBeisti.g.si 
daret',  quod  servas  castitatem,  est  donum.  Et  lioc  ipsum  donum  est, 
nosse  hoc  esse  donum.    Si  scis,  quod  deus  dedit  magListratum,  si  fortunam 

10  liabes,  semper  donum  dLci,  non  virtus,  opus,  gloria  mea.  Dedit  Ces[ari 
fortunam,  spero,  quod  dicit:  Dominus  dat.  AudLimus  eam  celebrari  in 
quodam  dicto  et  facto,  in  vict[oria  E^egis  Gal[lorum  dixit  donum  dei. 
Qui  dei  nomen  nominat  recto  et  ascribLit  opus  deo  opifLici,  habet  pro- 


6  nulluni  zu  7  Sapiientia  r 

Dr]  regere  et  efflcere.    Hi  nullum  habent  donum,  quia,  et  si  habent,  tamen 

15  non  agnoscunt  tanquam  donum  nee  dicunt:  Haec  Deus  dedit.  Ac  licet 
Cicero  et  alü  Philosophi  interdum  illas  res  dona  Dei  esse  significent, 
tamen  non  credunt,  sed  ex  se  Deos  quosdam  faciunt  ac  creatores,  qui 
suis  consilüs  mimierint  Eespublicas,  Imperium  propagarint,  imminentes 
turbas  caverint  etc.    Hac  praesumptione  provocant  Deum,  ut  immittat 

20  Annibalem  aUquem  aut  Pyrrhum  aut  intestinum  bellum  excitet  per 
Syllam,  Pompeium  aut  coniurationem  nefariorum  hominum  per  CatiU- 
nam,  ut  sie  agnoscant  se  non  esse  gubernatores  tantarum  rerum.  Sic 
habent  etiam  impü  dona  Dei,  et  si  non  intelligant  esse  dona.  Nos  autem 
debemus  id  discere,  ut,  si  duxisti  uxoreni,  praefectus  es  Eeipublicae  aut 

26  alicui  alii  negocio,  Bene,  esto  prudens,  audi  Verbum  Dei  et  intelMge, 
quid  sis,  quid  non  sis,  uxorem,  liberos,  familiam,  opes  etc.  orna  hoc 
titulo,  quod  Dominus  ea  dedit,  hoc  est,  sentias  ex  corde  esse  dona  Dei, 
quae  Deus  dedit,  neque  aliud  pro  üs  exigit,  quam  ut  grato  animo  agnoscas 
esse  sua  dona.    Verum  hoc  ipsum  agnoscere  etiam  est  donum  Dei,  sicut 

30  dicitur  Sap.  VIII.:  'Scivi,  quod  aUter  non  possem  esse  continens,  nisiüBci«ft'.2i 
Deus  id  daret.'     Hoc  autem  ipsum  erat  summa  sapientia,  scire,  cuius 
esset  hoc  donum. 

Qui  igitur  certo  statuit  uxorem,  liberos,  Magistratum  etc.  esse  dona 
Dei,  is  non  inlfatur  successu,  quia  seit  donum  Dei  esse,  non  suum  opus, 

35  non  virtutem  et  gloriam  suam.  Sic  spero  Carolum  Caesarem,  cui  Deus 
insignem  fortunam  donavit,  sentire,  quod  tot  ac  tantae  res   praeclare 


14  et  bii  tarnen  fehlt  S        16  esse  significent]  appeUent  S         26  Adscribe  ad  uxorem  S 
26J27  orna  bi»  ea]  Dabit  aut 


252  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  127,  3) 

Hs]  pk'ium  (Icum,  et  spero,  quod  vincet  TLiucam,  qiiia  dicit  douum.  Sic 
(£l)cman  qiiaudo  agLnoscit  donum,  tum  habet  pmam  et  solidam  letitiam 
^iotii.siin  ux[ore  et  libLCris.  Si  aiifert,  dicit:  donum  dei  fuit,  'Dominus  dedit' 
etc.,  nu  ev5  roeg,  carebo;  talis  non  laborat,  non  'mand^ucat  afflLictionis 
pa^nem'  etc.,  sed  'dormit',  quia  est  ille  'dÜLCctus',  quem  deus  dilijr^it  et 
dat  ei,  quasi  dormiat.  Verbum  apud  gentÜLCS,  quod  'dormienti'  etc. 
Vtrg[ilius:  fata  regunt  orbem  etc.  Alii  f^abcn«  bejjer  angriffen  etc.  PapLa 
habebat  CLCsarem  nostrum  pro  fatuo,  Veneti  irriserunt,  Klcx  Franciae 
contempsit.  Pap[a  habLcbat  phis  sapLientiae  in  uno  dig^ito  quam  25 
CLCsares.  lam  etc.:  habet  fortLunam!  Sed  sero,  tarde.  Ipse  habet  istas 
victOLiias,  potentias,  glorias  somniando,  quia  spero,  quod  intelligLat 
donum  esse,  ut  dicta  et  res  ostendunt.    [81. 177»]  Ideo  Qljctä  im  fo  Ieid)t 


Dr]  per  suos  gestae  non  sua  aut  suorum  industria  solum,  sed  Deo  donante 
ita  gestae  sint,  sicut  fertur  de  eo,  quod  iiraeclaram  illam  victoriam, 
quaudo  Eex  Galloruni  ad  Papiam  caplus  est,  soll  Deo  acceptam  retulcrit.^  ii 
Sic  maritus  ita  iustitutus  habet  puram  laetitiam  in  uxore  et  liberis,  quia 
sentit  ea  Dei  dona,  et  fruitur  iis  cum  gratiarum  actione,  quam  diu  Deus 
concesserit;  Si  iterura  aufert  ea  Deus,  aequo  animo  fert,  non  hiborat, 
non  edit  panem  afflictioni.s,  sed  dormit,  quia  est  ille  'dilectus',  cui  favet 
Deus,  et  vivit,  ac  si  dormiat,  eique  tanquam  dormienti  rete  trahitur,  so 
s.iim.  I,  a  sicut  de  Timotheo  dicebant.  Nam  viderunt  Gentes  quoque  fortimam 
dominari,  sicut  Poeta  dicit:  Fata  regunt  orbeni.^  Causam  tarnen  nescie- 
runt,  cur  .sie  fieret,  quod  sapientissimi  fallerentur  et  aliis,  qui  nullam 
sapientiae  laudem  singularem  haberent,  omnia  cederent  ex  sententia. 
Cum  primuni  Imperium  ad  Carolum  Caesarem  nostrum  invictissimum  2» 
delatum  esset,  mira  erat  omnium  de  eo  desperatio.  Papa,  üallus,  Veneti 
ridebant  nos  admiratione  suae  sapientiae,-  cuius  nihil  in  Carolo  simile 
A-idebatur.  Quid  auteni  fit?  Sapientia  illa  admirabilis,  de  qua  liostes 
Imperii  gloriabantur,  turpiter  confuuditur,  (.'arolus  ubique  triumpjuit. 
Clamant  igitur  et  convicii  loco  obiiciunt  ei  fortunam,  quod  habeat  istas  10 
glorias  non  ex  se,  sed  quasi  dormienti  cimcta  obveniant.  Verum  tu  vide, 
unde  ista  fortuna  sit,  et  invenies  esse  donum  Dei.  Id  (piia  t'arolu.s  in- 
tcUigit  (ut  spero),  et  testantur  id  tum  facta  tum  dicta  eins,  ideo  diligitur 
a  Deo  et  sicut  Psalmus  dicit:  'Dilecto  dantur  omnia  quasi  per  somnum.'^ 
Quod  si  aliquando  (quod  Deus  proliibeat)  sinistrc  ali<|uid  acciderit,  si  « 


13  per  8UO8  fehlt  S  20  eique]  et  S  2/  sicut]  sie  U         diount  S  30  fortu- 

nam divinitus  donntnm,  quod  S 

')  Rankt,   TktiUche   öench.  im  Zeitalter  der  Ref.,  4.  Buclt,    t.  Kap.  ')  W"v« 

Aen.  1,  261  f.;  3,  306;  6,  709.  •)    Vgl.  U.  A.  Tiachr.  2,  3639a. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  127,  3)  253 

Hs](iti  (lormiendo,  habet  omnia.    Sic  nniciiiqiie,  si  intelLÜffit  doniim;  si  etiam 

uLicI:  'Denn  dedit!'  Is  fruitm-  rebus  et  cjeneiift  feiiiev  (jeijcIjLaft,  Gene.  l.f'OToi'cV.is 
3Jft  et  t[rmft  et  dLicit  deo  g[ratias:  domine  deus,  donum  tuum  est.  Si 
pei'it,  — :  tuiim  fiiit  et  itenini  tuum,  et  habet  pacem,  quia  Impii  habent 
5  'pLanem  affl[ictionis'  et  irrequieti.  Pius  non  solum  dormit  in  nocte  sed 
t[Oto  tempore  vitae,  Ie|[t  ßfjen,  ut  deus  mac^t,  fruitux  donis  et  sinit  se 
instrumentum  et  dat  deo  gloriam,  ille  dormit  et  habet  omnia  tan- 
quani  in  quiete,  ocio  et  omnia  faciendo  nihil  facit  et  nihil  faciendo 
omnia  facit. 


29.  lulii 


'Ecce  hereditas  domini  fllii,  fructns'  etc.  Cepimus  alt^eram 
partem  huius  psalmi,  ubi  damnatiir  sap^ientia  humana.  Docuit  veram 
causam  et  principium,  datorem  et  gub[ernatorem  PLolitiae  et  oecoLUO- 
miae,  scilicet  ipsiim  D[eum.  Paucis  VLcrbis  dixit:  'Dat  amico  in  somno 
vel  per  somnum',  ut  iste  somnus  referatiir  ad  ocium  et  quietem  con[Sci- 
15  entiae  vel  animi,  Non  C[arnis  vel  corporis;  laborandum  et  sudandum, 
sed  leta[ndum  et  üdLendum  con^scientia  in  benedictione  divina,  quia 
scripi^tum  Gen[esi,    quod  omnia  nostra   sint   et   constent  bLcnedictione 


Dr]est  ChrLstianus,  dicet:  'Dominus  dedit'  tamdiu  successnm,  'iam  aufert,  $.1061,21 
sit  nomen  Domini  benedictum.'     Sic  pius  fniitur  rebus  et  dominio  illo 

20  concesso  a  Deo  Gen.  II.     Edit,  bibit,  dormit,  delectatur  uxore,  überis,  i.sbi(>(ci,28 
opibus  cum  gratiarum  actione,  dicens:  Domine  Deus,  tuum  est  donum, 
tuum  fuit  donum;  Si  eripis,  iterum  est  tuum  etc.     Sic  est  animus  vere 
et  pie  quietus  et  tranquillus.     Impii  autem  habent  panem  afflictionis 
et  ne  noctu  quidem  dormiunt.    Pius  autem  non  solum  noctu,  sed  in  tote 

SS  tempore  vitae  suae  dormit,  hoc  est,  est  ocioso  animo  et  in  regno  quasi 
in  molli  lecto  quiescit,  summam  gubernationem  concedit  Deo  ac  fruitur 
donis  eins  et  seit  se  esse  instrumentum  Dei,  atque  ita  omnia  habet  tan- 
quam  per  somnum  in  ocio,  dans  Deo  gloriam,  et  nihil  faciendo  facit 
omnia,  ac  faciendo  omnia  nihil  facit. 

30  Sic,  postquam  supra  satis  damnavit  praesumptionem  sapientiae  et 

virium  humanarum,  docet  tandem  veram  causam  et  principalem  domi- 
num et  gubernatorem  Poütiae  et  Oeconomiae,  scilicet,  ipsum  Dominum. 
Est  autem  mira  brevitas:  Dat  amico  suo  per  somnum.  Somnus  vero, 
de  quo  dicit,  referendus  est  ad  ocium  et  quietem  animi  vel  conscientiae, 

35  non  ad  ocium  carnis  et  corporis.    Laborandum  est  corpore  et  sudandum, 

sed  in  laeta  conscientia  ac  flducia  benedictionis  divinae,  sicut  in  Genesii.moiei.as 
scriptum   est   Omnia   nostra   constare   benedictione  divina,   non   nostra 
cura.     Iam  pergit  et,  quae  breviter  exposuit,  latius  expUcat  eo  ordine, 

29  nil  B 


254  In  XV  Psalmoa  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  127,  3) 

Hb]  divina,  non  nostro.    Seqiiitur  nunc.     Et  iterum  servat  ordLinem,  quem 
a  principio:  1.   OecoLnoniia,  postea  Pol[itia. 

De  OecoLUomia  dkit  sie:  'Ecce'.  rhr^asi.s  est  EbLraica,  cuius  natura 
est  histeron  pro[teron,  praedicatum  ante  subiectuni  ponere:  'Ecce,  fllii 
sunt  hcreditas  dLomini,  Ecce,  f^ructus  ventri.s  est  merees'.  Sic  est  clarius.  » 
Sut.  i,42lmpossibile  fuit  intelLÜgere  Imnc  psalmum  in  latLina  lingua.  'FLructus 
venLtris'  de  b^eata  viig[ine.  Sunt  vocabLula  et  locutio  d^ivina.  Sicut 
scripLtura  loquitur  de  rcb[us,  sie  ipse  etiam.  Ecce,  est  sap[ientia,  re- 
gLula,  modus  de  OeeoLnomia:  Filii  sunt  hereditas  divina  vel  dei  d^onum, 
fruetus  et  qLuidqiiid  nascitur  ex  ventre,  est  merees,  i.  e.  donum.  1.  po-  lo 
nit  in  masculLimim  gLcnus,  postea  voeat  'f^ructum'  etiam  femelLlas  et 
quaseunque  generationes  et  praceipLUC  de  homine:  quod  sunt  p[atres 
et  matres,  non  sunt  humani  operis  sed  divini.  [581. 177 *>]  Mulier  non  habet 
ex  marito,  quod  gravida,  licet  habeat  per  maritum  et  maritus  per  uxLorem, 
i.mo(ci,88tamen  e.st  donum  dei,  quia  TexLtus:  'Creavit  eos  masc[ulum'.  Non  sunt  js 
sui  autliores,  flctores,  sed  creature  tam  masLCulus  quam  feLmina.  'Et 
benedix^it:  Creseite'.  Ex  isto  tex^tu  fleuft  iste  versus,  quod  deus  dat 
benedictionem;  non  est  operis  nostri,  sed  benedictio  d^ivina  liabere 
filios.  Alias,  prolem,  esse  PLatrem,  matrem.    Hoc  mundus  non  obscrvat. 


8  sie]  sicut  14  maritus]  niaritum  19  filios,  Alias]   filios  as 

Dr]  quem  supra  servavit,  ut  piimum  de  Oeconomia,  post  de  Politia  dieat:   so 
Ecce  filii  haereditas  Domini  et  iiuctus  veutris  est  merees.    Est  miiabilis 
obscuritas  in  hoc  versu  vitio  interpretis,  nee  possibile  est  intelligi  eum 
ab  homine  Latino.    Xon  scduni  enini  voeabula,  sed  et  phrasis  est  divina, 
qua  Spiritus  sanctus  et  sciiptura  utitur.    Sententia  igitur  haee  est:  Ecce 
haec  est  sapientia,  regula  et  modus  recte  sentiendi  de  Oeconomia,  quod  sj 
filii  sint  haereditas  divina,  id  est,  Dei  donum,  et  quod  fruetus  ventris, 
hoc  e.st,   quiequid  ex   ventre  nascitur,  est  merees,  id  est,  donum  Dei. 
Non  est  autem  valde  inepta  sententia,  si  primo  loco  differentiae  causa 
filios  aeeipias  masculinum   seüicet  genus,  secundo  fruetum   ventris,  id 
est,  femellas  omnium  animantium,  potissimum  tamen  hominum.     Eedit   ao 
enim  res  eodem,  nempe,  ((uod  patrem  et  nuitrem  esse  non  sit  humani 
operis  sed  divini;  Et  quanquam  maritus  generet  per  uxorem,  uxor  autem 
impregnetur  per  virum,  tamen    utrunque   sit    donum  Dei  et  benedictio 
i.TOolM,«?  divina,  sicut  textus  dieit:  'C'reavit  Dens  ma.sculimi  et  lniiuinam.'   Cieavit 

dicit,  ut  significet,  (niod  non  sint  sui  ipsorum  rectores  et  flctores,  sed   ss 


31  haereditas  Domini  filii  S  fruetus  vontris  est  merees]  merees  fruetus  ventris  S 
28  autom  valde  fehlt  S  diflerentiae  causa  fehlt  S  ji  res  fehlt  S  33  impregnetur] 
sit  gravida  <S' 


lu  XV  Psalmu3  graduum.    1532/^3.    [1540.]    (Ps.  127,  3)  255 

Hs]si  etiam  vid[et,  quia  est  quotLidianum  beneficdum.  Ideo  vilescit  et  ita, 
ut  videamiu"  esse  porci  et  nihil  ciu'are,  ut  cet[era  aninuüia;  Tilios':  singu- 
lariter  est  copulatus  sexiis  cum  sexu,  non  ijromiscue  ut  beluarum.  D^ei 
donum  esse  PLatrem  vel  mLatrem,  habere  prolem,  sive  maSLCulinam  vel 

5  feLinininam.  Nemo  arroget  sibi  se  fecundare  raulierem.  Non  praesumat 
nuilier  se  concipere  ex  sanitate,  quia  multae  steiiles,  ut  ostendat  deus, 
benedictionis  dLivinae.  Copulantur  quandoque  fein,  iunge,  \d)on  leule, 
magni  PLrincipes  et  opulentis[simi  non  habent,  si  etiam  crucientm'.  Alii, 
qui  non  habent  panem.    Ista  vox  vel  tt)[OVt:  ()ev  £)at  mtrs  bejd)eit.    Ex 

10  lacob  venit,  dicuntur  quidem:  ®ot  dedit;  sed  pauci  intelLligunt  et  obs ->•'■'!»(« s«. 21 
curata  misera  Ub[idine  CLarnis  et  aliis  feditatibLUS  e[arnis  et  ealamitati- 
bus,  peri[culis,  sudorib[US;  ista  obscurant  benedictionem,  ut  non  vid^ea- 

12  obscurat 


Dr]  quod  tam  masculus  quam  foemina  siut  Dei  creaturae.     Deinde  addit: 

'et  benedixit  eis:  Crescite  et  multiplicamini.'    Ex  hoc  Genesis  loco  manati"''»tM,28 

15  liic  versiculus  Psalmi.  Nam  quod  Deus  dat  liberos,  hoc  non  est  operis 
nostri,  sed  est  benedictio  divina.  Quauquam  auteni  mundus  hoc  ex- 
peritur,  tarnen  neque  intelligit  nee  observat;  quia  enim  illa  procreatio 
soboUs  est  quotidianum  beneflcium,  ideo  vilescit.  Sic  mundus  tanquam 
porci  in  coeno  studiorum  ac  voluptatum  suarum  volutatur  et  haec  summa 

so  Dei  beneficia,  in  quibus  vivit  et  ambulat,  neque  agnoscit  nee  mirat. 

Observandum  autem  hoc  quoque  est,  quod  non  ita  promiscue  bene- 
dixit Deus  homini,  sicut  alüs  bestiis  benedixit,  sed  peculiari  benedictione 
horainem  ornavit,  ut  eo  facüius  credamus  donum  Dei  esse,  habere  filios 
et  flüas;  neque  sibi  arroget  maritus,  quasi  ipse  foecundet  uxorem,  nee 

25  uxor  sibi  arroget,  quasi  concipiat  naturali  et  propria  quadam  sua  virtute, 
sed  discant  esse  haec  opera  vere  divina.  Ideo  etiam  accidit  nonnunquam, 
ut  sanae  et  formosae  muUeres  robustis  et  sanis  maritis  coniunctae  in 
magnLs  opibus  et  deücüs  tamen  sint  steriles,  ut  videlicet  ostendat  Deus, 
benedictionis   suae,  non  humanae   virtutis   aut  naturae   esse  parere  et 

30  gignere.  Contra,  alius,  qui  vix  contra  famem  se  defendere  potest,  plenas 
aedes  sobole  habet.  Eecte  igitnr  dicunt  Germani  nostri,  cum  de  liberis 
loquuntur:  Unfer  ^(iffi'^  ®ott  I}at  mir  et)n  ünb  hefdieeret,  Deus 
largitus  est  mihi  Uberos.  Hoc  verbum  quanquam  omnibus  in  ore  Sit, 
pauci  tamen  sunt,  qui  admirentur  istam  benedictionem  aut  intelHgaut, 

35   propterea,  quod  oscurata  sit  misera  illa  voluptate  et  aliis  foeditatibus 


15  liberos]  benedictionem  S  16  divina  habere  liberos  S  17   enim  fehlt  S 

20  in  his  ambulat  fehlt  S  24  quasi  bis  foecundet]  se  foeoundare  S  25  quasi]  quod  <S 

26  discat  S  55  voluptate]   libidine  camis  S 


256  In  X^V  Psalmos  graduura.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  127,  3) 

Hs]  tur  bLenedictio  sed  maledictio,  quia  filii  iiiobLedientes,  filii  emoriuntur 
et  relinq^uiint  patre.s  orbos  et  patres  relinq^uunt  orphanos.  Ideo  refert 
nos  S[piiitus  s^anctus  ab  istis  spectris  calLamitatum,  labLorum,  pericu- 
lorum  et  iubet  intueri  ipsam  .sub.stantiam  coniugu,  quae  est  bLenedictio 
divina.  Et  sie  vult  nos  vincere,  quod  debLeamns  ab.sorbLere,  qLuidquid  » 
est  calLamitatis,  per  illam  bene[dictionem  excel[lentem,  qua  creavit 
te  masLCulum,  feminam,  filium,  ut  praeponderet  substantiam  actibus; 
quia  tales  .sumus:  .si  alicui  daret  per  omnia  .sanum  corpus,  et  tantum  1 
jri}lüev,  niliil;  [331. 178»]  ut  dicitiir:  Si  c^en  9{om  tru^  etc.,  illa  natiu-a  carnis 
nostrae.  Est  magnus  labor  et  sudor,  jolt  mid^  Jool  auff§  maul  ^cl)laf)cu  «> 
et  flud)en  et  obli[vi.sci  omnium.  Sic  filii  parentib^us  faciunt,  non  cogLitant, 
quoties  niater  vigÜLaverit  et  patrjs  infinites  labores.  Si  semel  cedit, 
abit.  Si  adultos  libLcros  videret  mori.  Iste  calLamitates  obscurant  istam 
benedictionem,  bae  tf)ut  Satan  et  peccatum.  SLpiritus  s^anctus  auteni: 
spectandum  douum  et  author  et  verbum  ilhid  bene  inculcandum:  'Bene-  u 
dixit  eis',  quod  sit  bLenedictio  divina.   Si  hoc,  jo  gerat?',  toies  roolLle.   Ego 

6  exelLlentem  9:  (140)  178  13  adaltus 

Dr]carni.^,  nempe  calamitatibus,  periculis,  sudoribus,  laboribiis  etc.  Haec 
ita  obscurant  benedictionem  divinam,  ut  non  benedictio,  sed  maledictio 
potius  \ideatur.  Nam  cum  aut  filü  sunt  inobedientes  aut  uxor  immorigera 
aut  moriuntur  parentes  et  relinquunt  liberos  orphanos  aut  moritur  m 
uxor  etc.,  Videtur  maledictio  superare  benedictionem.  Ideo  revocat  nos 
Scriptura  sancta  ad  se  et  iubet  nos  intueri  ipsam  rem  et  substantiam 
coniugii,  quae  est  benedictio  divina,  ut,  dum  in  eam  inspicimus,  absor- 
beamus,  quidquid  est  calamitatis  et  miseriarum  in  coniugio. 

Cernitur  autem  hoc  in  loco  infirmitas  et  incredulitas  nostra.  Eins-  » 
modi  enim  ingenio  sumus  omnes,  ut  uno  incommodo  plus  moveamur 
quam  centum  commodis  aliis.  Sicut  videmus,  si  cui  corpus  sanum 
contigit,  magis  dolet  de  imo  ulcere  in  genu  aut  cubito  exorto,  quam 
laetetur  de  totius  corporis  reliqui  incolumitatc,  iuxta  Germanieum  pro- 
verbium:  Si  quem  in  humeris  tuis  Eomam  usque  deferas  et  leviter  modo,  so 
cum  de  humeris  deponis,  offendas,  omncm  gratiam  pcrire.^  Sicut  ccr- 
nimus  in  iiigratis  liberis  quoque,  qiios  niaxiniis  hiboribus  et  sumptibus 
postquam  educarunt  parentes,  aut  mortem  parentum  expectant,  aut 
inobedientes  flunt  obliti  omnium  bencficiorum.  Ad  hunc  nu)dum  in 
coniugio    quoque    flt,    ut    oliscin'etin-    benedictio    maledictionc.      Quare   k 


W  Nani  cum  felttl  S        Aut  eiiim  S        21  Videtur  maledictio]  ut  maledictio  videatur  £ 
22  Hd  au  fehlt  f)  32  ingratiu  fehlt  S  33  cxpcclunl  et  uptaut  /9 

')   Wander:  Rom  Tl. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  127,  3)  257 

Hs]admirabor  et  delectLabor  in  benedicente  domino,  certus,  quod  plaLceat 
istud  VLitae  genus  deo  et  quod  sit  eius  opus  proprium ;  fllius  meus,  uxor, 
maritus  meus  est  donum  divinum,  al§  dudum  donum  divinum.  Sic  im- 
raiscendo  bLcnedictionem  dLivinam,  tum  absorbebuntur  et  facilius  feren- 

i  tur  omnia  mala  et  molestiae. 

Hoc  non  possunt  statuere  gLentes,   vagantur  bis  cogLitationibus: 
duxi  ux^orem,  fit  mihi  ut  pcrco,  |etien§  in  casum  et  fortiunam,  et  volunt 
educare  etc.   ®a§  finb  consilia  hLumana,  unde  mala,   ßevocat  ad  textum>-3«off  i.s« 
G€nLesis,  ut  doceamur  nostra  corpora  esse  creaturas  d^ei  domini.     Si 

10  masculus,  etc.  Si  hoc  observaLveris,  minus  curabis,  si  quid  mali  accidLat, 
et  certo  persuadLeberis  placere  deo  ofLficium  tuum  maritale  et  qLuidquid 
facis  in  oecoLUomia,  et  dicis  esse  benedictionem  divinam,  qLuidquid 
facis.    Sic  uxor.   Hie  observes,  cur  'f^ilios'  hie  vocat;  non  inspicit  tantum 


9  docemor 


Dr]  Spiritus  sanctus  benedictionem  pulchre  amplificat,  ut  in  Dominum  potius 

15  et  in  auctorem  ac  creatorem  respiciamus  quam  in  illas  molestias,  quibus 
sanctissimum  vitae  genus  obruitur.    Hoc  igitur  verbum  nobis  inculcemus 
et  in  eo  haereamus,  quod  in  Genesi  legitur:  'Et  benedixit  eis.'  Hoc  verbo  i.9Rotei,j8 
confirmemus  nos  contra  illa  mala  et  dicamus:  Si  est  benedictio  Dei  hoc 
nostrum  vitae  genus,   laetabor  in  benedicente  Domino,  sive  bene  sive 

20  male  cedat,  et  credam  ei  placere  hoc  opus.  Scio  enim  dona  eius  esse 
uxorem,  liberos,  domum,  familiam  etc.,  ut  hunc  titulum:  Donum  Dei 
est,  Omnibus,  quae  habes  et  possides,  inscribas  et  immiscendo  bene- 
dictionem ac  maiestatem  divinam  tuo  vitae  generi  absorbeas  omnes 
calamitates,  pericula  et  molestias  omnes. 

SS  Gentes  autem  et,  qui  carent  verbo  Dei,  nihü  minus  quam  hoc  statuere 

de  coniugio  possunt,  Sed  existimant  coniungi  maritum  et  foeminam  casu 
ac  liberos  eis  nasci  sicut  porcis.  Eos  cum  habent,  educant  in  magnam 
spem  opum  et  bonorum.  Verum  plaerunque  accidit,  ut  summorum  homi- 
num  liberi  maxime  degenerent,   Sicut  multa  exempla  ostendunt  non 

so  solum  in  historüs  sacris  et  Gentium,  sed  etiam  in  hac  quotidiana  vita. 
Spiritus  sanctus  igitur  nos  revocat  ad  verbum  Dei,  quod  in  Genesi  est, 
ut  discamus  nostra  corpora  non  esse  nostra,  Sed  si  es  masculus,  ut  sentias, 
quidquid  in  te  est  masculinum,  esse  donum  Dei,  sie  liberos  esse  Dei 
donum,  non  tuum  opus.     Tu  igitur  mane  creatura  Dei  et  persuade  tibi, 

35  Deo  placere  tuum  masculinum  corpus  et  vitam  tuam;  tum  potes  sine 
molestia  singulari  üs,  quae  Dens  dedit,  scilicet  vita,  uxore,  liberis,  opibus 
frui,  et  cum  bona  conscientia.    Et  siqua  inciduint  molesta,  ea  quoqtie 

24  omnes  fehlt  S  31  nos  Igitur  B  32  ut  sentias  fehü  S  33  Dei  donum  S 

Sut^etS  SDerfe.    XL,  3  17 


258  In  XV  Psalmos  gradunm.  1532/33.    [1540.]   (Ps.  127,  3) 

Hsjfilios,  sed  qLuidquid  ad  filios  pertinet.  Qui  creavit  f[ilios,  creat  etiam, 
vrnde  alantur.  Si  non  habLcrent,  unde  viverent,  non  essent  filii  nee  pa- 
rentes.  Uni  dat  opulenter,  alteri  minus,  tarnen  non  fit,  ut  fame  pereant. 
Generali  administ^ratione  d[ivina  omnes  filii  afferunt  secum  pascum  et 
vestem.  [S3l.  HS*)]  Nota  quaedam  exempla*,  sed  üla  non  tollunt  regulam 
ut  monstra  et  portenta  et  plage  divinae.  Aliud  est  loqui  de  irato  deo 
et  gubLcrnante  et  regente.  Valent  pueri  utcunque  mediarum',  prineipum 
sunt  bleid),  econtra,  quia  sunt  dLivinum  donum;  ipse  dedit  et  creavit, 
ergo  dat  etiam,  quae  sint  fLÜiorum  et  quibus  carere  non  possunt.  Sic 
i.TOo(ei,wf.in  GenLCsi,  ubi  creavit  omnia,  edif ^icavit  domum  homini,  antequam  homo 
creatus.    Ostendit,  quod  voluit  pater,  gubemator  esse  et  alitor.    Quando 


2  viveret        nee  non  6  über  exempla  tteht  nt  Hiero[n3^ns' 

')  Hieronymus,  Commentarius  in  Ezeeh.  lib.  II,  52;  Migne  25,  54.    Vgl.  auch  Klaget 
Jer.  2,  20.         ')  Erg.  feminarum,  d.  i.  mittelmäßiger,  schwächlicher  Frauen, 


Dt]  superare  potes  comparatione  reliquorum  donomm,   quae  multo  plura 
in  tuo  vitae  genere  invenies  quam  incommoda. 

Porro  vocat  filios  non  solum  fructum  ventris,  sed  quidquid  ad  liberos 
alendos,  educandos,  vestiendos  et  curandos  requiritur.     Nam  qui  dat  n 
liberos,  etiam  una  dat  et  creat,  quo  alantur,  alioqui  non  possent  diu 
durare  filii.     Dat  igitur  üla  Deus  huic  opulenter,  illi  minus  opulent«r, 
ita  tamen,  ne  quisquam  fame  pereat,  nisi  cum  peculiariter  tentat  aliquos. 
Generali  autem  actione  divina  et  communi  afferunt  nati  liberi  secum 
victum  et  amictum,  ne  per  inopiam  pereant.      Quanquam  aliquoties  » 
accidit,  ut  prae  famis  impatientia  natos  vorarint  matres,  non  tamen 
uno  et  altero  exemplo  tollitur  regula;  haec  enim  fuerunt  singularia  exempla 
irae  Dei  et  plagae  divinae.    Aliud  autcm  est  loqui  de  Deo  irato  et  immit- 
tente  piagas.  Aliud  loqui  de  Deo  gubcrnante  et  regente  nos.     Quare 
videmus  liberos  eorum,  qui  aqua  et  pane  misere  victitant,  optima  esse  » 
habitudine  corporis  et  nitidissimos,  Econtra  multorum  liberos,   qui  in 
maximis  opibus  ac  deliciis  vivunt,  quasi  umbras  incedere  et  foede  pal- 
lescere.    Quare  hoc  T    Quia  filii  sunt  donum  Dei,  quos  ipse  Deus  creavit. 
Dat  igitur  una  etiam  illa,  quibus  carere  filii  non  possunt,  Sicut  ostentlit 
nobis  prima  hominis  creatio.    Priusquam  enim  Adam  flngitur  ex  t<'rra,   m 
ipse  Deus  conditor  terram  ei  instruit  tanquam  domum,  in  qua  habitet, 
Nee  eam  domum  relinquit  vacuam  et  iuanem,  sed  omni  genere  opum 
et  deliciarum  ornat,  ut  nobis  posteris  Adae  ostenderet  se  patrem  nostrum 


16  requiritur]  attiuet  S        16  pouunt  B         18  Untat  A         20  Quanquam  autem  SB 
32133  fuerunt  bis  ut]  «unt  S  2712H  et  iu  palluscere  fehlt  S 


In  XV  Paalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,  3)  259 

Hslpuer  natxis,  quid  potest?  NuUus  sensus  hie,  flud)§  t)le  Da|tor:  ubera 
matris,  fud)en  et  !eÜer  beftelt,  mater,  aneilla,  bab,  roarm',  betliu  et  l)uUe. 
'Filii',  'fLiuctus  VLcntris':  non  tantvmi  substantia  filii,  t)anb  et  bein,  leib 
et  fLCel,  sed  QLuidquid  ad  filium  pertinet.    Sic  uxor  et  maritus,  i.  e.  con- 

5  iugLium,  ad  quod  liabitaculum,  focus,  mensa  pertinet.  Qui  hoc  donum 
habet  sive  opiÜLenter,  tenuiter,  tarnen  est  dei  donum.  Et  hoc  ipsum 
satis,  quod  scias  dLivinum  donum.  ©§  nintpt  einer  tontertULeilen  a  prin- 
cipe parvum  do^num  et  estimat  animum  donantis  plus  quam  donum. 
Sic  qLuamquam  mihi  exigua  faculLtas,  tarnen  8um  maritus,  pater,  habeo 

10  prolem,  sufficit  mihi  vol^untas  d^ei  et  benedictio,  scio,  quod  faveat  mihi. 
Sic  crescit  beneficium,  quamquam  tenue,  si  copuletur  cum  bLcnedictione 
divina.  Ideo  Dens  incamandus  in  sua  beneficia,  timi  fiunt  magna.  Filii 
Sunt  benedictio  dLivina,  fLructus  ventris  est  donum  dLivinum.     Gra^m- 

Dr]fore   et  gubernatiirum   nos   ac   abunde   suppeditaturum   omnia,   modo 

15  credamus. 

Sic  dum  adhuc  in  utero  matris  vivit  foetus,  aUtur  sine  ullo  suo 

opere  et  cura  a  solo  Deo.    Quid  enim  faceret  foetus,  qui  sine  ullo  sensu 

iacet?     Postquam  iam  partu  est  aeditus,  paratam  habet  cellam,  ubera 

,  matris  tanquam  fontem  ad  hoc  instructum,  paratam  habet  coquinam, 

ao  balneas,  üntea  et  aüa,  quibus  habet  opus.  Et  adsunt  non  solum  mu- 
lierculae,  quae  sua  opera  infantem  ciirent,  sed  angeli  quoque,  sicut  multa 
clarissima  exempla  ostendunt.  Unde  haec  omnia?  Nimirum,  quod  Dens 
dona  sua  ipse  conservat  et,  quibus  conserventur,  abunde  donat.  Quare 
filios  hoc  loco  non  simpliciter  accipies  pro  liberis,  pro  carne,  cute  et 

35  ossibus,  sed  pro  omnibus,  quae  ad  Uberos  pertinent.  Ad  eundem  modum 
uxor  et  maritus  non  sunt  inteUigenda  nuda  corpora,  sed  habitaculum, 
focus,  cibus,  potus  et  omnia,  quae  ad  Oeconomiam  requiruntur.  Haec 
autem  sunt  Dei  dona,  sive  ea  habeamus  opulenter  sive  tenuiter,  nam 
non  eodem  modo  distribuit  ea  Deus.    Sunt  tarnen  eo  ipso  etiam,  cum 

30  parce  contigerunt,  satis  magna  et  ampla,  quod  Dei  dona  sunt.  Sicut 
enim  dona  Principum,  quantumvis  tenuia,  magis  aestimamus  animo 
quam  precio.  Ita  quanquam  exiguum  donum  tibi  Dens  contuüt,  ut  te 
et  tuos  misere  alere  possis,  sufficiat  tarnen  tibi  voluntas  divina  et  bene- 
dictio divina,  quod  certo  scis  Deum  tibi  favere  et  illa  dona  contulisse. 

35  Quae  cum  iterum  eripit,  aequo  animo  id  ferre  potes,  quia  scis  non  tua, 
sed  Dei  fuisse.  Sic  quieto  animo  es  et  ocioso,  sive  abundes  sive  egeas. 
Et  cum  sie  Deum  suis  beneflciis  quasi  induis  et,  ut  sie  loquar,  incorporas, 
fiunt  ampliora  et  maiora  illa  beneficia,  quantumcunque  sint  parva  in 
speciem. 


39/30  etiam  bis  contigerunt  fehlt  S 

17* 


260  In  XV  Psalmo8  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Pg.  127,3) 

H»]matica:  EbLiaeus  non  teimt  jid)  cum  latLino.  Latinus  sie:  'filii  sunt 
donum  divinum,  fructus  v^entris  est  largitio  divina'.  Hoc  EbLraeus: 
'hereditatem  et  mercedem';  oportet  assuescere.  In  M^ose  per  omnes 
5  lib^ros  bic  'le^enguter',  quos  losua  aufteilet;  hinc  prop^hetae  trans- 
ferunt  ad  omnes  hereditates,  quia  eis  simpliciter  datae  in  terra  Cana,  » 
non  eripovben;  postea  PLroprietates  omnes,  pos^sessiones  'hereditates'. 
W.  «1»,  M  [S8L  179»]  Psalmus:  'Lex  tua  here^ditas',  i.  e.  donum  a  te  donatimi,  i.  e. 
verbum  est  mein  QLUt  heredLitatis.  In  scrip^tura  SLancta  fjeift  ein  \old) 
donum  per  figLuram  'hered^itas'  i.  e.  porcio  i.  e.  donum,  quod  mihi  dona- 

*iob »u'aä.is tu™  est,  fllius  mens.    'Merces  operi  tuo.'     Et  in  lob:  'Hec  est  hereditas  lo 
illorum  et  merces,  qui  seminant',  loquitur  de  impüs,  i.  e.  bog  fjoben  fie 

«f.  109,80;  10  ba  Don,  ba  wirb  in  ba  für  gegeben,  quando  diu  impii.  'Hoc  opus 
eorum,  qui  apud  dominum',  ps.  108;  Quid?:  'transferantiir  statum  filü', 
flu(f)t  ba:^et,  ba§  ber  S:[eufel  fid)  für  med)t.i    Sic  PLaulus  ad  Cor.:  'scien- 

i.«ot.  15,58  tes,  quoniam  non'  etc.,  i.  e.  merces  v^estra  magna  est.    Sic  merces  hie,  u 
i.  e.  donum,  largitudo  divina,  qui  hoc  potest.  lila  est  doctLrina  domestica. 


7:  (U)  (181)  179  10  über  'Merces*  sUht  proplheta 

»)  Erg.  f&xd)ttn. 

Dt]  Atque  haec  sufficiant  de  sententia  Prophetae;  restat,  ut  Gramma- 
ticam quoque  nonnihil  attingamus,  quae  propter  Hebraicam  phrasin 
paulo  est  obscurior.  Nam  quod  Hebraeus  dicit:  Haereditas  Domini 
filii,  Latinus  sie  diceret:  Filii  sunt  donum  divinum.  Et:  merces  fructus  »o 
ventris  Latine  posset  dici:  filii  sunt  largitio  divina.  Nam  vocabulum 
3i>i  •  ,»haereditatifi  valde  late  eis  patet.  Haereditatem  vocant  terram  divisam 
in  populum  per  losua.  Inde  translata  vox  est  ad  omnes  donationes. 
Terra  enim  Chanaan  simpliciter  donabatur  populo  Israel,  hinc  omnes 
alias  possessiones,  proprietates  et  dona  vocant  haereditatem.  Sic  in  « 
»1.  II»,  5J  Psalmo :  'Lex  tua  est  haereditas  mca',  hoc  est,  donum  a  te  mihi  dona- 
tum;  50tein  I)od)fte3  erbgut.  Nos  paulo  aliter  utimur  nomine  haereditatis 
pro  re  a  parentibus  nobis  relicta.  Sed  Hebraeis  est  donum  et  portio 
divinitus  donata. 

Nomen  raercedis  est  Hebraeis  valde  usitatum,  Hieremiae  XXXI.:   so 

^,^"^*JiJJ'MerceH  est  operi  tuo';  Et  in  lliob:  'Haec  est  merces  eorum,  qui  seminant 

»|.  10».  aoinventum';  Et  Psabno  CVIII. :  'Hoc  opus  eorum,  qui  detrahunt  mihi 

apud  Dominum*  etc.    Signiflcat  autem  donum,  operae  precium,  hirgitio- 

^fi.*«j.'u  "'■'"  ''ivinam.     Sic  est  apud  Esaiam  cap.  XI.  et  LXIl.     Sic  raulus  in 

{■"j'ij'J^Cor.  I.,  Cor.  XV.:  'State,  quoniam  non  est  inanis  labor  vester.*  u 


lU  qnud  A  2t  filii  lunt  fehit  .S  33  kotom  ßhU  8 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pa.  127,3)  261 

Hb]  Si  vis  de  Oeco^nomia,  liberis  Bcribere,  accipe  hunc  VLersum.  Simpliciter 
credendum  fLÜios  esse  dLivinum  donum,  quod  hab^es  maritum,  uxoLrem, 
domum,  focum,  vestem  et  omnia,  quibus  perdurat  primitias  flliatio, 
omnia  divinum  donum;  stante  illa  cognitione,  quod  ea  omnia  accip[imus 

»  tanquam  de  manu  benedicentis  dei,  Tum  discemus  per  consequentiam 
pulchLram,  quomodo  tolcLrandi  labLores,  mitigandae  calLamitates,  mise- 
riae,  sive  uxor  moriatur:  'f^ominus  abstulit',  recepit  suum  donum.    Ra-^ioD  i,  Ji 
tione  sie  illusLtrata  et  erudita  per  verbum  dLivinum,  tan  jid)  jd)icEen  in 
oecoLnomia;  si  des,  maneo  in  timore,  non  insolesLCo.     Si  pauper,  non 

10  deücitur  animo,  sed  consol[atur  verbo:  'Dominus  dedit',   qLuamquam  ^iob  i,  21 
non  fit  sine  dolore.    Oportet  etiam  S[anctos  viros  tristari  et  molestiaLm 
sentire,  sed  non  vinci.     lacob  plorabLat,  flebLat,  sed  non  viiicebatur,i.anofe«7,34 
non  desperabat  de  deo,  non  apostat^abat  a  deo,  Sed:  est  donum  dei 
mens  loseph.  Hactenus  de  OecoLnomia,  quod  sit  divinum  donum.  Versus 

li  is  dicit.  Sed  e§  geI)ort  ba^u  usus  et  experientia.  Qui  nihil  quaerunt 
quam  fort^unam  et  casum  vel  suam  sapLientiam,  et  ducit  uxoLiem,  ut 
hab[eat  gaudium  secundum  camem,   [SSI.  179 1]  educat  lib^eros  et  pro- 

12  vincere      lacob]  loseph  13  apotast| 


Dr]  Haec  igitur  est  doctrina  domestica  Spiritus  sancti  et  vera  Oeconomia 
Christiana,  credere  liberos  et  omnia  alia  esse  divinum  donum.     Haec 

20  cognitio  quando  est  certa,  quod  accipimus  omnia  tanquam  de  manu 
largientis  Dei,  tunc  statim  per  pulchram  consequentiam,  quam  Dialectica 
Spiritus  sancti  nos  docet,  discemus,  quomodo  pericula,  calamitates  et 
miseriae  omnes  ferendae  et  superandae  sint,  ut,  stve  uxor,  sive  liberi 
moriantur,  sive  alia  mala  in  nos  ingruant,  cum  Hiob  dicamus :  'Dominus  not  1,  ai 

25  dedit,  Dominus  abstulit,  sit  nomen  Domini  benedictum.'  Eatio  enim 
iam  illustrata  per  Verbum  benedictionem  agnoscit  et  gratias  agit.  In 
adversis  autem  Dei  voluntati  non  repugnat.  Non  quod  sine  dolore  carnis 
amittamus  Dei  dona,  neque  enim  consolamur  camem  sed  spiritum.  Sed 
sancti  quoque  sentiunt  illa  mala  et  eis  afficiuntur,  non  tarnen  superantur, 

so  Sicut  lacob  amisso  loseph  graviter  angebatur,  non  tamen  desperabat,  i.mofe37,ai 
non  blasphemabat,  sed  ferebat  calamitatem,  quia  videbat  eum  fuisse 
donum  Dei  et  rursus  ereptum  esse.     Qui  igitur  sie  instructus  est,  iUi 
nunquam  quidquam  defit.    Verum  non  satis  est  ex  libro  hanc  doctrinam 
discere,  sed  reqiiiritur  usus  et  experientia,   sine   qua  haec  Oeconomia 

3i  nunquam  discetur,  Sicut  videmus  in  üs,  qui  nihU  spectant  nisi  fortunam 
et  casum.    Hi  dum  incidunt  in  coniugium  eo  animo,  ut  voluptates  suas 


20  omuia  accipimus  B  22  omnia  pericula  SB  31  ferebat,  calamitatem]  per- 

severabat  £ 


262  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33    [1540.)     (Ps.  127,3.4) 

Hslmittit  grandia,  q^uomodo  calcaverit  ruLSticos,  fut[|len,  et  incedit  in  sa- 

PLientia,  iDttb  \exn  Jon  Obel  geraten  et  faculLtates  dispergentur,  quia 

putavit  suum  opus,  non  dei  donum  et  bLenedictionem.     De  Polit[ia: 

^'•*'Sieut  sagittae.'    Obscura.    Praeter  EbLraicam  phLrasin  est  etiam  simili- 

tudo  obscura,  quae  est:  'Sicut  sagLittae  in  manu  pot^entis.'    2)o§  ift  mili-    » 

tariter  gcrebt  et  bcllaciter,  quia  arcus  et  sagLittae  pertinent  ad  bellum. 

eM«.'Ps.:   'Non  in   arcu  sperabo.'     Militanter  tan   man  fein  bejjerö   geben 

quam:  'arcus,  qui  est  in  manu  potLcntis';  ber  fd^er^t  nidit  et  potenter 

».6am.i,Mdirigit.    Ut  de  Saul  et  loLnatha:  'SagLitta  Iona[thae  non  est  retrogressa', 

3e(.  <9,»sed  gieng  bem  feinb  bur(^§  ^cr^.     Sic  EsaLias   vocat  omnes  ApLOstolos  «o 

So*. 9,t«'sagLittas',   et  ZachLarias   propheta:   Legatus,   sive   EcclLCsiasticus   sive 

PolLiticus,  est'sagitta',  i.  e.  nuncius.  ÜLivinum  donum  est  gerere  bellum 

et  parare  \actoriam  et  in  pace  regnare.    Sine  d[ivina  virtut«  nulla  victoria 

in  bLello,  nulla  gubLCrnatio  in  pace.     Quaret  quia  semper  plures  liostes 

quam  amici.     Deinde  in  pace:  semper  in  pace  mLaior  pars  seditiosa,  •* 

rebellis,  rapax.    CLivitas  si  habet  10  bonos  cives,  alii  tarnen  fures.    In 


zu  3  \o  g^etS  teol,  si  etiam  &BeI  r 


Drjalant,  ut  liberos  sua  sapientia  provehant  ad  magnas  opes  et  dignitates, 
omnia  diversa  experiuntur,  ut  ipsi  cum  suis  Uberis,  uxore  ac  facultatibus 
pereant,  quia  ignorant  benedictione  divina  opus  esse.     Contra,  qui  ista 
dona  tanquam  bcnedictionem  Dei  accipiunt,  hi,  etiamsi  adversa  fortuna  ao 
Sit,  tamen  tranquillo  et  ocioso  animo  sunt. 

V  -1  V.    Sicut  sagittae  in  manu  potentis,  ita  filii 

f^xcussorum. 
Est  miUtaris  .siniilitudo  et  subobscura,  Pcrtinet  autem  ad  politiam. 
Arcus  in  manu  [33g.  Z]  robusti  iaculatoris  non  frustra  torquetur,  sicut   w 
j. £om. I, M David  de  lonatha  dicit:  'Sagitta  lonathae  nunquam  rediit  retrorsum', 
3tl.  «,ahoc  est,  non  aberravit,  IL.  Samuel.  I.,  sed  ferit  et  penetrat.    Hinc  Esaias 
So*.». u Apostolos  sagittas  vocat,  item  Zacharias.    Sent*ntia  igitur  est:  Divinum 
donum  est,  domi  in  pace  sine  seditione  regnare  et  foris  vincere,  Neque 
est  sine  hoc  dono  foelix  gubernatio  omnLs  nee  victoria  belli.   In  Eopublica  so 
enim  semper  plus  est  hostium  quam  anücorum.     Deinde  semper  maior 
pars  est  mala  et  fere  vincit  meliorem,  nisi  Deus  adsit.    Quare  simplicitor 
divinum  donum  est  statum  Reipublicae  vel  domi  vcl  foris  focliccni  cs.se. 
Latinu.s  ftcit :  Filii  excussorum,  sed  est:  Filii  iuventutis,  qui  dcbent  arniis 
Rcmpublicam  tucri  et  bella  gerere.     Hi  sunt  tanquam  sagittae,  quae  s» 


aO  hi»  B  Si  tranquillo]  quieti  ü         2Ö/S7  'Sagitta  bü  Samuel.  I.]  'Non  MI  reversa 

lagitta  lonathae'  «V 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.127,4)  263 

Hs]  hello  norunt  duces,  qualis  pop^ulus  militaris.  Si  b[ellum  feliciter  geritur 
et  pax  administLratur,  iitrumque  dLonum  dei.  De  Bello :  'filii  luventutis', 
i.  e.  bte  Sl""9^  manjd)afft,  qui  debent  tueri  et  gerere  b[ellum,  sunt  ut 
sagLittae,  qui  g^en,  qui  non  fd)er^en,  sed  etc.;  bte  alten  non  iLÖnnen; 

6  sed  oportet  sint  robusti.  Dominus  dedit  in  pol^itia  tales  masculos,  qui 
non  tantum  filii,  sed  luvenes,  qui  pertinent  ad  regnum  et  gubLemationem. 
(S§  i^etft  neeren  et  tt)f)eren.  DLivinum  donum,  habere  bellatores,  [331. 180«] 
et  ubi  sunt,  est  donum.  Et  facit  eos  'sagLittas*  victrices,  quae  irrumpunt 
et  bellum   sie  administrant,   ut   vincant.      GentÜLes   semper   dix[erunt, 

10  quod  prudLcntia  in  rebLUS  b[eUicis  plus  valeat  quam  vires ^;  temerarius: 
quod  fortLuna  saepe  magnus  a  parvo  exercitu  fugatus,  quia  textus: 
Non  est  magnum,  in  parvo  etc.  Sed  non  tentandus  deus,  si  X  vellent 
contra  Turcam.  Sed  si  necess[arium,  accipio,  quot  possum,  et  dLico: 
necesLsarium,  urges  me  ad  bellum,  o  deus,  victoria  apud  te.     Si  etiam 

15  potens,  etc.:  Venio  cum  arcu  et  glLadio  ma^gno;  Non  ideo  vorabo,  quia 

»)   Unsre  Ausg.  Bd.  40»,  488,  35f. 

Drjferiimt,  quia  divinitus  mittuntur  et  donantur.  Senes  enim  non  sunt  apti 
beUii?,  sicut  docet  versiculus  vetus:  ^gya  vecov,  ßovXal  dk  fieaoyv^  e.v%al  tB 
ysQÖVToyv^,  hoc  est,  Labores  in  EepubUca  obire  debent  iuvenes,  Qui 
autem  medü  aetate  sunt,  debent  consulere,  Qiü  in  extrema  aetate  sunt, 

20  votis  EempubUcam  iuvare  debent.  Sicut  igitur  supra  in  Oeconomia 
fiUos  masculos  posuit,  ita  hie  ponit  iuvenes,  ut  utrunque  complecteretur, 
Ale"e  et  Defendere.  Haec  enim  duo  ad  hanc  vitam  civilem  et  corporalem 
sunt  necessaria. 

Sed  audi,  quomodo  defensionem  pubUcam  honestissimo  titulo  ornet, 

35  quod  donum  divinum  vocat  iuvenes,  quos  Deus  facit  victrices  sagittas, 
quae  sie  irruant  iu  hostes,  ut  victoriam  reportent.  Nam  hoc  Gentes 
quoque  experientia  docuit  victoriam  non  sequi  vires  et  potentiam,  sed 
divinitus  donari,  et  plus  momenti  in  iudustria  ac  consüüs  quam  in  armis 
esse.    Ita  saepe  accidit,  ut  parva  manu  maximi  exercitus  siat  fusi.    Non, 

30  quod  ideo  non  sint  comparanda  arma  et  cogendi  exercitus,  sed  quod, 
cum  necessitas  bellandi  MagLstratui  incumbit,  sive  multos,  sive  paucos 
milites  habeat,  non  ideo  aut  praesumere  aut  desperare  debet,  sed  intueri 
vocationem,  quod  ex  officio  cogatur  pugnare  et  quaerere  victoriam  ac 
rogare  de  coelo  et  dicere:  Domine,  apud  te  est  virtus  et  victoria,  adsis 

s5  tu  mihi  etc.  Sicut  econtra,  si  hostibus  numero  et  viribus  sis  superior, 
non  ideo  promittes  tibi  certam  victoriam,  sed  rogabis  eam  a  Deo :  Domine, 


22  Defendere,  SJeeten  »nb  SBel^ten,  Haec  S         30  quod  (2.)  fehlt  S 
')  Hesiod,  Fragm.  220,  ed.  Tetibn.  p.  213, 


264  In  XV  l'salmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127, 4. 5) 

Hsjmaior  exerLcitus,  eed  tua  virtus  et  victOLria.  Ego  ex  officio  lTm§  fortLis. 

«Hut.  11,  »7  Si  hoc  fit  in  duce:  Ego  amo  pacem,  cogor  bellaLre.  Ut  lepthLa:  'Deus  sit 
Iudex'  etc.;  ille  referebat  in  deum:  necessitas  mihi  bellandi,  iuva,  deus! 
Qui  ergo  agLnoscitdLivinumdonum,  ut  absitpraesumptio,  jo^ats  fein  not. 
Si  hoc  habLcremus,  viceremus  mundum.  Ut  D^avid,  ubi  vicit,  hab^uit  & 
victoLriam,  quia  tali.s  dux:  q^uarnquam  habeo  arcum,  gli^adium,  tu  da 
victoriam!  Erant  ein  I}anb  öol  ^uben  et  tot  g^entes  in  CtrLCuitu. 
'luventutes',  i.  e.  bie  jungen  friger,  sunt  'sagLittae'  valida  manu  iactatae, 
jic  rid)ten§  auö  et  reportant  victOLriam.  Bello  valent  iuvenes  d^ivina 
benedictione,  non  propria  virtute  aut  praesumptione.   'Filii  luventutura' :   »o 

lißam.äs'.MEst  mos  EbLraicus:  'Pauperes'^  etc.;  'filii  mortis'  i.  e.  mortuus,  qui  debet 

''•Smori.  i.  e.  'Iuvenes*,  'luventus',  qua«  bellat.     lam  concludit:  'Beatus 

vir':    D  lüol  bem,    qui  habet  phLaretram  pl^enam  istis   sagLittis,   q[uasi 

d^icat:  ba§'  muö  ein  feiner  fLurft,  ftab,  pol^itia  jein,  quae  habet  hanc  bene- 

13  'Iuvenes'  mit  Strich  zu  'Filii  luventutum'  Z.  10  gezogen 

')  Luther  übersetzt  Born.  15,  26  'Pauperes  Sanctorum'  mit  'bic  aimen  $eilisen'. 

Dr]tua  est  victoria,  eam  si  daturus  es,  agam  tibi  gratias;  Sin  ultnrus  es  « 
clade  peccata  nostra,  ecce  adsum.    TaUs  fiducia,  si  vel  in  solo  duoe  sit, 
qui  agnoscit  vocationem  suam  et  auxilium  a  Deo  requirit,  haud  dubie 
victoriam  consequetur,  Sicut  lephta;  is  erat  in  officio,  libenter  una  cum 
suis  vixisset  in  pace,  sed  Ammon  id  non  sinebat.     lephta  igitur  pro- 

Mid».  11,37  ponebat  Deo  necessitatem  pugnandi  sibi  impositam  et  rogabat  opem  20 
contra  hostes,  et  sie  vincebat.  Agnoscebat  enim  victoriam  non  suum 
opus,  sed  Dei  donum  esse.  Sic  David  varias  et  praeclaras  victorias  aliam 
post  aliam  ex  hostibus  reportavit.  UndeT  Habebat  arma,  equit^s, 
pedites.  Sed  illa,  inquit,  nihil  ad  victoriam  comparandam  valent,  ideo 
a  Domino  eam  rogabat  et  expectabat.  Haue  fidem  sequebatur  certa  w 
victoria.  Salomo  igitur  hoc  versu  docet  victoriam  verc  esse  donum  Dei; 
Et  sicut  sagittae  cum  impetu  iactatae  et  contortae  penetrant,  Ita  quoque 
in  bello  valere  iuvenes  divina  benedictione,  non  prorpia  virtute  nee 
praesumptione.    Hebraismus  est:  Filii  iuventutis,  id  est,  iuvenes,  sicut 

i.cam.st,it'flUum  mortis'  vocant  destinatum  morti  etc.    lam  concludit:  jo 

V.5        VI.    Beatus  vir,  qui  implevit  desiderium  suum  ex  ipsis; 
non   confundotur,   cum   loquetur   inimicis   suis   in   porta. 
Verte  sie:  Beatus  vir,  qui  implevit  pharetram  suam  talibus;  non 
confundetur,  si  quando  cum  hostibus  in  porta  res  erit.     Quasi  dicas: 


17  iiuni  fefill  S  23  post]  super  S  36  et  expectabat  fehlt  S  34  in  porU 

fehlt  S        dicat  SB 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.    [1540.]   (Ps.  127, 5)  265 

Hs]dictionem  et  intelLligit  esse  donum.  Ibi  sunt  victoriae  in  p[ace  et  hello. 
In  bel[lo  sunt  sagLittae,  quae  perrumpunt  et  rid)ten§  au§.  [S3l.  180<>] 
tarnen  aliquando  amittunt  spolia  et  Civitatem ;  ba^  ftnb  Scabies  et  Pustulae, 
tarnen  regnum  stat  et  parantur  victoLriae.  @^  muö  in  beUis  vul[nera 
5  et  sangLuis  I)et  nad)  tonten.  Et  militibus  est  plus  gLaudii  et  gloriae  in 
vulnere  quam  in  etc.  Sicut  in  patrefamiUas  non  fit  sine  incommodo. 
lam  moritur  pecus.  Corpus  tarnen  et  oecoLnomia  manet.  Sic  in  bello. 
Vincunt  luvenes,  vulnera  et  sangLuis  ift  t}t)n  ein  foftlid)  bing,  quia 
possunt  dLicere:  Nos  fuimus  in  bello,  et  plus  diligunt,  quam  si  non  ca«8i. 

10  qui  habet  tales,  qui  norunt  donum,  est  felix  princeps. 

lam  de  pace:  'Non  confund[etuT';  'loqui  in  porta';  est  dura  dictio 
et  mirab[iLiter  sonat.  Non  est  simpUciter  'loqui'  sed  politiae,  Condere 
l^eges  et  gubLernare  per  l^eges,  cohercere  seditiosos,  rebLelles,  nobLÜes. 
Ubi  tales,  qui  sunt  dLivinum  donum,  sciunt  'loqui  in  porta',  i.  e.  in  curia, 

15  quia  ludicia  exercebuntm-  in  porta,  i.  e.  conditores,  executores  legum, 
qui  habent  ju  bitten,  ilU  praecipiunt  inimicis.  Non  solum  hostes  ün- 
pugnantes,  sed  etiam  odientes.  Et  magListratus  oportet  etiam  canat: 
'Dominare  in  medio'  etc.    Si  tüÜ  \i(i)  bxan  leren,  ba§>  man  im  feinb  ift,  W-no,2 

Dr]Is  est  beatus  Princeps,  ea  est  foeUx  Politia,  quae  habet  hanc  benedictio- 

ao  nem  et  intelligit  eam  esse  donum  Dei.  Ibi  necesse  est  esse  victoriam 
et  pacem  domi  et  foris.  Quanquam  autem  accidit,  ut  quidam  pereant 
et  occidantur  (ea  est  quasi  Scabies  et  pustulae  in  oute),  tarnen  corpus 
salvatur  et  paratm-  victoria.  Vix  enim  unquam  victoria  omniuo  incruenta 
contmgit,  sed,  quo  plus  pericuü  fuit,  eo  plus  gloriae  militibus  accedit  et 

35  plus  gaudü  est  in  victoria  difficüi  quam  doloris  in  sanguine.  Sic  neque 
Oeconomia  omnibus  incommodis  caret  nee  uUa  omnino  totius  vitae  pars. 
Sed  non  est  putandum  incommodum,  quod  cutis  (utor  enim  Ubenter 
hac  similitudine)  leviter  scabie  infestatur,  totum  autem  corpus  bene  habet. 
Quare  stat  hoc:  Beatos  esse,  qui  huiusmodi  iuvenes  defensores  habent, 

30  licet  quidam  pereant,  hoc  est,  beatos  esse,  qui  hoc  donum  habent  et 
norunt  esse  donum  Dei. 

'Loqui  iu  porta'  Hebraismus  est:  Non  enim  tantum  signiflcat  loqui, 
sed  pohtice  loqui,  hoc  est,  leges  condere,  per  leges  gubernare,  edicta 
proponere,  cohercere  nefarios  etc.,  quasi  dicat:  Ubi  tales  sunt  iuvenes, 

34  ii  sciunt  in  porta  loqui,  hoc  est,  in  Reipublicae  negocüs  recte  versantur. 
Sunt  gubernatores,  constitutores,  conservatores  EeipubUcae  et  legum. 
Sed  audi,  quid  addat,  nempe,  quod  tales  non  solum  habent  hostes  im- 
pugnantes,  sed  etiam  inimicos  odientes.  Quare  oportet,  ut  Magistratus 
discat  ferre  iUa  odia.    Aüoqui  si  odiis  deterriti  gratiam  hominum  venari 

32  cutae  Ä 


266  In  XV  Psalmos  gradunm.   1532/33.   [1540.]    (Ps.  127,5) 

Hs]  tum  est  Anarchia.  In  aula  omnes  volunt  bene  regnare,  sed  nemo  bcr  fo^en 
bie  \ä)cüe.^  3Sü  einer  bem  2.  bie  äugen*;  quia  est  meus  amicus  vel  vicipus, 
icf)rt)ager,  oettern,  si  facio  ei,  tum  odit.  Cur  es  in  mag[istratu  1  tantum 
volunt  gloriam,  potentiam.  quis  hoc  non:  velle  habere  gloriam  sine 
labore !  lam  nobiles  nesciunt,  inie  jcf)enblid)  jie  Oon  ben  jdiretbern  reben.  » 
Non  loquuntur  cum  inimicis  in  portis.  Non  greiffen  an  bie  öettern, 
fd)tt)eger,  sed  e(}e  ben  furften  tiervf)aten.  [Sl.  I8l»]  Videbis,  quod  pess^i- 
me  regnabunt;  qui  mimis  v^ult  ferre  odium,  abeat.  David  sanctißLSime 
i.€oiii  15,14. iregnavit,  vide,  quomodo  regnum  stet:  ubi  Ab^salom  defecit,  abstractum 

totum  regLnum  et  exuit  patrem,  vide  verba;  quia  David  SanctisLsime   lu 
rexerat  et  iustitiam  exercuerat,  ideo  !ttg  er  odium  etc.    Qui  vult  ftrarfc' 
regirn,  ber  mu^ä  mand)en  potLcntem  et  divitem  angreif fen;  et  {)engt  an 
\iö),   donec  ein  anf)ang   !riegen,   tum  perseqLUuntur  etc.      Nostri  nihil 


5  labore   über   (gloriam)  9  regnum   über   (bellum)  10   verba   mit  Strich  zu 

Abj^salom  Z.  9  gezogen 

»)  Wander:  Katze  402.  »)  Erg.  auJfro^en. 

Dr]volent,  ad  Anarchiam  res  delabetur,  sicut  videmus  in  aulis  Principum; 
ibi,  quia  omnes  volunt  in  gratia  esse,  ideo  nüül  reprchendere,  nihil  dam-  is 
nare  audent,  ne  in  odium  Principum  incurrant.  At  cur  Magistratum 
ambiunt  t  cur  in  aula  vivunt,  si  non  labores,  et  tantum  praemia  ac  glo- 
riam spectantt  Hinc  fit,  ut  nulla  usquam  iusta  Imperii  species  sit  et 
pessime  administrentur  omnia.  Atqui  si  qui  offensas  et  odia  hominum 
subire  nolunt,  ab.stineant  a  Magistratu.  Quis  unquam  sanctius  ad-  %> 
2.€oni.i5,äit.  ministravit  regnum  quam  David  t  et  tarnen,  cum  seditiosus  filius  Absalon 
eum  criminaretur  apud  vulgus,  facile  invenit,  qui  ei  crederent.  Cur  hoc? 
Quia  David  erat  sanctissimus  Eex  nee  connivebat  ad  subditorum  pec- 
cata,  sed  in  ea  acerbe  pro  merito  animadvertebat,  ea  res  primum  ei 
odium  et  invidiam  conflavit  ad  vulgus;  Deinde,  cum  filius  dux  seditionis  sj 
et  auctor  accederet,  facile  pertrahi  ad  defectioncm  potuerunt.  Neque 
enim  potest  aliter  fieri,  quin  improborum  odia  in  se  concitet,  qui  officium 
suum  ßtrenue  in  Magistratu  facit.  Sapiunt  igitur  nostri,  (jui  honorcs 
et  Magifitratus  sine  labore  retinere  cupiunt,  sed  cum  magno  Reipublicae 
periculo.  Quare  hanc  particulam:  In  porta  loqui  cum  inimicis,  non  sie  so 
nude  accipies  tanquam  de  re  ociosa,  signiflcat  enim  legcs  condere  et 
eas  poBt  exequi,  urgere  carcore,  vinculis  et  poenis  iniprobos,  irritare  in 
ße  furorem  maliciosorum  hominum  etc.,  ut,  qui  in  Kcpublica  praoest, 
Rio  praesit,  ut  nunquam  metu  gravissimorura  periculorum,  quod  ad  au- 


li  ibi,  quia]  ubi  S      gratia  apud  alioa  ease  <S        16  audent]  volunt  S      Principum]  homi- 
num 8         16117  cur  bi$  vivunt  fehlt  ü        2'J  ei]  libi  S        31  significat  enim]  sed  signiflcat  iS 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  127,5)  267 

Hsjvolunt  facere,  nisi  ubi  glitnpff  et  gloriam;  hoc  non  est  regere  sed  pessun- 
dare  regimcn;  i.  e.  condere  Iteges,  mandare  civib^us  et  rusticis  et  exequi 
mandata,  urgere  carcere,  vi,  poenis.  SaS  l^etft  conciliare  inimicos,  habere 
seditiosos  in  repLublica,  ut  occaSLione  habita  deponant  et  auferant.    2)er 

5  J^eufel  Sit  magLLstratus,  p^rinceps,  dicit  caro.  Ut  Bias:  Magistrat.us 
virum.^  Bonum  regnare,  si  quis  velit  obedire,  tro^  betn  fi^einb,  ut  ferat 
legem,  ut  fiat,  ut  red[ucat  nobUitatem  in  ordinem.  Eegnare  est  calami- 
tosisLsimum  onus.  Ut  in  coniugLio  max[ima  molestia,  desperat  et  odit 
uxorem  etc.     Sic  in  mag[istratu:    e^e  td)  inolt  Eonjul  jetn,  velim  exire 

10  e  CivitLate.  Si  in  Pol[itia  insunt  hec  vitia,  rebeUes,  raali,  detractores, 
inimici  magListratus  et  maior  pars,  quid?  scias  te  d[ivino  dono  magLi- 
stratum.  Qui  sunt  bLoni  Cives,  scias  esse  donum  d[ivinum,  agnosce 
deuin  favere  et  veUe  magListratuna,  regendum,  puniendum,  sive  irascatur 


10  e  fehlt 

')  Vielmehr  Pittacus;  vgl.  Orelli,  Op.  Graec.  vet.  1, 173. 


Drjdaciam  improborum  attinet,  careat;  quia  regere  nihil  aliud  est  quam 

15  odiis  se  gravare  et  immiscere  se  in  istam  beluam  dentatam  et  saevissi- 
mam,  sicut  Aeschines  quoque  dixit,  cum  a  Eepublica  Atheniensi  disce- 
deret,  se  gaudere,  quod  liberatus  sit  a  Eepublica  tanquam  a  rabiosa 
cane.^  Et  Bias  dixit:  Magistratus  ostendit  virum.  Quot  enim  hodie 
sunt  Eespublicae,  quae  suos  cives,  quot  Principes,  qui  nobilitatem  suam 

20  in  oincio  retineant?  Est  enim  omnium  operum  humanorum  longe  gra- 
vissimum:  regere.  Sicut  autem,  si  quis  ideo  uxorem  ducit,  ut  libidinem 
et  voluptates  suas  expleat,  longe  faUitur  et  nunquam  cogitatis  molestüs 
involvitur,  Ita  quoque,  qui  ad  Magistratum  accedunt  spe  praemiorum 
et  gloriae  adducti,  omnia  diversa  inveniunt,  si  modo  facere  officium 

36  volent.  Fit  igitur,  ut  fracti  magnitudine  laborum  et  impatientia  in- 
dignentuT  et  abüciant  omnia. 

Quare  discendum  est  in  administratione  haec  omnia  inesse  vitia, 
odia,  rebeUionem,  seditionem,  inobedientiam,  ingratitudinem,  mille  peri- 
cula,  turbatores  pacis  et  ocii,  qui  vitae,  fortunis  et  dignitati  tuae  in- 

30  sidientur.  Hie  quid  faciet  igitur  Magistratus  ?  Nimirum  hoc  primum, 
ut  sciat  Magistratum  esse  ordinationem  ac  statuat  se  voluntate  Dei 
accessisse  ad  Eempublicam;  Deinde,  postquam  hoc  constituit,  ut  quo- 
que confirmet  animum  et  obfirmet  contra  omnia  pericula  ac  faciat  offi- 


25  Fit  bit  ut]  Deinde  S  25126  indignantnr  S  26  abiiciunt  S  31  ordi- 

nationem] donum  Dei  S        ac]  et  S        statuat  fehlt  S  32133  quoqne  fehlt  S 

»)  [Pseud-JEpist.  V. 


268  In  XV  Psalmos  graduum.   Ib32,'i3.   (1540.)   (Ps.  127,  5) 

HsjCivis,  ßive  p[robet.  Si  hoc,  dominus  dabit  benedictionem  et  assistet 
tibi,  non  inimicis,  quia  dicit:  'Non  confundetur',  etiam  si  sit  tibi  'loquen- 
diim',  imperandum,  exercendum  cum  tuis  hostibLUS.  Sic  ÜLavid:  'Qui 
ei. i'Sdas  salutem  repibus'  etc.,  tu  es  dator  victo[riae,  tn  es  'subiector  pop[U- 
lorum',  3d)  üermed}!^  nic^t,  bas  DerreLtete^  uolcf.  [SBL181>>]  Sanetis^simus 
rex  hab[ebat  pestilentisLsimum  et  seditiosLissimum  popLulum.  Ideo  dicit: 
Dominus  est,  qui  dat  obedLientes  C^ives,  qui  conservat  vulgus,  quod  per 
8e  inimicum  magListratui,  quia  non  vult  poenas,  tributa  et  onera  rei- 
PLublicae.  Quisq^ue  VLult  facere,  quod  placet  etc.,  nobiles  etiam.  Si 
urgentur,  fiunt  inimici.  Hec  consolatio,  cum  gubernaveris  politiam  tuo 
verbo  'in  porta,  non  confunderis',  quia  deus  dabit  tibi  viros,  qui  t«  iuvare 


5  nti^t  fehlt  6  hinter  popi^ulum  nochmals  habi^ebat 

')  teiifeite  =  schändliche ;  Grimm  s.  v.  (2)  Nr.  3). 

^Acinm  suum,  sive  indignentur  cives,  sive  non;  tunc  fiet,  ut  Deus  addat 
benedictionem  et  assistat  tibi  et  non  inimicis,  Sicut  hie  dicit:  Non  con- 
funderis, etiamsi  tibi  loquendum  sit  cum  inimicis  et  inobedientibus  ac 
Sf. )«. » seditiosis  civibus;  Item  Psal.  cxlüi. :  'Qui  subdit  populum  meum  sub  me';  « 
»1.7, »Item  Psal.  VII.:  'Tu  es  iudex  populorum',  quasi  dicat:  Non  est  mearum 
virium,  prudentiae  aut  sapientiae  meae,  hunc  populum  regere.  Dominus 
igitur  est,  qui  dat  obedientes  cives  et  conservat  populum,  qui  naturaliter 
odit  Magistratus.  Omnes  enim  volunt  esse  liberi  et  aegre  ferunt  legum 
vinculis  licentiam  constringi,  sicut  in  nobilitate  hodie  videmus,  quae  *> 
simpliciter  omnia  sibi  Arult  impune  licere;  Si  quis  Princeps  cohibere  eos 
vult,  deficiunt.  Contra  haec  pcricula  consolatur  Magistratum  hoc  loco 
Spiritus  sanctus.  Cum  leges  condiderL^,  inqiiit,  non  confunderis,  quia 
Deus  dabit  tibi  iuvenes,  qui  possunt  inrare.  Unus  enim  et  alter  bonus 
in  Eepublica  vir  saepe  totam  reliquam  civium  multitudinem  in  officio  « 
retinent  gravitate  sua  et  severitate.  Alii  autem,  qui  ad  omnia  connivent, 
ne  sibi  confient  invidiam,  non  Magistratus,  sed  pictae  quacdam  statuae 
Magistratuum  et  picti  sunt  principes  ad  nullam  rem  idonei. 

Ilabetis  Psalmum  Politicum  et  Oeconomicum,  quomodo  in  utro- 
que  genere  vitae  instituendus  sit  pius  animus,  ne  vel  successu  nimio  >o 
in  securitatem  prolabamur  vel  adversa  fortuna  fracti  discedamus  ab 
officio;  Quod  utrunque  impiis  accidit,  qui  sine  tiniore  Dei  vel  in  con- 
iiigium  vel  Politiam  irruunt.  Quia  enim  uesciunt  divinitus  haec  regi, 
ideo  Buifi  consilüs  moderari  vohmt  omnia.  Hinc  fit,  ut  aut  periculose 
impingant  aut  eo  usque  securitatifl  progrediantur,  ut  revocari  ad  sana   m 

m  Itvm]  Sicat  dicit  <V  18  obedientea  civei]  ut  ob«diat  5  35  saepe  bit  multi- 

tudinem J  )M)Huiit  retioere  H        26  retiueot  bi*  itaveritat«]  cive«,  si  coueutur  S         33  accidit 
•t  qui  S 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  127,5;  128, 1)  269 

HB]pos8unt.  Si  3  vel  4  in  polLitia,  possunt  impios  jtüingen  et  Civitatem, 
quia  deus  promisit  auxLilium  et  assistentiam.  Si  lajjen  fl^en,  tum  me- 
tuunt  unumquemque  Civem,  non  agnoscunt  officium  suum  nee  dei  do- 
num  nee  assistentiam  eins. 

5  4.Augtu8ti|  Psalmus  CXXVm. 

'Beatus  omnis,  qui  timet  dominum':  In  praecedenti  psalmo  audListisV.i 
utrumque,  polLitiam  et  Oeco[nomiam.  Iste  psalmus  fere  idem  facit, 
sed  alio  modo,  principaliter  de  oeco^nomia  et  de  coniugio  loquitur;  deinde 
praecatur  et  coniugibLUS  et  magListratibus  pacem  et  benedictionem.  lam, 
10  quod  de  polLitia  et  oecoLnomia:  quia  ex  domo  fit  Civitas,  ex  CLivitate 
fit  provincia,  ex  provincia  Eegnum,  quia  coniugium  est  fons  Civitatum, 
provinciarum  et  EegLUorum.    Posset  ergo  appellari  greco  more  Epithala- 


1  impü  3  unumquernque  c  aus  unusquemque  zu  5  De  coniugio  prophetiAm 

et  docLtrinam  dicit  r  zu  10  Ex  domo  fit  Civitas  r 


Dr]  consilia  non  possint.  Quare  danda  est  nobis  opera,  quos  aut  iam  in  haec 
vitae  genera  coniecit  Deus  aut  olim  coniiciet,  ut,  quam  haec  doctrina 

IS  omnibus  est  necessaria  et  utilis,  tarn  eam  studiose  discamus.  In  ea  re 
et  nobis  ipsis  et  Eeipublicae  quoque  plurimum  profuerimus.  Tum  Deo 
quoque  probabitur  officium  nostrum,  qui,  sicut  promisit,  addet  suc- 
cessum  et  recomprobabit  beneplacitum  sibi  esse  super  metuentes  eum 
et  s'iper  omnes,  qui  sperant  in  misericordia  eins.     Amen. 

»0  Psalmus  CXXVm. 

Beati  omnes. 
In  praecedenti  Psalmo  docuit  Propheta  de  utroque  vitae  genere, 
hoc  est,  de  Politia  et  Oeconomia.    Idem  fere  hie  quoque  agit,  sed  alio 
modo.     Etsi  enim  hie  quoque  coniungit  cum  Politia  Oeconomiam  et 

25  utrique  benedictionem  ac  pacem  precatur,  tamen  magis  ad  Oeconomiam 
seu  coniugium  respicit  in  hoc  Psalmo,  quod  ea  sit  ceu  fons  et  origo  Poli- 
tiae.  Quos  enim  domi  educamus  et  instituimus  pueros,  eos  posteritas 
est  olim  habitura  Eeipublicae  gubernatores.  Ita  enim  accidit,  ex  domi- 
bus  seu  familüs  civitates,  ex  civitatibus  provinciae,  ex  provincüs  regna 

30  constituuntur.  Eecte  igitur  dicitur  Oeconomia  fons  Politiae,  quod  tur- 
batis  Oeconomüs  non  possunt  constitui  imperia  nee  civitates,  sicut  in- 
dividuis  sublatis  neque  species  nee  genus  consistere  potest.  Quare  facie- 
mus  huic  Psalmo  titulum,  quod  sit  ceu  Epithalamium  et  nuptiale  carmen. 


18  eum]  se  S  19  eius]  aua  S 


270  In  XV  Pgalmos  gradunm.    1532/33.   [1540.]    (Pb.  128, 1) 

H8]mium  vel  Carmen  nuptiale.  Et  est  consolatorium  et  imprecatio  pro 
fortuna,  pace  coniugum  et  magistratuum  vel  politiae.  Et  videbitis  hoc, 
SLpiritum  SLanctum  esse  optLimum  PoeLtam  et  OratoLrem,  qui  sciat  regu- 
las  artis  dicendi  et  persuadendi.  Nam  diligentisLsime  cavet,  qua«  sunt 
molesta  vel  contraria  ad  persuasionem,  et  eligit  multo  studio,  quae  optima  & 
et  sola  bona  in  coniugio.  Hoc  mundus  ignorat;  et  praesertim  ü,  qul 
sunt  in  magListratu  et  coniugio,  illi  ista  verba  s^piritus  SLancti  non  ca- 
Pl^iunt  nee  sequuntur,  sed  sensum  carnis  suae,  qui  nihil  sentit  in  Oeco- 
l^nomia  et  PoÜLtia  quam  offensiones,  molesta,  difficüia,  laboriosa;  [931. 182»] 
quae  bona  et  divina  propter  pusilla  mala  non  videt.  Hinc  dic^ta  InfidLC-  lo 
lium:  Nulla  C^ivitas  est  sine  malo,  i.  e.  muliere.^  Et  si  mulier  potuisset 
poeticari  et  scribere  libLioß,  etiam  dixisset,  ut  ipsi  Vir^i  necesSLarimn 
malum,  econtra.     Nee  sine  te  nee  cima.'      Romanus  ille:  Si  possemus 


zu  3  Qualis  Orator  S|j>iritus  sanctus  r         4  cavet  über  habet         lOjl!  über  Infidieliam 
$tehi  et  gentilium 

•)  Ahnlich  Cicero,  De  re  publ.  IV,  5.  »)  U.  A.  Tischr.  Bd.  6,  S.  672. 


Dr]  quo  Propheta  et  consolatur  coniuges  et  eis  omnia  foelicia  precatur  et 
promittit  a  Deo.  Possunt  autem  haec  postea  ad  politiam  tanquam  a  i» 
specie  ad  genus  transferri,  quia,  sicut  coniugio  Dens  benedicere  vult 
propterea,  quod  coniugium  est  divina  ordinatio  et  vitae  genus  Deo  gra- 
tissimum,  Ita  quoque  Magistratus  divinitus  institutus  est  et  certam 
habet  promissionem  divinae  benedietionis. 

Apparebit  autem  in  hoc  Psalmo,  quam  bonus  tum  Poeta  tum  Orator  » 
Sit  Spiritus  sanctus,  qui  omnes  dicendi  et  persuadendi  regulas  optime 
novit.  Diligentissime  eriim  ea  dissimulat,  quae  in  hoc  vitae  genere  mo- 
lesta aut  odiosa  sunt,  et  ea  tantum  multo  studio  diligit  et  coUigit,  quae 
ad  persuasionem  aptissima  et  in  coniugio  sola  et  vere  bona  sunt.  Mundiis 
diversum  facit.  Nam  vera  bona  coniugii  non  solum  ignorat,  sed  etiam,  ss 
si  qua  videat,  obruit  ea  praesentibus  molestiis.  Ideo  nihil  mirum  est, 
cum  de  hoc  vitae  genere  homines  impii  loquuntur,  quod  aliis  verbis 
utuntur,  quam  Spiritus  sanctus  solet.  Sequuntur  enim  tantum  sensum 
carnis  et  tarn  in  Politia  quam  Oeconomia  nihil  aliud  vident,  quam  quae 
difficüia,  molesta  aut  laboriosa  sunt;  nee  id  soluni,  sed  quae  sunt  vore  m 
divina  bona  in  bis  vitae  generibus,  ea  propter  illa  carnis  levia  incommoda 
non  animadvertunt.  TTinc  nata  sunt  illa  dicta:  Nulla  civitas  sine  malo, 
hoc  est,  sine  mulieribus.  Item :  Uxor  malum  necessariuni,  et  si  qua  similia 
sunt  convicia  in  istum  sexum,  qua«  apud  Graecos  sunt  plurima.  Sic 
citatur  contumeliosa  sontentia  cuiusdam  Graeci  Poetae:  ywaixa  ^ojiTeo»  a 

83  malo]  mole  B 


In  XVPsalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  128, 1)  271 

Hsjcarere  uxoribLug;  quia  caro  sie  infecta  OrigLinali  PeCLcato,  ut  tantum 
quaerat  libertatem,  OLtium,  suavitatem  et  vitare  VLelit  omnesMolestiaLS, 
labLores,  difficultLates  et  tantum  dominari  in  re  pol[itica:  vellent  excutere 
frenum,  quod  deus  impoSLUit  Mag[istratui  et  coniugio,  et  tantum  de- 

5  cerpere  f[ructum  voluptatis.  Sed  non.  P[eccatimi  origLinale  excecavit 
nos  et  submersit  in  cupiditatibus  gloriae.  Ergo  necesse  est  imponi  reme- 
dium  tam  naturae  corruptae,  ut  excitetur.  ®a§  finb  flagelLla,  molestiae, 
quae  sunt  in  coniug[io  et  administLratione  polLitica.  Quando  ergo  legis 
S[piritum  g[anctum  laudare  coniugium,  fac  istam  AntiLthesin,  quod  verum 

10  est  secundum  SLpiritum,  —  sed  CLarnem  contrarium,  Ut  dicas:  Miser  vir, 
pessime  tibi  erit.  Sic  res  est  in  mundo,  quia  non  percipit,  quae  ßLpiritus 
Sunt;  ideo  non  intelligit  ulla  bLona  in  magListratu  et  coniugio.  Nescit 
delect^ari  in  creatore  et  benedicente  et  suis  donis  et  benedLictione.  Ideo 
iste  poeta  SLptritus  s^anctus  scilicet  est  opLtimus,  eligit  optLima  in  con- 

15  iugio,  mala  vehLementer  ornat  et  extenuat.    Quia  i^e  tueijet  leut  fuerunt, 

Di]  xQelaaoi»  iarlv  fj  ya/xalv.^  Et  quidam  Eomanus  quoque  dixit:  Si 
foeminis  carere  possemus,  magna  careremus  molestia. 

Eatio  huius  iudicü  haec  est,  quod  original!  peccato  caro  sie  est 
vitiata,  ut  illas  poenas  peeeati  non  possit  aequo  animo  ferre,  sed  tantum 

so  quaerat,  quae  suavia  sunt,  inolestias  autem  et  labores  fugiat.  Ideo  con- 
iugium et  politica  officia  aut  omnino  vitat,  sicut  Epicurei,  aut  iis  tantum 
abutituT  ad  suas  voluptates.  Adeo  excoeeata  est  per  peccatum  originis 
cupiditate  voluptatum,  gloriae  et  opum.  Necesse  igitur  fuit  addere 
pharmacum   corruptae    naturae    et  lascivientem  carnem  bis   molestiis, 

36  quae  tum  in  coniugio  tum  Magistratu  sunt,  aliquantulum  reprimere. 

Cum  ergo  in  Scriptura  sacra  legimus  ista  coniugii  encomia,  debemus 
Antithesin  faeere  iudicü  hominum  et  banc  addere  correctionem,  quod 
ista  sint  vera  secundum  Spiritum  sanctum,  sed  secundum  carnem  non 
sint  vera.   Sic,  cum  infra  dicit  de  pio  marito :  'Beatus  es  et  bene  tibi  erit',  a 

30  caro  diversum  sentit  et  iudieat  coniugem  esse  miserrimum  et  esse  ei 
pessime,  quod  duro  labore  victum  cogatux  quaerere.  Quia  mundus  ea 
non  intelligit,  quae  sunt  Spiritus  sancti,  et  ista  bona,  quae  vel  in  Oeco: 
nomia  vel  Politia  sunt,  non  videt,  sed  tantum  haeret  in  creatura,  Deum 
condentem,  regentem  et  benedicentem  creaturae  non  videt. 

35  Contra   Spiritus  sanctus  in  Creatorem  intuetur  et  benedictionem 

Domini  quantumvis  variis  afflictionibus  obrutam  magniflce  extollit,  Alia 
incommoda  aut  prorsus  dissimulat  aut  extenuat  egregie;  hoc  mimdus 
•non  potest  faeere.  Ideo  videmus  in  historüs  homines,  quanto  fuerunt 
sapientiores,  tanto  cavisse  diügentius,  ne  ad  publica  negocia  et  admini- 


^)  Stobaeus,  Floril.,  Abschn'Ort  ovx  aya&ov  t6  ya/isTv  Nr.  22. 


272  1°  XV  Psalmos  graduam.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128, 1) 

Hi]  i^e  jaucr  e^r  geioejen  in  administ^ratione  politica.  Nemo  libenter  g^et 
t)m  ein,  libLentius:  Libido,  adulLteriimi  et  scortari;  hec  VLult  caro,  pro- 
priam  uxorem  non  potest  ferre  secundum  naturam;  quia  est  comipta, 
non  VLult  esse  sub  legibus.  Sic  econtra  uxor.  Deus  vult  simpliciter  ista 
2  regLna,  domesticum  et  polLiticum,  et  posuit  illa  2  in  illam  miseram  s 
camem;  non  potest  utrumque  ferre,  [SI.  182'']  quia  non  succedit  in  con- 
iug^io  et  magListratu,  ut  vult.  Ideo  erudiendi,  exhorLtandi  piorum 
animi,  ut  aliquid  ultra  spectent  quam  sapLientia  C[arnis.  Dabit  aLuimo 
vidiere,  quae  sint  b^ona  in  coniugLio  et  magListratu,  ut  illi«  inhaereat 
et  Ulis  inspectis  vincat  vel  facUius  tolerent  molestias  in  bis  2  regnis.  lo 
Ideo  vocabo  EpitbaLlamium  M^agistri  PhÜLippi,  vel  1.  distinctio. 

Non  ÜTuit  mox  cum  promis^sionibus  siiis  super  coniugium  propter 
ipsum    coniugLiimi,    immo   incipit   a  prima  tabLula.      Uxorem  ducere, 

Dr]  strationem  poüticam  accederent.     Idem  in  coniugio  accidit:  iuventus 
dif ficillime  sibi  patitur  id  imponi  iugum,  sicut  senex  apud  Comicum  ait :  u 
Omnes,  qui  amant,  graviter  sibi  uxorem  dari  ferunt.^     Etsi  qui  amore 
compulsi  colla  huic  iugo  submittunt,  cum  postea  non  fluunt  ad  volun- 
tatem,  sed  alia  atque  alia  incommoda  incidunt,  quae  amore  excoecati 
non  praevidere,  tum  demum   querelae  et  nimis  sera  reprehensio  facti 
sequitur.     Et  sit,  ut  nuilto  facilius  omnia  vitia  in  scorto  vel  adultera  so 
tolerent  alii  quam  maritus  in  uxore,  Sicut  econtra  uxor  quoque,  nLsi 
insigniter  proba  sit,  facilius  ad  adult«ri  peccata  quam  leves  mariti  offen- 
siones  connivet,  Quia  natura  vincula  ista  non  potest  aequo  animo  tole- 
rare,  nisi  animi  edocti  verbo  et  Spiritu  illuminati  respiciant  ad  creatorem, 
qui  tum  Politiam  tum  Oeconomiam  institmt  et  vult  utraque  ab  hac  »s 
misera  carne  administrari.    Qui  hanc  cognitioncm  non  habent  aut  leviter 
admodum  meditatam  tenent,  ii  facile  commoventur  ad  impatientiam, 
cum  minus  recte  succedent  omnia. 

Ergo  etiam  piorum  animi  erudiendi,  exhortandi  et  erigendi  sunt, 
ut  aliquid  spectent  ultra  illa  incommoda,  quae  prima  incurrimt  in  oculos,  so 
et  reiectis  iudicüs  sapientum  mundi  respiciant  ad  vera  et  summa  bona, 
quae  Deus  in  haec  vitae  genera  abdidit,  atque  ea  alte  animo  includant; 
tunc  flet,  ut  et  facilius  tolerent  molestias  illas  et  Deo  libenter  pareaut 
varie  tentanti.  Atque  in  hunc  usum  hoc  Epithalamium  nunc  inter- 
pretabimur,  ut  et  videre  ista  spiritualia  bona,  quae  Deus  in  coniugio  a 
abscondit,  possimus  et  admirari,  ne  flamus  mundo  similes  videnti  opera 
De!  et  tarnen  non  intelligcnti,  audienti  benedictionem  divinam  et  sua- 
viBBimas  promissiones  et  tamen  non  credenti. 


20  multo)  mulu  Aß  26  Politicam  A  ;M  adniinigtrare  D  31  rMpiciuiit  AU 

32  genera  0  33  parUat  B 

')    Termi,  Andria  I,  2,  20. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128, 1)  273 

Hs]  habere  lib[eros,  esse  marLitum  et  uxorem  nemo  intelLÜgit,  quid  Sit.  Sed 
ille  intelliget  hunc  f^ructum  coniugii,  qui  timuerit  dominum.  A  1.  tabLula 
incepit.  Qui  v[ult  mag^istratus  fieri,  coniunx,  incipLiat  hie.  Fieri  potest, 
quod  Ulis  ipsis,  qui  tLiment  dominum,  pe8[sime  cedit  coniugLium.    Inter- 

b  dum  ei  moritur  uxor  vel  frigt  !Io^,  ftod  ungeheuer,  ba§  im  jein  le  en 
jauer.  Si  vero  timet  d^ominum,  vincit  et  tolerat  et  inspicit  meliora  et 
concludit:  Si  non  cog^noscerem  dominum,  multo  peius  haberem.  Si 
quid  triste,  compensabitur  eximio  illo  d[ono,  quod  deus  cognoscitur  a  me. 
Sic  consolabitur  et  compensabit,  qLuidquid  caro  dixLcrit  de  molestüs. 

10  Si  vis  fut[urus  vel  es  maritus  et  feliciter  in  coniugio,  dabit  tibi  dominus 
domum,  rem,  uxoLrem,  libLcros.  Sed  1.  cura:  timeas  dominum.  In  no- 
mine dLomini  incipias.  Cui  non  est  datum  continere  et  vexatur  tribu- 
lationibus  CLarnis,  spectet,  donec  deus.   Sed  si  vult  fieri  coniunx,  incip^iat 


2  coniugium  3  coniunx  c  a-ue  coniugi^ium  4  qui]  quod  5  t)nge(|euett 

Dr]  I.   Beatus  omnis,  qui  timet  Dominum,  qui  ambulat  v.i 

16  in  viis  eius. 

Hie  primum  vide,  quod  Propheta  non  statim  irruit  in  promissiones 
coniugii,  tanquam  propter  coniugium  simpliciter  obtingant.  Sed  incipit 
a  prima  tabula  et  beatum  praedicat,  qui  Dominum  timet.  Facit  autem 
id  ideo,  ut  signiflcet  mundum  non  intelligere,  quid  sit  coniugem  fieri 

30  seu  uxorem  ducere.  Ideo  etiam,  si  quae  molestiae  incidunt,  non  potest 
eas  aequo  animo  ferre,  ideo  etiam  non  beatus,  sed  miser  est.  Qui  autem 
Dominum  timet,  is,  sive  ad  politiam  accedit  vocatus,  sive  uxorem  ducit, 
beatus  est,  utcunque  cedat  vel  coniugium  vel  Magistratus. 

Potest  enim  fieri,  quod  etiam  istis,  qui  timent  Dominum,  non  bene 

K  cedat  coniugium,  sed  coniungantur  aut  cum  malis  aut  morosis  uxoribus 
aut  aUa  quaedam  incommoda  eos  premant,  quaUa  sunt  bonae  uxoris 
praematura  mors  aut  überi  degeneres  aut  matrimonium  sterile  et  in- 
foecundum.  Hie  si  pius  sit  animus  et  timens  Dei,  faeile  vincet  illa  in- 
commoda et  sie  cogitabit:  Ecce,  contigit  tibi  uxor  multis  modis  incom- 

30  moda,  cum  qua  alius  nullum  diem  quiete  posset  vivere;  Sed  Deus  tibi 
hoc  largitus  est,  ut  et  agnoscas  Deum  esse  creatorem  et  patrem  tuum 
et  discas  voluntatem  eius  patienter  ferre  etc.  Hoc  dono  leve  compen- 
satum  est  matrimonium  tristius,  siquidem  non  ad  matrimonii  solum 
molestias  superandas,  sed  ad  aUa  quoque  mala  vincula  donum  hoc  prodest. 

36  Ergo  Sic  incipit  Propheta  Epithalamium  hoc:  Si  vis  esse  foeüx  et 

beatus  et  adieeisti  animum  ad  coniugium,  hoe  experieris :  Deus  tibi  dabit 

uxorem,  dabit  domum,  dabit  liberos  et  alia.   Sed  hoc  primum  da  operam, 

ut  Deum  timeas  et  in  nomine  Dei  id  vitae  genus  incipias.    Haec  utilis 

Cutters  SBette.   XL,  3  18 


274  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128, 1) 

Hs]  a  1.  praecep[to ;  sie  loquere  cum  deo :  Tu  dicis :  Ego  dLorainus  d^eus  tuus,  qui 
creavi  te;  Creasti  me  mas^culum,  femellam,  non  me  feci.  [Sl.  183»]  Certus 
Creator,  finis  certus,  quia  sie  me  creasti;  Eogo,  da  mihi  donum,  ut  feliciter 
fungar  officio  coniugis  vel  patrisfa^milias,  — ut  non  praesumas,  irruas,  sed 
invoces  illum,  qui  creavit  te,  sine  quo  non  fact^us.  Non  sie  poete  eanunt  » 
EpithLalamia  sua  ut  ille,  qui  incipLit  a  fide,  timore  1.  praeeeptLi.  Non  prae- 
sumendum,  sedinvocanduset  timendus  deus,fidendum,quomododixLom: 
Feeisti  masLCulum  et  uXLorem,  iste  voe[ationes  grate  in  auribus  eins.  Non 
potest  negare,  quod  sua  creat^ura  et  quod  te  masLCulum  ereaverit.  Et  dixit: 
Ego  dLominus,  debes  mihi  eredere.  Non  tuo  consilio  et  praesump[tione  lo 
incipias,  nequam  credas  mihi;  quia  consilium  non  procedere  sinat  vel  in 


7  timeudum 


DT]doetrina  est,  quam  statim  initio  tradit  Spiritus  sanetus,  ut  is,  cui  non 
datum  est,  ut  eontineat,  ineipiat  matrimonium  a  primo  praeeepto  et 
divinam  imploret  opem  ac  in  conspectum  Dei  prodeat  et  dicat:  Domine  » 
Dens,  tu  dicis  ad  me  in  verbo  tuo,  quod  sis  et  esse  veüs  Dominus  et  Dens 
mens,  creasti  igitur  me  maseulum  et  creasti  foemellam ;  baee  tua  creatio 
et  hoc  opus  tuum  est,  ego  me  sie  non  feci  nee  fortuito  ita  sum  f actus: 
Adde  igitur  creaturae  tuae  successum  et  da,  ut  sim  foelix  maritus,  ut 
sim  uxor  foelix  etc.,  —  ut  sie  incipiamus  in  timore  Dei,  non  simus  securi  w 
aut  praesumentes  nee  sicut  rustiei  et  imperiti  homines  temere  in  hoc 
vitae  genug  iiTuamus,  sed  invocemus  illum,  qui  ad  id  vitae  genug  nos 
creavit,  tunc  fiet,  ut  foeliciter  eveniant  omnia. 

[Sfl.  a]  Longe  igitur  alio  modo  epithalamion  suiim  Spiritus  sanetus 
ordituT  quam  alii  Poetae,  hortatur  enim,  ut  invocemus  prinium  Deum  ss 
et  fiduciam   misericordiae  eins   animo   concipiamus.      Non  enim  Dens 
invitus  audiet,  si  appelles  eum  creatorem  tuum,  sed  vicLssim  agnoseet 
te  ereaturam  suam  esse  nee  negabit  se  tibi  dedisse,  ut  esses  masculus 
aut  esses  foemina.    Praesumptionem  prohibuit  nee  vult  privato  consilio 
hoc  vitae  genus  incipere,  sed  vult,  ut  tua  consilia  tibi  sint  suspeeta  et  3o 
quod  ea  Dens  non  sit  fortunaturus,  nisi  ipsum  in  consilium  adhibueris. 
Eecte  igitur  dicit:  'Beatus  vir,  qui  timet  Dominum.'     Nam  exempla 
quotidie  sunt  ob  oculos,  quod  saepe  vchementLssimus  amor  initio  int^r 
coniuges  est,  qui  postea  facilime  extinguitur,  ut  aut  vivant  inter  se 
hoBtiliter   aut   alter   alterum   deserat.      Nonnuuquam   ita  immerguntur  si 
voluptatibus  aut  opibus,  ut  plane  sine  omni  Dei  metu  vivant;  ea  duplo 
maior  est  infoelicitas  et  miseria.     Sed  merito  haec  eis  accidunt.     Cur 
enim  non  addunt  timorem  Deit 


33/34  M  pUne  boitilit«r  B 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128, 11  275 

Hs]  procedLendo.i  Ideo  necesLsarius  timor,  ut  non  ouff  mein  tat  etc.,  t^un 
g^etä;  qui  ardore  et  consÜLÜs  propriis  ducunt  puellas  et  flngunt  inestLima- 
bilia  gaudia,  flunt  discordes  etc.;  vel  si  econtra,  immerguntur  volup^ta- 
tibus  et  opibLUS,  2  peius.   Aut  tristis^simum  aut  voluptarium  i.  e.  ignarum 

6  omnium  rerum  dLivinarmn  erit  coniugium.  Non  timent  domiLnum.  Sed 
incedit  in  sua  praesump[tione,  jo  feüt§  vel  getet  JU  tool-  Sic  cogLita: 
Qd)  mu§  mid)  für  bit  futditen;  quia  creasti,  fd)aff  consortem  vitae  etc., 
da  PLanem  et  victum  et  meis,  —  et  invoca  sine  praesnmpLtione  t^ua. 
'In  timore  eins';   ba§  ift  timere  deum.    Et  velim,  quod  parentes,  prae- 

10  cep^tor  inculcaret  fnaben  et  meibten,  ut  punirent  praesumptiones,  quia 
coniugium  versatur  in  mundo  inter  demones.  Caro  statim  fastidit  uxo- 
rem.  Ut  inerter  dixit,  cum  vidit  brunftig  sponsum;  dixit  adulter:  non 
tierg'^et  4.  pars  anni,  tum  ancÜLlam  amabis  plus  quam  uxür^em.  ^a§ 
t:^ut  uxor.      (gie  eitel  ^udetl  nemlid)  sponsa,  tarnen  quartaliter  md)t 

15  wert-^  [SBl.  183'']  Tum  Satan  lompt  et  facit  odia,  molest[ias.  Ergo  eru- 
dienda  luventus,  ut  ducta  puelLla  possit  cum  favore  et  bLcnedictione 
divlna,  ut  semper  spectet  sursum:  Dedisti  mihi  masculum,  addux^isti 
mihi  Evam.     Sumus  in  medio  demonum,  da  benedictionem  t[uam.     Si 


*)  Erg.  impediat.        ')  =  währt. 

Dr]         Disce  igitur  hie,  ut  vivas  in  timore  Dei,  qui  te  creavit,  ut  possis 

ao  esse  maritus  vel  uxor,  et  vult  etiam  coniugium  tuum  gubernare.  Quod 
si  eum  gubernatorem  non  adhibueris  et  ipse  uxorem  et  familiam  pro 
tno  arbitrio  sine  oratione  ad  Deum  gubernare  voles,  fiet,  ut  aut  evertas 
omnia,  aut  perpetuo  successu  dementatus  in  graviora  mala  incidas.  Vult 
timeri  et  coli  Dens,  hoc  est  vult,  ut  confiteamur  nos  nihil  posse  foeliciter 

K  incipere  aut  gubernare  sine  ipsius  auxilio  et  consilio. 

Hanc  doctrinam  utile  est  inculcare  iuventuti,  ut,  si  qui  futuri  sint 
coniuges,  discant  ista  et  sequantur.  Eatio  est,  quia  coniugium  in  mundo 
et  in  carne,  hoc  est,  in  medio  inter  daemones  versatur.  Caro  cito  fastidit 
uxorem,  sicut  quidam  nequam  senex  dixit  ad  sponsum  subinde  in  nuptüs 

30  respicientem  ad  sponsam:  Amice,  ne  ita  respicias  saepe,  fiet  non  post 
multos  menses,  ut  magis  cupias  cum  famula,  quam  cum  coniuge  cubare. 
Huius  rei  quae  causa  est?  Haec  scilicet,  quod  coniugium  versatur  in 
carne,  quae  tota  peccato  est  corrupta.  Hanc  postea  accendit  Satan 
vel  odio  ex  levissimis  ofEensionibus  vel  zelotypia.     Nisi  igitur  respicias 

35  ad  voluntatem  Dei,  non  potest  esse  coniugium  aut  stabile  aut  iucundum  diu. 

Ergo  debet  iuventus  recte  de  coniugio  edoceri,  ut,  si  quis  ducit 

uxorem,  possit  cum  ea  vivere  in  favore  et  benedictione  divina  ac  dicere : 

Domine,  dedisti,  ut  essem  masculus,  dedisti  etiam  hanc  uxorem;  sumus 

autem  ambo  in  mundo  et  carne  hac  infirmissima  et  inter  medios  daemones 

18* 


276  In  XV  Psalmos  gradoum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128, 1) 

Ha]  venerint  offensLiones,  aliae  tenta[tione8,  ut  tua  benedictio  vincat.  Ergo 
incipiendum  a  timore  dei  et  vitare  suam  praesump^tionem,  quia  non 
gtjet  secundum  suas  cogLitationes.  Si  vero,  in  maxLimam  perniciem  et 
excecationem  et  submersionem  cogLoitionis  d^ei  et  verbi  dei.  Media 
via:  timere  deum,  confidere  et  in  fide  ineipere  coniugium.  1.  commen- 
datio  coniug[ii,  quod  timent  deum  et  in  nomine  eius  ineeptant. 

Sub  Papi^a  vocabatur  secLularis  Status.  Et  ante  scrupulosLius  de 
concubitu  conütebatur.  Et  SopbListica  dispLutatio,  BonaLventuxa,  multi 
stulti  parrbiLsienses,  qui  dispLutabant  de  p^eccato  veniali  et  mortaLÜ 
inter  coniuges  CLarnales.^  Soö  lernet  jid^  felbö,  quando  CLaro  fastidiosa. 
watti). 6, 13 Est  inter  'pater'*  reputandum,  Ubi  dicimus:  'Kemitte',  —  AugLUstinus.' 
1.  s»ofei,j7f.  Sed  tu  specta  verbum:  condidisti  me  'masLCulum  et  femeLllam',  per 
PLeccatum  origLinale  feda  libidLO,  sed  in  penam  miscuisti  PolLitieam 
cnram,  ofEensiones  vicinorum,  allusiones,  ba^  faliird)en*  ad  traten.    Si 


11  'pater'  o 

')  Ariffuxlin,  Enchiridion  de  fide,  spe  et  charitate,  cap.  LXXVIII;  Migne  40,  269  f. 
')  D.  h.  Tater  noster'.  •)  Wie  Anm.  l.  *)  Salfici,  ©alfiett^en  =  Tunkenschüssel; 
Grimm  s.  v. 


Dr]  turbatores  coniugalis  amoris:  Da  igitur  benedictionem  tuam,  ut,  etiamlu 
si  quae  offensiones  incidunt,  eas  tua  benedictio  et  admiratio  donorum, 
quae  in  hoc  coniugio  sunt,  vincat  etc.    Haec  ratio  est,  cur  a  timore  Dei 
Carmen  hoc  incipiat,  ut  praesumptionem  nobis  adimat,  ne  cogitemus 
omnia  eo  modo  eventura,  quem  nos  animo  concepimus.    Non  enim  ita 
fiet,  aut,  si  fit,  fit  cum  maiore  malo,  nempe  ad  suppressionem  verbi  et  » 
cognitionis  Dei.    Media  autem  via  est,  Deum  timere  et  ei  confidere  et 
in  nomine  Dei  cum  humili  oratione  in  omnem«ventum  coniugium  ineipere. 
Sub  Papa  egregie  deformarunt  coniugium.   Nam  appellabant  statum 
secularem,  et  coniuges  docebantur,  ut  inter  peccata  in  confessione  etiam 
consuetudinem  istam  coniugalem  enumerarent.     Inde  inter  Sophistas  « 
disputatio  fuit  de  peccato  veniali  inter  coniuges  et  mortali  in  copula 
carnali,  ut  vocabant.    Sed  fuerimt  istae  inutiles  et  stultae,  partim  etiam 
impiae  disputationes,  quibus  occasionem  praebuisse  Augustinus  videtur, 
cum  alicubi  de  peccato  veniali  dicit,  id  esse  simile  peccato  coniugum, 
pro  quo  oratur:  'Dimitte  nobis  debita  nostra.'    Verum  quidem  est,  debct   >o 
ißta  consuetudo  coniugum  esse   moderata  ad  extinguendum  fervorem 
carnis,  Et  sicut  modus  in  cibo  et  potu  servare  dcbet,  ita  etiam  pii  con- 
iuges carni  non  debent  indulgcre  nimium.   Nam  ille  fervor  carni.s  et  foeda 
libido,  qua  caro  aestuat,  ex  peccato  est.    Ideo  in  poenam  libidinis  huius 
adniixtum  est  absynthium  plurimarum  curarum  et  Bolicitudinum  pro  «» 
victu,  pro  liljcris,  pro  admiuistrutione  negociorum  communium,  Item 


In  XV  Psalmos  gradunm.   1532/33.   [1540.1   (Ps.  128, 1)  277 

Hs]  non  essent  molestiae,  etc.  Ista  cop[iüa,  quam  deus  institLuit:  'Crescite'  etc.,  i.!iro(m,28 
est  dei  donum.    Nondum  vir  in  terris,  qui  suum  corpus  sibi  fecisset  etc. 
Sic  nee  mulier  facit  sibi  lac  et  muliebria  membra.    1.  ponat  suam  securi- 
tatem,  fidlem  de  suo  consLOrtio  et  d[icat:  tu  luva;  tum:  Qa,  ego  facio; 

5  quia  tu  agnoscis  me  creatiiram,  et  ego  relative  te.  ®a  convenientem 
uxorem  mihi,  da  libLcros,  victum.  Si  non  dat,  ut  -velis,  die:  Non  debet 
gften,  nt  volo  et  praesumpsi.  1.  conditio  coniugii:  si  boniim,  quod  placeat 
deo  et  tole[ral)ile,  \oU  angl)en  in  n[omine  domini  et  timore  dei. 

[SBl.  184»]  Non   solum   1.   pracLceptiim   servare  debes,  Credendo   et 

10  metuendo  deum,  Pietatem  p[raestando,  i.  e.  Spiritus  cultus  vel  timoris 
domini,  üt  habeas  reverentiam  erga  deum,  i.  e.  ut  non  sim  praesumpLtuo- 
Sus.  'In  viis':  ut  seq^uantur  alia  praecept[a,  2.  3.  4.  5.  etc.,  i.  e.  tibi 
dicLunt,  ut  deimi  colas,  vites  PLCCcata,  scortationem  etc.  et  gotLfürcf)ttg 
leben  anfa^en-    Istum  psalmum  canunt  papListae.    Sed  :^aben  gejogen 

15  ut  hiero^nymus,  qLuasi  d[icant  celibem  fuisse  et  non  pertinere  istas  com- 
mendLationes.      Non  loquitur  iste  psalmus  de  hominibus  privilegiatis. 
Seimus  lercLmiam  habLuisse  praecepLtum  speciale,  ut  non  duceret  ux[0-  3er.  i6,  > 
rem,  et  alii  S[ancti.    ®ie  ^aben  divinitus  donatum  sing[ularem  cursum. 


1  Istam 

Dr]  offensiones  familiae,  vicinorum  etc.     Haec  tan  quam  sal  aspersa  sunt, 

ao  ut    macerent    petulantiam    carnis ,     Cuius    infirmitati    Deus    consulere 

voluit  per  coniugiiim,  non  voluit  excitare  ardorem  carnis.     Ideo  voluit 

eiiam  membra  apta  esse  procreandae  soboli,  sicut  ad  alios  usus  alia 

membra  creavit,  ad  alendum  foetum  ubera,  ad  gestandum  brachia  etc. 

Ergo  haec  prima  doctrina,  si  modo  coniugium  debet  esse  foelix  et 

25  iucundum  et  quod  Deo  placeat,  ut  coniuges  timeant  Deum,  hoc  est, 
ut  ponant  praesumptionem  suorum  consiUorum  et  incumbant  in  humilem     ■ 
orationem,  qua  petant  bonam  coniugem,  pudicam  et  morigeram,  item 
successum  in  aliis  rebus,  et,  cum  postea  aliquid  accidit  praeter  volun- 
tatem,  ut  aequo  animo  ferant  falli  spem  et  cogitationes  suas.  ^i 

30  Non  solum  autem  hoc  requiiit,  quod  in  primo  praecepto  requiritur, 

ut  suum  cultum  Deo  exhibeant,  hoc  est  Deum  timeant  et  eins  bonitati 
fidant,  haec  enim  reverentia  est,  quam  Deo  debemus,  sed  addit:  Beatus, 
qui  ambulat  in  viis  eius,  hoc  est,  qui  etiam  secundae  tabulae  opera 
praestat,  qui  obedit  parentibus  et  Magistratui,  qui  non  facit  caedem, 

85  non  laedit  aUos,  qui  se  non  polluit  scortis  et  adulterio,  sed  uxorem  ideo 
ducit,  ut  possit  caste  vivere  et  cavere  taUa  peccata.  Cecinerunt  et  adhuc 
hodie  canunt  hunc  Psalmum  Papistae,  sed  non  intelligunt;  sequuntur 
enim  Hieronymum,  qui  satis  irreligiöse  et  inerudite  contra  coniugium 
infert:  Si  coniuges  beati  sunt,  sequitur  Isaacum  ante  annum  quadra- i.wofn».» 


278  In  XV  Psalmos  graduum.    1532;33.    [1540.]    (Ps.  128, 1.2) 

HgjCeteri,  qui  sunt  sine  privileg:io  hoc,  canitur  eis  hoc  EpithaLlamiam.  Ideo 
consolare  te  de  conterap[tu  d[ivinorum  bonorum,  quae  sunt  in  coniugio: 
v.il.  got  furchten  et  front  fein;  2.  'laborare*,  quia  iuris  naturalis  est  alere 
uxLorem  et  libLcros,  familiam;  pertinet  ad  maritum.  1.  consolatio,  ut 
timeat  dLeum  et  agnoscas  te  creatum;  non  te  fecisti,  sed  qui  faventer  t 
et  cum  benedictione  te  creavit.  2.  jc^idt  diem,  ne  ocieris,  sed  aliquid 
faeias;  stude,  disce  artifLicium,  ut  cogLnoscas  PLanem  quaerere.  Si  non 
artificio,  studio  acquirat,  tarnen  deus  dat  per  ista.  Doctori  non  dat 
pra€dicatio  victum,  Agricol^ae  non  satio,  sed  deus  per  illam  dat.  Sic 
I.  OToff  I,  I»  v^ult  omnem  inaLritum  vivere  'In  sudore',  habere  aliquid  artifLicii  ad  lo 
premendum  CLarnem,  ad  illam  origLinalis  PLCccati  libLidinem  morttflcan- 
dum,  quia  otiosi  sunt  diab[oli,  quia  non  sunt  in  ordLinatione  d^ivina, 
aliorum  sudorem  vorant.     Est  valde  incommodum,  mane  surg^ere,  die 


1  hoc  Epitha[laimum  o  2  de  fehlt 

Drjgesimum  et  alios  sanctos,  qui  uxores  non  habuerunt,  non  fuisse  beatos 
hac  beatitudine.^  Sed  nos  scimus  Psalmum  non  Iqqui  de  privilegiatis,  » 
3(1. 1«,  1  sicut  Hieremias  mandatum  habuit  non  ducendae  uxoris  et  lohannes 
Babtista  etiam  certo  consilio  a  coniugio  abstinuit,  sicut  Christus  quoque. 
Hi  navigent  suo  vento  et  teneant  cursum  suum  divinitus  datum.  Caeteri 
aut«m,  qm  dono  hoc  carent  et  sunt  sine  privilegio  isto  summorum  homi- 
num,  discant  hoc  carmen,  hoc  est,  in  tiniore  Domini  fiant  coniuges  et  » 
ambulent  in  viis  Domini.  Ac  sciant  se  in  hoc  vitae  genere  ita  posse  vivere, 
ut  et  Deum  timeant  et  ambulent  in  viis  eins  contra  vanam  et  impiam 
persuasionem  Monachorum  et  totius  Papatus,  qui  fingunt  coniugium  tan- 
quam  vitae  genus,  quod  cum  religioneautpugnetaut  non  valde  conveniat. 

T.2Laborem  manuum  tuarum  comedes,  beatus  tu  et  bene  tibi  erit.  » 

Hoc  etiam  docendi  sunt  coniuges,  ut  lahorent,  quia  iuris  naturalis 
est,  ut  maritus  alat  uxorem  et  liberos.  Postquam  enim  hoc  sciunt  con- 
iuges, quod  debeant  timere  Deum  creatorem  suum,  qui  fecit  ipsos  et 
addidit  benodictioncm  tanquam  creaturac  suae,  dcbet  hoc  secundum  osso, 
ut  talc  aliquid  instituant,  ne  ocicntnr.  Sicut  ctiani  adraonuit  Hesiodus:  so 
olxov  fitv  nQUixurta,  yvvaixd  te  ßovv  x'  äQOriJQa.'* 

Vult  enim  primum  certam  deligi  sodem,   ubi  cum   uxore  et  libexis 
habitare  possis,  Dcinde  uxorem  quaeri,  sed  ita,  si  habcas  bovcm  aratorcm, 
hoc  est,  si  liabcas,  quo  te  et  tuos  alere  possis.    Etsi  cniiu  ncque  stiidi\im 
nostrum  nee  opera  aatis  sit  ad  alendam  familiam,  tarnen  Deus  nostro  u 
studio  et  opera  nostra  tanquam  lucdio  iilitiir,  per  (|ii(>d  nobis  vult  bcne- 


')  Adr.  locinian.  1,  33;  Mignt  iS,  'jeT.  ■)  'Egya  xai  f)fifg<u  406. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  128,  2)  279 

H3]lab[orare,  et  sollicitum  pro  uxLore  et  libLer^g.     Sed  quid  dicit  8[piritus 

SLanctus  ?  Et  lesus  Sirach  conculLcat^:  Misce  hoc  sacarum  in  istam  aquam  ©it.  «.is 
et  sap[ienti  dulcent.  SSer  lüil  ducere  uxorem  Et  facLit  ex  corpLore  quae- 
stum:  Omnium  hominiim  a  lab[ore  ad  libidinem,  tl)ut  faul.  St  funen 
5  jid)  erneren  mit  ber  ijanb.  [Sl.  184"]  ^arauff  jte  ji&en  f [oul.  Sed  EpLithala- 
niium  nostrum  sie  canit:  Vos  intelLÜgite  novum  gLcnus  vite,  ELuangelium 
domini,  et  credLite  illi,  non  praesumatis  de  opulentia.  Sed  scitote  vos 
habituros  moleLStias,  laborandum  'In  sudore'.  Amore  'sparsum  in  carne' ®ai. «,  s 
oportet  ut  conglutinet,  sed  statim  solvitur;  oportet  flrnaius,  quod  est, 

10  quod  tuus  labLor   est   sacri&cium   suavisLSÜnum   in  conLspectu  dei.     Si 

4  libidinem]  labor  ' 

')  Im  Vulgatatext:   Vita   sibi    sufficientis  operarii    condolcabitur.  •)  Schreib 

flüchtigkeit;  vgl.  das  Zitat  unten  im  Druck  Z.  26  f. 


Dr]  dicere.  Sic  corium  non  sutori,  satio  non  agricolae,  Doctori  non  praedicatio 
dat,  unde  vivat,  et  tarnen  Dens  per  haec,  seu  potius  cum  his  dat  victum. 

Vult  igitur  omnem  maritum  vivere  'in  sudore  vultus  suf  et  exercerii.swoies.i» 
labere  ad  premendam  camem  et  mortiflcandas  cupiditates  carnis.    Nam 

15  qui  in  ocio  vivunt,  ambulant  non  in  Domini,  sed  in  diaboli  viis.  Non  enim 
sunt  nee  vivunt  in  ordinatione  divina,  siquidem  laborem  ordinavit  Deus. 
Atque  hie  vide  Spiritus  sancti  consilium.  Labor  est  etiam  unum  de  in- 
commodis  vitae  coniugaUs.  Sed  quam  beUe  abscondit  hoc  incommodum, 
cum  primum  et  mandatum  Dei  esse  ostendit  et  postea  promittit  Deum 

20  per  laborem,  quantumvis  dura  et  incommoda  res  esse  videat,  velle  bene- 
dicere.    Hoc  vere  est  absynthium  saccaro  miscere.^      Sicut  etiam  lesus 
Syrach  laborem  hoc  nomine  ornat,  quod  dicit  esse  conditum  a  Deo  eteit.io,  i» 
beneplacitum  in  ocuüs  Dei. 

Est  autem  hac  quoque  admonitione  opus  propter  nostram  corruptam 

2s  naturam.  Verum  enim  est,  quod  Comicus  dicit:  Omnium  hominum  In- 
genium a  labore  proclive  esse  ad  libidinem.^  Ideo  etiam  quarundam 
barbararum  gentium  mos  fuit,  prostituere  uxores  et  liberos,  tantum,  ut 
possint  in  ocio  vivere.' 

Monet  igitur  hoc  epithalamion  sponsum  et  sponsam  in  nuptiis  pri- 

30  mum,  ut  timeant  Dominum  et  credant  ei  nee  praesumant  de  sua  opulentia 
aut  sapientia;  Deinde,  ut  sciant  hoc  habituros  incommodi,  ut  laborent 
et  labores  manuum  comedant.  Quod  igitur  Ubido  in  carnem  sparsa  est, 
quae  coniuges  coniungit,  id  non  est  principale  vinculum,  sicut  etiam  cito 
dissolvitur  aUis  incommodis.     Haec  autem  vera  vincula  coniugii  sunt, 

3j  scire,  quod  etiam  iste  labor  manuum  et  soücitudo  pro  famüia  sint  sacri- 


»)  Vgl.  Thiele  S.  234.         *)  Terern,  Andria  1, 1,  50.  ')  Herodot  1, 199. 197. 


280 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    |1540.]   (Ps.  128,2) 


Hajsugis  filinm,  fenestLram^,   f)oIfe  scindiB,  est  sacLrificium   dLeo  et  placet 
plus  quam  omnium  monachorum  jingcn. 

'Beatus  tu,  si  lab^ore  maLnuum  t[uarum  nutricris  te',  fortem  bene- 
dictionem  addit.    5)aä  jd)reib  in  omnia  instrumenta  artificum,  in  omnes 
sodores  et  die  esse  beatitudinem.  Servus :  id)  mu?  madjcn  ad  conLScientiam ; 
et  Dominus:  ba  muö  id)  lauf  fett,  reittett,  c\ot  geb  bem  leben,  ba^  I^'l)« 
fLü^re,  quam  dulcis  vita,  hineinleben.  ®ii  jd}reib  liteiis  aurei.s  in  Instr^umen 
tis:  'Beatus' ;  mimdus:  miser  tu  es  et  male  habes.  Omnia  convlcia  spargim 
tur  in  hoc  genus  vitae  quam  in  magListratum,  quia  ift  honoriflcus,  hie 
est  molestia.   '2)te  taumel,  bu  ftumper !  —  ista  conviciaudum  operi  divino 
3Ba§  mad^ftu  ftumper:  lur|j  freub  Dnb  lang  onluft^  sie  ap^pellant  nuptias 
Undet  i.  e.:  perpetuo  habebis  postea  molestLiam!     9Jimb  meretLricem 


10 


tu  3  'Beatns  ta'  r 
')  Erg.  porificas. 


8  über  es  »teht  nochmaU  ta 
»)  Wander:  Freude  92. 


Drlficium  Deo  gratum,  quod  uxor,  cum  praebet  mammam  infanti,  maritus, 
cum  ad  sudorem  usque  corpus  defatigat  laboribus  domesticis,  Deo  talem 
cultum  exhibeant,   qui  omnium  Monachorum   cultibus  et  quantumvis  i» 
asperis  studiis  longe  })raestet.    Quid  enim  dicat  Propheta,  quaeso  vide: 
Beatus  es  tu  et  bene  tibi  erit. 

Haec  an  non  est  satis  magna  et  suavissima  commendatio  laborum  et 
totius  coniugüT   Es  maritus,  inquit,  et  laboras,  ut  te  et  familiam  possis 
honeßte  alere;  audi,  quid  iste  tuus  labor  sit:  Est  res  sauet  ssima,  qua  Deus  »o 
delectatur  et  per  quam  vult  benedictionem  suam  tibi  donare.    Hoc  enco- 
mium  laboris  debebat  scribi  in  omnium  opiflcum  instrumentis,  iu  fronte 
et  in  naso  sudante  ex  labore.    Mundus  enim  laborem  non  iudicat  benedic- 
tionem esse,  ideo  cum  fugit  et  odit.    Hinc  ille  querelae  et  dirae  impre- 
cationes,  quas  per  impatientiam  impii  eoniuges  effundvmt,  cum  iam  ad  s» 
hoc,  iam  ad  aliud  negocium  rapiuntur.    Sed  pii  et  qui  Dominum  timent, 
animo  alacri  et  laeto  laborant,  Quia  agnoscunt  mandatum  et  voluntatem 
Dei.    Sic  plus  agricola  in  curru  et  aratro  suo,  sutor  in  corio  et  acu,  faber 
in  ligno  et  ferro  scriptum  videt  hunc  versuni:  Beatus  es  et  bene  tibi  erit. 
Mundus  invertit  et  dieit:  Miser  es  et  male  tibi  erit,  si  quideiu  ista  semper  so 
toleranda  et  ferenda  sunt,  foelices  autem  sunt,  qui  in  ocio  vitam  tolerant 
et  sine  labore  habent,  unde  vivant,  sicut  Marfialis  commeudat  rem  non 
partam  labore,   sed  relictam.^     Talia  convieia  spargit  Diabolus  iu  eon- 
iugium  magis  quam  in  Magistratum  politicum,  quia,  etsi  ibi  quoque  sunt 
incommoda  aliqua,  tamcn  illa  facile  devorant  homines  ambitiosi  ob  glo-   u 
riae  et  dignitatis  acccssioncm. 


')  Epigramme  X,  47,  3. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,2)  281 

HsjEs  d[ivea!  —  6§  ift  ömb  XII,  tobftunb!  —  3ItI  mensibLUS  aliam  ducere, 
baS  f)eift,  ut  fugLias  illum  versum:  'labLore  manuum',  tu  folt  axhieit  für 
fjnben,  prebtgeti,  boten  lauf  fett;  pracstituit  certum  artifLicium,  in  quo 
debes  sudarc  et  ferre  lualcdLictionem  PLeccati  origLÜialis  in  paradiso  in- 

5  flicti;  gib  bicf)  itt  bett  jd)tüei§,  bu  ittlift  t)ttt  eitt,  et  si  intus,  consolare,  quod 
Sit  foitnnatuna,  beatum  et  placeat  d[eo,  [S3L185»]  se  alere  labLore  ma- 
nuum. 1.  dat  per  lab[OTem  victum,  dciude  veh[ementer  significat  deo 
placere;  habes  victum,  2.  ridentem  dominum,  qui  approb[at  lab[orem  et 
habet  pro  magno  cultu  et  sacLrificio.    Impius  ponit  in  conLiugio  nihil 

10  quam  curam,  molestiam,  lab^orem.  Ideo  tTtu§  et  OnUiftig  tüerben.  Ille 
nihil  habet  de  oc^ulo  spiritus,  sed  tantum  CLarnis,  qui  videt  praesens 
incommodum  et  molest^iam.  ÜLaro  joI§  nid)t  aitber^  ^abett.  Si  spiritus 
hie,  dicit:  habeo  2  maxLÜna  bLona,  1.  quod  deus  dat  per  labLorem  victum 
et  amictum.    Ociosis  in  perniciem;  acquiro  rem  faLmiliarem,  et  benedictio 

IS  d^ivina  placet  deo.  2.  Ipse  sudor  et  lab^or  placet  etiam  deo,  fructus, 

7  1.  c  aus  Si  9  Impius  non  ponit  10  quam  ßhlt  11  qui  c  aus  quae 

Dr]  Opus  igitur  est  hac  consolatione  contra  scandalum  hoc  mundi,  ut 

coniuges  sciant  Deum  hoc  vitae  genus  ordinasse,  in  quo  sudent  ac  laborent, 
et  ferant  peccati  originalis  maledictionem  in  paradyso  inflictam ;  Deinde, 
ut  praeter  id  hoc  etiam  sciant,  Spiritum  sanctum  hie  pronunciare  beatos 

20  eos  esse,  qui  officium  faciunt  et  strenue  laborant.  Haec  tanta  sunt,  ut 
facile  pü  molestias  laboris  sint  toleraturi.  Quid  enim  amplius  vis!  Pri- 
muin  audis  Deum  velle  per  laborem  victum  et  alia  ad  tuendam  vitam 
necessaria  per  benedictionem  suam  largiri;  Deinde  etiam  tuo  labore 
delectari  eumque  approbare  ac  sacriflcii  et  gratissimi  cultus  loco  habi- 

25  turum  esse,  Si  quidem  non  simpliciter  labor  est,  sed  opus  obedientiae  seu 
vocationis.  Haec  impü  nesciunt,  ideo  aut  sectantur  ocium  aut  impatien- 
tissime  ferunt  laborandi  necessitatem,  quia  non  vident  oculis  Spiritus 
sancti.  sed  simpliciter  secundum  oculos  carnis  itidicant,  qui  oculi  nihil 
praeter  incommoda  et  molestias  vident,  et  merito;   sed   Spiritus  pios 

30  erigit  et  consolatur,  quod  et  Deus  per  laborem  velit  benedicere  (Ociosis 
enim  etiam  si  quid  dat,  dat  eis  in  perniciem)  et  quod  sudor  iste  ac  labor 
Deo  placeat.  Hoc  duplex  commodum  est  pro  uno  incommodo,  quod 
caro  tantum  videt. 

Sed  est  hie  etiam  admonendum,  laborem  dici  non  tantum,  cum  fati- 

35  gantur  membra,  sed  etiam  soHcitudinem  et  curam.  Nam  Propheta  eius- 
modi  vocabulo  utitur,  quod  non  solum  sie  signiflcat  laborare,  ut  aliquid 
agas  manu,  sed  incommoda  etiam  complectitur,  quae  inter  laborandum 
patimur,  Cuiusmodi  in  Oeconomia  plurima  occurrunt.  Saepe,  cum  maritus 
magno  conatu  facit  officium,  molesta  est  uxor  et  Utes  movet,  liberi  impü- 


282  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,2) 

Ha]  acquisitio,  possesLsio  etiam  placet  deo,  cum  fructu.  Sic  pius  sua  omnia 
incommoda,  ut  non  solum  activus,  sed  etiam  passivus  labor.  Ut  In 
Eb[ra«oi  verbum  signiflcat  etiam:  cum  passione  laborare.  Active,  quod 
aliquid  facia^mus,  2.  ba^  eim  jauer  lüirb.  lam  furatur  servus,  lam  uxor 
moritur,  magistLiatus  plogt  cum  tributis  et  imperii.s.  2)ü§  finb  non  solum  » 
labores,  sed  etiam  molestiae.  Uxor  fit  ipunbeil[id},  —  jdiab  nirf}t.  Gö 
^eift:  labor  molestus.  Non  condidit  hoc  PLcnus  v^itae  ad  nostram  suaAd- 
i.TO»ltä,i7.i6tat€m.  Ad  virum:  'In  sudo^re',  ad  mulierem:  In  periculo  mortis  eniti 
debet.  (So  Qi)e  ber  ^Lcufel  ^in  ein,  bleib  braujjen,  scortare;  tum  habLCs 
iram  dei,  irrequi[ctam  con^scientiam  et  nunquam  scintillam  gaudii,  lo 
quia  con^seientia:  tu  adulter.  CLarnis  suavitatem  sequeris  et  acquiris 
amaritudinem  spiritus.  Scio,  quidcouLScientia:  una  gutta  tristiciaLe  aufert 
mare  gaudii.   Si  leta  conLScientia  et  secura  de  favore  et  bLenedictione  dei, 


/  com  fructa  mit  Strich  zu  lab^or  S.  281,  15  gezogen  12  una  c  au»  unum 

*)  "sy^;  Eeuchlin,  Rudimenta  s.  i:,  führt  Ps.  6,  7  an:  Laboravi  in  gemitu  meo. 


Drjcantur  morbis,  familia  non  solum  negligentia  peccat,  sed  saepe  perflda 
est  et  clam  pecunias  aut  supellectilem  furatur.  Magistratus  quoque  diffi-  i» 
cilibus  temporibus  enecat  exactionibus  et  Servitute.  Haec  nos  non  labores, 
sed  molestias  vocamu.s,  et  tarnen  Propheta  utrunque  eomplectitur  voca- 
bulo  laboris,  ut,  sive  agendo,  sive  patiendo  nobis  afflicti  esse  videamur, 
aequo  animo  id  feramus  et  cogitemus  Deum  haue  vitam  non  condidisse 

i.TOo(ci,i«ad  voluptates.     Ideo  enim  ad  mulierem  dixit:  'Multiplicabo  aerumnas   » 
tuas,  dum  gravida  es,  in  dolore  paries  ülios  tuos'.  Nam  et  tempu.s  ante  par- 
tum plenissimum  est  maximarum  molestiarum.   Ipse  partus  autem  quan- 

i.wo|tj,i7 tillum  a  morte  differtt     Sic  viro  dixit:  'Maledictus  sid  ager  propter  te, 
in  dolore  comedes  fructus  eius  omnibus  diebus  vitae  tuae'.     Uie  audis 
non  diem,  non  annum  unum  dolori  et  labori,  sed  omne  vitae  tempus  u 
destinatum  esse.  Ergo,  inquis,  cum  haec  sie  sint,  praestat  vivere  coelibem 
vitam  et  scortari.   Fac  periculum  et  vide,  an  sie  te  evolvere  ex  bis  incom- 
modis  possis.     Imo  magi?  te  involves  et  gravioribus  periculis  onerabis. 
Nam  hoc  modo  iratum  Deum  et  malam  conscientiam  tibi  comparabLs 
ac  ipse  damnabis  te  et  vitam  tuam.    Dum  enim  sectaris  gaudium  carnis  so 
et  voluptates,  incidis  in  amaritudinem  spiritus,  quae  quid  sit,  suo  tem- 
pore experieris.  Nam  una  guttula  malae  conscientiae,  ut  sie  dicam,  totum 
mare  mundani  gaudii  absorbet.    Quid  üet,  ubi  per  impiam  tuam  vitam 
non  unius  diei,  .sed  multorum  aniiorum  malam  con.scieutiam  sustinere 
cogeris  T   Econtra  ubi  est  lacta  conscientia  et  certa  de  favore  ac  bencdicti-  « 
onc  Dei,  ibi  etiam  est  aetcrna  laeticia,  quae  illas  guttulas  humauorum 


In  XV  Psalmoi  graduum.    1532/33.    [1540.]   (P».  128,  2)  28S 

Hs]  Uli  eterna  letitia,  quae  vincit  istas  guttas  CLarnalis  molestiae,  laborum. 

■  Ibi  fjonifi,  Qudex,  quod  deus  de  te  in  CLame:  'Bene  tibi';  [S3I.  185»>]  quod 
ia  hoc  v^itae  genere  es  et  sudas  et  labLoras  in  eo,  plaeet  mihi  et  tibi  expedit. 
^d)  f)afa  cani  ein  fnutel,  ut  CLanis  sie  geigen  fungft.^      Expedit  c^arni  et 

5  pLCCcato  origLinali  bene  vexLari.  Imo  plus  suavitatis  in  coniugio  quam 
molestLiae.  Si  non  est  fides,  ba  g^et  fastidium  mariti,  uxoLris  an,  nihil 
nisi  diabLolum  hab^es,  tum  nihil  miserius  in  orbLe  terLrarum.  Et  ideo 
diabLolus  in*  jo  feinb,  quia  seit,  quod  deo  bene  placeat  inter  pios.  2.  com- 
mendat,  consolatur  et  exho[rtatur  et  canit,  ut  Jollen  erbeitcn,  in  Jaucr 

10  lajjen  tüerben  et  frolid)  jein.  Et  dLicas:  Si  venero  in  hoc  gLenus  vite,  qljt 
mirsi,  tüie  ber  Itiebe  @LOtt  tutl.  Si  non  jemeP,  panem  det  deus!  Sic  in 
bLona  con^scientia  et  benevolentia  divina  potes  coniugium  tuum  regiern. 
Quid  tum  amplius  cupist 


1  über  guttAs  Heht  scintillas 

')  =  Kunst.        ')  =  ihnen,  den  frommen  Eheleuten.        ')  =  Semmel;  Wander  s.  v.  4 


Dr]  incommodorum  et  molestiariim  ita  haurit  et  absorbet  sicut  sol  meri- 

15    dianus  rorem. 

An  non  igitur  turpe  est  illas  guttulas  ac  scintillas  laboris  sie  metuere 
et  fugere,  cum  videas  Deum  eas  melle  et  saccaro  suavissimo  condüsse, 
nempe  quod  hie  in  Psalmo  omnibus  sie  laborantibus  et  ferentibus  com- 
munes  coniugii  molestias  dicit:    Beatus  es  et  bene   tibi  erit?    hoc  est: 

ao  Quod  in  isto  vitae  genere  es,  quod  laboras,  quod  varie  tentaris  et  iam 
hanc,  iam  aliam  molestiam  devoras,  hoc  non  solum  mihi  plaeet,  sed  tibi 
quoque  utile  est,  ut  hoc  modo  caro  mortificetur  et  peccatum  originale 
vexetur  et  tu  in  coniugio  tanquam  schola  hanc  perfectissimam  Phüoso- 
phiam  discas,  ut  Dei  volimtatem  patienter  feras  et  mille  occasiones  de- 

25  clarandae  patientiae  et  dilectionis  habeas,  quas  extra  coniugium  in  vita 
coeUbe  non  haberes.  Qui  hoc  modo  in  coniugio  vivunt,  etiam  cum  cala- 
mitosissimi  sunt,  tamen  vere  beati  sunt,  et  contra,  qui  hoc  modo  non 
vivimt,  vere  infoelices  sunt.  Nam  labores  et  molestias,  quibus  simpliciter 
haec  vita  carere  non  potest,  eo  modo  ferunt,  ut  dolorem  dolori  addant. 

30  Hinc  inter  ipsos  coniuges  oriuntur  lites.  Hinc  oritur  fastidium,  ut  una 
ire,  colloqui,  edere,  bibere  pigeat.  Haec  plane  diabolica  vita  est.  Ergo 
haec  exhortatio  diligenter  discenda  et  exercenda  est,  ut  laborem  et  omnes 
molestias  aequo  animo  feramus  et  per  patientiam  vincamus,  contenti 
hoc  dono,  quod  scimus  Deo  nostrum  vitae  genus  gratum  esse  et  ideo 

u  ipsum  benedictuTum  esse  nobis.  Hoc  modo  cum  bona  ac  laeta  conscientia 
familia  regi  et  omnia  incommoda  devorari  possunt. 


284  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,8) 

Hell 


y  Ib.  Anpt.isti|     'Uxor  tua' :  Duo  praeconia  coniugü  audListis,  1.  ut  sit,  ut 

tüueas  üomLinum  et  amb^ules  in  viib  eius,  2.  ut  manducemus  fructum 

vel  lab[orem  mLanuum  nostrarnm,  ut  istis  in  laboribus  molestLÜs,  quae 

sunt  in  v^ita  humana,  comode  utamur  et  equanimiter  toleremus.    SSenn 

nid)t  io  tner,  jolt  liLnjer  ^lexx  ®LOtt  \o  madjen  propter  vitium  orig^inls,  ut    s 

illud  sanetur,  coherceat;  frustra  est,  quod  tu  adversLitates,  molest^ias 

coniugü,  magListratus  etc.     Monach[i  philosophati  et  phUosoplii:  fugien- 

dum  labores  et  petendam  con^scientiae  tranquillitatem,  vitam  solitariam, 

ut  et  Stoici.   Sed  in  laboribus  posse  esse  virum,  in  molestLÜs  mag^istratus 

et  cog[itare  divinitus  positum  ad  res  gerendas  et  lab^ores  excipiendos   lo 

activos  et  pasLsivos,  hoc  placitum  dei.  3.  'Uxor  tua  sicut  vitis  fructifera' : 

heri  etiam  attigi.     Hiero^nymus  et  alii  vehLementer  disp[utant  hie  de 

p^salmo,  quare  sie  commendet  S^ancti  viri  vitam,  si  hab[uerit  uxLorem 

et  libLcros,  cum  tot  sint  in  sac^ris  literis  celibes,  qualis  fortassis  El[ias 
,   .  I«,  f 
3«|. 


^"ij*äf'et  Eliz^aeus,  sed  certo  fuit  lerei^mias;  textus  in  lere^mia  de  Eunuchis,   is 


10  res  fehlt 


V.3  Uxor  tua  erit  ut  vitis  frugifera  in  lateribus  domus  tuae  et 
filii  tui  sicut  plantulae  olivarum  in   circuitu   mensae   tuae 

Audivimus  duo  praeconia  sancti  coniugü,  ubi  coniuges  Deum  timent 
et  in  vüs  eius  ambulant,  Quod  sciUcet  Deo  grata  sit  haec  vita  et  ipse  sit 
ei  benedicturus;  Quare  tolerandas  esse  aequo  animo  molestias  et  labores,  m 
quo.';  Deus  ideo  huic  generi  vitae  addidit,  ut  vitium  et  morbus  naturae 
paulatim  sanetur,  dum  per  huiusmodi  molestias  premitur,  humiüatur 
et  cohercetur.  Nam  quod  MonacM  philosophati  sunt  fugiendos  labores 
et  tranquillitatem  ac  vitam  soUtariam  expetendam  esse,  hie  Psalmus 
satis  arguit  id  Deo  non  placere;  Hoc  autem  placere,  ut  in  laboribus  et  ss 
molestüfi  iactemur  et  cogitemus  nos  oivinitus  esse  positos  ad  ferendos 
illos  tum  activos  tum  passivos  labores,  quos  sane  tum  coniugium  secum 
B.  aaffert,  sicut  dieit:  'Labores  manuum  tuarum  manduoabis'.  Non  dicit 
in  ocio  vivendum  et  alienarum  manuum  labores  manducandos  esse, 
sicut  Papae  sancti  faciunt,  hoc  est  Epicurci  et  delicati  illi  niartyres.  jo 

Porro  supra  attigi,  Ilieronymum  et  post  eum  aüos  qiuxjue  disputare 
de  hoc  Psalmo,  cur  David  tantopere  commendet  beati  viji  vitam,  si  uxorem 
habuerit,  cum  tot  in  sacris  üteris  sint  sancti,  qui  coeUbes  vixorunt,  qualis 
fort^'  fuit  Ilclias,  IToUseus  et  simUesi,  quanquam  de  his  affirniari  id  certo 
3j„'^'Jnoii  possit,  dl-  Uieremia  potest.  In  novo  aiitem  t*'staniento  louge  spciio-  js 
sius  exemplum  est  omnium  fere  Episcoporum,  praesertün  si  posteriora 
tempura  epectes;  Imo  etiam  quorundam  coniugium,  sicut  de  Kege  Ilen- 


')  Vgl.  oben^S.  379  Anm.  i. 


In  XV  Psalmos  gradunm.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,  3)  285 

Hslqui  etiam  huc  trahitur.     [331.186»]  In  ülovo  TestLamento  est  pulchrius  »t.  i,  s 
exemplum  de  omnibus  episcopis;  et  Henricus  coniux  abstinuerit  a  cop^ula 
CLarnis  et  vixLerunt  celibes  in  coniugio.   Hie  mens  SLanctus  Hiero^nymus 
fertur  ad  Alleg[Oriam  et  sequitur  OrigLcnem,  qui  EcLclesiam  'uxo^rem', 

*  'lib[eros'  spirituales.  Sic  Pap^a,  Episcopiis,  i.  e.  1.  Ecclesiam,  parochiam, 
'ülios'  ho[mines  fideles  in  Ecclesia.  ®aö  jol  solutio  Jein.  Esset  quidem 
hec  solutio:  propLhetam  locutum  pro  suo  tempore;  sed  non  satis. 

Psalmus  Eriidit  h0[mine8  pios  de  d|^ivino  dono,  non  cogit  ad  ea, 
non    praecipit    omnes    habere,     sed    docere    V[nlt,     quid    habLeant,    si 

10  hab^ent  hec  dona.  Libertas  permaneat  coniugio  et  celibLatui.  Si 
non  opus,  maneat  Eunuchus,  glorietur  in  domino.  Si  non  rapitur  ad 
magListratum,  ad  ministerium  verbi,  maneat  in  artificio.  Quis  praecipit? 
maneat  in  suo  v^itae  genere'.    Commendat  donum,  non  urget.    Non  ut 

Dr]rico  et  Kunegunde  commemorant,  qui  abstinuerunt  a  copula  camis,  ut 

16  loquuntur,  et  vixerunt  casti.^  Taies  igitur  omnes  an  non  sunt  beati, 
dicimt,  cum  Spiritus  sanctus  hie  tantum  coniuges  beatos  praedicet? 
Hieronymus  hie  se  ad  allegoriam  Tcrtit  et  sequitur  suum  Magistrum  Ori- 
genem  et  ex  uxore  facit  Ecclesiam,  sicut  postea  coelebris  haec  sententia 
fuit,  cum  Paulus  dicit:  'Episcopus  sit  maritus  unius  uxoris',  ut  exponerent,  i.  iim.s.  2 

«>  id  est  imius  Ecclesiae.    Item:  'habeat  filios  honestos  et  obedientes',  hoci-iim.  3,4 
est  discipulos  seu  auditores  honestos.    Ad  himc  modum  respondent  isti. 
Quidam,  cum  vident,  quam  hoc  ridiculum  sit,  eo  decurrunt,  ut  dicant 
Prophetam  locutum  esse  pro  ratione  suorum  temporum,  quibus  frequentior 
coniugii  *uit  usus.    Sed  ne  hoc  quidem  satis  facere  potest  ingenioso  ho- 

25  mini. 

Sic  itaque  respondemus:  Psalmum  hoc  solum  agere,  ut  erudiat 
homines  pios  de  hoc  genere  vitae  divinitus  instituto,  non  hoc  agere,  ut 
cogat  aut  praecipiat  pariter  omnibus,  quod  oporteat  uxorem  ducere,  sed 
ut,  qui  duxerunt  aut  sunt  ducturi,  intelligant,  quid  habeant,  cum  uxores 

30  habent,  Tta  [SSg.  b]  ut  libertas  sua  maneat  tum  coelibatui,  tum  coniugio. 
Quis  enim  ad  coniugium  cogat  non  indigentem  coniugio  ?    Qui  tales  sunt, 
ut  'hoc  verbum  possint  capere',  maneant  coelibes  etglorientur  in  Domino ;  wattt).  19,12 
Sicut  qui  non  vocantur  ad  EempubUcam,  privati  manent;  qui  non  vo- 
cantur  ad  ministerium  Ecclesiarum,  manent  inter  auditores.   Par  omnino 

35  hie  ratio  est:  cum  per  inflrmitatem  naturae  suae  non  cogantur  ad  con- 
iugium, sed  ex  eorum  numero  sint,  qui  coniugio  carere  possunt,  recte 
faciimt,  quod  coniugio  abstinent  et  iis  molestiis  se  non  onerant,  quibus 
earere  possunt.     Econtra,  qui  non  sie  robusti  sunt  dono  Dei,  sed  sunt 

30  coelibatu  S 
')  Heinrich  11;  Stadler-Heim,  Heiligen-Lexicon,  s.  v.  Ounigundis. 


286  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  128,  3) 

Hs]  piiaj^natici  Spiritus;  non  est  sententia  Piauli:   nisi  Episcopus  hab^eat 
uxorem.    Sic  etiam  ego:  Non  potest  esse  Chiistianus,  nisi  sit  Eex,  mag^i- 

i.ffer.  u.  <ft.  stratus,  princeps.     Laudat  donum  s^piritus  siancti:  TJnus  sie,  alius  sie; 
multi  sumus  etc.,  habentes  secundum  fidei  donationes,  sed  omnia  ißta 
unuB  Spiritus  distrib[uit.    Tu  vide,  quod  donum  habieas,  hoc  utere  et  in    s 
eo  servito  deo.     Si  data  uxor,  bonum  est;  Si  celebs,  si  es  magiistratus, 

I.Bor.  la.  Hff.  Si  es  Parochus,  minister.  Non  omnes  sumus  'idem  memb^rum'.  Oeulum, 
manum  habes,  donum  habes.  'Oculus  non'  est  'manus',  hec  g[enera  vite 
divinitus  ord^inata  commendat  et  non  v^ult  vituperare.  Sicut  oculus 
non  debet  vitupLCrare  'aures*  et  diicere:  quid  tua  opera  1  Sic  *pes'  ad  ma-  lo 
num;  laudemus  imumquendLam  in  suo  genere.  Si  theol[Ogus  velit  luristam 
vilipiendere,  nihil;  Si  medicus  onmes  repraehendiere,  rethor  velit  nihil 

S  n  c  auf  inii  7  minister  mit  Strich  zu  bonum  Z.  6  gezogen 


Dr]  propriae  infirmitatis  sibi  conscii,  quod  non  simul  caste  et  extra  coniugium 
possint  vivere,  hi  pluris  facere  necessitatem  suam  debent  quam  incommoda 
et  molestias  coniugü.  >* 

Nunc  facilis  responsio  est  ad  disputationem  illam,  si  prius  statuas 
Psalmum  tantum  ornare  et  commendare  donum  hoc,  non  urgere  et  cogere 
ad  coniugium;  Ne  insaniamus  sicut  primus  phanaticus  Spiritus,  qui  in 

I.  tim  3.  *  schola  nostra  extitit;  is  ex  loco  Pauli  ad  Timotheum  hoc  volebat  evincere, 

non  posse  pastorem  esse,  nisi  etiam  maritus  esset. ^     Quasi  dicas  non  posse  »o 
esse  Principem  aut  Magistratum,  nisi  uxorem  habeat.    Haec  neque  Pauli 
sententia  est  nee  Psalmi  huius,  in  quo  Spiritus  sanctus  laudat  coniugium 
et  docet,  qui  in  eo  sunt,  quomodo  recte  eo  possint  uti.  'Caeterum  unus 

i.»or.u.  II  Spiritus  aliis  sie,  aliis  aliter  distribuit  dona  sua.*   Sumus  quideni  in  uno 

corpore  et  ornamur  ab  uno  et  eodem  Spiritu,  sed  non  eodem  modo.  « 
Itaque,  qui  sine  coniugio  non  possunt  caste  vivere,  uxorem  ducant  et 
sciant  se  habere  insigne  et  excellens  donum  a  Deo  conditum  ad  iuflrmita- 

I.  motc »,  18  tem  suam  medicandam,  sicut  Scriptura  f oeminam  vocat  'adiutorium  viri' ; 
Qui  autem  castitatis  donum  habent,  vivant  coelibes,  ut  ita,  quanquam 
donis  sumus  dispares,  tarnen  singuli  in  uostris  donis  serviamus  Deo  et  » 
vivamus  sine  scandalo  ad  utilitatem  proximi. 

Haec  itaque  vera  est  solutio,  quod  Psalmus  hoc  vitae  genus  commen- 
dat; non  itaque  negat  nos  esse  beatos,  qui  extra  coniugium  sancte  et  caste 

I  tor.  ij.i«  viierunt,  sed  hoc  manifeste  prohibet,  ne  coniugium  vituperotur.   'Oculus* 

sane  praestantius  est  raembrum  quam  'aujis*,  et  tarnen  non  potest  nee  s» 
debet  officium  aurium  aspernari.    Sic  inoptum  esset  ita  laudarc  Theolo- 
gum   professiouem   suam,   ut   professioncm   Legum   damnaret.      Sic   et 

•)  Vgl.  Untre  Autg.  Bd.  10*,  33 f. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,3)  287 

Hsjesse  poetam,  econtra.  Diversae  sunt  donationes,  laudemus  unamquemque 
in  8U0  genere  et  sit  fructifera  in  sua  donatione  etc.  Est,  quod  sit  aliquis 
TheolLOgus  summus,  ut  est  in  terris;  ideo  non  debet  repraeliLcndere 
astronomum,    Medicum,    lurisLConsultum,    Grammaticum.      Oculus   est 

5  SLXimmum  niemb[rum  et  amabillimus  sensus,  non  debet  repraehendere 
alios  sensus.  [S3l.  ISe*]  Ergo  non  hie  disputatio,  quid  agas  aut  debLeas 
agere,  sed  quid  debi^eas  agnoscere,  quia  hoc  g[enus  vite  est  in  mundo  in 
magno  odio  et  vituperatur,  obscuratur,  1.  sensu  CLarnis,  deinde  odio 
diabLoli  et  mundi.    Ideo  SLpiritus  S[anctus  vult  exaltari  non  detrahendo 

jo  interim  aUis  donis,  quae  non  sunt  coniugium.    Celibes,  'viduas'  laudat  i.iim.s.s 
in  suo  ordLine.    In  hoc  sumus,  ut  maritus  intelligat  suam  donationem. 
Sic  solutio:  AbLtaham  fuit  beatus  vir,  etiam  antequam  hab^uit  uxoLrem, 
lib[eros,  non  ut  HieroLuymus,  qui  dicit  eum  fuisse  100  annos,  ergo  non 
fuit   beatus.      Ego   dicam:  Nulla  mulier  est  beata,    quia  nullum  habet 

15  maritum.     Sunt  cog^itationes  indignae  tali  viro ;  loquitur^  de  dono,  quod 

5  amabillimus]  amabis[  10  über  coniugium  steht  in  11  suum         donationem 

c  aus  donatum  14  nuUam  15  maritum]   uxorem 

')  Erg.  Psalmus. 

Dr]  lureconsultus  non  debet  cum  contumelia  Medicinae,  Poeta  cum  contu- 
melia  Ehetorices  professionem  suam  ornare.  Diversa  sunt  dona;  hoc  igitur 
faciendum  est,  ut  unusquisque  in  suo  dono  landet  et  honoret  Deum  atque 
eo  utatur  ad  Eeipublicae  utilitatem  et  sinat  alios  quoque  in  suo  genere 

au  pro  viribus  adiuvare  Eempublicam.  Theologus  sane  maior  est  Gram- 
matico  et  Astronomo,  sed  non  ideo  Grammaticum  et  Astronomum 
contemnere,  multo  minus  in  eum  contumeliosus  esse  debet.  Ament 
inter  se  tanquam  fratres  et  sint  pia  famiüa  summi  PatrisfamiHas  ac 
singuU  in  suo  vocationis  genere  serviant  Domino.    Hoc  non  norunt,  qui 

86  putant,  cum  David  coniuges  landet  ac  beatos  praedicet,  aUos,  qui  extra 
coniugium  sancte  vlvunt,  negare  beatos  esse.  Nam  Spiritus  sanctus  pure 
laudat  dona  Dei  sine  contumelia  aliorum  donorum  nee  sie  praedicat 
coniuges  beatos  esse,  ut  eos  damnet,  qui  in  coniugio  non  vivunt.  Sed 
cum  coniugium  in  mundo  varie  vituperetur  et  obscurentur  eins  verae 

30  laudes,   primum   sensu  carnis,   deinde   etiam   suggestionibus  diaboli  et 
sugillationibus  mundi,  vult  Spiritus  sanctus  hoc  donum  sie  contemptum 
ab  iis,  qui  id  habent,  extollere  et  amplilicare,  ita  tarnen,  ne  alüs  donis  ali- 
quid detrahat.  Maneant  'viduae',  'maneant  virgines'  in  suo  loco.  Spiritus  {■«'"•,%l 
sanctus  enim  nimc  instituit  dicere  non  de  viduis,  non  de  virginibus,  sed 

31  de  coniugio,  ut,  qui  in  coniugio  simt,  norint  donum  suum. 

Quod  igitur  Hieronymus  satis  indocte  obücit:   Abraham,  Isaac  et 
alü  Patriarchae  aetate  plus  satis  matura  duxerunt  uxores  et  multos 


288  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/38.    [1540.]   (P8.n28, 3) 

Hs]  habemus.  Si  liabes  ux[orein  et  libLeros,  sine  libLcris:  Beatus  es  semper,  — 
quia  iam  sumus  in  particulari  et  laudLamus  donum  singLulare,  quod  a 
mundo  conspurcatur  odio.  Monachi  f)aben  ba^i  f}i_ölltjcf}e  \ituex,  qui  fiuxe- 
runt  se  ideo  odisse,  ut  amarent  castitatem.     Non  est  verum.     P^aulus 

i.a:tm.4,iff.rotundis  verbis:  'damnarunt  nuptias  spiritu  erroris'.  ©ie  liegen^  als  bie 
SolJ^aftigen,    quod    fac^iant    studio   castitatis,    praesertim   posita   lege 

1. zun. 4,  i  celibLatus ;  et  ponere  castitatem,  bn?  !^eift  PLaulus  1.  Cor.  4.  'defectioncm 
a  fide'  etc.  Quid  est  PLapae,  cardLinalibus?  non  ideo  detestantur  coniu- 
306. 8.«4gLium,  quod  ament  castitatem;  Sed  hypLOcrita  'loquens  mendacium  ex 
diab^olo';  fingunt  quidcm  speciem,  sed  non  sunt.  Sed  hec  est  ratio  vera: 
Nos  vol^umus  libLcri  et  securi  ab  ista  mol^estia  et  parare  hyp^ocriticam 
reverentiam  coram  pop^ulo,  quia  Uli,  qui  non  sunt  coniugati,  simt  in 
admiraLtione,  videntur  non  hOLmines,  sed  angeli,  sunt  monstra  in  mundo. 

«)  =  lügen. 


Dr]  annos  vixerimt  in  coniugio  sine  liberis,  ergo  non  fuere  beati  secimdum 
hunc  Psalmum^,  neganda  est  consequentia.     Nam  Abraham,  Isaac  et  is 
alii  fuere  beati  etiam  ante  ductas  uxores  et  susceptos  liberos,  sicut  omnes 
credentes  et  baptisatae  tum  viduae  tum  virgines  beatae  sunt.     Quod 
autem  ad  Psalmum  attinet,  simplicitcr  de  dono  loquitur    et  docet,  non 
urget  ad  donum,  sed  donum  in  mundo  sie  conspureatum  ornat.    Ergo  id 
ex  Psalmo  non  sequitur,  quod  isti  conantur  efficere  odio  quodam  coniugii.  so 
Fingunt  quidem  Monachi  se  coniugium  ideo  fugere,  ut  castitatem  amare 
videantur.   Sed  non  est  verum.  Divo  Paulo  potius  credendum  est  dicenti. 
i.xim.4,iii.  quod  'spiritu  erroris*,  non  studio  castitatis 'coniugium  damnabunt*,  prae- 
sertim nunc  posita  lege,  qua  coniugium  prohibent.     Ambrosium  multa 
arguunt   sponte    abstinui.sse    a  cüuiugio;    huius   cxemphim  fortas.se  alii  2» 
quoque  certo  consilio  secuti  sunt.    Sed  Hieronymus  ita  contumeliose  de 
coniugio  loquitur,  ut  prorsus  non  possit  excusari,  Sicut  uec  hodie  nostri 
Papistae.     Sic  neque  Gregorius  excusari  potest,  qui  legem  de  coelibatu 
et  coniugiis  solvendis  propagavit  etiam  in  alias  Ecclesias.*    Loquuntur 
uterque  mendacium  in  hypocrisi,  quando  dicunt,  quod  amore  castitatis  '0 
coniugium  detestentur.     Non  euim  sunt  nee  possunt  esse  casti,  sicut 
quotidiaua  scelera  ipsorum  ostendunt.    Sed  hoc  sectantur,  ut  sint  liberi 
et  securi  ab  illis  molestüs  et  simul  specie  ac  hypocrisi  opinionem  sancti- 
tatis  apud  vulgus  colligant,  ut  videantur  tanquam  spectacula  et  Angeli 
in  mundo  esse,  non  homines,  et  ideo  digui  habeantur,  qui  labore.s  alienarum   s» 
manunm  manducent.    Haec  est  praesertim  nostrorum  Papistarura,  Mona- 
chorum,  Sacriflculorum  et  Monialium  sacra,  hoc  est,  execrabilis  castitas. 

')  Vgl.  oben  S.  378  Anm.  1.         •)  Qregor  VII.  auf  der  Fasletuynode  txm  1074. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  128,  3)  289 

H8]I(ieo  liberi,  quia  non  mandLUcant  lab^ore  manuum  .suarum,  sed  devorant 

sudorem  aliorum.  Ergo  omnes  sunt  'AntichriLSti',  ut  Daniel:  odit  uxoreum  Dan.  u,  si 
affectum,  cnram,  sol^licitudinem  matrimonialem;  illei  non  erit  in  sp[ecie, 
quia  est   molesta^,  sed  tarnen  digna  vLro  Christiano.      Si  habes,  deus 

s  ded[it.  [S8l.  187»]  Si  e§t  in  eo  dono,  exaltet'  ut  pa^trem  suum.  Tu  sie, 
ego  sie;  unuSLquisque  donum  a  deo  proprium,  alius  sie  ete.  Sed  nihilomi- 
nus  unius  dei  servi  et  fldrles.  Sed  mundus  hoc  non  facit.  Ideo  pugnan- 
dum  contra  op[iniones  CLarnis  et  mundi  isto  psalmo,  quia  turpisLsime 
confundit  mundus  dona  dLei.    Sic  facit,  non  potest  laudLare,  CelibLatum 

1»  admiratur,   quia  iactat  dona  d[ei  secundum  iudLicium  carnis:   'Melius' 

servitur  deo  in  cel[ibatu  quam  in  coniug[io!    Et  füren  S[anctum  P[aulum  i.«ot. 7,iff. 

6  uausi^quisque]   unus;  9  hinter  laudjare  nochmals  laud^are 

')  Nämlich  maritus.  ^)  Erg.  vita.  ')  Nämlich  deum. 

Dr]  Qui  hoc  modo  a  coniugio  abstinent,  vere  sunt  'Antichristi',  secun- 

dum sententiam  Danielis,  qui  hanc  insignem  Antichristi  notam  esse  dicit,  Don.  u,  37 
quod  'concupiscentiam  mulierum  non  curabit.'    Id  glosa  quoque  de  Anti- 

1»  Christo  exponit  his  verbis,  quod  siinulaturus  sit  castitatem,  ut  facUius 
decipere  possit.^  Nos  autem  hanc  quoque  causam  addimus,  ut  delicatum 
hominum  genus  molestiam,  curas  et  soUcitudinem  istam  effugeret,  quam 
coniugium  secum  affert,  dignam  quidem  pio  viro,  si  ita  ei  Dominus  dederit. 
Sed  qui  sine  peccato  coniugio  carere  possunt,  fruantur  ii  suo  dono  sine 

so  aliorum  contumelia,  quibus  id  donum  non  est.  Alii  omnes  potius,  quam 
impure  vivant  sine  coniugio,  deUgant  castitatem  coniugalem,  puriorem 
et  meliorem  et  Deo  magis  gratam,  quam  omnium  Papistarum  castitas 
esse  potest,  etiam  si  in  totum  a  mulierum  congressu  abstinerent,  quod 
tamen  quomodo  faciant,  notum  est.    Si  igitur  sunt  quidam,  qui  donum 

85  castitatis  habent,  ut  sine  coniugio  ardoribus  carnis  careant,  hi  maneant 

in  suo  dono.  Contra,  qui'uruntur',  hi  imbecUlitati  suae  consulant  secundum  1.  stör.  7,9 
Pauli  verbum  et  ordinationem  Dei,  qui  homini  voluit  foeminam  esse 
'adiutorium' ;  ut,  et  si  dona  sint  differentia,  tamen  eiusdem  Domini  servi  i.smoie 2,18 
maneamus,  retinentes  bonam  conscientiam  et  'nemini  scandalum  prae- a.Soce.ä 

30  bentes'. 

Sic  coniugium  sanctum,  laudabüe,  bonum  et  utüe  genus  vitae  est, 
quare  meretur,  sicut  Psalmus  hie  facit,  laiidari,  et  si  caro  et  mundus 
propter  incommoda,  quae  habet,  non  possit  id  laudare,  sed  potius  admiretur 
ac  praedicet  coelibatum.    Sed  hoc  non  est  verbum  Dei  sequi.    Caro  enim 

34  praedicat  et  distinguit  dona  secundum  suum  iudicium  et  statuit  melius 
et  purius  servire  Deo  in  coeUbatu  quam  coniugio,  Sicut  Hieronymus  facit 


')  Hieronymus,  Comment.  in  Daniel.,  Migne  25,  571. 
Sutftexg  äDerte.    XL,  3  19 


290  In  XV  Psalmos  graduam.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,  3) 

Hs]ad  CorLinthio.«.  loviLnianus  fuit  in  uno  dig^ito  doctior  quam  Hiero^nymus 
in  10  corporibus.  DebLuit  dicere  HieroLoymus:  laudemus  VirgLinitatem 
et  feminas,  non  econtra.  Quam  nob^ile  monile  est  EustochLium 
Ecclesie  sanctae;  Paulina  non  est^,  abstencnt^  etc.  Est  credere  in 
Christum  nobLÜe,  omnes  communes  esse,  baptisatum,  communicatum.  i 
Postea  virgo,  mulier  equae:  clinodium,  diversum  donum  et  tarnen  eque 
deo  gratum;  hoc  dictum  ad  responsum  HieroLnymi.  Allegorice  istum 
psalmum  interpre^tantur  de  patribus  et  filiis  spi'itualibus,  quo  occas^io- 
nem  dedLerunt  pap^istis,  ut  se  sponsos  et  maritos  Ecclesie  fecerint.  Sic  ex 
uno  erfröre  infiniti  oriuntur.  ^d)  ttjolt,  quod  Papae  sponsi  in  abgrunb  lo 
matiii.s.isber  ^[elle.  Unus  Christus  'sponsus',  alii  sodales,  amici  sponsi  C^hristi. 
Ecclesia,  Parochia  est  uxor  mea,  Et  baptisati  filii  sunt  mei.     In  quem 


2  corporalibus  4  Est  mit  Strich  zu  monile  Z,  3  gezogen  12  mea]  mei 

•)  Erg.  uxor.  ')  Erg.  a  cooiugio. 

Dr]in  pestilentibus  libris  contra  lovinianum^,  quem  tarnen  apparet  plus 
eruditionis  et  iudicii  habuisse  in  uno  digito  quam  Hieronymum  in  toto 
corpore.  Neque  enim  virginitateni  cum  contumelia  coniugü  laudare  n 
debuit,  sed  sie  potius  dicere,  ut,  qui  virgines  sint,  serviant  Deo  in  suo 
dono,  non  ideo  coniugium  damnandum  esse,  sed  pra«dicanduin  tanquam 
genus  vitae  a  Deo  conditum,  etiam  tum,  cum  natura  adhuc  esset  integra 
et  peccato  nondum  vitiata.  Sed  Hieronymus  neque  pietatis  nee  iudicii 
tantum  habet,  sed  simpliciter,  sicut  indocti  Monachi  adhuc  solent,  pro-  »o 
1. «or. 7,  i  rumpit :  'Bonuni  est  homini  sie  esse';  Ergo  coniugem  esse,  malum  est. 
Item:  Bonum  monile  Ecclesiae  Eustochium  virgo."  Qualis  quaeso  haec 
vox  estt  Monile  Ecclesiae  est  credere  in  Christum,  esse  baptisatum  et 
communicatum.  Sed  virginem  aut  coniugem  esse  sunt  diversa  dona, 
Deo  aeque  grata.  Nam  quod  de  coniugio  obiiciunt:  Tribulationem  car-  k 
nis  habebunt  eiusmodi,  hoc  nos  libenter  concedimus.  Sed  ea  non  coniugii 
culpa  est,  sed  peccati,  quod  habent  etiam  isti,  qui  non  sunt  coniuges, 
i.wolo.ifl.  Gen.  III. 

Haec  respondere  volui  ad  Hieronymi  sententiam  nugantem  cum 
Origene  suo  et  fingentem  per  Allegorias  ineptas  patres  et  fllios  spirituales.  m 
QuibuR  sermonibus  occasionem  dederunt  Papae,  ut  sc  faceret  spousum 
Keu  maritum  Ecclesiae.  Ita  error  errorem  pcperit.  Ego  auteni  optarim 
«ponsum  hunc  cum  luda  ex  arbore  pendere  et  in  inferno  sepultum  esse 
potius,  quam  ut  hoc  modo  Christo  nomen  suum  eriperot.  Unus  enim 
HponsuH  et  maritus  Ecelosiac  tantum  est,  Christus  lesus.    Reliqui  omnes  u 


')  Adr.  lovin.,  I,  7;  Migne  23,  228  f.  ')  Jlieron.,  E^itloia  CVIll;  Migne  22,  880. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  128,  3)  291 

Hs]  baptisatum  ?  Sic  azini  disputarunt.  Nos  sumus  in  laudando  isto  dLono 
advers[us  viperinas  lingLuas  Sat[anae  et  molestiam  c^arnis  et  pestilentia 
exempla  niundi,  quae  omnia  impuK[nant  hoc  gLcnus  vitae,  ut  absterLieant 
eos,  qui  sunt  in  eo  vel  quibus  est  necesse  assumere,  quod  maneant  foris 

6  et  poUuantur  adulterüs  etc.     Contra  istas  blasphLcmias  et  cal[umnias 
est  psalmus  legendus.     Ideo  SLpiritus  S[anctus  mirab[iliter  retlioricatur. 
Nominant   uxorLem   'vasculum   infirmum'.      ELomani  et    Greci:    mores  i. spctri  a, t 
mul[ieris  ferre,  Anank[ion  kakon^;  (a§  jte  fein.     Sed  s^piritus  SLanctus: 
Si  habes  nxLorem,  lib[eros,  agnosce,  aperi  ocLnlos,  vide,  quid  liab[eas. 

10  [S8t.  IST»»]  'Uxor  intra  domum':  Non  loquitur  extra  domum,  non  de 

mag[istratu  etc.  Intra  parietes  tuos  habes  u^xorem  fructifLcram,  habes 
etiam  filios,  qui  sunt  tanquam  tenerLriraae  plantulae  olivarum.  An  extant 
in  Ullis  scriptis  sacLrarum  Uterarum  tarn  suaves  duae  simiütudines  ut 
istae  2?      ApprehLcndit  duas  nobiliSLSimos  arbLores,  vitem  et  Olivam: 

15  Istas  2  arbLores  et  liquores  in  maxLimo  precio  et  celebLcrrimas  esse.   Uxor 

4  maneat  8  kokon  14  Olivam  c  aus  Oleam 

')  =  ävaYxdtov  xaxöv;  Menander,  bei  Stohaeus,  Florileg.,  69,  10. 

Dr]sancti  sunt  'amici  sponsi',  sicut  se  Baptista  vocat.  Ecclesia  est  sponsa 
seu  uxor.  Filii  sunt  fideles,  qui  quotidie  accedunt.  Hi  per  fidem  etiam 
flunt  sponsa,  communicant  enim  cum  bonis  sponsi  et  consequuntur 
fide  iusticiam  Christi  et  merita.     Si  Papa  bonus  est,  est  in  horum  numero, 

20  non  sponsus,  non  maritus,  sed  sponsa  accipiens  de  bonis  sponsi;  Sin  malus 
est,  f^st  sponsus  Satanae  et  amicus  ludae. 

Summa  igitur  responsi  nostri  est,  quod  hie  Psalmus  non  cogat  ad 
coniugium,  tanquam  necesse  sit  omnes  in  coniugio  vivere,  neque  enim 
praeiudicat  Christi  verbo,  dicentis:  'qui  potest  capere,  capiat'.    Sed  sim-sKatts.  19,12 

as  pliciter  laudat  coniugium  adversus  carnem  et  pestilentia  exempla  mimdi, 
quae  omnia  hoc  genus  vitae  impugnant  propter  molestias,  quae  coniu- 
gibus  ob'üciuntur ;  eas  qui  decreverunt  fugere,  poUuuntur  scortatione  et 
adulterüs  et  sie  etiam  exemplo  nocent.  Adversus  has  viperinas  linguas 
et  exempla  plena  scandali  munit  hie  Psalmus  animos.     Mundus  vocat 

so  uxorem  necessarium  malum,  Ac  Petrus,  ob  certam  causam,  et  tamen  sine 

contumelia,  vocat  'vas  infirmum';   sed   vide,   quid   hie   Spiritus  dieat,  i.?!ctrt3,7 
quomodo  ornet  ac  praedicet  uxorem,  dum  eam  comparat  viti  foecundae 
et  liberos,  quos  marito  parit,  plantulis  oKvarum.     Die  vero,  an  in  ullis 
literis  extent  tarn  elegantes  et  significantes  ac  iucundae  similitudines  duae, 

35  sicut  hae  sunt  ?  Imo  an  etiam  in  aLüs  locis  sacrae  Scripturae  inveniantur  1 
Apprehendit  enim  duas  nobiUssimas  arbores,  vitem  et  oleam,  unde  duo 
praestantissimi  liquores  colliguntur,  atque  his  comparat  illas,  scUicet 
coram  miindo  contemptas  res,  uxorem  et  fructus  eins,  liberos;  si  con- 

19* 


292  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.1   (Ps.  128,3) 

H«]  quidem  infirma  caro,  sexus,  ut  videtur.  Sed  S[piritus  SLanctus  creaturam, 
donum  inspicit  et  abscondit  magnitudine  doni,  q[uidquid  in  eo  sexu 
incommodi,  et  obruit  splendidis^sime  et  majrnificentisLsinie  etc.  5)aö 
mag  ein  $oet  fein.  Sed  finge  nullum  virum  esse  vii-um,  sed  omnes  celib[e8, 
monaehos  et  sacerLdotes  nee  ullum  homLinem  esse  mascLulum  vel  femi- 
nam,  ponamus  mundum,  ubi  meri  celibes:  Quid  fiet  in  10  annist  Ista 
CLivitas  non  habLeret  5  vel  10  domos.  Ubi  essent  pecudes,  aurum,  arg[en- 
tum,  verbum  et  dona  d[ivina?  Quid  est  laudLare  celib[atiiin,  ut  extenues 
coniugLium?  laudate  utrumque,  tum  bene.  Ideo  I)eiIoje  norm,  cum 
s^piritus  SLanctus  se  opponit  tanta  reth[orica:  non  pingit  ux^orem,  quae 
mingat,  sudet  et  loq^uatur  stulta.  Sed  'Vitem'  ipsam  muftu  an  Jef)en, 
non  propter  stercus,  quod  ad  radicem,  et  terram,  in  quam  ponitur,  sed 
proptersuecum  vini.   SecLundum,  ficum  propter  fructum.   Siin  istis  aujiift, 


4  Sed  c  aus  MuDdum 

Drjditionem  consideres,  uxor  est  infirmum  vas  et  sexus  longe  infra  masculam 
\TXtutem  positus,  praesertim  si  compares  ad  eas  res,  quae  per  masculos  »» 
geruntur,  per  mulieres  autem  geri  non   possunt;   sed    Spiritus  sanctus 
donum  considerat  et  amplitudine  doni  abscondit,  quicquid  in  sexu  incom- 
modi est,  idque  splendidissimis  similitudinibus  obruit. 

Ut  autem  aliquomodo  possimus  videre  causas,  cur  tantopere  prae- 
dicet  hunc  sexum  Spiritus  sanctus,  fingamus  nos  omnes  non  esse  coniuges,  » 
siquidem  coniugium  muudus  detestatur,  sed  coelibes.  Imo  fingamus 
neque  masculum  nee  foemellam  esse,  sed  quidam  unum,  quod  ncutrum 
Sit,  ut  ideo  coelibatus  possit  fingi  perfectior,  quid  quaeso  cum  tali  mundo 
et  foeüci  ac  puro  coelibatu  futurum  est,  quam  diu  subsistet  species  t 
An  non  intra  annos  viginti  totus  mundus  deserti  et  vastae  solitudinis  s» 
imaginem  habebit?  Quis  tum  erit  usus  auriT  Quis  argentit  imo  quis 
erit  usus  solis,  lunae  et  omnium  terra  nascentiumt  deficiente  subito 
genere  humano,  si  hoc  modo  coniugium  abolitum  et  beatus,  si  düs  placet, 
coelibatus  statuatur?  Quin  huc  vide,  ubi  tum  erit  ministerium  verbit 
Quis  fructus  erit  beneücü  Christi!  Cur  igitur  coelibatum  sie  hiudas,  ut  »o 
extenues  dignitatem  et  maximos  fructus  coniugü  t  Quin  utrunque  lauda 
pro  sua  dignitate  et  merito,  ac  praesertim  consideru  hoc  in  loco,  quomodo 
Spiritus  sanctus  te  doccat  tuam  inspiccre  uxorem,  Nempe  non  sicut 
infirraam  carnem,  quae  (salvo  pudore,  sie  cogor  loqui  propter  blasphemos 
contemptores  creaturae  Dei)  mingat,  sudet  et  reliqua  naturac  faciat.  Cur  ss 
enim  hoc  non  etiam  in  vite  facist  Cur  eam  non  contemnis  propter  stercus, 
quod  ad  radices  ponitur  T  An  non  potiorem  rationem  habes  succi,  qui 
lioc  modo  ex  vite  produciturt  Sic  in  olea  neminem  oflendit  asperitas 
corticis  «-t  quod  ümo  curauda  ac  ((uasi  saginanda  radix  est,  Nam  fructum 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,  3)  293 

Hs]  quod  bLOnum,  et  occultas,  quod  malum,  quare  non  in  ista  nobilis^sima 
creatLura?  Quasi  niulier  non  posset  dicere:  maritus  habet  oc[ulos  lippos, 
sudat.  In  rebLUS  opt[imis  defectus  aujiejen  et  obruere  virt[utibu.s  etd[ona- 
tione  divina!   In  prole  possumiis  discernere  intra  ped[es,  scabiem,  hulcera 

4  et  ipsam  prolem.  Non  meinet  me,  si  filius  labLorem,  feb^rim,  hulcus,  pesti- 
iLentiam,  scabiem,  cacat,  mingit,  [331. 188»]  quia  obruor  magnitudine  ipsius 
infantiae  aniine  et  corporis,  ut  non  videam.  Si  corLpu.s  prop^rie  potest, 
faciet.  ^d)  muö  bie  tüinbei  rDojjdjen,  bem  »oetb  büS  ^embb  bringen.  ®a§ 
fol  !oftüd)  gereb  fein  et  geprebigt.    Quid  nocet  patri,  osculari  puerum  in- 

10  firnmm,  etc.  ?  Ubi  ego  et  tu,  si  ümein  etc.  ?  Ideo  caro  tantum  in  opLtimis 
rebus  considerat  vicia,  virtutes  non.    Si  habes  ux[orem,  velis,  nolis,  cogis 


1  mala         in  o         isto 

Dr]  potissimum  spectamus  omnes.  Quis  igitur  non  seno  indignetur  eam 
hominum  esse  prudentiam,  ut  deligere  in  aliis  vilioribus  rebus  optima 
et  mala  aut  tegere  aut  negligere  soleant  propter  malus  bonum  seu  commo- 

15  dum,  et  tarnen  hoc  non  faciant  in  nobüissima  Del  creatura,  foemina  1  . 
Quasi  vero  non  etiam  uxores  elusmodi  foedltates  (sie  enlm  dellcati  ist! 
vocant)  in  marltis  reprehendere  possint. 

In  prole  possumus  discernere  inter  prolem  et  stercus,  ulcera,  morbos, 
et  si  quid  aliud  dici  potest.     Quis  enim  abücit  flUum,  quod  stercore  se 

20  defoedavit?  Irao  quis  abücit,  quod  aut  scabie  deformatus  est  aut  peste 
aut  alio  contagioso  morbo  infectus?  An  non  stercus  abluiturl  an  non 
in  morbo  sollicite  curatur,  ut  nobis  maneat  incolumis  ?  sie  naturaUa  vitia 
obruimus  magnitudine  eius  boni,  quod  putamus  nobis  in  incolumitate 
liberorum  esse  positum.    Hie  quis  non  rideret,  imo  quis  non  execraretur 

35  eum,  qui  diceret  propter  stercus  aut  morbum,  etiam  gravissimum,  puerum 
abüciendum  ?  sicut  tarnen  belli  et  delicati  homines  odiose  exagitant  ista 
offlcia,  quae  non  gravatim  mariti  praestant  uxoribus,  cum  ita  postulat 
earum  valetudo.    An  non  enim  cogitabtmus  Dei  esse  creaturam  et  'par-i.iim.s.a 
ticipem  beneficü  Christi',  praeterquam  quod  nobis  addita  est  a  Deo,  ut 

30  Sit  'adiutorium'  nostrum?  Diabolicae  igitur  illae  voces  sunt,  quibus  impüi.anofes.is 
exagitant  consuetudinem  coniugum  inter  se,  ut  scüicet  videantur  viri 
esse  et  merito  ista  contemnere.  Si  digni  essent  tales,  ut  flerent  patres, 
intelligerent,  quam  etiam  dignitate  praestanti  patri  nihil  noceret,  osculari 
aegrotum  filium  et  curare  eius  ulcera.     Si  enim  aut  aegroti  aut  stercore 

35  defoedati  infantes  abiiciendi  essent,  te  quaeso,  ubi  ego,  ubi  tu  essemus? 
Dignissimus  igitur  est  mundus  reprehensione,  quod  etiam  in  optimis 
rebus  tantum  solet  considerare  vitia,  non  etiam  virtutes.  Et  cum  usu 
virtutum  istarum  non  possit  carere  atque  eas  quasi  in  manu  quotidie 
habeat,  tarnen  ita  coecus  est,  ut  eas  videre  non  possit.   Sed  hoc  est  pecca- 


294  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  128, 3) 

Hb]  uti.  Sic  prolo;  usum  non  p^robas.  Virtutib[us  obrueris,  et  tarnen  non  vides. 
3)a!5  f)eijl"t  origLinale  pLCCcatum,  cecutire  in  praestantissimis  donis.  Ideo 
sapLientia  in  rebus,  quasi  sint  opt^imae,  faciendum,  ut  boni  rethLores. 
CicLcro:  quae  vicia  in  causa,  tego,  excuso  et  tenuo;  ubi  aliquid  b^oni, 
ibi  inhereo.  '2)06  ift  rec^t.  Quasi  tuum  corpus  non  hab[eret  stercus  et 
alia  immunda  CLarnis.  Contemptis  sordibLUS  istis  incedis  auratus  et 
quasi  esses  totus  balsaLmum;  quia  tua  vicia  celas  et,  quae  honesta  et 
spectabilia,  protendis.  Quare  hoc  non  facis  in  coniugio  ?  Vitia  obruere  et 
utendo  non  videre  in  coniug|^io.  Non  rerum  culpa,  sed  turpissimi  origLina- 
lis  p^eccati  culpa,  quod  in  rebLUS  opti^imis,  donis  eligimus,  ut  cali^umnie- 
mur.  Sic  facimus  verbo  dei  et  DLnjerm  §[errn  ©[Ott  in  suo  reg^no,  quando 
dat  äugen,  o^ren,  solem,  lunani;  qLuamquam  vivimus  in  eis,  vesciniur,  — 
quando  mir  jcf)tdt  ju  paupertatem  et  gteifft  mid)  centro,  punit,  tum  tota 
sphera  Derlom.    Susi  Ift  f[ides  mathematica.    "iSaö  i[t  ratio  et  CLaro  nostra, 

7  celes  8  Vitia]  Virtutes  9  turpissimae 


Dr]  tum  originis,  etiam  in  praestantissimis  creaturis  coecutire  et  non  intelligere,  u 
quid  in  eis  boni  sit,  sed  magis  offendi  longe  inferioribus  incommodis,  Adeo, 
ut  opus  Sit  contra  istam  coecitatem  docere,  et  tarnen  homines  id  aegre 
credant. 

Est  igitur  hie  faciendum,  quod  Cicero  dicit  se  solere  in  causis  agendis, 
ut,  si  quid  mali  sit,  id  dissimulet,  ubi  autem  in  causa  insit  boni  aliquid,  »o 
id  urgeat,  ibi  totus  sit  et  quasi  ibi  habitet.^    Quis  enim  ideo  sui  corporis 
minorem  rationem  habet,  quod  aut  ulcus  in  pectore  aut  aliud  vitium  in 
alia  corporis  parte  habet  1  an  non  ideo  maiore  diligentia  corpus  curamus  t 
Quin  vides  aulicos  nostros,  hi  cum,  bene  pasti,  stercore  refertum  ventrem 
circumferant,  tarnen   neglcctis  sordibus  et  contemptis  incedunt  aurati  n 
et  scricati,  ac  si  tot  um  corpus  esset  mcrum  balsamum.    Sic  caclannis  vitia 
studiose,  honesta  autem  ostcndimus;  sed  quare  idem  non  etiam  facimus 
in  coniugio,  ut  obruamus  et  tcgamus  vitia  et  inspicianuis  in  virtutes  et 
commoda  t    Hie  omnes  faciunt  diversum,  non  rerum  culpa,  sed  propt*r 
peccatum  originis;  id  sie  excaecat  hominum  animos,  ut  in  rebus  optimis  m 
et  sanctissimis  tantum  ea  dcliganuis,  quae  calumniari  possunnis.     Idcin 
facimus  in  verbo  Dei  et  omnibus,  quae  ad  regnum  Uei  pertinent.    ^■am 
cum  solem  dat,  cum  dat  annonam,  corpus  sanum,  sanos  oculos  etc., 
nemo  considerat,  nemo  gratias  agit  pro  bis  donis.    Cum  primuni  autem 
aut  pestis  ingruit  aut  annonae  difficultas  aut  salt^m  unus  dens  dolet,  n 
tunc  üt,  ut  hoc   quasi  ccntrum  seu   punctus  doloris  totam  sphaeram 
beneflciorum  Dei  nobis  obscuret  aut  prorsus  adimat.     Sic  est  mundus 


')  0.  O.  Schmidt,  iMtheri  Brkanntsclitiß  mit  den  alten  Klassikern,  S,  14. 


In  XV  Psalmos  gradnum.    1532/33.  ■  [1540.]    (Ps.  128,3)  295 

Hs]  apprehendere  1  vitium,  ut  iam  PapListae:  quando  tantum  unum  verbum^, 
obruunt  omnia  beneficia.  Ex  istis  optLimis  virLtutibus  et  infinitis  eligere 
1  Vitium,  hoc  amplif[icare  et  oblivisci  omnium  virtutum.  Non  digni, 
ut  in  cruce  pendamini;  sed  ornat,  pingit  ob  oculos  uxLorem,  ut  .spectes 

5  tanquam  vitem,  nobiliSLSimam  arbLorem,  quia  donata  et  plantata  ut  illa 
arb^or,  [SBI.  188»>]  quam  plantavit  et  dcdit  tibi  in  domo  tua;  si  f[ructus 
edidcrit,  multo  preciosior;  libLeros  debes  reputare  d^ivinas  plantulas  oliva- 
rum.  Db  fdielf  braus  werben,  leit  nid)t  bran;  tu  scito,  in  conLspectu  dei 
appellari  vitem,  fLructus  et  plantulas  olLivarum;  hoc  est  vere  erudire. 

10  Qui  non  indiget,  careat  vite  et  arripiat  aliam  Arb[OTem,  illic  etiam  potest 
ferr«  fLructus.  Ibi  uxor  vocanda  vitis  etc.,  puellae;  sie  deus  pronunciat 
et  jol  jo  fein  et  ift.  Si  in  scripLtura  non,  tarnen  gentes  fagen:  NDiil  melius 
in  mundo,  9Jid)t  iLieberes  auff  erben  quam  f  [rauen  trero,  wems  tan  loerben.^ 
Qui  sano  cordLe  et  rem  recte  considLerant,  quod  nihil  preciosius,  non 

15  propter  volupLtatem,  quia  in  adulLterio  et  scort[atione  maior.   Ibi  accen- 


4  oculos  o  5  nobif^  10  Ärb[oreni  c  aus  f         11  etc.  o       paelli       pronnnciant 

15  über  scortiatione  steht  amandi 

')  Evg.  nobis  obiicere  possunt.  ^)  Glosse  zu  Sprüche  31, 10;  Bindseil,  Luthers 

Bibelübersetzuug,  VII,  514. 


Dr]et  ratio  nostra,  uno  malo  plus  movetur  quam  mille  bonis,  sicut  Papistae 
nostri  etiam  solent;  hi  ex  optimis  donis  et  virtutibus,  quas  nostrae  Eccle- 
siae  habent,  tantum  ea  deligunt,  quae  calumniari  possunt,  ea  sie  ampli- 
flcant,  ut  obruant  universas  virtutes  verbi. 

20  Sed  Spiritus  sanctus  contrarium  facit,  vitia  tegit  et  hoc,  quod  boni 

in  re  est,  ornat  meritis  laudibus.  Ideo  uxorem  sie  pingit,  ut  iubeat  eam 
considerari  tanquam  vitem  plantatam  et  donatam  tibi  a  Domino  in  domo 
tua,  cuius  fructus  vero  divinae  plantae  sunt  longe  iucundiores  aspectu 
et  usu  praestantiores  quam  oleae.    Etsi  enim  degenerant  et  mali  sunt, 

8b  tarnen  non  potest  negari  esse  Dei  donum,  id  agnoscendum  est.  Hoc  est 
vere  erudire  coniugem.  Qui  autem  donum  castitatis  habent,  illi  hac  vite 
careant  et  delectentur  sua  alia  arbore  et  alüs  fructibus.  Nos  autem  nunc 
sumus  in  hoc  vitae  genere  laudando,  in  eo  uxor  est  sicut  vitis  et  proles 
sicut  olea,  ita  enim  nos  docet  Spiritus  sanctus  et  res  idem  testatur,  Etsi 

30  Scriptura  sancta  hoc  non  traderet;  nam  etiam  Gentes  recte  praedica- 
verunt  aroQyag  fvaixdg  et  testantur  idem  etiam  nostrorum  hominum 
Germanica  cantica,  quibus  summis  laudibus  praedicatur  fides  coniugtun, 
quod  haec  vita  nihil  habeat  sua-vius  et  praestantius,  quam  est  uxor 
mariti  amans.     Idem  uno  ore  omnes  sani  homines  fatentur,  non  quidem 


22  tanquan  Ä 


296  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  128, 3) 

Hslditur,  illic  econtra.  3)aö  jinb  vere  volupLtates,  uxorLem  esse  affectu  filiali. 
Non  est  tanquam  porcile  instruLmeutum  volupLtatis,  Sed  aliquid  melius. 
Est  vitis  fLructuosa,  i.  e.  doniim  divinitu.s  tibi  plantatum  in  t[ua  domo, 
cuius  f^ructus  omnium  laudatisLsimi.  NUiil  jiielius  in  domo  tLua  et  vita 
quam  uxor  et  lib[eri  tui,  tu,  qui  habes.  Omnia  ge^e^t  contra  virulLentam  s 
lingLuam  Sat^anae  et  cogLitationes  nostrae  c^amis,  et  vituperat  vexLationes 
mundi,  quibus  obruimur  et  efficimur  impatientes,  fastidientes,  et  diab^o- 
lus  obscurat  oculos,  ut  nihil  gaudii  in  hoc  g^enere  vitae  etc.  Reiben,  qui 
saniores,  non  faciunt,  quia  deus  .servat  aliquas  scintil[las  inter  gentes, 
qui  vidLcnt  istas  storgas  etc.,  quia  laud^ant  multas  feminas,  ülios.  Alias,   to 

5!)ie  2  pulchLrae  similitudines :  'In  circuitu'.    Ibi  vides  significare, 

quod  deus  delectetur  in  viro,  cui  dedit  ux^orem,  et  prole.   Dat  ei  ju  ejjen. 

i.moici.ss Si  deus  odisset,  non  daret  cibum.     Ad  Adam:  '.subiicite  terram',  Gjft 


2  instruLmentnin  o 


Dr]propter  voluptatem  carnis,  quae  in  scortatione,  adulterio,  pollutionibus 
niuior  est.  Ibi  cnim  ineenditur  libido,  in  matrimonio  autem  cxtinguitur;  i» 
Sed  quia  summa  voluptas  est  uxorem  esse  patemo,  materno,  filiali,  hoc 
est  summo  affectu  erga  maiituni.  IIoc  illud  excellens  donum  est  et  dig- 
num,  quod  in  mulieribus  admiremur  ac  praedicemus,  de  quo  porci  illi 
nihil  norunt,  qui  sentiunt  uxorem  tantum  porcile  volutabrum  esse  volup- 
tatum;  est  longe  melius  et  dignius  instrumentum,  divinitus  plantatum,  *> 
ut  in  domo  tua  sit  tanquam  frugifera  vitis.  Quare  etiam  magis  quam 
vitam  suam  uxorem  et  liberos  mariti  amare  debent. 

Pertinent  igitur  haec  encomia  magnifica  contra  virulentas  Unguas 
Satanae  et  hominum,  quibus  hoc  genus  vitae  incessant,  item  contra 
carnis  nostrae  depravatum  iudicium,  quo  fit,  ut  aut  ad  fastidium  aut  »& 
ad  impatientiam  sollicitemur,  cum  sciücet  oculi  caecutiunt  ad  aestimanda 
commoda  et  tantum  haerent  aut  in  Nitiis  aut  molestüs.     Atqui  hoc  ne 
quidem  saniores  inter  Gentes  fecerunt;  viderunt  enim  istam  naturalem 
affectionem  erga  prolem  et  mutuum  amorem  [S9fl.  c]  ac  fidem  coniugum 
inter  se  et  utrunuine  laudaverunt  egregiis  te.stinioniis.     Ita  Deus  per  so 
paucitatem  sanonmi  hunünum  etiam  inter  gentes  superavit  illam  multitu- 
dinem  linguae  \iperinae  contra  hoc  genus  vitae.     Quanto  autem  magis 
noH  <lecet  coniugio  jyatrocinari  invitante  Spiritu  saucto  bis  tarn  daris 
et  illustribus  similitudinibus,    quibus   ostendit  Ueuni  sie  delectari    vita 
coniugali,  ut  det  non  solum  benedictionem  suam  ad  sustentandam  vitam,  » 
J.Wolf«»,«  sed  etiam  'benedictionem  ventris  et  ul)erum*,  Sieut  Mose  aiipellat.    Iloe 
prolecto  JJeus  non  faceret,  si  coniuges  odisset.     Atqui  ad  Adam  dixit: 

17  ergo   AD 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,3.4)  297 

Hs]  et  tLtinÜ  et  i)ab  flLUtcn  miit.  Post dÜLUvium :  'comeÜLite  omne  animal  mun- 1.  <mo\t 8,ao 
dum*.    Et  goU,  filbcr,  tieiber,  [®1. 189»]  ut  vidLcatis  approbare  hoc  gLenus 
vite  in  eo,  qui  habet,  quia  non  praeccptum.    Nota  ista  ad[versu.s  cal[um- 
nias  nostrarum  cogLitationum  et  diabLoli  et  omnium  g[entium,  quae  male 
i  loqLUuntur  de  isto  gLenere  vitae. 

ii.Aug|Usti."|  'Ecee,  .sie  beneLdicetur  homo':  Audivünus  ülaLin  amplifLicatio-  v. 4 
nein,  commendLationem  coniugii  ad  conürmandos  et  consoLlandcs  eos, 
qui  sunt  in  hLOC  genere  VLitae  constituti,  ut  patienter  et  hilaLriter  ferant 
ea  ineommoda,  quae  sunt  in  eo.  Id  niundus  non  intelLÜgit,  quia  sequitur 
10  sicut  mulus  et  az[inu.s  sensus  solius  tactus.  Ideo  commovetur  dolore,  et 
sicut  infir^mi.  Plures  sunt,  qui  exceLcant  ista  dona  et  vehLementer  vellent 
pot^ius  non  abundare  prole,  quasi  deus  instituerit  hoc  g^enus  V[itae  tantum 
ad  volupLtatem  CLarnis.  Sed  implantavit  benedictionem  in  hoc  g^enere 
VLitae.  Ideo  sie  concludit:  'Ecce'.  CLaro  et  sangLUis:  qualis  hec  bene- 
is dictio  ?  labores  manuum,  Ineommoda  multa  feres,  tole^rabis  pauper- 
tatem,  mu[tu  bid)  mit  ben  leiifen  beifjen!  Ista  dLicenda  piis,  ut  ipsi,  qui 
cog^noscunt  deum,    iuventur,    confortLcntur  et   cog^noscant   sua  dona. 

Dr]'Omne,  quod  provenit  e  terra,  sit  vobis  in  cibum'.    Post  dUuvium  etiami.smoici.ao 
concessit  usum 'animalium  mundorum'.    Imo  coniugio  donat,  quicquidi.SKoies.so 

ao  est  thesaurorum  et  opum  in  mundo  et  quicquid  omnino  haec  natura 
habet.  Haec  omnia  viva  testimonia  sunt,  quod  Deus  hoc  genus  vitae 
approbat  etiamsi  non  hoc  ostenderent  sacrae  literae.  Postremo  ipsa 
proppsatio  speciei,  quis  non  videt,  quod  creata  et  condita  sit  a  Deo  ?  Memi- 
nerimus  igitur  harum  simUitudinum  adversus  calumnias  nostrarum  cogi- 

n  tationum,  diaboli  et  viperinarum  linguarum,  quae  extollunt  vanitates  et 
impurissimas  impuritates  suas,  haec  autem  Dei  summa  dona  immerito 
vituperant. 

IUI.  Ecce  sie  benedicetur  homo,  qui  timet  Dominum.        v.4 
Hactenus  audivimus  illas  magniflcas  commendationes  coniugii,  quas 

so  Spiritus  proponit  ad  eos  conürmandos  et  consolandos,  qui  in  hoc  vitae 
genere  sunt  constitiiti,  ut  patienter  ferant  ineommoda,  tentationes  et 
vexationes  coniugü  et  non  sequantur  iudicium  mundi,  qui  non  secus  quam 
mulus  et  asinus  sequitur  sensum  carnis  et  patitur  se  impediii  illis  incom- 
modis.  Bona  autem  divinitus  data  non  inteUigit,  sed  nonnunquam  execra- 

35  tur  etiam  et  horret.  Sicut  multos  invenias,  quibus  ingrata  est  soboUs 
multitudo,  ac  si  coniugium  esset  institutum  tantum  ad  voluptates,  pe- 
cunias,  non  etiam  ad  gratissima  offlcia,  quibus  Deo  et  hominibus  servimus, 
cum  sobolem  divinitus  datam  curamus  et  educamus.  Hi,  quod  coniugium 
suavissimum  habet,  non  intelligunt.   Quid  enim  superat  amorem  sobolis  ? 


298  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,4) 

H8]Illi  soli  faciunt.    Mundus:  seges  fertilior,  vicinum*  etc.    Optat  ephip^pia 
Bob,  piger  optat  arare  cabalLlus^;  alterius  commoda  laudant.    Celibes 
laud^ant  coniugium.  econtra,  quia  sunt  impii  contempi^tores  dei.    Ideo 
non  inteli^ligunt  dei  volLuntatem  nee  dona,  multominus,  quod  benedietio 
Sit  et  placeat  in  conLspectu  dei  et  angLclorum  et  vocetur  voce  s^^piritus    & 
s^ancti  'Benedietio  dei'. 

Emph[asis:  'Benedietio'.  Tllam  VLitam  miseram  et  afLflietam  et 
quam  mundus  maledictisLSimam,  apLpellat  benedictam  et  beneLdictione 
plenam.  Pius  intelLÜgit  h^anc  vocem.  Piis  ergo  canitur  iste  psaknus. 
Coniuges  folten  Dtel  brumb  geben,  et  praesertim,  qui  infirma  f[ide,  ut  xo 
statui^ant  ista  esse  vera,  quia  magnara  consolLationem  concipere  animo, 
quod  hoc  v^itae  g^enus  placeat  deo.  Si  quaedam  offenSLiones,  irae,  in- 
digLuationes,  Zelus  in  faLmUia,  prole,  Contra  vicinos:  \o  rein  gf)et§  ntcbt 


4  hinter  Toli^nntatem  nochmal$  dei 

')  Ovid,  Ars  amandi,  1,  349.        »)  Horaz,  Epist.  1, 14,  43. 

Dr]  praesertim  cum  hie  audias  eam  esse  praecipuam  partem  benedictionis 
divinae  ?   Sed  hie  iterum  opus  est  fide.   Nam  mundus  non  habet  pro  bene-   u 
dictione,  laboribus  victum  quaerere,  ferre  incommoda  uxoris,  liberorum 
etc.,  quae  varia  obiiciuntur.     Haec  omnia  mundus  et  ratio  habet  loco 
maledictionis  et  abhorret.    Spiritus  sanctus  autem,  ut  confirmet  piorum 
animos,  hoc  totum,  quod  hactenus  dixit,  commendat  hoc  suavissimo 
nomine  et  vocat  benedictiones,  ut  scilicet  exuscitet  nos  ad  Deum  et  dona   »o 
eins  recte  cognoscenda,  ne,  quod  mundus  solet,  qui  semper  praesentia 
fastidit  et  absentia  appetit,  in  mediis  donis  Dei  fastidium  concipiamus. 
Emphasis  igitur  haec  diligenter  notanda  est,  quod  hanc  vitam,  secundum 
rationem    miseram   et   calamitosam,   appellat   benedictam,   cum   dicit: 
Ecce,  sie  benedicetur  homo,  quasi  dicat:  Quid  amplius  vist  hoc,  quod  jj 
uxorem  habes,  quod  habes  liberos,  quod  manuum  labore  vivis,  vere  est 
benedietio  Dei.    Itaque  non  solum  non  offendaris,  sed  etiam  Deo  agas 
gratias  pro  benedictione  sua. 

Sed  quam  pauci  sunt,  qui  hoc  creduntt  et  si  qui  credunt,  tarnen  per 
inflrmitatem  saepe  abducuntur  ab  hac  fide  et,  obliti  benedictionis,  tan-  to 
quam  in'maledictione  fiunt  impatientes.  Optabile  igitur  erat  hanc  vocem 
Spiritus  sancti  tanquam  summam  consolationem  semper  obvcrsari  piorum 
oculis  atque  auribus.  Quomodo  cnim  certius  argumentum  potest  ostendi, 
coniugum  vitam  Deo  placere,  quam  hoc  est,  quod  eorum  omnis  vita  sit 
benedietio  t  Hoc  quidem  accidit,  ut  saepe  impatientiae  peccatis  vexen-  n 
tur  propter  peccata  familiae  et  sobolis,  Itiin  iuvidia  contra  vicinos.  Sed 
quid  turnt  Non  possunt  omnia  in  hac  infirmitate  ita  munda  et  perfecta 
esse,  ut  non  saepe  sentiantur  vel  excessus  vel  defectus  in  domo  et  extra 


In  XV  Psalmos  graduura.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128, 4)  299 

Hs]  ab.  Inveniuntur  excessus,  defectus  intra,  extra,  sed  scias  te  positum  in 
benedictione  et  te  habere  v[itam  a  deo  benedictam;  quo  magis  creditur, 
hoc  plus  benedictionis,  quia  verbum  dei  est  omnipoLtentis,  potentis 
vincere  maxLimam  tentationem.  Sic  ergo  s^piritus  SLanctus  humiliat 
5  se  et  vocat  hLanc  VLitam  benedictam.  Istae  voces  apprehendLcndae  tan- 
quam  e  c^eleste  oraculo,  et  quantumcunque  hLOC  VLitae  gLenus  sordidum, 
tarnen  honorificandum  [SPl.  1&9^]  max[ima  laude,  quia  deus  non  conten- 
tus  creare,  sed  etiam  commendat  et  bencLdicit;  quare  SLpiritus  SLanctus 
ap[pellat  vitam  benedictam. 

«ß  '1)0^  0^^)"!^^  ^S"  h^i  'V'i  timent  d[eum':  i.  e.  colunt.     Late  utuntur 

hoc  verbo:  labiis  colit  rae,  ore  timet  me,  i.  e.  colunt,  recte  transtulit.  Est 
cultus,  reverentia  dei,  timor;  agLUoscere,  fldere,  omnem  spem  in  deum, 
obsequi,  obed[ire  in  sua  vocatione,  baä  ficift  er  ador^are.  Impiis  hie  nihil 
canitur. 


zu  10  'Timere'  r  11  verbis 


Dr]  15  domum.  Sed  haec  impatientiae  peccata  quotidiana  oratio  piorum  extin- 
guit,  et  debent  pii  coniuges  semper  hanc  consolationem  retinere,  ut 
statuant  se  esse  positos  in  benedictionibus  et  habere  vitam  a  Deo  bene- 
dictam. Haec  fides  quanto  est  firmior  et  uberior,  tanto  plus  gaudü  adest. 
Etsi  enim  accidunt  quaedam  molestiae,  nonnunquam  etiam  peccata  nos 

20  occT.pant,  tamen  verbum  Dei  est  omnipotentis.  Ideo  in  omnibuS  tenta- 
tionibus  victoria  eos  sequitur,  qui  id  fideliter  retinent. 

Hae  igitur  voces  tanquam  divina  oracula  apprehendendae  sunt 
et  assuescendum  est,  ut  hoc  vitae  genug  merito  honore  afflciamus,  siqui- 
dem  ipse  Deus  suam  benedictionem  in  id  tarn  copiose  profudit.     Hoc 

%i  non  intelligendum  est  tantum,  ut  ornemus  id  verbis  et  commendemus 
aliis,  sed  singuli,  qui  in  coniugio  sumus,  nobis  ipsis  id  debemus  commen- 
dare,  ut,  sive  paupertas,  sive  morbi,  sive  calamitates  rei  famüiaris,  sive 
alia  incommoda  nos  excipiant,  ea  feramus  aequo  animo,  contenti  illa 
opulentissima  consolatione,  quod  Spiritus  sanctus  appellat  vitam  bene- 

30  dictam.  Atque  hoc  experiuntur,  norunt  et  faciunt,  qui  tünent  Dominum 
et  vere  colunt,  sicut  dicit:  Sic  benedicetur  vir,  qui  tünet  Dominum.  Nam 
verus  cultus  Dei  est  timere  Deum,  Mere  Deo  et  omnem  spem  habere 
in  Deo  flxam.  Hos  motus  animorum  postea  sequitur  obedientia  in  voca- 
tione et  aliis,  quae  divinitus  nobis  mandata  sunt.   Haec  enim  omnia  com- 

35  plectitur  timor  Domini.  Qui  Deum  non  timent,  horum  nihil  intelligunt 
nee  de  eis  Spiritus  sanctus  hie  canit. 


300  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/3a   [1540.]   (Ps.  128, 5) 

^']  'Omnibus':  Post  conimendationem  istius  \itae  addit  s^piritus  SLanc- 
tus  imprecationem  valde  magaiflcam  et  precatur  ei,  ut  benedictus  sit 
et  majris  crescat,  deinde  \ävat  et  conservetur  in  pace  polLitica,  quod  deus 
donet.  Omnis  oratio  includit  promisLSionem :  Ergo  deus  exaudLiet  cer- 
tissinie  orationem  spiritualem.  Cultus  fuit  eo  tempore  in  Sion,  ad  quem  i 
oportebLat  spectare  corda  omnium;  in  quacunque  parte  regionis,  flecte- 
Eon. «.  11  bant  etc. ;  ut  hodie  lud^ei,  quia  deus  promis^it,  praesentialitc-  ibi  habLitare. 
Si  vellent  adoLrare,  offerre  coram  domino,  hoc  fe^cerint,  i.  e.  coram  tab|^er- 
naculo  et  arca,  propicLiatorio,  quia  promiseLrat  se  bab^itare  ibi.  Ibi  vole- 
bLat    docere,    invocari,    regnum,    fortitudinem,    gloriam,    maiesta[tem,  lo 

10  über  inaiesta[teni  »teht  propbe[tiam 

^J^\.  Benedicat  tibi  Dominus  ex  Sion,  ut  videas  bona,  Hierusa- 
lern,  Omnibus  diebus  vitae  tuae. 
Post    insignes    commendationes    coniugii    addit    Spiritus    sanctus 
precationem  valde  magnificam,  qua  precatur,  ut  benedictum  hoc  vitae 
genus  Deus  magis  benedicat  et  etiam  propter  tales  coniuges  Eempublicam  u 
tranquillam  faciat  ac  fortunet.    Porro  omnes  huiusmodi  orationes  habent 
inclusam  promissionem,  futurum,  ut,  sicut  oramus,  ita  eveniant  ista. 
Neque  enim  sentiendum  est  Spiritum  sanctum  aut  ea  orare  aut  oranda 
praescribere,  quae  Deo  non  probentur  et  exaudire  nolit.     Quod  autem 
diserte  addit:  Dominus  ex  Sion,  facit  id  idco,  quia  cultus  Dei  eo  tempore  » 
in  Sion  erat.     Ideo  non  solum  corde  ad  cum  locum  rcspiciebant,  sicut 

Ion.«,  iisupra  aliquoties  ostendimus,  sed  etiam  faciem  oraturi  eo  convertebant, 
quod  Deus  promiserat  se  ibi  habitare  velle  et  aeciperc  preces  ac  sacriflcia. 
Hinc  sunt  appellationes  illae :  Orare  coram  Domino,  Offerre  coram  Domino, 
Apparere  coram  Domino,  hoc  est  in  tabernaculo,  in  quo  erat  arca  et  i» 
propiciatorium,  ad  quod  Deus  se  aUigarat,  quod  ibi  vellct  inveniri.  Ideo 
vocarunt  hunc  locum  'Fortitudinem',  Eegnum,  Maiestatem,  'Gloriam', 
'Pulchritudinem'  seu  'Decorem',  Item  'Eequiem  Domini',  Sicut  in  Psalmis 
et  reliquis  Prophetis  est  videre. 

Post  Christum  exhibitum  et  Euangelion  invulgatum  locus  ille  ccssavit.  v> 
Itaque  nunc  non  canimus:  Dominus  benedicat  tibi  ex  Zion  aut  teraplo 
sancto  8U0,  sed:  Per  Christum,  Dominum  nostrum.  Hie  enim  est  nostrum 
verum  propiciatorium,  cuius  illud  veteris  testamenti  'umbra'  seu  typus 

«ou>, n.»Iuit.    'In  CJiristo  cnini  liabitat  divinitas  corporaliter'.    Itaque  ad  Deum 

orantes  rogamus  exaudiri  in  nomine  Christi,  sicut  etiam  veteris  Ecclesiae  >» 
exemplo  orationes  publicae  omnes  dauduntur  hac  particula:  Per  Christum. 
Dominum  nostrum.    Sed  de  hoc  supra  aliquoties  diximus,  quanquam  non 
posHunt  satis  haec  inculcari.   Est  enim  haec  Christiana  cognitio  et  sapien- 
tia,  ne  hubeamus  cogitationes  (ut  sie  appellem)  volatiles  et  dispersas, 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,  5)  301 

Hb]  decorem  etc.  domini,  'ExitLium'  et  archa  regni  etc.    Ibi  thronus,  sedes,  3ef. «, » 
habitans.    Ideo  illum  pium  alligat  ad  illum  locuin.    lUe  dominus,  qui  est 
in  Siou  babLitans,  Met  tibi  bLenedictionem  ex  Sion'.    Est  oratio  et  simul 
promisLsiü,  quod  dominus  placeat  tibi  in  Lloc  gLcnere  v[itae  et  non  cesset 

5    benedicere  ex  Sion.     Per  ad[ventum  Christi  destructa  Sion.     lam  per 

Christum  dominum:  'In  n[omine  dLomini  nostri  lesu,  qui  est  in  propi-wBm.  s,s6 
ciatLorium'.     Divinitas  in  illo  tabLcrnaculo  habitat  pLcrsonaliter,  corpo- 
raliter.   Nos  flectimus  genua  coram  Christo  et  Deus  exaudit  et  respondet 
per  propic^iatorium  Christum.    Ita  mutatum  in  Christum  illud  propic^ia- 

10  torium  corporale.    Sic  allegLorice  accipimus  illum  versum;  tum  praecep- 
tum  erat,  illam  C[ivitatem  observare:  'non  Ibitis  in  Bethaven',  BersaLba,*of.*,u 
sed  ad  'Sion,  montem  d^ei,  quem  [SI.  190»]  elegit  d[ominus.'   'Sos  habemus  «f.  i32,  n 
nostrum  sion  ipsum  dominum,  quia  Christiana  sap[ientia  est  hec,  nullo- 
modo  dispergi  et  vola[tUes  habere  cog[itationes  extra  Christum,  sed  coUi- 

i»  gendae  cogLitationes  in  ob[iectum  unicum,  quod  Christus  vocatur.     Ut 
ludLeis  non   permittebatur   vagari  cogitationibus  in  Bethel,    Gügal,  in 


r  illum  17  non  o         J3/J^  nuUomodo] -llo"         i4/i5  colligendae]   qdae 

I^r]  sed  collectas  in  unum  obiectum,  nempe  in  Christum.  Sicut  enim  in  veteri 
testamento  populus  coUigebatux  ad  arcam  seu  tabernaculum,  non  per- 
mittebatur in  Dan,  Bethel,  Gügal  et  aUis  locis  (quae  contra  verbum  impii 

20  Idolatrae  deUgebant)  sacriflcare.  Ita  hodie  non  est  ad  Deum  quaerenda 
via  per  invocationem  sanctorum  aut  ullos  alios  cultus  ac  opera  nisi  per 
Chrrtum   et   in   Christo,   secimdum   sententiam:   'Quicquid   rogaveritis 
Patrem  in  nomine  MEO,  hoc  dabit  vobis'.     Hoc  enim  corda  purissime  3o6.  h,  is 
debent  statuere  Deum  non  esse  in  monasteriis,  non  in  peregrinationibus, 

25  non  hie,  non  iUic  ac  ne  in  coelo  quidem,  sed  tantum  inveniri  et  coli  in  illa 
unica  persona,  quae  ex  Maria  nata  est,  hoc  est,  in  Christo  lesu.    Hie  est 
propiciatorium  verum  et  certus  thronus  divinitatis,  ubi  divinitas  corpora- 
liter  habitat  et  invenitur,  sicut  docent  sententiae  EuangeUi:  'Nemo  venitg»^.  u,  e 
ad  Patrem  nisi  per  me.    Ego  sum  vita,  veritas  et  via'.   Hoc  obiectum  qui 

30  non  habent,  herum  animi  errant  et  vagantur  in  infinitas  opiniones.    Sicut 

in  Monachorum  exemplo  patet:  Alius  Franeiscum,  aUus  Dominicum,  alius 

^  Benedictum,  alii  alios  delegerunt  patronos,  per  quorum  regulam  tanquam 

certam  viam  ad  vitam  veniant.    Hi  omnes  quid  fecerunt?    Cor  eorum 

excute,  et  uno  ore  dicent  omnes  se  Deum  voluisse  quaerere.  Deum  autem 

35  cogitaverunt  esse  in  coelo  talem,  qui,  si  cucullo  induti  sint,  si  a  carnibus 
abstineant,  si  vivant  coeübes,  si  pecuniam  non  contrectent  etc.,  eos  audi- 
turiis  ac  eis  propitius  futurus  sit.  Sic  reücta  vera  et  imica  via,  quae  est 
Christus,  divagati  sunt  unusquisque  in  suam  propriam  viam,  plane  eodem 
exemplo  quo  ludaei,  quibus  cum  esset  proposita  una  via  inveniendi  Dei, 


302  In  XV  PsalmOB  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  128,5) 

Hb)  montibLUS,  q^ernquem  querebLant  lucum,  specLulum,  arbLorem,  altare 
proprium,  noluit  dominus;  q^uiclquid  illorum,  cogitatio  redacta  in  obiec- 
tum  illum  unum,  quod  sedLes  in  propiciiatorio.  Sic  simpliciter  ad  deum 
uon  eundum  ulla  praevaritate  nisi  per  et  in  Christo.  Et  dicendum:  Nul- 
lum  scio  deum,  neque  in  monastLerio,  peregri^natione,  nisi  in  illa  una  s 
persona.  Ne  in  C[oelo  vole  fingere  deum,  ni.^i  proposito  Christo;  ibi  est 
tabLernacuIum,  throLUus  aut  domus,  ubi  divinitas  PLersonalis.  Ibi  appre- 
3o6. 14, 6  henditur  pater:  'Nisi  per  me',  'Ego  via'  etc.,  alias  vagamur  in  infinitas 
op^iniones,  Ut  in  PapLatu  ad  f^ranciscum,  Mariam  pereg^rinantes  quae- 
sierunt  deum.  Hoc  erat:  flngo  deum  in  celo,  qui  vocatur:  pater,  creat^or  lo 
CLoeli  et  t^errae;  ille  spectabit  me,  si  indutus  cucullo,  si  absti^neo  a  CLibo, 
esca,  si  sie  vestitus  fuero,  sie  exaudiet  sacLramentum.  Sic  imusLquisque 
ibat  suam  viam,  opiniones,  cogLitationes  de  deo.  Sic  deserebant  ludLaei 
Sion  et  seq^uebantur  suas  devotiones  in  ista  valle.  Nos  jo  mol  genarret 
ut  ipsi  et  finb  veri  ludLaei.  Amissa  via  rLecta  ad  deum,  infinitis  erroribLUS  is 
et  viis  proprüs,  et  tamen  non  invenitis  deos,  quia  deus  non  v^ult  nostras 
vias,  Vota,  sunt  aboLminationes  ei,  quae  eligimus.    Sed  sie  reperior,  si  ap- 


4  praevaritate]  p*<  13  Sic  o 


Dt]  si  ad  tabernaculum  irent,  ibi  adorarent,  sacrificarent,  relieta  hac  unica  et 
vera  via  discuirebant  ad  lucos,  valles,  flumina  etc.  Hie  duplex  incommo- 
dum  passi  sunt;  nam  cum  crederent  se  Deum  in  venire,  fallebantur,  et  so 
cum  crederent  se  Deum  placare,  magis  offendebant,  sicut  manifestae 
sententiae  extant  in  Prophetls,  in  quibus  Deus  dicit  se  damnare  ^aas, 
quas  ipsi  sibi  eligunt,  nee  velle  se  ab  eis  inveniii.  Cur  enim  reetam  viam 
et  inf allibilem  per  verbum  Dei  ostensam  non  insistunt  t 

Haec  dico,  ut  sine  offendiculo  legamus,  quod    dicit:    Dominus  ex  » 
Zion.    Necessario  enim  facit  mentionem  huius  loci  ad  cavendam  Idolatriam. 
In  hoc  enim  uno  loco  Deus  revelarat  se  velle  coli.   Itaque  per  involucrum 
promissionis  etiam  Christum  ibi  colebant,  quem  proniissio  includebat. 
Nunc  autem   sepulta  et  destructa  Zion   thesaurus  apertus  est,   nempe 
Christus,  qui  tum  in  promissione  tanquam  in  involucro  erat  abseonditus.  m 
Quare  memineritis  huiusniodi  locos  omnes  ad  Christum  esse  accommodaii- 
doH,  sicut  etiam  experientia  docemux  in  tentationibus  non  esse  consola- 
tionem,  qua  erigi  possunt  animi,  ne  in  Deo  quidem,  nisi  illam  unam  de 
Christo.     Non  solum  enim  pcriculosum,  sed  etiam  horribilo  est  de  Den 
extra  Christum  cogitare.    Nam  praeter  quam,  quod  Satau  tum  facilliine   j» 
opprimere  nos  potest  splendore  maiestatis  divinae,  etiam  ideo  periculum 
adest,  quia  Deus  istis  viis  non  vult  comprehendi.    Haorendum  igitur  est 
in  illo  miico  fd)ipct(>,  in   qtio  Deus  sc  et  animuni  snum  nobis  ostendit, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  128,5)  303 

H8]prehLendite  fllium,  quem  misi  audLiendum,  quid  loquatur.  Ibi  audiam 
te  et  tu  me.  Si  vero  digressus  ab  eo,  es  in  naufragio.  Ideo  dico,  ut  phraLSin 
sine  offendiculo  intelLÜgas,  quia  'Sion'  necessaria  observatio  loci  propter 
cavendas  etc.  Omnes,  qui  ador^abant  in  Sion  et  coram,  velatum  Christum 

s  {)aben  cjetroffen  in  involucro  promis[sionis.  Et  sie  habLebant  eundem 
Christum  quem  nos.  Nobis  Sion  iam  occulta,  sed  thesLaurus  apertus. 
Illis  non  apertus  Christus,  "t  contra.  Si  in  eadem  promissione  incessimus. 
Ideo  omnes  promis^siones  trahendae  in  Christum,  ut  maneat  1  obiectum. 
[S8l.  190b]  In  tentationibus,  quando  bellandum  cum  diab[olo,  expcLrimus 

10  nullam  consol[ationem,  nee  de  deo,  nisi  spectare  Christum.  Quando 
extra  Christum  dispLutas  de  bouitate,  potentia  d[ei,  est  horLribile  et  diab[0- 
lus  adest,  quia  non  vult^  sie  comprehendi.  2)a  »uerben  Monachi  et  sec- 
tarii  brau§.  Ideo  \u<i)C  deum  in  Christo,  non  extra;  alias  istae  speculLa- 
tiones  non  Ijalten  ftid).  Diab[olus  in  ictu  ocuU,  quando  infiat  suas  scintillas. 

15  Ideo  opt^ima  speculatio,  posse  herere  in  imico  Christo;  quomodo  necesse 
Sit  hoc,  in  tentaLtione  et  affLÜctione  experiemini.  Ibi  deus  proposuit 
propiciatorium,  ibi  invenitui-,  vel  frangamus  collum.  Si  vultis  ad  patrem, 
'Ego  via'  etc. 

Imprecatio:  'Ex  Sion'.     Quomodo  illi,  tuum^   colis.     Addet  bene- 

20  dictionem  benedictionibus.     Si  etiam   pauper,    semper  scribe :  est  bLcne- 

dictio  d[ivina.     lacob,   loseph  pauperes,    sed  tamen  manserunt  in  bene-  **    %[  \ '  "' 
dLictione;  paupertas  non  toUit  benedictionem. 


3  über  Sion  sieht  lud^eis  19  tuos 

'j  Erg.  deus.  *)  Erg,  deum. 


Dr]in  Christo.  Qui  autem  extra  Christum  aliud  quaerunt,  hi  in  tentatione 
suo  periculo  discent,  quam  id  non  sit  tutum. 

S5  Sed  inquis,  quomodo  Dominus  ex  Zion  benedicet  amplius  ?  sie  scilicet, 

ut  videas  bona,Hierusalem;  hoc  est.  Dominus  propter  bonos  coniuges  ac 
timentes  Dei  dabit  pacem  politicam,  quae  non  solum  prodest  ad  victum 
facilius  parandum,  sed  magis  ad  recte  educandam  sobolem.  Atque  haec 
causa  initio  fuit  condendarum  civitatum,  ut  coniunctis  viribus  depelle- 

30  rent  iniurias  hominum  ac  ferarum  ac  in  pace  se  suosque  possent  alere. 
Postea,  cum  in  una  civitate  non  esset  satis  praesidii,  coniunxerunt  se 
pluies  inter  se.  Ita  principatus  et  regna  nata  sunt  tantum  propter  pacem, 
qua  coniugibus  opus  est,  ac  ratio  fingit,  haec  naturam  sie  conciüasse  et 
docuisse.    Sed  Spiritus  sanctus  veram  causam  ostendit  hie,  nempe,  quod 

35  ista   contingunt   ex   benedictione,   quam   Dominus  largitur   coniugibus, 

36  ac]  et   B 


304  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   (1540.]   (Ps.  128, 5) 

Hg)  Deinde  in  hoc  etiam:  'ÜLeus  benedicat,  Ut  vidLcas'.  Ibi  orat  pro 
PLBce  polLitica  propter  coniuorLes  et  docet  pLacem  donari  propter  coniu- 
gium.  RespLublica  est  propter  coniugium,  OecoLnomia  non  est  propter 
polLitiam.  Ut  pater  et  mater  possint  procreare  proleLm,  neeesse  est 
hab^ere  PLacem  polLiticam.  Sic  gentes,  quod  pos.sent  collocare  parvulos  » 
in  tute  loco,  ideo  ju  jamen  gejcftlagen  et  occiderunt  bestias  et  fecerunt 
Civitatis;  hoc  natura  exeg[it,  bat-  \o  |oI  fein.  Sed  s^piritus  s^anctus  dicit, 
unde  veniat,  i.  e.  qui  es  iam  benedictus  OecoLnomia,  ut  etiam  pol(^itia. 
1.  benedictio:  timere  dominum,  2.  habere  OecoLUomiam,  3.  est  frui 
P[ace  pol[itica  propter  coniugium;  .si  timueris  D^eum,  dLominum  tuum,  lo 
non  tantum  dabis  libLeris  educationem,  sed  etiam  tutelam.  3Ri)Cxtn  et 
H)f)eien,  Conservare  domum  in  pace,  est  mag^istratus;  propter  tuas  olivas 
dabit  tibi  reges,  p^rincipes,  t)enger^  auch;  omnes  tui  servi,  ut  conservent 
PLacem,  administrent.  Ergo  iustum,  ut  accip[iant  tributum  et  honorem 
a  nobis,  quia  [SI.  191»]  serviunt  nobis,  vigilant,  ut  servent  PLacem.  Et  u 
«nm.ij.s'ceu  angeli  positi'.  Ut  rustici  dLicunt:  qui  2  habet  vaccas,  det  altLcram, 
ut  in  pace  prosLcquatur.  Max^imum  donum  pax.  Si  domum  plLenam 
aureis  et  non  unam  horam  tutus,  esset  miserior  fur[e;  iuste  tributum 
datur,  quia  coniugibus  püs  datur  ea  b^enedictio,  quae  vocatur  politia. 

'ut  vid^eas  bona':  'S)a§  QeruJLQlem  tool  gljCLljc.      Sit  bLcnedictum  to 
regLDum  politicum  et  floreat  Studium  verbi  divini,  Et  raag^istratus  boni 

')  =  Henker. 


Dr]  maxime  autem  püs.  Hi  debent  agnoscere  primam  benedictionem  esse, 
timere  Dominum;  alteram,  habere  uxorem  et  liberos;  tertiam,  frui  pace 
politica.  Hoc  quid  vis  amplius  ?  Ergo  propter  vitem  et  oleas  tuas,  quas 
domi  tuae  habes,  senties  Dominum  dare  Eeges,  Principes,  iudicia,  Icges  » 
et  quicquid  ad  conservationem  Kerumpublicarum  et  pacis  necessarium 
est.  Hinc  etiam  illud  recte  admonemur,  cum  certum  sit  servire  Principes 
et  Magistratus  patribus  familias,  debere  eis  vicissim  pro  officio  hoc  bene- 
ficii,  ut  dentur  tributa,  vectigalia  et  si  quid  aliud  est,  quo  Magistratus 
Ulm.  ij,«opus  habet,  dum  vigilat  pro  conservatione  pacis.  'Sunt  enira  ministri  Dei',  jo 
sicut  Paulus  quoque  appellat,  in  hoc  a  Deo  donati,  ut  tu  possLs  pace  frui. 
Quam  magnura  autem  beneficium  pax  sit,  commune  Germanorum  pro- 
verbium  testatur,  quo  dicunt  patrem  familias,  qui  duas  vaccas  habet, 
alteram  debere  dare,  ut  altera  in  pace  frui  et  eam  retinere  possit.^  Quid 
enim  profuerit,  si  domum  habeas  refertam  opibus  et  eam  contra  jtrao-  u 
rlones  aut  fures  tueri  non  possisf  IIoc  igitur  cum  Magistratus  praest^t, 
imo  cum  iudicia  et  leges  iterum  vendicent  Domino,  quod  iniust^»  creptum 


•)    Wander:  Kuh  4C1. 


In  XV  Psalmos  giaJuum.    15r!2/33.    [1540.]   (Ps.  128, 5)  305 

lls]  et  obecl[ientes  cives.  Hoc  promittitur  tibi  et  datur  propter  coniugium. 
Piik'Ji[er  ordo:  coniugium  benedictum  datur  propter  1.  b[enedictionem, 
quod  ve.buni  dei  habes;  Eo  liabito  datur  domus;  Ea  bene  administrata 
datur  3.:  'pax',  scilicet  polLitia. 

5  Imprecatio:    'Omnibus':    q[uasi,    qui   sunt    patresf[amilias,    minus 

sentiant  incommoda;  vulgus  odit  mag[istratum  et  impatientis[sime 
feruut,  murLmurant  nur  auff  bie  retjenten:  Princeps  rot  non  red)t  etc.; 
sie  Sern  per  maledicitur  imperantibus.  ^a,  ut  haberes  libLcros,  uxo[rem, 
et  frf)inbet  et  jcf)a^et^  ClIvcs;  et  postea  nihil  pati  a   magListratu,  non 

10  tolerare  leges,  sed  tantum  frui  PLace  et  pro  istis  serviciis  excel[lentibus 
nihil  ferre.  Si  ipsi  serviunt,  cur  non  re^  vacaremus?  Nemo  nostrum 
v^ult  gratis  servire.  Uli  magna  molest[ia  serviunt,  si  pii;  vulgus 
nihil    seit    nisi    odisse    iLeges,     quaerere    suos    furfures    ut    porci,    ut 


9  fdöinbeft  11  nihil]  mihi  [Hörfehler] 

')  D.  i.  erJieU  der  Fürst  Steuern.  ')  V.  i.  Geld  als  Steuer. 

Drjest,  merito  ei  houor  debetur  et  iuste  penditur  tributum,  tanquam  ad- 

15  ministro  benedictionum  Dei,  quas  coniugibus  destinavit.  Nam  haec 
tertia  coniugii  benedictio  hie  a  Davide  numeratur,  ut  coniugio  videant 
bona  Hierusalem,  hoc  est,  ut  videant  Hierusalem  florere,  Primo  per 
veram  religionem  et  sanam  doctrinam,  Seeundo  i^er  bonos  Magistratus. 
Haec  enim  sunt  bona  non  unius  tantum  domus,  sed  totius  Hierusalem. 

20  Sic  pulcherrimo  ordine  Spüitus  sanctus  noliis  commendat  dona  Dei. 
Primnn  est  timor  Dei;  hie  complectitur  ea,  quae  primae  tabulae  sunt. 
Propter  timorem  Dei  postea  donat  et  conservat  Dens  domum  et  Oeco- 
nomiam,  tandem  propter  Oeconomias  recte  institutas  et  in  timore  Dei 
administratas  sequitur  etiam  tertia  benedictio,  foelix  scilicet  Politia. 

25  Porro  earo  de  his  Politicis  benedictionibus  plane  eodem  modo  iudicat 

sicut  de  OeconomiciS  .  Est  enim  impatientissima  legum.  Hinc  sequuntur 
vulgi  odium,  maledicta,  convicia  in  Magistratus,  etiam  cum  officium 
diligentissime  faciunt.  Quando  enim  %Tilgus  non  est  impatientissimum, 
etiam  cum  iustissimis  de  causis  exiguntur  pecuniae  ?     Quasi  vero  hoc 

30  solum  Sit,  quod  agat,  ut  pecunias  colligat  et  iis  pro  voluptate,  sine  omni 
molestia  et  onere,  utatur  1  Quis  quaeso  est,  qui  gratis  servit  sine  mercede  ? 
Quae  igitur  illa  tandem  est  ingratitudo,  Magistratui  servienti  Eeipublicae 
cum  maximo  periculo  et  in  laboriosissimo  vitae  genere  non  velle  reddere, 
quod  ipsorum  labor  meretur  ?  An  putas  tibi  gratis  hoc  of  iicii  praestandum 

35  esse,  ut  in  hoc  vel  alio  oppido  habites,  fruaris  pace,  foro,  Ecclesia,  sine 
uUo  sumptu  tuo'?  Pii  sane  hoc  non  postulant,  sed  agnoscunt  Magistra- 
tum  propter  pacem  a  Deo  constitutum  esse,  ideo  prompti  sunt  ad  ho- 
norem, tributum,  vectigal  eis  pendendum,  tanquam  Angelis  pacis  nos 
Sut^etä  Wnh.   XL,  3  20 


306  In  XV  Psahuos  graJuum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,  5) 

Hb]  mögen  |cf)inbcn^,  fvejjen  et.  Sed  pius  debet  agLnoscere  MagListratiun 
divinum  doniim  et  promptus  sit  ad  obsequia  et  honores  praestandos 
Wöm.  13, 6 istis  'aiiKclis  custodientib[Us'.  Imo  PLropheta  niandat,  ut  pro  eis  oremus. 
Mali  inagLlstratus  biciicn  luiv  bo  äu,  ut  tales  ftvnffcn,  quia  minquam 
intelLÜgunt  opus  domini,  seniper  fuerunt  rebelies  ad  praestanduni  tribu-  * 
tum.  Si  non  vultis  bLonis  magListratibus^,  malis.  Iline:  f}cnii  i'icbot; 
Et:  fronen^;  jo  maligne  obseqiumtur  magListratui:  luciin  nuin  in  mir 
Ifjeljcr  abbrtd)t*,  muö  magListratus  f)oren  etc.  [SBl.  IQl»"]  Sic  alieno  labLore 
tuti.  Ergo  sarget  fyraLiinus,  qiii  doceat,  quid  sit  bLonus  mag^istratus 
et  ciuis  obed[ieus.  Tum  dicendum :  tibi  recte  fit,  quoties  fuisti  inob^ediens,  lo 
tribuisti  invitus  tributum,  reprchendisti  magListratum.  Si  ty^rannus 
non  facit,  tarnen  seditio,  quia  bona  fein;  non  intelligunt,  sed  tantuni 
ut  sues,  qui  non  ag^noscunt  custodem,  sed  tantuni  ift  ^  et  |d)ei)'t.   Sie  hodie 

5  über  ad  praestandum  atelu  voluntarii 

')  =  zusammenscharren;  Grimm  s.  i'.  ')  Erg.  obedire.  ')  ^xo  =  Herr; 

Grimm  s.  r. ;  also  fronen  =  Herrendienste  tun.  *)  =  ihnen  entzieht,  sie  vtrkürzt  tim. 

•J  =  iß- 

Dr]custodientibus  et  pro  nobis  vigilantibus.  Hinc  Scriptura  etiam  de  gra- 
viore officio  admonet  et  id  nobis  imponit,  ut  etiam  pro  Magistratu  ore-  is 
mus.  Hoc  qui  non  faciunt  et  publica  onera  etiam  impatienter  sustincnt, 
merentur,  ut  loco  bonorum  Principum  tyrannos  habeant,  qui  ad  gra- 
viora  eos  cogant  et  non  ordinaria  onera  exigant,  ubi  ordinaria  aut  cum 
molestia  susceperunt  aut  nuiligne  executi  sunt.  Ilae  ,s\nit  iustae  poene 
inobedientium  civium  et  vulgi,  quod  in  periculis  imicum  refugium  habet  so 
ad  Magistratum,  in  eos  quasi  evomit,  (jiiicquid  iinimo  dolet  et  aegre  est. 
Ibi  Magistratus  suis  rebus  relictis  singuloruni  incommoda  audire,  äs 
remedia  quaerere  cogitur,  ac  maxime  tdim  curae  oriuntur,  cum  publica 
incommoda  sananda  sunt.  An  non  igitur  digni  tyrannis  simt  et  sump- 
tuosis  ac  negligentibus  üominis,  qui  pio  et  solicito  Magistratui  non  s^ 
Student,  reddere  gratiam  ?  Nam  tyranni  postea  faciunt,  ut  tales  discant, 
quid  sit  bonus  Magistratus,  ut  ipsi  se  reprchendant,  quod  peecnrint  per 
inobedieutiam,  quod  peccarint,  dum  maligne  solverunt  ordinaria  tiibuta, 
dura  reprchenderunt  Magistratum  etc.  Haec  si  per  tyrannos  Dens  hoc 
modo  non  punit,  at  facit  id  per  seditiones  et  bella,  ne  istis  porcis  impune  so 
sit  non  obedisse  et  non  honorassc  Magistratum.  Sicut  enim  porci  tantum 
hoc  agunt,  ut  ingluviem  suam  cxpleant,  ita  rustiei  pulant  se  tanlum  in 
hoc  natos,  ut  pace  fruantur  ad  coUigendas  opes  et  explendam  avariciam 
suam;  ut  autcm  de  collectis  opibus  ali(|uid  in  commune  conforaul,  lioc 
aut  cum  molestia  aut  mulit'ue  faciunt.  si 


17  bonroutn  A  34  tyranni  A 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,  5.  6)  307 

H8]rustici.  Ista  bLcnedictio  etiam  datur  indignis,  pessimis  hominibus  propter 
pios,  et  tarnen  non  aLgunt  g[ratias  et  manent  contemptores  suorum 
custoduni.  Ut  in  Sod[onia  propter  1  Loth  dabLatiir  pax  toti  terrae. i-Wofcts, 23 if. 
Non  potuit  angLclus  nocerc,  donee  est  in  C[ivitate;  propter  ununi  aliquem 
5  PLrincipem  in  RoLmano  imperio  stat  totum  Eo[manum  imperium.  Impü 
non  intel[lignnt,  sed  pii.  Non  intel[ligiint  divinam  b[enedictionem, 
qua  fruiintur  in  impLietat",  sua. 

'Omnibus.      Et   vide[as':    Est   quasi  imprecatio;   multis  contingit,  v.  6 
multis  non.    Est  promissio  pertinens  ad  genus  vitae,  quod  cominendat. 

10  Sicut  lacob  et  patriarch[ae  liabLuerunt  pro  maxLimo  beneficio,  videre 
fLiliorum  filios.  Et  Avi  max[ime  aniant  nepotes  et  ecoutra,  quia  b[ene- 
dietio  domini  facit  tarn  dulcem  istam  posteritatem.  Augescat,  ut  ex 
1  domo  fiant  multae.    Sicut  crescit  bLenedictio  tua  domes[tica,  sie  etiam 

Dr]  Quare  agsuefaciamus  nos,  ut  recte  intelligere  discamus  illa  Magistra- 
,5  tus  beneücia  et  pro  iis  grati  simns,  ne  sicut  vulgu.s  offendamur  oneribus, 
quae  Eeipublicae  causa  libenter  sunt  subeunda;  Deinde,  ut  discamus 
hoc  beneficium  boni  Magistratus  donari  propter  pios  coniuges,  quo 
etiam  impü  postea  fruuntur,  tanquam  porci  esca,  sine  gratiarum  actione. 
Sicut  enim  Sodomorum  exitium  propter  Loth  differebatur,  ita  saepei.Woie  18,23 ff. 
20  propter  unam  et  alteram  piam  domum  toti  Eeipublicae  benedicit  Domi- 
nus, propter  unum  et  alterum  pium  Principem  totum  Imperium  for- 
tunat  Dominus. 

VI.    Et    videas    filiorum    tuorum    filios;    pacem    super    Israel,  v.c 

Doniim  liberorum  multis  contingit  in  coniugio,  multis  non  contingit. 

^*  Eecte  igitur  supra  diximus  es.se  commendationem,  non  promissionem, 
quae  ad  singulos  pertineat,  sed  ad  ipsum  genus  vitae.     Ita  quibusdam 
contingit,  ut  videant  filios  filiorum  seu  nepotes.     Quidam  sterile  coniu- 
gium  habent,  sicut  haec  Dominus  distribuit  singulis  pro  ipsorum  com 
modo.  Et  tamen  piis  coniugibus  ista  sunt  precanda  et,  ut  plurimum,  obve- 

^*  niunt.  Ac  digna  admiratione  est,  praesertim  in  senibus,  illa  storge^ 
seu  amor  singularis,  quo  nepotes  complectuntur.  Nam  impensius  eos 
amant  quam  suos  liberos.  Itaque  cum  Psalmus  versetur  in  ornando 
coniugio  et  coniugibus  etiam  bene  precetur,  addit  hanc  ceu  summam 
voluptatem  de  longa  posteritate,  ne  quid  eorum  obmittat,  quae  coniugibus 

'^  divinitus  donantur,  si  non  omnibus,  tamen  pluribus.  Etsi  autem  supra 
diximus  huiusmodi  precationes  includere  promissiones,  tamen  nota 
est  ratio  promissionum  corporalium,  quod  eas  Dominus  ita  dat,  ut  singulis 
prodest.     Quare  hanc  iiromissionem  huic  precationi  incliisam  ad  ipsum 


')  =  OTOQyn;  vgl.  oben  S,  293,  31. 

20* 


308  I"  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128,  6) 

Hs]proptcr  te  benedictio  politica.  Ut  non  soliun  cum  libLeris  et  ux^ore 
letus,  sed  accipias  nepotes,  qui  in  illa  et  alia  CLivitate  habLÜant.  Deinde 
pax  pol^itica  crescat  et  puloherLrimae  leges.  Sic  propter  calLiininias 
diabLoli,  mundi  et  camis,  qui  non  iud[icant  de  d[ivinis  opib^u.s  extra 
sensum,  sed  secunduni  suura  commendant.  In  Pol[itia  non  libLCuter  i 
portamus  onera  etc.:  i)at  mic^  ber  SLCufel  in  hanc  C'Livitatem  gefutt!  tarn 
multa  danda !  Uli  murLinurant,  .scilicet:  Det  mihi  dominu.s  pulcliLram 
uxo[rem,  quae  nuuquani  offendat,  det  bona,  fLÜios;  Non  .sinat  .«trepitum 
in  i)hiteis!  Non  est  maceria!  Omnia  sint  sana!  Bene,  dixLit  populus. 
[581.192»]  ^0,  mnn  muft  bii§  befteüen,  ut  sine  ol)ed[ien<ia  in  suavitate  lo 
viveres,  fd)Iccf)t5^  mir  ex  polLitia  et  oecLonomia  tjelefen  bona!  Sic  multi 
eligunt  magListratum,  ba§  man  jie  feiten  jol  et  suaves  et  bLoni  dies.  Sic 
alü  coniugium  ambiimt.    Sed  inspicienda  bLcnedictio  domini  in  quocun- 


•)  =  einfach,  ohne  iceiteres;  Grimm  s.  r.,  13. 

Dr]vitae  genu.s,  non  ad  singulo.s  coniuges  applicabimu.s:    Quod  pii  coniuges 
et  timentes  Dei  crescent  in  magnam  po.steritatem  et  quod  propter  eos  is 
benedictio   manatura  sit  in   totum   populum,   sicut  addit:   Pax  super 
Israel,  hoc  est,  Israeli  propter  te  omnia  foelicia  obveniant. 

[SBg.  d]   Sic  commendat  Psalmus  nobis  coniugium  contra  illas  carnis 
calumnias,  quae  tantum  secundum  .sensum  iudicat.  Itaque  sicut  offenditur 
molestiis  et  oneribus,  quae  coniugium  habet,  ita  etiam  ofifenditur  iis,  jo 
quae  in  Politia  usu  veniunt,  cum  parendum  legibus,  tributum  pendcndum 
et  alia  onera  subeunda  sunt.    Sic  enim  vellet  ^ivere,  ut,  quod  optimum 
in  coniugio  est  et  Politia,  eo  solide  et  sine  ulla  molestia  possit  frui.    Sicut 
videmus  delicatos  homines  ideo  coniugium  inire,  quod  imperiti  rerum 
in  eo  putant  nihil  quam  meros  amores  et  suavia  esse.    Sic  invcnias,  quos  ^^ 
ita  dignitas  et  gloriae  Studium  dementet,  ut  tantum  per  ambitionem 
Magistratus  aut  captent  aut  invadanl.      Sed   cum   po.stca   in  coniugio 
inünitae    molestiae,    in    Magistratu    invidia,    odium,    maledicta,    calum- 
niae  ferendae  sunt,  clamitant,  quod  sua  spe  decepti  sint.    Haec  necesse 
est  ita  fieri,  Quia  hoc,  quod  in  utrocjue  gcnere  praestantissimum  et  opti-   m 
mum   est,   nempe,    benedictionem   Domini,   oam   pro   nihilo   aestimant. 
Benedictio  igitur  est  inspicienda  et  Domini  voluutas  ac  verbuni  hal)en- 
dum  est  in  oculis,  ut,  cujn  alia  omnia  plena  periculis,  tribulaliimibus 
et  execrationibuK  sint,  in  voliintatc  Dei  acquiescamus.      Sic  in  p]cclesia 
an  non  qiiaeso  uuinia  plena  sunt  molestis.sinüs  nudestiis  in  tanto  impioriim  » 
et    profanorum    hominiim    numeroT       Sed    haec    omnia    consideratione 
voluntatis    Dei  facilc   fcruntur  el    superantur.      Sic  igitur  in   coniugio 


20  melomli«  A  'JO  <li>ni(>iitnt   I) 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  128, 6;  129,  1)  309 

Hs]  que  genere  vitae.  Omuia  pl^ena  vexa[tionibu.s,  olIenS[ioiiibus,  incom- 
modis.  Quid  non  in  Ecclesia  molestiarum !  sed  oiimia  pro  nihil[0  habenda 
propter  dLiviiiam  bLenedictionem:  quod  habeo  verbum  dei,  deinde  do- 
muni,  familLiam,  deinde  luagListratum  gubernantem  in  pace.  Tunc 
5  provocabitur  deus  ad  ampliandas  b[enedictiones;  Si  econtra,  eradicandas. 
Mag[istratus,  imperia,  reg[na,  piiucipatuf^  ftuiiben  lüül  (ennev,  .sed  ({uia 
persequuntur  verbum,  couiugia,  g()et  eilt  ftab  nad)  bev  anbciLU  l;iu  inib 
Eegnum  propter  ingratitudineni. 


12.  Ailiilütil  Psalmus  CXXIX. 

10  'Saepe'. 

Psalmus  iste  habet  2  partes;  in  1.  a[git  gratias  pro  defensione  et 
red[emptione  perpetua  in  populo  dei.  In  altLera  orat  contra  adverLSarios 
et  prophetat  .simul  orando.  Et  erudit  et  exhortLatur  ad  patientiam  et 
fld[ei  pat[ientiam,  quae  non  est  patLientia  unius  hominis  vel  etati.s,  sed 

15  est  perpetuae  Ec[clesiae.  Psalmus  simul  absque  dubio  factus  est  de 
lud^eis  et  postea  GrcLcis,  i.  e.  1.  de  EcLclesia  Isra[elitica,  tandem  de  gen- 

Dr]  quoque  consideremus  primum  verbum  Dei,  Deinde  donum,  quod  Domi- 
nus dat,  cum  dat  uxorem  et  liberos,  Tertio  etiam  benedictionem  politicam 
et  pacem.   Pro  his  donis  agnitis  postea  agamus  gratias.   Ita  futurum  est, 

20  ut  provocetur  Deus  ad  amphorem  benedictionem,  Tibi,  cum  haec  non 
üunt,  provocatur  ad  eripienda  etiam  illa  dona,  quae  habemus.  Sic 
magna  imperia,  urbes  et  Eespublicae  possent  quidem  in  flore  longius 
durare,  sed  quia  non  agunt  gratias  Deo  et  verbum  eins  contemnunt, 
fit,  ut  propter  ingratitudineni  pereant.    Nos  itaque  discamus  grati  esse, 

25  et  benedictio  Domini  abundabit  in  nobis.    Amen. 

Psalmus  CXXIX. 

Saepe  expuguaverunt. 
Habet  hie  Psalmus  duas  partes.   In  priore  agit  gratias  pro  defensione 
et  redemptione  perpetua  populi  Dei.  In  posteriore  orat  contra  adversarios 

30  et  orando  simul  prophetat.  Porro  utrunque  pertinet  ad  nos  erudiendos 
ac  exhortandos  ad  patientiam,  quae  non  unius  aetatis  aut  temporis  est, 
sed,  sicut  Ecclesiae  perpetua  historia  ostendit,  est  omnium  temporum 
et  totius  vitae.  Porro  complectimur  hie  utranque  Ecclesiam,  Gentium 
et  ludaeorum ;  Sicut  Paulus  etiam  fere  eas  coniungit,  cum  dicit :  'Pri-  aiiJm.  i,  is 

35  mum  ludaeo,  deinde  Graecis'.  Nam  quod  ad  Ecclesiam  seu  populum 
ludaeorum  attinet,  notum  est  ex  historiis,  quod  in  medio  inimicorum 
suorum  fuerint  i^ositi  ceu  elegans  rosa  in  medio  sjünarum.     A  Meridie 


310  In  XV  Psalmos  graduum.    1532;33.    [1540.J    (Ps .  129, 1) 

Hs]  tili  nostra.   Scitis  auteni  ex  histOLiiis  vet[eris  testLamenti  hLunc  popLulum 

posituni   iu   iiiimicoLiuni   liiedio,   Trogloditis,   Arab^ibus,  MoLabitis,   ar- 

ine[niis,    AegyLptiis,    AethLiopibiis,    Syris,    Cedar,    Mcsecli,    PhilistcLis, 

spi  U0.2  sitiLouils.     In  niedio  spinariuu  cievit  ista  rosa^,  et  'luedio  iuimicorum 

düniiuabatur'  tum  Christus;  ab  OLinnibus  vicinis  suis  vexati  et  inipugnati,    ' 
sed  dominus  sempcr  libLeraverat  et  defendeiat.      Idco  regLUum  Israel 
semper  est  miiaculosum ;  donee  ipse  V[ellet  tastigare,  ibi  permisit  vincere 
E[egera  BabLylonicum,   [S8l.  192'']  cum  tarnen  prius   SenadiLerib  victus, 
2.8ön.  i9,3iUt  hostes  non  gaud^erent  se  victuros,   sed   deus  prius  etc.      Sic  per- 

mansit  hoc  regLUum  in\-ictum  invitis  omnibus  E[egibus  vicinis,  hostib^us;  •" 
hoc  in  lib^ris  EegLum  et  ParalLii^onienon.     Hoc  fuit  eis  maxLimum  et 
neces^sarium  solacium,  cum  iam   vincendi,   captiLvandi  a  Bab[yloniis, 
ut  scirent  hoc  fieri  non  sap[ientia,  potentia  liostium,  sed  iudicio  et  flagel[lo 
3"->'",sui  dei,  qui  dix[it  per  proph^etam:  'puniam  tautum  vos,  quia  peccasti*, 


3  Äetb[iopibus]  Aegiyptiis  S  cum  über  (ut) 

')  Wander:  Dorn  2. 

Dt]  Ismaelitae,  Arabes  et  aUae  efferae  gentes  eas  urserunt,  Ab  Occideut«  i» 
Aegyptii,Aethiopes,Troglodytaeetc.,  A  SeptentrioncPliilistaei,  Assyriietc. 
Sic  Ecelesia  post  Synagogae  exitium  undique  cincta  est  hostibuset'regnat' 
*<•*">• 'Christus,  secundum  Psalmum,  'in  medio  inimicorum  suorum'.    Utrinque 
igitur  verum  est,  quod  saepe  expugnati  sint.    Sed  hie  etiam  miracuhim 
hoc  ostendit  Deus,   quod   semper  sie  expugnatos  iterum  liberavit.    Sie   ■» 
regnum  Israel  vere  miraculosum,  ut  sie  loquar,  regnum  fuit;  quod  cum 
Dominus  castigare   vellet,  permittebat  victoriani   Philistinis.   Edomeis, 
Moabitis,  Assyriis,  Babyloniis.     Eursum,  cum  videicntur  plane  oppressi 
ludaei,  erant  liberi  victores  liostium  suorum.     Sic  mansit  hoc  regnum 
invitis  vicinis  et  etiam  ipso  Satana,  sicut  hoc  pulchre  cernitur  in  libris  '' 
Eegum  et  Paralipom6na)n.    Quia  autem  tum  de  afflictionibus,  tum  etiam 
de  liberatione  extabant  et  minae  et   promissiones,  magna  huius  populi 
consolatio   fuit,  etiam   cum   affligerentur  et   vastarentur,    quod    scirent 
accidere  ista  non  simpliciter  voluntale  liostium  auf  viribus,  multo  minus 
propter  iusticiam  et   meritum   liostium,   sed    simpliiiter   volunlale   Dei  *» 
sie  punientis  peccata  populi  8ui,  imo  id  in  Prophetis  comminantis  et 
praedicentis,  quod  iiiobcdienles  affligcie  selil.     llaec  consolatio  non  est 
exigua,  ut  iu  calamitate  dicas:  Flagcllum  Dei  hoc  est  sie  visitaiitis  ]U'cia- 
tum  meum,  non  est  ira  aut  meritum  adversariorum  meorum. 

Porro  haec  ad  nos  quo(iue  debcmus  transforre,  ut  scntiamus,  (juando   si 
succuiubimus,  nos  non  succumbore  virtuto  mortis,  peccati,  inferui  vel 


19  nint  li 


In  XV  Pealmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  129,  1)  311 

Hs]etc.:  Non  E Legis  BabLylünici  vel  alii  causa,  sed  mea  est  ira  et  castigatio ; 
ista  consolLatio  fuit  istius  pop[uli,  quam  trausferre  ad  nos  oportet,  ut 
regLnum  ad  nos  etc.  Si  succumbinnis,  non  Eegiuim  deinouum,  PLeccati, 
mortis,   iuferni  nee  ulliuS   creaLturae.      Si   prosternimur,   prosternimur 

5  tradente  volLuntate  dLci,  quae  puuit  nostra  p[eccata,  sie  tamen,  ut  re- 
linqtuat  paternam  consolLationem  et  promisLsionem:  'Non  te  derel[iu- «tot.  i3, 5 
quam',  —  ut  in  Apotcalypsi  scriptai  regni  Ecclesiae.     Et  talis  facies,Dif-i2.iit- 
qualis  facies  regLui  Israetlis.     MaU  angeli,  bestiae  et  horLribiles  bestiae 
in   Apo[calypsi,   sed   tamen   semper  consolatio   sequitur:   perdurandam 

10  Ec[clesiam,  ut  artLiculus:  Ec[clesia  SLancta  cathLolica  manebit,  quia 
PLontifices  et  T^urcae  veÜLementer  afflix[erunt  et  quasi  extinxerunt, 
ut  ludLaeos  humiüatio  Chald[aica  videtur  supterare,  et  sunt  certe  in 
CapLtivitate.  Nobis  ablatus  Christi,  sac[ramenti,  fidei  et  omnium  usus. 
Et  sicut  iLudaei  erant  in  Babylonia  privati  aspectu  et  usu  temp[li,  sacri- 

15  fleiorum,  Cere[moniarum  et  ttotius  Poltitiae,  Sic  nos  non  hab[uimus 
nLostrum  reptnum,  sed  coacti  servare  ritus  BabLylonicos  PapLatus.    ®a§ 

1  alius  2  quas  8  bestiae  (2.)]  bestias  zu  9  Apoicalypsis  r         12  videntur 

13  usus  fehlt 

')  Erg.  facies. 

Di]cniusquam  creaturae,  sed  voluntate  Dei,  creatoris  nostri,  tradentis 
nos  in  afflictionem  et  punientis  peccata  et  ingratitudinem  nostram,  sie 
tarnen,  ut  paternam  proniissionem  relinquat,  quod  nos  non  Sit  deserturus. 

20  At  huiusmodi  totius  regni  Christi  pictura  in   Apocalypsi  ostenditur;ofli2.  iR. 
quam  enim   multa  de   malis  angelis,  de  bestiis  et  similibus  Ecclesiae 
pestibus  loquitur,  quae  in  Ecclesiam  et  regnum  Christi  grassaturae  sint 
permittente  sie  Domino?    .Semper  tamen  fit,  ut  calamitatem  sequatur 
consolatio    et,    quantumvis  afflicta   ac   oppressa,    Ecclesia   perduret   ac 

25   tandem  triumphet. 

Ac  sane  nostris  temporibus  imprimis  convenit  hie  Psalmus,  quibus 
Ecclesia  tum  a  Turcis  tum  a  PontificibuS  gravissime  afflicta  et  quasi 
extincta  est,  ut,  si  quis  diligenter  rem  aestimet,  melier  conditio  ludaeorum 
in  Babilone  quam  Ecclesiae  sub  Antichristo  fuisse  videatur.    Verus  usus 

30  Sacramentorum  ablatus,  Beneflcium  Christi  obscuratum,  Fides  ipsa 
plane  extincta  erat;  Nulli  veri  cultus,  nuUa  vera  bona  opera  ostensa 
aut  usurpata  sunt ;  Simpliciter  omnia,  quae  ad  veram  religionem  pertine- 
bant,  aut  adempta  aut  obscurata  erant.  Sicut  igitur  ludaei  in  Babylone 
privati  fuere  conspectu  et  usu  templi,  sacrificiorum,  cerimoniarum  et 

35  omnis  Poütiae,  ita  Ecclesia  sub  Antichristo  non  habuit  verum  mini- 
sterium,  non  cultus,  non  regnum  suum,  sed  coacta  fuit  servare  ritus 
Papistarum  vere  Babylonicos  et  gentiles.   Ita  utrinque  eadem  ira,  eaedem 


312  In  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.)    (Ps.  129,  1) 

Hs)i)"t  mi  ijerucft,  ut  Pop[ulu.s  Iud[iiifus  liabniit  suani  iram.  ConsoLlatio 
uostra:  impii^nari,  deiici,  conculcari  po.s[Sumu.s,  dolii  vinci.  EcLclesia 
2.«ot.  ij.sstabit  invicta,  sed  ista  vict|oria  est  mirabilis  et  incredLibilis  'infirmitate', 
quam  nulla  ratio  apprehendLit.  Ut  victoiia  eculesiac  .sub  PapLatu  est 
supra  oiuueiu  sen.suni,  quia  omnia  tempLla  cath[olica  [Sl.  193»]re.süuabLant  s 
nihil  quam  pLeccata,  i.  e.  leges  PLapisticas,  doct[rinae  hominum  occu- 
*|7«,  «P[avcnint  omnia,  ut  psLalniu.s:  'Posuorunt  sua  sijrna',  oninia  deva.staiunt: 
continuerat  Sat'Liamcnta  C'bri.stianae  religLiouis  etc.  Ante  istuni  abii.sum 
et  CapLtivitatem  tot  hereses  fuerunt,  quae  tanquam  Eeges  in  CiiLCuitu 
nostro  impugnarunt  EcLclesiam.  Postea  captivitas  secuta.  lam  d[ei  to 
g^ratia  educti  ex  BabLylone  et  incipimus  instauiarc  templum  et  legit^i- 
mum  cultum.  Psalmus  autem  non  loquitur  de  Bab^ylonica  capLtivitate, 
sed  de  1.  reg[no  Iud[eorum,  ubi  florebat  bLonis  rcgibus  et  tarnen  (|uo- 
[tidie  impugnabatur.  Postea  venerunt  etiam  captivitates,  quia  uondum 
destructi.    Canamus  etiam  h[unc  psalmum  contra  omnes  furores  P[apae,  n 

zu  4  Victoria  Ecclesiae  r  9  quae]  qui 

Or]  fere  poenae  fuere.     Necessarium  ergo  est  tenere  consolationem  hanc, 

8  squod,  sicut  Psalmus  dicit:  'Impugnamur,  deiioiniur,  conculeamur,  sed 

non   vincemur.'    iStabit  enim  Ecclesia   invicta,   quantjuani   victoria   eins 

a.  «ot.  i2.»incredibili  'infirmitate'  abscondita  est.    Sicut  sub  Papa  fuit,  Omnes  ca- 

thedrae,  tenipla  omnia  nihil  aliud  rosonabant  (|uam  imi)iani  et  l)lasplu'mam   jo 
doctrinam  Pontilicum  et  Monachorum  somuia.      lloc   vcre  erat,   quod 
»i.  M, 9 Psalmus  IXXIII.   conqueritur:   'Signa  nostra    non  vidimus',  et  tarnen 
habuit  etiam  tum  Dominus  Ecdesiam  suam,  quanquam  et  valde  raram 
et  varie  deformatam.     Ante  Pontilicum  impium  regnum   quautus  fuit 
haereticorum  proventus  ?     Ab  his  quoqüe  Ecclesia  graviter  impugnata  jj 
est,    Sicut  ludaeos  impugnabant  vicinae  gentes,   cum   adhuc  essent  in 
sua  terra.      Sicut  autem  eam   impugnationem   captivitas  excepit,   ita 
regnum  Pontiücum  vere  captivitas  illa  fuit,  (juac  secuta  est  haereticorum 
impetum  et  in  quam  ceu  sentinam  confluxit,  quicquid  usquam  mali  un- 
quam  in  Ecclesia  fuit.     Nunc  Dei  lieneücio  captivitas  convcrti  incipit  jo 
et  restauratur  templum  Domini  et  cultus. 

Loquitur  igitur  Psalmus  secundum  meam  sententiam  in  genere 
de  <)mnil)us  eiusmodi  periculis  Ecclesiae.  (|uae  omiiibus  temporiltus 
fuerunt:  Quod  regn\im  ludaeorum  adliuc  suli  bonis  Kcgibus  (|uolidie 
nppugnatum  sit,  et  tarnen  non  expugnatum,  Quod  postea  ab  Assyriis  » 
et  IJaliylonÜH  penitus  vastatum  et  al)ductus  populus  sit,  non  tarnen 
penituH  <lesertuK;  Nam  et  ex  captivitate  ludaei  liberati  sunt  et  in  sua 
terra  consecuti  sunt  promissionem  de  Diristo  exliil)itam.  Ita  canit  Psal- 
mus primuni  de  ludaeorum  Ecclesia.  Deinde  complectitur  etiam  tanquam 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1510.]   (Fs.  129,  1.  2)  313 

Hs]  tyran[nidem  Seh [wermerorum  et  conseientiarum,  ut  in  omnes  casus 
et  per  totain  EcLClesiam,  quia  impug[uat  mundus,  CLaro,  conLScientia, 
pec'catiun,  mors,  lex,  niundi  sapLientia,  potentia,  malicia,  odiiini,  dia- 
bolus  desperationibiis,  errorib[Us,  dubitationibus  iu  iide.     Ibi  Ecclesia: 

5  Benedictus   dLominus    deus    Christus,    qui    nos,    Ecclesiam    et    unum- 
QLUodque  memb[runi  non  sinit  proLlabi,  Cor.  X.  Tentari  oportet,  sed  in  «•  S"- lo,  u 
ea  proventus  vel  exitus;  hoc  cauit  is  psalmus.    Et  est  exemplum  reg[ni 
Is[raelis.    Sicut  popLulum  illum  conservavit,  et  nos,  quia  idem  spirituni, 
verbum,  iiraeterquam,  quod  idem  regnum,  1.  confltendo  dLiviuum  bene- 

10  ficium,  laudando  et  g[ratias  a[gendo.  Non.nominat  Inimicos,  sed  com- 
prehLendit  omnes  et  singulos. 

'A  Iu[ventute':  sum  ego  vexatus  pop[ulus  dei,  oppugLnatus,  occisus,v.  i    _ 
captivatus,  quoad  partem  Eb[raeonim.    lam  dicimus  in  nostram  Ec[cle- 


3  niundi]  mundus  5l6  unusq[uisque  zu  6  1.  Cor.  X.  r  7/S  über  reg[ni 

Is[raelis  steht  b[ona  conscientia  zu  12  'Saepe  expugnaiveruut'  r 

Dr]  prophetia  Bcclesiae  Gentium  fortunam  et  conditionem,  quod  Deus  eam 

15  servaturus  sit  contra  omnes  haereticos,  contra  omnem  furorem  mundi, 
contra  Pontiflcum  seu  Antichristi  regnum,  denique  etiam  privatim  con- 
tra tentationes  peccatorum  omnium.  Ad  hunc  modum  Psalmus  hie 
dilatandus  est  per  Ecclesiam  omnium  temporum  et  omnes  casus  et 
pericula  omnia   mimdi,   carnis,   peccati,   legis,   mortis,   etiam   portarum 

20  inferni.  Mundus  enim  eam  impetit  potentia  et  sapientia,  diabolus  despera- 
tione  ac  dubitatione,  haeretici  erroribus  in  fide,  conscientia  autem  peccatis. 
In  his  periculis  omnibus  dicimus :  Benedictus  Dominus  Deus,  qui  'non  i.  stör.  lo.  i3 
sinit  nos  tentari  supra  hoc,  quod  posSumus.'     Tentari  quidem  oportet, 
sed  cum  tentatione  etiam  evasio  contingit,  praeterquam,   quod  Deus 

25  sufficit  vii'es,  ut  tentatio  ad  tempus  evasionis  sustineri  possit.  Hoc  bene- 
ficium  David  hie  celebrat  et  nobis  sui  populi  fortunam  ostendit,  ut  con- 
solationem  hanc  discamus:  Sicut  Dominus  illum  populum  servavit, 
ita  etiam  futurum  esse,  ut  nos  servemur.  Habemus  enim  eundem  Deum, 
eundem    Spii'itum,    idem    verbum,    easdem    promissiones.    In    summa, 

30  habemus  omnia  eadem.    Itaque  posSumus  dicere  et  canere  cum  Davide: 

I.    Saepe  expugnaverunt  me  a  iuventute  mea,  v.  i 

dicat  nunc  Israel. 

II.  Saepe  expugnaverunt  me  a  iuventute   mea,  et  non  prae-v.2 

valuerunt  mihi. 

3j  Hostem  certum  non  nominat,  ut  scilicet  omnes  et  singulos  compre- 

hendat.    Quod  autem  dicit:  a  iuventute,  etiam  Universum  tempus  com- 


314  In  XV  Psalujos  graduuni.    1532,33.    [1540.J    (Ps.  129,  1.2) 

Hsjsiam,  primitivam  Ec[clesiam.  Et  sie  solemus  luiulaie  patres  1.  EcLcle- 
siae,  quod  fuerunt  patres  opt[iini,  qniarnquam  apud  deum  illa  differentia 
non  servatur,  quia  in  popLulo  Israel  dedit  optLimos  viros.  Esa^ias  est 
max[imns  et  cxelLlentissimus  post  Mosen;  lereLiiiias;  prius  Elias,  Eli- 
z^aeus  superexcellentes,  tarnen  in  posteriori  tempore  Ec'Lelesiae  dedit  » 
lere[mian],  EsaLiam,  Zach[ariam,  Hag^geum,  ZerubLabel,  lesus  salutem, 
■Sae  gicid)  1.  Ec[clesiae  rein  et  fein  ab  hereticis  et  sectis,  [331.193'»]  tarnen  in 
fine  oportet  esse  praestantes ;  licet  abominatio  dominetur,  oportet  ZacliLa- 
rias  etc.  Et  Christus,  cum  debebLat  succumbere;  Erat  Hanna,  simeon. 
Semper  ci"f)elt  suani  EcLclesiam,  tantum  sciamus  divinitus  promissuin,  i* 
iit  perseveret  in  üncni  mundi.  Tantum  Tide,  ubi  sit.  'A  iuvcLntute': 
impugnata  a  gentibLUS  et  grecis.  Si  videre  vis  eam,  obsessam,  infirmam, 
quae  cincta  o^mnibus  machinis,  furorib^ns  diab[oli,  mundi,  c^arnis, 
PLCccati,  mortis.     Soö  ift  iv  farb^:  'Expug^naverimt'.     Non  inspice,  ut 

zu  Iff.  Primi,  posteriores  patres  in  Ecciesia  r 
>)  =  Waiypen. 

Dr]  prehendit  a  primitiva  ipsorum  Ecciesia,  sicut  nos  appellamus,  hoc  est,  » 
a  Mose,  usque  cum  primum  coepit  Israel  esse  populus  Dei.  Etsi  enim 
nos  semper  laudamus   priora,   sicut  primitiva  Ecciesia   recte  laudatur, 
tarnen  manifestum  est  Deum  istam  difCcrentiam  non  curare,  qui  etiam 
in  novissimis  temporibus  insignes  Prophetas  dedit  populo  Israel:  ante 
captivitatem  Esaiam,  fere  principem  reliquorum;  post  captivitatem  Ag-  so 
geum,  Zachariam  et  alios.    Medio  tempore  inter  Mo.sen  et  hos  fuere  prae- 
stantes Helias,  Heliseus  etc.  Ita  cernimus  primitivam  Ecclesiam  puriorem 
quidem  fuisse  ab  haereticis  et  impiis  opinionibus,  Sed  niliilominus  tamen 
etiam  in  fine  extitisse  praestantes  aliquot  Prophetas  et  viros.     Ac  cum 
3e|.«i.ioiam  'radix  lesse'  exaruisse  videretur,  tamen  extiterunt  Anna,  Simeon,  ss 
Zacharias,  Elisabet.   Dens  enim  suam  Ecclesiam,  quantumvis  oppugnetur 
et  expugnetui',   servat  secundum   promissioncm   suam;   tantum   oculos 
aperiamus  et  videamus,  unde  sit. 

Non  autem  respiciemus  ad  illa,  quae  mundus  adniiratur;  ad  exiiug- 
natam,  afflictam,  calamitosam  respiccre  oportet.  Is  enim  eins  oruatiis  so 
et  tituhis  proprius  est,  quod  inüima,  obsessa  et  omnibus  machinis, 
item  furoril)us  omnibus  Diaboli,  mundi,  carnis,  peccati,  mortis  etc. 
cincta  est.  Ilacc  qui  non  inspicere,  sed  fugere  vult,  Ecclesiam  nunquam 
inveniet.  Neque  enim  est  eius  ea  facies,  quam  pictores  pingunt,  <|ui 
aut  elegantem  virginem,  aut  bene  munitam  et  ornatam  civitatcm  pin-  si 
giint;    vcra  qniilcm    est  ea   pictiira,    sed   non  secundum  oculos  carnis, 


26  extiluerunt   AJi 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  129, 1.  2)  315 

Hs]  pictor  pingit,  qui  pulchram  virgLineni,  matronam,  Civitatem  pingit, 
Sed  (]ef;orn  OLUtc  niicicn  ,^u,  qui  sie  inspic[iunt.  Est  forrQosis[8ima  in 
()[culis  .spiritualibus,  si  .spectes  eins  .sijon.sum  Chiistuin,  PLatrem  celLCstem, 
qui  omat  cam  fiele  et  verbo;  sed  sccuiidum  sen.suni  subieeta  vinculis, 
5  blaSLpheniiis,  opprob[riis,  odii.s  acerrimis  et  magnis  exerLcitiis,  quae 
sedet  in  .sylva  iuter  rugientes  leone.s  etc.,  ubi  admoventur  aqua,  ignis, 
ferrum,  ut  occidatur.  Sic  ei  cauitur:  'Ego  sum  expugnata';  uon  exp^ug- 
natum  i.  e.  victum.  Est  tarnen  verisimilis  illa  oppugnatio  victoriae,  quia 
videtur,  quasi  EcLclesia  sit  vieta.  Si  tuam  tentLationem  spectas  in  C[arne, 
lu  es  victus.  Sic  enim  diab[oluS  te  terret,  contristat,  ut  putes  te  victum, 
diab[olum  victorem.  Ideo  sinere  potes  stare:  'exp[ugnaverunt'.  Si 
sensum  CLarnis  sequeris,  tvit  jinb  ja  PLrius  üerlorn  geweft  et  hodie.  Et 
adhuc  quisqLue  in  se  victus;  tentat^iones,  blaspliemiae,  molestiae;  non 
videt,  quomodo  elabatur.     Bc[clesia  confltetur  sese  esse  cinctam  exerci- 

Dr]  15  spiiituales  oculi  vident  hanc  formosam  speciem  et  sumniam  elegantiam, 
quod  Ciiristus  est  eins  spousus  et  eam  sibi  generavit  per  Spü'itum  sanctum 
ac  ornavit  sanguine,  meritis  et  iusticia  siia.  Horum  niliil  caro  videre 
aut  iudicare  potest,  quae  diversum  videt,  quomodo  odiis  acerbissimis 
invidiae,  maximis  suppliciis  et  crueiatibus  sit  subieeta.     Itaque  si,  ut 

20  videt  eam,  ita  pingere  eam  velit,  pinget  deformem  et  pauperculam  puellam, 
sedentem  in  infesto  nemore,  in  medio  famelicorum  leonum,  ursorum, 
luporum,  poroorum,  denique  serpentum  venenatorum;  Item  in  medio 
furiosorum  homiuum,  admoventium  ferrum,  ignem,  aquam  ad  occiden- 
dam  eam  et  tollendam  de  terra,  sicut  in  Apocalypsi  elegantissima  picturaojt.u,  if}. 

25  est  (qua  fere  ille  liber  nihil  elegantius  aut  melius  liabet),  quod  Ecclesia  ceu 

virgo   solitaria  fugiat  antiquum   serpentem   seu  draconem   insidiantem 

ei  et  eius  filio.     Ideo  etiam  conveniunt  ei  voces  istae,  quas  hie  David 

usurpat:  saepe  oppugnaverunt  me  inimici  mei,  Saepe  oppugnaverunt  me. 

Habet  autem  liaec  oppugnatio   speciem  expugnationis,   si  carnem 

30  sequaris,  ac  si  hostes  Ecclesiae  vincant  et  Superiores  discedant  victa 
et  oppressa  Ecclesia,  sicut  Singuli  experimur  in  nostris  certaminibus, 
quae  privatim  in  corde  nostro  Sustinemus,  cum  Satan  terret  et  confundit 
conscientias.  Hie  tanti  excitantur  pavores,  ut  nemo  possit  aliter  iudicare, 
quam  quod  victoria  Sit  penes   Satanam  obruentem  nos  cogitationibus 

3s  tristitiae,  blaspliemÜS,  molestüs  et  sie  adimentem  consolationes  omnes, 
quas  Christi  meritum  et  verbum  nobis  exhibent ;  secundum  hunc  sensum 
recte  legitur:  Saepe  expugnaverunt  me,  non  enim  simpliciter  oppug- 
natio, sed  expugnatio  esse  videtur;  sicut  utrique  singuli  haec  experimur, 
ita  quoque  tum  corpus  Ecclesiae  confitetur  omnibus  temporibus  se  cinc- 


30  supereores  A  39  tum]  totum  B 


31(3  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  129,  1. 2) 

Hs]  tibus  bellicis  OLinnium  gentium,  omniimi  machinarum,  tribuLlationum, 
ba  ftect^^  jic,  et  fit  'a  luventute'.  Sed  ba  erigit  se:  Nunquani  non  lui 
oppug[nata,  sine  exereitationibus,  tiiuo[ribus,  vexationibus.  Sed  ostendit 
deus  suam  victOLiiam,  quod  p[eecato,  poena  irruentibLUS  mansi  invicta, 
gloriosa,  laeta.  'ka  fol  man  ©Ott  billid)  laudare,  est*  repetitio  ex  magLno 
gaudio.  Ibi  videtis  mauum  dei,  victO[iiam,  virtuteiu,  [S8l.  194»]  i.  e. 
non  poterant  viucere.  Hoc  canat  non  tantuni  pro  Ecelesia,  sed  pro 
jjersona.  Penumpemus,  perrumpenius,  vincemus,  v[incenius,  —  Pa^pa, 
diabLole!  Ergo  persequimini;  non  est,  qui  erip[ietur;  hoc  terret  et 
conturb[at  non  solum  privatum  Christianum,  sed  tLOtam  ecdesiam, 
bai'  man  meint,  ce  luivb  nu  fallen.  Sed  si  deus  nobisLCum,  non  potLcrunt 
vincere  nee  obtinere  victoriam.  Et  hec  consolatio  nostra.  Si  obruamur, 
occidamur,  Si  C'L^räog  ©Leorij  vni-  frijft  et  rlninicn,  quod  vorati,  si  Zing^lius 
et  omnes  9?otLten  iactant:   vicimus.  Ya-^o  tantum  ne  dubitemus  de  causa: 


4  über  victo^riam  steht  inimicis  zu  5  Sapjentia,  potentia,  vol^untas  dei  r 

')  =  steckt.  •)  Nämlich  der  Text  in  den  Versen  1  und  2. 


Dr]  tum  et  oppugnatum  exercitibus  bellicis  omnium  gentium  et  machinis  « 
omnium  tribulationum  seu  tentationum,  'a  iuventute  usque',  hoc  est, 
ab  eo  tempore,  cum,  ex  Acgypto  liberati,  coeperunt  discerni  a  reliquis 
gentibus  et  esse  populus  Dei. 

Sed  hie  erigit  se  Ecclesia,  tanquaiu  sucpe  idem  experta,  quod   in 
hisce  nialis  Deus  virtutem  suam  ostenderit  et  tum  peccatum  tum  poenas  jo 
ita  averterit,  ut  Ecclesia  maueret  et  hostium  conatus  frustra  essent. 
Itaquc  et  periculum  repetit  et   postea  ex  abundanti  gaudio  hortatur, 
ut  huius  corporis  singula  meuibra  praedicent  beneücium  Dei  et  dicant: 
Non  potuerunt  me  vincere.    Haec  consolatio  t«nenda  est  non  solum  i)ro 
Ecclesia,  sed  etiam  singuli  in  nostris  periculis,  contra  magnificas  spes,  jj 
quas  iactant  et  conceperuut  adversarii  nostri.   Uaeretici  et  sectae  glorian- 
tur,   quod   sint  perrupturi,   Papa  subnLxus  sua  et  principum   potentia 
damat:  vincemus.     llis  etiam  Satan  acdamat  ita  miscens  ucgocia.  ut 
non  dubia  ipsorum  videatur  futura  victoria.     Hoc  non  solum  privatim 
]ierlurt)at    singulos,   sed   totum  corpus  tristilia   et   dolore   implet,  sicut  so 
in   comitiis   Augustanis   proxiBiis   sumus  experti,   in    tjuibus   adversarii 
videl)antur  nos  oppressuri  esse.'  Sed  an  non  ibi  (luoque  experti  sumus 
haue   plcuissiiiuie  cousolatiouis   vocem:  Non   potuerunt  ?     llaec  conso- 


32  opproüDuroii  J} 

')  Erwähnung  ile»  Heichtlages  zu  Augsburg. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  129,  1.2)  317 

H.s]  hoc,  quod  habcmus,  est  certis[sinium  verbum  et  agimu.s  certisLsimam 
causam  dei  et,  qLuidqnid  agiiniis,  lab[oraiiius,  fit  pro  reg[no,  nomine 
dei  et  Christi.  Si  hoc,  sequitur  .statim:  'Sepe'  etc.,  non  econtra;  'Non 
potLiierunt'.  Si  tol  et  ttöridjtS  nihil  efficient;  occidant,  fugent,  tarnen 
5  non  praeval[ebunt,  non  extingLiient.  5)ai  :^eift  tro^  gelungen  ^  contra 
mundum,  diabLohim,  mortem.  Ptapa  habet  iara  doctos,  et  volunt  reid) 
etc.  Sed  1.,  quod  sumus  in  verbo  dei,  ideo  expugnatio  toleranda,  videnda; 
concedendum  diab[olo,  quod  viribtus  maior;  humiliet,  vexet  nos  veris- 
S[imis  tenta[tionibus,   Sed  tarnen  non  pot[erit.      Multae  tribLulationes 

10  et  variae,  Sed  quia  causa  Christi,  non  pot[ßrit;  non  extinguerunt  nos, 
sed  perseverabimus.  Canunt,  quod  nos  expug[naturi,  sed  nos:  Non  potLC- 
runt,  Scilicet  EcLclesiam,  caro  et  uniuscuiusqLue  persona. 


6  docti 

')  Wander:  Toll  19.        ')  =  zum  Kampf  herausfordern,  es  mit  ihnen  aufnehmen. 
Sonst  nicht  belegt. 

Dr]hitio  etiam  tum  retinenda  est,  cum  occidimur,  sicut  primitivae  Ecdesiae 
exempla    testantur,   nam    sanguine   piorum   rigata   est    quasi   Ecclesia, 

15  ut  maior  seges  Christianorum  proveniret.i  Sicut  autem  haec  ad  perse- 
cutionem,  quae  gladio  fit,  recte  accommodantur,  ita  etiam  accommodanda 
sunt  ad  impugnationem  haereticorum  et  sectarum.  Horum  enim  pro- 
prium est  gloriari  de  victoria  et  ante  eventum  canere  epinicion.^  Sed 
ubi  sunt,  qui  nobis  primi  de  Baptismo,  de  Coena  Domini  dedere  turbas  ? 

20  Hoc  igitur  faciendum  est,  glorientur  adversarii,  quocunque  volent  modo. 
Nos  tantum  hoc  faciamus,  ut  verbum  pure  retineamus  et,  quicquid 
agimus,  hoc  totum  referamus  ad  regni  Christi  propagationem  et  verbi. 
Si  tum  (quod  certo  eveniet)  expugnationes  et  certamina  sequuntur,  ca- 
namus  cum  Davide :  Non  potuerunt.    Nam  etsi  occidant  nos,  non  tarnen 

25  verbum  extinguent  neque  Haeretici  nee  Papa  nee  Turca  nee  Satan  ipse. 
Deinde  neque  contra  nos  praevalebunt,  si  pure  maneamus  in  verbo. 
Concedendum  quidem  est  Satanae,  quod  viribus  sit  maior  et  varie 
vexet  nos.  Multae  enim  sunt  tribulationes  iustorum,  sed  tamen  ex  bis 
Omnibus  liberat  eos  Dominus.    Cur  ?  quia  verbum  Dei  est,  quod  sequun- 

30  tur  et  docent,  et  causa  Dei  est,  quam  tuentur.    Etsi  igitur  Papa  multum 
conetur  ac  totum  orbem  studeat  contra  nos  concitare,  etsi  non  cessent 
falsi  fratres  non  incedentes  in  Sana  doctrina,  etsi  Satan  ipse  'portasWatiD.  is.is 
inferorum'  commovere  non  desinat,  tamen  cum  Damle  canemus  usque  in 
finem:  Non  potuerunt,  tantum  propter  verbum. 


•)  Tertullian,  Apologie  50.  ')  Vgl.  Wander:  Siegeslied. 


318  In  XV  Psalmos  graduura.   1532/33.   [IMO.]   (Ps.  129,  3) 

^.^l  'Supia  clorsum  meiun  araruiit  arantes  et  prolixos':  ba^  ift  bo§  Ber§. 
Dicis  de  consolLatione,  de:  'non  pot^uerunt',  de  Invicta  EcLclesia.  ^ä) 
()ür  bein  jiiC'  tU[ortc  tuol,  sod  irf)  fiil  mein  Oitcv,  \axicx  leiben.  Istud  scand[a- 
lum,  quod  deus  sinit  tamdiu  furere  diabLolum,  nuindum.  Si  diem,  1 
Annum,  4,  10  duraret,  sed  sine  fine,  hoc  conqneritur.  Egro  dorsum,  ipsi  » 
arantes,  et  ego  ager,  et  etc.,  i.  e.  nimis  diu  felicitcr  regnant,  Ego  ninii.s 
din  misori'ime  patior  ut  hodie.  [931.194»']  Seft^  c\\)cn  bcn  Iropffcn-  nndi  oH 
ircni  niutll'ilLlcn.  2)qö  ift  propria  virtu.s  et  pat[icntia  non  gentilium,  sod 
piorum,  quae  est  aeterna,  qni  sie  dLicunt:  ^d)  >uil«  oniJinc]cn'  et  bet)  bev 
ler  nnöfjavvcn,  »nb  jolt  c§  f)fllteu*  100,  1000^,  ut  non  vinoatur  assid^uitas  •<) 
arantiiun  et  oppuguantinm.  Multi  1.  ad  ELuangcliuni  vencnint,  sed 
Moni).  i,%5postea,  ut  iiam  'auffs^  ftcinidit'-  lam,  quando  non  vult  oessare,  ruunt, 
qui  diu  steterunt,  fatigantur.    Ideo  hie  pat[ientia  ChLristiana  descripLta. 


1  über  6o§  steht  malus  6  ego  o  zu  T  Patientia  Clirist!ana  am  obcreit  Hände 

der  Seite 

')  Nämlich  @ott.  ')  =  sclUechten  Menschen.  ')  =  zu  Ende  führen.    Sonst 

nicht  belegt.  *)  =  umfassen,  (lauern.  ')  Erg.  3a^te. 

^■■.1  III.  Supra   dorsum   meum   araverunt   aratores 

et  prolougaverunt  sulcos  suos.  w 

Vide,  quam  dissimilia  coniungat  et  pene  contraria  dicat.  Magnifice 
consolatus  est,  futurum,  ut  hostes  niliil  contra  Ecclesiam  possint  effiecre, 
quod  vere  invieta  sit,  et  hie  queritur  arari  in  tcrgo  Ecclesiae  et  ciusmodi 
duci  sulcos,  qui  videntur  in  infinitum  protrahi.  Hoc  igitur  illud  scandahim 
est,  quod  gravissime  exercet  pios,  quod  Deus  sinit  tarn  diu  furere  Satanam  »« 
et  niundum,  quod  fortunat  eorum  consilia,  dat  successuni  malis  eliani 
liun,  tiun  dignissimi  essent,  qnod  i)ocnis  et  omnibus  cahiniitalibus 
exercerentur ;  Contra  pii  quanto  plus  orant,  quanto  sperant  pertinacius, 
tanto  iniinis  rcspondet  eventus  spei  et  eonsiliis,  quotidio  magis  ae  niagis 
affligimliir  ae  minus  jniniis(jiie  spei  reliiKiiiitiir.  Iti'cU'  convcnit  igitur  '» 
similitudo,  quod  comparantur  terrae,  quae  assiduo  aratur  et  in  ((ua  lougi.s- 
simi  ducuntnr  sulei,  quasi  non  sit  Deus,  quod  aut  ipsoriiin  calauiitatcni 
aut  liostiujn  vcrbi  impietatem  et  iniustani  erudclilatem  videal.  Si>.'nili(a1 
igitur  opus  esse  aeterna  patientia,  quae  non  unius  diei,  non  anni  nnius, 
sed  totius  vitae  perj)etua  sit,  ut  isti,  ((ui  liabent  vcrlium,  scciim  ita  s(a-  "> 
tuant  se  ab  co  non  diseessuros,  etsi  milk'  annis  eadeni  ferenda  et  paticnda 
essent.  Vidimus  nostra  aetate,  quam  multi  defecerint,  cum  persecutione, 
WoitMi.sl.  tan  quam  sole  exiccante  segctcm  in  jtetris,  fructus  verbi  irnju-diretur, 
i.Bot. lo.usaeiMJ  tundeni  etiam  ii  'faduiit,  ([ui'  lanu-n     aliiiuandiu  'steterunt'. 


31  conaia  A 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540]    (Ps.  129,3)  319 

Hs]  Non  est  patientia  et  esse  patientem :  pati  unum  anmim,  sed  est  aratio 
prolixa  supra  dorsum  nostrum,  quod  nostrüm  praebeamus  dorsum,  illi 
arent,  pcrscindant  etc.,  et  hoc  diu.    Christus:  'Qui  persevLcraverit' ;  nonwottti.  10,22 
lantiim  est,  incipere.    Gentes  etiam  de  patLientia,  sed  patientiami;  exem- 

5  plum  praeb[eut  pat[ieiitiae  brevis;  multomagis^  eterna.  Sed  Christia- 
uus  debet  habere  patLientiani  eter[nam,  i.  e.  cuius  non  videt  üneni.  Si 
venit,  tum  nunquam  speravit;  fonft  caiiat:  'supra  dLorsum  iiieum  arant 
arantes  et  prolongant'  etc.,  i.  e.  inftnita  pat[ientia,  cuius  finem  non  video. 
Ut  non  flneLni  videam  veritatis,  consolLationis  et  sustentationis  d[ivinae 

10  etc.  Sic  solvitur  hoc  argLumentum.  ^a,  ^aft  c]iit  pvebigen:  victoriain 
nobis  tribuis,  —  sed  quando  ?  @§  jol  diu  tDfjereii.  Ideo  dicitur,  praedica- 
tur,  ut  scias:  impii  nimis  diu  feliciter  viviint  et  perseq[uuntur  Christianos 
et  dat  eis  deus  gelt  et  reg[num.  Hoc  C[aro  non  jpotest,  ut  in  GentibLUS 
spoliarunt  deos  et  riserunt:  Si  Dionisius  tamdiu  tyranisat,  ergo  non  est 

15  deus.^  Si  unum  diem  tantum  et  tonitru  percus[sit,  dixLcrunt:  deus  adest. 


5  brevis  c  aus  et[ernae 

')  Erg.  temporalem.  ^)  Man  muß  multominns  enoarten;  die  Flüchtigkeiten 

zeigen  die  Eile  des  Schreibers.  ')  Vgl.  hier  unten  Anm.  1. 

Dr]  Ergo  discendum  est  patientiam Christianorum,  sicut  hoc  versu  describi- 
tur  eam  esse,  quae  parata  sit  praebere  dorsum  aratoribus  et  pati  non 
ad  unum  aut  alterum  diem,  Sed  per  omnem  vitam.  Comparat  enim 
affligationes    prolixae   arationi   in    dorso    piorum,    sicut   Christus   idem 

20  significat,  cum  dicit:  'Qui  perseveraverit  in  finem,  saivus  erit.'    Neque!iwatti).io,22 
enim  siifflcit  incipere;  nam  eam  patientiam,  quae  certis  finibus  descripta 
est,  etiam  inter  Gentes  iuvenias,  sed  Christianorum  patientia  aeterna 
est,  hoc  est,  eiusmodi  est,  ut  infinita  esse  videatur,  siquidem  finis  eius 
non  apparet;  sicut  econtra  finis  divinae  consolationis  etiam  nullus  apparet, 

25  \\t  sie  coniungantur,  quae  videntur  maxime  esse  contraria,  nempe  pro- 
lougatio  sulcorum  in  tergo  piorum  et  victoria  piorum  canentium  de  his, 
qui  aratrum  duoimt:  Non  potuerunt. 

Porro  haec   prolongatio   sulcorum   includit  illud   scandalum,    quod 
nulla  sapientia  carnalis  potest  vincere,  nempe,  quod  impii  diu  foelices 

30  sunt  et  videntur  quasi  praemium  ferre  iiersecutionis  et  odii  in  Christianos. 
Si  enim  unum  aut  alterum  diem  Deus  tyrannidem  eorum  toleraret  et 
statim  pro  merito  puniret,  diceremus  omnes  Deum  suos  respicere  et 
impiis  irasci.  Nunc  autem  cum  ad  multos  annos  impietas  foelix  sit  et 
impunita,  fit,  quod  Diogenes  de  Harpalo  dicebat,  ut  videantur  dicere 

35   vivum  testimonium  contra  Deos.^  Ita  tentantur  pü  quoque  illa  mora, 

25  coniungatur  B 

')  Cicero,  De  natura  dewuin,  111,  34. 


320  In  XV  Psalmos  graduum.    1532  33.    [1540.]    (Ps.  129.  3.4) 

Hs] Contra  Christianus:  Si  diu  por.secLuti  l'ucrint  EcLclesiani  a  luven tut<?  et 
in  fine,  Ecclesia :  PLater  meae  vitae,  lib^enter  feram.  ß^  mit  nicf)t  onber^ 
^cin,  quam:  tentLatione  finita  alia  venit,  f(ud)'?  ein  onbcr  fjer  et  ober. 
Est  prolongare  et  oppug[nare,  sed  consolLatio  nostra:  'non  potLuerunt'. 
1.  pars  de  gratitudine:  [331.195»]  quod  confitetur  dLivinum  miraculum  s 
et  divinam  potentiam,  qua  conservat  suos  exercitos  infinitis  et  perpe- 
tuis  ete.  et  dat  victis  vietoriam.  'SinS-  ift  gLratiarum  aLCtio  et  sacrificium 
et  consolatur  et  docet  Christianam  patientiam,  quae  est  infinita  et  per- 
petua. 

lara  ad  preees.     lULs  tribLuit  fineni.     Eo[clesiam  dicit  praevalere,   «o 
perdurare,  hos  dicit  simpliciter  sine  bened[ictione  oadere,  ut  nunquani 
resurgant,  et  verum.   Nullum  regLnum  mansit  a  principio  mundi,  EcLolesia 
semper.    Multuni  iani  de  EegLno  BLabylonii-o,  A-s^syrico,  Pers[ico,  quod 

V. 4prius  fnit,  spatium  ba  et  anbevs  etc.  EomLauum  rcg[num  gefallen.  'Do- 
minus': dicit  per  orationem,  quae  est  fortior  quam  muri  et  arma.    Addit   is 

SU  6  Doctores  primi  et  norissimi  Ecclesiae  am  oberen  Bande  der  Seite  12  resurgat 

masit      a]  ante 

Dr]  ut  nonnunquam  eo  prolabantur  et  statuant  Deum  non  respicere  ipsos. 
Assuescen[®3.  e]dum  itaque  est,  ut,  etiamsi  prolongatio  sulcorum 
sentiatur,  tarnen  non  ideo  offendamur,  sed  paremus  nos  una  tentatione 
finita  ad  aliam,  siquidem  tergum  nostrum  ad  hoc  paratuni  esse  debet, 
ut   feramus   prolongationem    sulcorum.  »o 

Haec  est  prima  pars  Psalmi,  in  qua  confitetur  miracuhi  divina  et 
potentiam  Dei,  qua  suos  scrvat  non  soliuu  contra  munduin,  sed  etiam 
contra  peccatum,  mortem  et  diabolum,  et  agit  gratias,  quod  dat  vie- 
toriam victis,  victores  autem  facit  cadere.  Hunc  eventum  iubet  nos 
expectare  et  hortatur  ad  patientiam.  Nunc  ad  preees  venit;  et  non  solum  ss 
(»rat,  sed  etiam  promittit  liostes  Ecclesiae,  et  si  pertinaciter  pergant 
nocere,  tarnen  id  facere  sine  benedictione  silii  ipsis  ad  lalem  ruinani. 
ut  non  possint  unquam  resurgere.  Sicut  etiam  experientia  ostcndit. 
Te  enim  quaeso,  quod  regnum  ab  initio  mundi  mansit  incolume  t  Spacia 
terrarum  adhuc  reliqua  sunt,  sed  regna,  ut  ille  in  fabula  dicit,  o'/Etui.^  so 
Contra,  non  ita  magnus  furor,  non  ita  magna  potent ia  regnorujn  mundi 
fuit,  ut  Ecdesiam  ap])rimcrent,  haec  enim  adhuc  durat  et  durabit  us- 
(\w  in  consummationem  mundi,  sicut  sequitur: 

V.  <  IV.  Dominus  iustus  concidil   funes  peccat  omni. 

Haec  formani  oralionis  habenl.  i|u;i,  in  periculis,  .sanctis  niliil  est  si 
priuB  aut  melius.     Experiuntur  cnini  eam  omni  armorum  apparatu  et 

')  Xum   Ausdruck  rgl.  rtion  Cic,  Ep,  ad  Attic.  VI,  I. 


In  XV   Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  129,  4)  32l 

HB]vero:  'iustus'.  Ap^paret  deus  tanquam  plane  impLius  et  iniustus,  quia 
fovet  amplis[simis  regLois,  principibus,  impü.SLsimi8  tyrannis;  Uli  valent  et 
liabent  gLratiam  in  mundo  et  domiuantur.  Si  est  deus,  est  iniustus; 
hoc  argLumentum  ftojft  rationem.  Si  deus,  est  potens,  quia  debet  esse; 
»  si  potest,  debet  scire ;  si  seit  et  potest,  debet  velle  bona.  Si  non  vult,  est 
iniquus.  Ergo  si  habet  pot[entiam,  sapLientiam,  bonitatem,  tum  vult,  seit, 
potest  iuvare;  quare  non  fit  ?  argLumentum  ErasLmi.  Est  argLumentum  in- 
solubile  apud  rationem.  Ees  ipsa  dicit  manifeste  contrarium.  Diog[enes: 
Arculus^  dat  testi[monium  contra  deum,  facit,  quaecunque  v^ult,  in  mani- 

"0  [festo.  Si  essent  nunc  dii,  qui  possint,  scirent,  vellent !  ergo  concludinius 
perArculum^,  quod  non  sit  deus.  Et  praesertim,  quando  diabLolus  ratio- 
nem einjd)erpfft,  fol  er  rool  äujd)affen  macfien  Christiano,  quia  coget 
ista  3  tribuere,  et  nihil  fit;  ergo  tu  es  bouLUS,  Christianus  dicit.  EpiLCU- 
rus:  Est  argLumentum  ex  principüs  etc.    Aut  deus  non  est;  aut,  si  est, 

»i  iniustus,  non  valet,  stultus,  infirmus,  impotens;  jol  mir  ber  ßJLcier^!    Sic 

')   Verhört  für  Harpalus,  vgl.  den  Dnick  oben  S.  S19,  34.  *)  Eupliemistisch  für 

£eufel;  erg.  l^elfen. 


^'']  Omnibus  muris  esse  firmiorem.  Primum  igitur  considera,  cur  Dominum 
appellet  IVSTVM,  et  videbis  ideo  id  eum  facere,  quia,  cum  res  ipsas 
et  administrationem  divinam  consideras,  qualis  est  secundum  carnem, 
omnino  videtur  Deus  iniustus  esse,  dum  fovet  impiorum  tyrannidem 

ao  magnis  opibus,  potentia,  dignitate  etc.,  Haereticos  autem  cumulat  gloria 
et  applausu  apud  vulgus.  Hoc  cum  videt  ratio,  non  potest  aUter  iudicare 
quam,  Si  Deus  est,  esse  iniustum.  Nam  hoc  prünum  ratio  colligit:  Si 
Deus  est,  potest  impiis  resistere  et  eos  perdere;  Deum  enim  esse;  est 
omnipotentem  esse.    lam  etiam  hoc  verum  est:  Si  Deus  est,  debet  ista 

SS  scire,  quae  in  mimdo  geruntur.  Neque  enim  in  Deum  cadit,  nescrre  ali- 
quid aut  stultum  esse.  Ex  bis  autem  quid  aliud  sequitur,  quam:  Si 
Deus  seit  ista  sie  geri  indignis  modis  et  potest  prohibere,  certe  etiam  velle 
debet.  Alioqui,  si  statuamus  eum  non  velle,  quod  seit  et  potest,  sequetur 
eum  non  bonum,  sed  malum,  non  iustum,  sed  iniustum  esse.   lam  coUige 

30  ista:  Si  Deus  habet  potentiam,  sapientiam  et  bonitatem,  si  potest,  seit 
et  vult  iuvare,  quare  res  hoc  modo  geruntur  in  mundo,  ut  impii  etiam 
praemium  tmpietatis  ferant  potentiam,  opes,  dignitates?  contra  pü  ob 
pietatem  ab  impiis  varie  affligantur  1  Sic  simt  haec  quasi  vivum  testi- 
monium,  sicut  supra  de  Diogene  diximus,  contra  Deum.    Hoc  argumen- 

35  tum  Epicuri  et  stmilium  plane  insolubile  est.  Itaque  coeca  et  his  quasi 
nexibus  irretita  ratio  in  eam  sententiam  inclinat,  ut  statuat  aut  nullos 

27  sie  fehlt  B 
£ut^ei§  aBerie.   XL,  3  21 


322  In  XV  Pgalmos  graduum.    153-2/33.    [1540.]    (Fs.  129,4) 

Hi)scribit  ArLiStoteles,  t)eU  deum  ignarum,  qui  nihil  vidLCt,  intelLÜgit  reruiu 
in  terris  vel  apud  homines;  non  dicit  stultum.  [391. 195»>]  Est  eis  nobilisLsi- 
mum  et  primum,  sed  quod  praeter  se  nihil  intelLÜgat,  conside^ret,  ciiret. 
Non  triÜLuit  ei  stulticiam,  sed  adimit  ei  sapLientiani ;  sit  contentus  sua 
beaLtitudine  in  semetipso;  non  curat  res  huLmanas;  non  nostras  ne- 
ceSLSitates  vides,  vides^  rem.  Impii  florent,  pii  conculeantur.  S)a§  joflt 
bei)  leib  nicftt.  Est  iustus,  sap^iens,  bene  volens  iustis  est,  amious  et  pater 
?8f.s,  liustorum.  'Non  deus',  Ps.  5.,  'Non  placent  ei  iniquiLtates',  Sed  iustus 
est,  iusti  plaLcent  ei.     Amans  iustos  et  odio  habLcns  iniustos  quid  faciett 


3  quod  o  4  adimere  6  (\ra)pü 

')  Noch  abhängig  von  non.     Worte  de»  Mensclien  an  Gott. 

Dr]esse  Deos  aut  humana  non  curare,  sicut  Velleius  ex  Epicuri  sententia   lo 
apud  Ciceronem^  disputat.     Porro  apud  ingeniosos  etiam  ista  per  se 
difficilima  Satan  aeuit.    Quia  enim  cogimur  Deo  tribuere  omnipotentiam, 
sapientiam  et  bonitatcm,  arguit  diabolus  ex  concessis  principüs  contra 
nos  et  hoc  ipsuni,  quod  cogimur  Deo  tribuere,  iterum  quasi  de  manibus 
excutit,  ut  victi  rerum  praesentium  administratione  statuamus  Deum   n 
aut  nullum  esse   aut  infirmum  ac  impotentem  esse;   sicut  Aristoteles 
in  eam  fere  delabitur  sententiam,  ut,  et  si  Deum  non  appellet  stultum, 
tarnen  ignarum  omnium  rerum  statuat,  qui  nihil  nostrorum  negociorum 
intelligat  et  videat,  nihil  consideret  praeter  seipsum  et  tantum  delec- 
tetur  in  speculatione  sui  ipsius.*  Hoc  autem  et  si  non  stulticiam  tribuere,  30 
tarnen  certe  est  adimere  scientiam  et  constituere  ignarum  rerum  lui- 
manarum.    Sed  quid  ad  nos  tulis  Deus  aut  quis  eius  est  usus  ? 

Contra  hoc  scandalum  monet  nos  Spiritus  sanctus,  cum  Deo  tribuit 
nomen,  quod  'iustus'  sit,  cui  non  placet  iniusticia  et  impietas.  Ideo  et 
si  sinit  aliquandiu  florere  impios,  tamen  ad  extremum  'concidit  funes'  »5 
eorum,  hoc  est,  perdit  potentiam  eorum  cum  ipsis.  Pios  autem  liberal 
»1.5,6 et  eripit  secundum  sententiam:  'Non  Deus  volens  inquietatem  es  tu.' 
Ergo  discamus  respondere  ad  hoc  argumentum  illo  vulgari  dicto  a  Musicis 
Usurpator  In  flne  videtur,  cuius  toni.*  ludicandum  enim  est  Christiano 
non  ex  eo,  quod  sentit  in  praesentia,  sed  ex  eo,  quod  verbum  promittit  » 
de  futuro,  quod  scilicet  impii,  cum  prolixe  araverunt  et  varie  afflixeruut 
bonos,  tandem  sint  porituri,  (luia  Deus  iustus  est.  Non  igitur  patiotiir 
iuBticiu  eius  iustos  opprimi  in  flnem. 


')  De  Hat.  dtor.  I.  19.  «)  Metaphytica  XI,  9.  *)  Lutherii  Sprichtriirter- 

HammlHng  Kr.  H60,   Untre  Auay.  lid.  Hl,  711;    Wamler  1,  SH,  Ende  lt. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  129, 5)  323 

Hs]  Ubi  diu  at'flLixerunt,  oppugLnaverunt,  ünis  erit,   quia  iustitia  sua  nou  v.  5 
patitur  opprimi  iustos  et  finaliter  dominari  iniustos.    ®a§  ift  Emphasis. 
Est  oratio,  sed  in  omni  oratione  est  promis[sio.    Et  praesertim  in  'iustus' 
Bmph[asis  posita  contra  istas   blasLphemias   et  miirmurationes   afi'Llic- 

6  torum  et  piorujm:  2tcf),  mag  ütttfer  .§Levr  ®ioit  md)t  ^elffen? 

'Cervlces':  qui  exp[ugnaverunt  IsLrael;  tüirb^  nLCl^men  regna,  potes- 
tatem,  opes,  leges,  ipsum  tLotum  corpus  politicum  et  dicit :  ()ie  ftiinb  ^Rintüe ; 
'8af)Lt)lon,  9af)en,  5Rom,  Eeg[num  Persarum,  Aeg^yptus  fuerunt,  ben  fopff 
rein  ^tn  weg.     EmphaLtica  vocab[nla,   quod  impü  superbi  sint,   quando 

10  florent  et  sperant  etc.;  quando  non  solum  misere  vexor,  sed  video  mani- 
festam  securitatem  ad [versariorum,  illa  veh[ementer  dolet.  Uli  tarn  certi 
de  victLoria,  eradicatores  Ecclesie,  sunt  perfrictae  frontis,  colli.  SBaö  wil 
bie  reformtation,  ift  ein  arnt§  IjeuffLiein,  nulla  üdLucia  et  securitas.  Sed 
habLcmus  deum,  qui  ftol^  f)e(ö^  tan  bemxiten,  sed  est  expectandum.    Sic 

15  deb[emus  orare,  expLectare  certam  vindLictam,  quod  papLae  toirb  ben 
()al§  bvecf)en  et  omnib[uS  PLrincipibus,  qui  ei  adherent,  qui  erecto  collo 
incurrunt  in  Christum.  Ibi  scriptum :  'cervices  confundentur'.  %a^  Jollen 
f)aben  inimici  populi  dei,  Ecclesiae:  [351.196»]  tandem  et  finaliter  con- 
fundentur.   Et  postea  videtur,  quod  gratis  getouttet  et  getobt.    Ecclesia 

so  et  verbum,  quod  ImpugLuant,  manet.  E[uangelium  tan  nid)t  onter* 
gelten,  nomen  Christi,  praedicatio,  bapLtismus,  Sac|_ramentum  g^et  per 

4  positum  5  mag]  moc^  12  eradicantes 

')  Nämlich  ®ott.  ')  =  Hälse. 

Dr]V.   Confundantur    et    convertantur    retrorsum,    qui    oderuntv.5 

Zion. 

Dixi  orationem  esse.    Sed  scitis  in  omni  oratione  esse  promissionem, 

85  quam  promissionem  etiam  in  praecedenti  versu  cum  singulari  Emphasi 

ostendit  vocabulum  'lustus',  ne  scilicet  murmuremus  neve  blaspheme- 

mus  Deum,  quasi  nostri  oblitus  sit  et  nos  non  respiciat.     Porro,  quod 

hie  dicit:  Confundantui'  et  convertantur  retrorsum,  est  quaedam  expUca- 

tio  eins,  quod  supra  dixit:  futurum,  ut  'concidantur  funes'  eorum,  hoc 

30  est,  ut  auferantur  regna,  potestas,  opes,  leges,  ipsum  denique  totum 

corpus  politicum,  Sicut  accidit  Babyloni,  Mnive,  Hierosolymis,  Athenis, 

Corintho,   Thebis,   Eomae,   in  summa,   omnibus  regnis  et  Politiis  non 

submittentibus  se  EuangeUo.    Cum  enim  attollerent  cervices  et  Christo 

Eegi  se  opponerent,  tanquam  potentia  sua  oppressuri  eum,  perierunt. 

35  Ad  hunc  modum  debemus  nos  quoque  orare  et  expectare  certam  vindic- 

tam  eorum,  qui  se  hodie  EuangeUo  opponunt,  quod  confundentur  tandem 

Papa,  Episcopi  et  omnis  eorum  factio  cum  omnibus  EegibuS  et  Principi- 

bus,  qui  impietatem  eorum  fovere  et  defendere  conantur.     Euangelion 

21* 


324  Id  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.    (1540.J   (Ps.  129,5) 

Hs]  omnes  furores,  raachinas  iliabLoli  I}in  luea  onb  &i<oU  fd)Ied)t  1  fopff  iiadi 
bem  anbern.  @ibt  pulcherLrimam  similitudinem,  quae  valde  consola- 
toria,  et  viliter  et  süperbe  gctebt  contra  tantas  maiestates,  Eeges,  prin- 
cipes  et  potentes  mundi. 

'Dominus  iustus  concidet':  Aud[ivisti8  liLunc  psalmum  esse 


ly.  Auixiiisti 


consohitorium  et  etiani  eruditivuin,  quod  docLet  diabLolum  cogLnoscen- 
dum  esse  talem  spLirituin,  qui  non  cesset  tentare,  ut,  quamvis  non  vincit 
magLnitudine  et  multitudine,  tarnen  assid[uitate  et  prolougLatione, 
ba§  einer  miis  miibe  loerben.  Coguita  hac  natura  diabLoli  et  quod  'prolon- 
get  suos  suloos',  facilius  exp^ectanius  scientes,  quod  non  eterLna  tribLulatio,  lo 
sed,  quantumounque  duret,  tarnen  habebit  finem.  Sünilitudo  assumpta 
ab  arantibus,  ijaU  et  jeel  aU  i)in  weg  t)C\vet.  Videtur  quaedam  philauLtia, 
quod  maledicit  illis,  'qui  oderunt  Sion'.  Sed  non  odium  bominuni,  sed 
dei,  quia  diabLolus  non  tarn  odit  LumaLnuni  genus  quam  deum.  Odio 
dei  facit  omnia  etc.,  qui^a  autem  Sion  locus  dei,  ideo  eligit  liLunc  locum  >» 
ad  odiendum  ut  deus  ad  diligendum.  Ideo  hoc  odium  Sion  est  dei  et 
verbi,  quod  est  in  Sion.    Non  ideo  nobis  ift  fetnb,   quod  simus  mali  in 


16  deus  e  au*  deum       diligendus 

^r]  autem  seu  'verbum  Domini  manebit  in  aeternum'  cum  omnibus,  quae 
per  verbum  instituta  sunt,  nempe  Baptismus,  Coena  Donimi  mtegra. 
Absolutio  et  similia.   Nomen  enim  Christi  non  opprimetur,  sed  invocatum  » 
a  fidelibus  aderit  et  iam  huius,  iam  ilUus  impii  funes  concidet  etc. 

Ad  himc  modum  varie  consolatur  nos  Spiritus  sanctus  et  erudit; 
postquam  enim  didicimus  Satanam  esse  talem  spiritum,  qui  non  cesset 
nos  tentare,  sed,  cum  magnitudine  ac  multitudine  vexationum  non 
possit,  saltem  assiduitate  et  prolongatione  conetur  vincere,  vult,  ut  a 
nos  eo  consolemur,  quod,  etsi  diuturna  ista  sint,  tamen  non  fore  per- 
petua.  Nam  cum  utrunque  praedictum  Sit,  prolongatio  et  finis,  facilius 
est  scientibus  ista  sustinere.  Huc  pertinet  etiam,  quod  diserte  addit, 
quibus  male  precetur,  nempe,  odientibus  Zion.  Hoc  non  est  accipien- 
dum,  quasi  ex  humana  philautia  maledicat  talibus,  Sicut  homines  solent  su 
male  precari  üb,  qui  non  eadem  probare  et  amare  volunt,  quae  ipsi  amant 
et  probant.  Sed  signiflcat  David  hoc  odium,  quo  oderunt  Zion,  esse 
odium  contra  Deum.  Nam  quod  Satan  Ecdcsiam  odit,  facit  non  tan- 
tum  hominum  causa,  sed  magis  odio  Dei,  quem  Ecclesia  praedicat. 
Porro  Zion  erat  locus  Dei.  Sicut  igitur  eum  locum  Deus  sibi  elegerat  js 
ad  diligendum,  ita  Satan  elegerat  eum  ad  odiendum,  ut  sie  dicam,  et 
infestandum.  Ad  hunc  modum  non  Satan  solum,  sed  Papue  Ecclesia 
quoque  odit  nos,  non  quod  aut  Politice  aut  Oeconomice  mali  simus, 
hoc  enim  ferro  poHsent,  imo  etiam  gauderent,  si  audiront  nos  esse  scorta- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (l's.  129,  5.  6)  325 

Hs]polLitia  et  oecoLiiomia;   ista  possunt,   VLolunt  leiben  et  tolerare,  imo 
letarentur  Pap[igtae,  si  audLirent  nos  adulteros,  crimina  nostra  pubLÜca 
contra  2.  tab[ulam.    Sed  dolent  nos  tarn  innocentes,  oderunt  ergo  propter 
1.  tabLulam,  propter  verbum  Sion,  quod  colimus  verbrnn  dei. 
5  'Sint  Sicut  foenum':  Est  pulchLra  similitudo.     Sicut  et  illa,  quodv.  s 

comparavit  persecutores  nostros  'arantib[us  et  qui  prolixe  trahunt  suos 
sulcos',  quia  ibi  significat  afLfectuni  illorum,  qui  patiuntur  bies  lang 
tud,  sentiunt  aratra,  vulLnera,  conculcationem,  et  sie,  quod  sine  flne. 
[331.  IGeb]  Omnis  patiens  cogLitat  sie:  non  VLult  f[inem  habere,  quia  vel^it 

10  liberari  a  malo,  ideo  omnis  mora  ei  impossibilis  et  intolerabilis.  Is  af^fec- 
tuspatientium.  Contra  hunc  ponit  similitudinem  consol[atoriam.  Fingere 
et  disce  recte  intelLligere  adLversarios  arantes  prolixe  etc.;  finge  tales  esse 
qLuasi  fenum,  quod  crescit  in  tecto;  simUitudine  contra  similitudinem 
pugnat.     Qui  h^anc  stmiütudinem  posset  arripLcre  et  credere  a  SLpiritu 

15  S[ancto  etc.,  magLnopere  consolLaretur.  Est  pictura  eg^regia  «[piritus 
SLancti,  ponere  p[apam,  EpiscopoS,  SenachLerib  nihil  aliud  quam  fenum, 
33Lifd)of  Oon  3Riainii,  |)Lersog  ©LCorg.  Est  pulchra  similitudo.  In  aspectu: 
Si  vidLet  puer,  putat  gra§,  imo  crescere  amenum  hordeum  in  tectiß,  cum 

13  tectum  18  amenum  c  aus  amena 

Dr]tores,  adulteros,  homicidas,  sicut  ipsi  sunt.     Sed  causa  odii  vere  haec 
20  est,  quod  dolent  nos  esse  innocentes  in  secunda  tabula  et  obedientes 

primae  tabulae,  qua  iubemur  Deum  praedicare,  sperare  in  eins  miseri- 

corcUam,  eum  timere  etc. 

VI.  Fiant  sicut  foenum  tectorum,   quod,  prius   quam  evella-v.6 

tur,  exaruit. 

35  Est  profecto  elegans  Psalmus  propter  crebras  et  aptissimas  simUitu- 

dines,  quibus  contumebose  fere  traducit  tantas  maiestates  et  principatus 
illos  in  mundo  Euangelio  resistentes.  Comparavit  eos  supra  aratoribus 
prolixe  trahentibus  sulcos,  non  quidem  ea  ratione,  quasi  tarn  longe  con- 
cedatur  eis  abuti  potentia  et  opibus  suis,  sed  propter  affectum  patientium 

so  aratra,  vulnera  et  conculcationem.  His  enim  -videtur  longa  et  quasi 
infinita  aratio.  Ideo  optant  liberari  et  quantumvis  brevis  mora  propter 
affectum  eis  videtur  esse  intolerabilis.  Contra  hunc  affectum  igitur 
consolatur  hac  similitudine  foeni  in  tecto  per  flctionem  Poeticam,  quasi 
dicat:  Cur  tam  longa  tibi  est  mora?    Cur  non  discis  tandem  recte  inteUi- 

35  gere,  quid  adversarii  tui,  aratores  illi,  sint?  Nunquam  ne  vidisti  foenum 
in  tectis?  Quis  unquam  est,  qui  conquestus  sit  id  nimis  diu  florere? 
Quis  unquam  studuit  id  evellere,  quasi  non  sua  sponte  exarescere  soleat? 
Disce  igitur  plane  eandem  esse  conditionem  adversariorum  tuorum  etc. 


326  In  XV  Psalmos  graduum.    15;i2/33.    [1540.]    (Ps.  129, 6) 

Hsjrevera  nihil  quam  inutiles  silique,  folliculi.  Vir  hoc  videt;  infirmus  pu- 
tat  vLirens  hordeum  et  singulare ;  quia  non  in  fundo  terrae,  sed  in  sublLi- 
miore  loco,  videtur  fruraentum,  quod  regnat  tectum.  Ideo  s^piritus 
SLanctus  elegit  h^anc  similitudinem.  Velini,  quod  ita  essent.  Si  impii, 
videntur  simpliciter  premere,  non  crescere  in  solo,  sed  in  sublLimiore  * 
tecto,  sub  eorum  pedibuS  iaceut  Christiani;  et  habent  speciem,  quod 
hordLeum  pulchLrum,  fructus.  Et  tameu,  quando  jum  tieffenS  ante 
messem  uerbortet  auflLiii  bod);  magLua  opLinio  facit  in*  nu^,  quando  vides 
ErasLnium  etc.;  sint,  vireant,  floLieant  non  in  terra,  sed  insedeant  coronis 
PLrincipum  et  Eeguni;  hos  adorant  SLumnii  ho[niines,  optimates  et  lo 
qLuidquid  magnum  in  terra,  videntur  facturi  miraLCula  et  obruturi 
Christum.  Sed  ipsi  erunt,  imo  sunt  sicut  'fenum  tectorum'.  5)a  tnolt 
id)  2  finflcr  bvumb  iieben,  ut  istam  ideam  concipereLm,  esse  p^rincipes 
hodie  'fLoenum  tectorujn',  rusticos  et  omnes,  qui  adverLSantur  verbo  dei; 
SLpiritus  S[anctus  dicit,  et  verum;  quid   SenachLcrib?  fuit   ImpLcrator  n 


8  messis  12  Christus 

•)  Sanders  II,  2.  Hiüße  1361.  »)  =  ihnen. 

Dr]  Ad  hunc  modmu  pugnat  similitudine  contra  similitudinem.  Sed  si  quis 
posset  credere  hanc  similitudinem  a  Spiritu  saneto  esse  factam  et  plene 
includere  in  animum,  is  non  Turcam  metueret,  non  Papam,  non  Episcopos, 
non  furiosos  Principes,  sed  contemneret  omnes  et  ncgligeret  tanquam 
foenum  in  tectis.  m 

Sed  vide  speciem,  quam  foenum  habet:  Si  quis  puer  id  videat,  pu- 
tabit  praestare  omni  ordeo,  cum  non  sicut  reliqua  in  terra,  sed  in  snperiore 
et  nobiliore  loco  crescat  et  tecta  premat.  Sed  virum  adhibe  intelligentem 
ista,  is  iudicat  nihil  quam  speciem  eßse  wne  omni  fructu.  Sic  Spiritus 
sanctus  elegit  Lstam  similitudinem  ad  nos  docendos,  ut  non  optemus  n 
foeno  similes  esse  tjTannos,  sed  certo  statuamus  eos  esse  similimos  foeuo 
in  tectis,  quod  quidem  speciem  habet  ordei,  sed,  priusquam  messis  tem- 
pus  adest,  periit  sine  ulla  humana  vi.  Statuamus  itaque,  cum  videmus 
vicinum  Episcopum  magnilice  nos  contomnere  et  oruare  puerorum  more 
templa  sua,  item,  cum  videmus  vicinos  Principes  summa  vi  oppugnantes  so 
et  opprimere  conantes  doctrinam  nostram,  virere  et  florere  eos  tanquam 
foenum  non  in  terra  ideoque  tanquam  elegantes  rosas  gestari  in  corollis 
et  adorari  a  summis.  Hoc  enim  est  foenum,  quod  non  hunü  sed  in  tectis 
nascitur,  sed,  cum  maxime  saeviunt  et  \identur  iam  Christum  et  verbum 
eiuH  oppresHuri,  dicanuis  cum  Psalmo:  Erunt  et  sunt  hi  magni  Principes  sb 
(nam  oratio  et  promissio  idem  sunt)  sicut  foenum;  sed  optabile  esset 
posse  nos  hanc  ideam  hoc  modo  in  animum  includere  et  statuere,  sicut 
Spiritus    sanctus    deflnit    l*rin(ii)cs,    l{c;.'«'s,    cives,    rusticos,    in    summa 


In  XV  Psaliuo«  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  129, 6)  327 

Hs]  AsS[yriorum,  crescebat  non  in  funclo,  sed  tectis,  volabLat  super  omnia 
reg^na  et  surgLebat  et  conculLcabat  oninia,  sed  erat  'fLoenum  tectorum'; 
antequam  ferret  fLnictum  et  repor[taret  triumphum,  quem  vol^ebat, 
erat  mortuus.  [S3l.  197»]  PbaLrao  non   in  solo,   sed   in  aere  super  f[ilüs 

5  Israel.  (£^e  er  anfieng,  fie  ju  frejfen,  erat  submersus.  Vide  'f^oenum  in 
tectis',  habes  imaginem  proprie  dictam  de  tyrannis.  Quare  ergo  velis 
contristLari  ?  Athanasius  eodem  spiritu  locutus,  cum  multa  perpessus 
ab  AriLO  antea,  cum  Iul[ianus  seviret  in  BcLclesiam,  EespondebLat:  non 
est  tempestas,  sed  nubecula.   Cor  fide  p[lenum  poterat  non  tempLestatem, 

10  non  mag^nas  et  cras[Sas  nubes,  sed  etc.  Sic  erat,  er  >t)eret  ntcf)t  lang. 
®a§  f)etfft  extenuare,  ut  Cliristiani  deb[ent,  humillimis  simUitudinibus 
öeracf)ten.      ©inb   tuafferbLlajen^,  nihili,  nisi  quod  videntur  in  speciem 


7  Anasthasius 

')  Unsre  Amg.  Bd.' 18,  648. 

Dr]omnes,  qui  adversantur  verbo,  esse  simUes  foeno.  Senaherib,  qui  obside- 
bat  Hierosolymam,  volaverat  quasi  super  omnia  regna,  conculcaverat 

15  et  oppresserat  omnia.  Non  itaque  potuit  censeri  ab  Ezechia  et  aüis 
foenum  esse.  Et  tamen,  antequam  hoc  efüceret,  quod  conabatur,  peribat 
et  cum  summa  trepidatione  ac  maxima  clade  suorum  solvebat  obsi- 
dionem.  Sic  Pharao  non  crescere  videbatur  humi,  sed  in  aere  et  tectis, 
miseri  autem  ludaei  opprimebantur.    Haec  non  arescentis,  sed  florentis 

20  foeni  species  est,  sed  quam  cito  exaruit?  cum  de  eis  opprimendis  cogi- 
taret,  peribat  in  aquis. 

Talem  imaginem  tyrannorum  Spiritus  sanctus  in  hoc  loco  nobis 
ostendit.  Cur  igitur  paveres  ?  cur  trepidares  ?  cur  abiiceres  animum, 
quasi  vero  nunquam  videris  florentissimum  foenum  paucorum  dierum 

as  spacio  sua  sponte  exarescere,  imo  ea  natura  esse,  ut  non  possit  esse 
diuturnum  ?  sie  Athanasius,  cum  lulianus  varie  tum  ipsum  tum  omnem 
Ecclesiam  vexaret  ac  non  solum  crudelitate,  sed  astu  etiam  contra  pios 
pugnaret  et  alii  tanquam  in  magna  tempestate  desponderent  animum, 
dixit:  non  tempestatem  sed  nubeculam  esse  illam  luliani  persecutionem.^ 

30  Hoc  sane  cor  fuit  fide  plenum,  quod  statuere  potuit  lulianum  simUem 
esse  non  tempestati  magna  vi  grassanti,  non  crasse  nubi  involventi 
omnia  tenebris,  sed  nubeculae,  qiiam  sol  nullo  negocio  haurire  soleat. 
Ad  hunc  modum  nos  quoque  debemus  extenuare  adversariorum  poten- 
tiam,  furorem  eorum  pro  nihilo  ducere,  non  quidem  propter  nostram 

35  potentiam,  sed  quod  sua  natura  vere  sint  bulla,  foenum  in  tectis  et  umbra 
potius  quam  homines,  praeterquam,  quod  etiam  De\;m  contra  se  provo- 


•)   Rufimis,  Hist.  Ecel.,  I,  S4;  Migne  31,  502. 


328  In  XV  Psalmos  graduum.    l,i;J'i/33.    11540.]    (Ps.  129,6) 

Hs]  aliquem.  Nubecula  minatur  tempLestateni,  luafieibLlaje  viilt  {)imel 
bucf)en.^  Sic  impiorum  studia  minantia,  inflata  et  voratura.  "3)a5  tft 
('h[ristiana  sapLientia,  posse  ext[enuare  vim,  persecutionem  adver^sa- 
liorum  et  magnificare  dominum  et  dLicere:  Magua  A-irtus  diabLoli,  mortis, 
PLeccati,  tristLitiae,  trib[ulationi8,  tentationis ;  vires  magnae  vires  p^rin- 
i'ipiim.  Episc'oponim.  Sint;  respondetur  et  disting[uitur  de  mag[nitudim' 
duplioiter:  quo  ad  odium,  2.  ad  rem  veram;  veritate,  opinione:  uiajrLnitii- 
dines  duplices.  lUa  est  opinione  mag^nitudo  pLCccati;  si  ad  veritatis 
.  Holt  15. 7  magLnitudinem  comparetur:  Ego  vici  pLCCcatum:  'Ego  dLominus  tuus'. 
illa  VLcritatis  magnitudo.  Si  eum  cum  Deo  conferes,  Sat[an  est  buUa, 
.stipula,  'f[oenum  tecti',  nihil.  Si  vero  extra  deum,  est  aliquid  et  inter 
sese  ift  ein  homo  i]roncr  alio,  Sed  ad  dei  magLuitudinem  'fLoenum  tec- 
to[rum';  hec  Chri.stiana  sapLientia:  ludicare  res  .secundum  rem  et  opLinio- 
nem;  est  creat^ura  dei,  quae  nihil  nocet.    OpLinio,  quod  ]o  gro5  diab[olus 


10  Deo  fehlt  14  est  mit  Strich  zu  rem  Z.  13  gezogen 

')  =  pochen,  herausfordern;  Grimm,  DWB.  7,  1960  Pochen  5d. 

Dr]cant,  ad  cuius  potentiam  collatus  eorum  furor  etiam  inanius  quiddam   m 
est  quam  focnum  in  tectis  et  buUa  in  aquis;  vere  enim  nihil  est  quam 
nudissima  species,  quae  quidem  aliqiiid   ridetur  esse,  sed  nihil  est,  .sie 
Sunt  adversariorum  studia  minantia  quidem,  sed  revera  sine  efEectu. 

Haec  Christianoruni  est  sapientia,  ut  cxtenuent  vim  et  potentiam 
adversariorum,  contra  verbum  et  auxilium  Uomini  amplificent  ac  magni-  je 
faciant;  sie  Diabolus,  peccatum,  mors,  tentationes  aliae  spirituales  sanc 
magnae  sunt  et  potentes,  sed  Christianus  distinguit  de  magnitudine. 
Nam,  ut  scbolastice  loquamur,  magnitudo  uno  modo  dicitur  quoad 
oculum,  Alio  modo  quoad  veritatem  rei.  Hoc  est,  est  duplex  magnitudo, 
alia  oculorum,  quam  oculi  iudicant  secundum  apparentiam,  alia  veri-  as 
tatis,  quam  fides  iudicat  secundum  verbum.  Magnitudo  igitur  peccati. 
mortis,  impiorum  Regum,  Princi])um,  Pontificum  est  tantum  magnitudo 
3oD  16, jj secundum  oculum,  quia  Deus,  qui  dicit:  'Confidite,  ego  vici  mundum'. 
wam.  io,»«Item:  'Nolit«   timere   eos,    qui   possunt   occidere   corytus,   animam   non 

possimt',  ille  Deus,  inquam,  solus  est  vcra  magnitudo,  ad  quem  si  con-   si. 
feras  Satanam  et  omnem  furorem  totius  mundi,  quid  est  quam  buUa  T 
quid  est  (juam  levissima  stipula  T    Sed  cum  ista  extra  Deuni  consideran- 
tur,  sane  tenent  specie  et  videntur  magna  esse. 

Debent   igitur   Cbristiani  res   iudicare   non   secundum   opinionem. 
«ed  Hecnn<lum  veritatem.     Opinio  autcm  est,  quam  ratio  affcrt   praet^-r   jj 
verbum,  sed    veritas   ex    verbn   lU'titui,   quod    iudicat    illuiii    tiirorcni   vi 


34  Mcundum)  aeciindiim  A 


In  XV  Psalinos  gniduum.    1532/33.    [1540.]    (l'a.  129,  6)  329 

Hs]et  potens.  SecuiKliiin  creaturam  est  aliquid,  sed  quod  eius  potentia  possit 
me  contcrrere  habeiitem  dLivinam  promisLsionem,  hoc  falsiim,  scd  opLinata 
niag;nitudo,  quia  nihil  habet  contra  deum,  sed  '■f[oenum  tecto[rum'. 
SapLientia   Christiauorum,    vere   iudicare   de   rebLiiS.      Non   damnamus 

s  vim  PLrincipum,  diab[oli,  creaturarum,  Sed  contemnimus  eorum  prae- 
snmptionem,  qnod  VLolnnt  contra  deum  pugnare;  [St.  197 •>]  quando 
VLolunt  deum  vorare,  nihil  foKeri«  fein;  aliud  est  regnare  in  suis  virib[us, 
aliud  expug[nare  deum.  Sollen  fein  EpLiscopi  et  p[rincipes,  non  Theo- 
machi.     Si  vero  cauimus:  'Sicut  f[oenum  tect[orum',  multis  verbis  am- 

10  pLÜflcat:  'quod',  boS  jo  contemptim  dictum,  ut:  nihil.  Est  tale  fLoenum, 
iia§  tion  im  jelber  etc.,  nulla  falce  adhibLita,  instrumentis.  @f)e  bie  messis; 
agricola  left  ftfjen  in  tecto  et  jid)  bruften  etc.,  et  qijeit  für  Ober,  et  a  se 
feilt.  Impius  ho[mo  sie  deo  in  spiritu  'f^oenum',  tarn  vilis,  contempLtus, 
cum  tantum  horLribilis  in  speciem,  formidabLÜis;  nemo  tt)ei§,  tüteS  ge* 

i»  fallen  ift,  per  ventum  feit.    Christiani  non  perseqLUuntur,  vindicant,  Sed 


8l9  ©eomacbi 


Ur]  potentiam  mundi  contra  verbum  saevientis  stmilem  esse  foeno  in  tectis. 
Haec  promissio,  recte  inclusa  et  infixa  animo,  confirmat  animum  contra 
opinatam  potentiam  mundi  et  Satanae;  ubi  econtra,  cum  verbum  non 
adest,  animi  territi  magnifica  specie  et  opinionibus  rationis  metu  oppri- 

2u  muntur.  Porro  non  sunt  haec  ita  accipienda,  quasi  damnemus  simpliciter 
vires  ^irincipum  et  mundi,  quas  iudicamus  esse  creaturam  Dei ;  non  utique 
simpliciter  damnamus  vires,  sed  praesumptionem  virium  et  abusum, 
quod  iis  contra  Deum  et  Ecclesiam  eius  pugnare  nituntur;  sint  Principes 
in  terra,  utantur  viribus  suis  in  terra,  sed  quod  in  coelo  pugnare  et  viribus 

35  suis  verbum  conantur  invadere  ac  opprimere,  hoc  recte  damnatur,  et  vere 
dicit  ac  iudicat,  quisquis  eos  bullis,  foeno,  stipulae,  imo  nihilo  comparat. 
Cur  enim  sunt  ■&eofj,dxoi1  an  nos  nescire  putant,  quid  Dens  sit  et  quid 
homo  1  quid  creatura  et  Creator  ? 

Eecte  igitur  comparantur  foeno  tectorum,  etsi  vix  potuit  contemp- 

30  tius  loqui  Spiritus  sanctus.  Nam  id  foenum  eiusmodi  est,  ut  brevi  tempore, 
priusquam  falx  adhibeatur,  exarescat.  Imo  nemo  dignum  falce  iudicat, 
nemo  curat,  permittunt  omnes,  ut  fruatur  momentanea  ista  superbia 
et  se  de  tecto  ostentet  hominibus,  tan  quam  sit  aliquid,  cum  re  vera  nihil 
sit.    Sic  impii  persecutores  verbi  in  mundo,  qui  secundum  speciem  iudi- 

35  cantur  esse  tarn  horribiles,  contemptissimi  sunt.  Christiani  enim  non 
cogitant  de  iis  evellendis,  non  persequuntur  eos,  non  vindicant  iniurias. 


21  utique]  itaque  B 


33U  lu  XV  Psalmos  sjraduum.    1532/1533.    [1540.]    (Pe.  129,  6. 7) 

Hsjsüla  etc.,  sine  nobis  corruunt,  per  alienas  g^ratias  fit  et  iuvantis,  sed 
no8  nihil  facimus,  non  juden  {iladium,  nihil,  tolerando  ferimus  eos  et 
manemus  in  oc[io,  et  ipsi  occumbunt;  active  non,  sed  passive  percuttmus 
eos.  Hoc  videtis  in  tectis,  prolongat  cresccntiam  non  1  die,  Sed  clje 
man  jidi  innbji{)et,  tietborret.  ' 

V.7  'De  quo  non  iniplebit':  Messor  et  seminator  nihil  habet.  Siniilitudu 
a  veris  fructib[us:  colligit  iues.sor  manuni  plenum  et  suum  manipuluin. 
S)a§  ift  veritas,  res,  non  mentitur,  qLuasi  dLicat:  ift  nicf)t  bai  red)t  hing. 
9Jtoflen  fidi  ftellen  ut  Ecdesie  culmos:  nos  Ecdesia,  populus  dei,  habe- 
mus  verbum,  habemus  spieas,  aristas.  Est  quidem  similitudo  hie:  Sed  lo 
arescet,  antequani  messor.  Et  est  maximum  ipsorum  Argumentum:  ab 
Ecclesia.  Cetera  o^mnia  sunt  invicta!  Ec^clesia  audienda,  hoc  solo 
defendunt,    habent  spicam  etc.,    simiUimi  EcLclesiae.      Sed   nihil  etc.; 

Dr]  sed  sinunt  eos  creseere  et  superbire  pro  Ubidine,  sciunt  enim  eos  impulsum 
vehementioris  venti  non  posse  sustinere.  Imo  etiam,  si  omnia  trän-  i» 
quilla  sint,  tarnen  sicut  foenum  in  tectis  a  sole  paulatim  exuritur,  Ita 
ad  levissimas  occasiones  intereunt  tyranni.  Patiendo  itaque  eos  Christiani 
ferunt  et  vincunt,  ipsi  autem  agendo  pereunt  et  succumbunt,  sicut 
omnes  historiae  omnium  temporum  ostendunt. 

V.7VII.  De    quo    non    implevit   manum   suam,    qui   metet,   et   si-  w 
num  suum,  qui  manipulos  colliget. 

Hie  Spiritus  sanctus  collationem  facit  foeni  ad  veras  fruges  et  foe- 
cundas  segetes,  ut  hoc  modo  magis  commendet  nobis  similitudinem 
hanc  et  abducat  anunos  a  metu  et  trepidatione,  quam  species  illa  obiicit. 
Foecundae  segetes,  inquit,  eiusmodi  sunt,  ut,  qui  metit  eas,  impleat  « 
manum  suam,  et,  qui  colligit  manipulos,  habeat,  quod  deferat  in  horreum. 
Hie  veritas  est,  non  vana  species,  sed  Foenum  in  tectLs  simpliciter  mentitur 
specie  sua,  est  enim  sine  omni  fruetu;  sie  tyranni,  Pontiflces,  Episcopi 
habent  similitudinem  seu  spcciem,  quod  sint  Ecclesia,  retinent  dignitates, 
stipendia,  benoficia,  sicut  foenum  habet  cubnum  et  spicam  suam;  seil  lo 
revera  non  sunt  Ecclesia,  sicut  neque  foenum  est  frumentum,  arescit 
enim,  priusquam  possit  ad  frugcm  pervcuire. 

Hoc  enim  est  praecipuum  argumentum,  quo  contra  nos  pugnant, 
quod  propter  hanc  speciem,  quam  dixi,  sibi  usurpant  titulum  Ecclesiae, 
ac  sane,  si  quis  specie  vult  conteutus  esse,  iste  decipietur.  Nos  aulom  >^ 
mandatum  habemus,  ne  specie  content!  simus.  Imo  monemur  etiam 
speciem  occasionem  fore  maximorum  periculorum.  Nam  Christus  prae- 
ixmn.T.iicipit  et  monet:  'Cavetc  a  pseudoprophetis,  qui  veniunt  in  pellibus  ovium*, 
wmn  j,  1«  Item:  'Ex  fructibus  eorum  cttgnoscetis  eos*.     Quod  igitur  sil)i  usurpant 


In  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.)    (Ps.  129,7.8)  331 

Hslsint  similliiui  ecLClesiae,  habent  culmum  etc.  Sed  non  messor  aliquid 
nee  manipulator  etc.;  habent  speciem  fLiliorum  dei,  sed  diabtoli  fiUi. 
Eevera  nou  tradunt  segetes,  [S8I.  198»]  sicut  ap^paret.  Licet  ista  ^ppa- 
rentia  affligimur,  sed  finaliter  arescent,  erunt  palea  parata  ad  aeLternum 

5  incendinm. 

'Et  non' :  o^mnia  verba  similitudinis.   Vere  fruges  habent  hanc  lau-  v. 
dLeni,  sunt  res  divinae,  quas  colügunt  messores  et  mauipulatores.     Si 
luül  ftf)et,  vox  OLmnium  hominum:  @ot  geb  bonum  tüctter,  be^ut  fLiuctum 
in  agro,  ba§  kkbe  foin,  bie  kitbe  \aat  ^et  lüot.     Sic  ftructus  in  agro 

10  habent  benedictionem  omuium  hominum,  etiam  impiorum.  gl),  ift  ein 
gut  loctter.  Est  benedictio.  Istam  ipsi  non  habent.  Est  etiam  consolatio : 
1.  quod  non  perseverabLunt,  deinde:  Universum  gtenus  humanum  male- 
dicet  eis.  'Transeuntes'  cetLcras  fruges  benedicimt:  3(d),  ba5  \tijet,  ®Lott 
iLüb,  >üoI.    2)af^  jol  ii)n^  nirfjt  »üibberftal^ren.    Floreant  iam  ad  tempus, 

15  floreat  PLapa,  EpLscopi,  Canonici,  feQ  ad  tempus.   Sed  non  solum  arescent 


6  non"]  nos' 
>)  =  ihnen. 


Dr]nomen  Ecclesiae  et  volunt  ob  speciem,  quam  virens  foenum  in  tectis 
habet,  esse  verum  frumentum,  hoc  nos  eis  non  concedimus;  si  enim  sunt 
frumentum,  impleant  manum  messori.  Sed  hoc  non  faciunt,  vere  sunt 
inutile  foenum  et  foeno  deteriores,  quod  ne  speciem  quidem  retinent  in 

20  istis  impuritatibus  libidinum  et  barbarica  crudelitate,  quam  exercent 
contra  veram  Ecclesiam.  Itaque  cum  nihU  quam  species  eaque  varie 
deformata,  nihil  quam  hypocrisis  sit  apud  adversarios,  iudicamus  eos 
non  Ecclesiam  Christi  sed  Satanae  esse.  Ideoque  sicut  paleae  et  stipulae 
ad  incendium  parantur,  quantumvis  nos  snb  specie  et  apparentia  illa 

S5  Ecclesiae  affligant. 

VIII.   Et    non    dixerunt,    qui    praeteribant :    benedictio     Do-v.8 
mini    super     vos,    Benedicimus     vobis    in    nomine    Domini. 

Pertinent  haec  quoque  ad  simiütudinem  de  foeno  commendandam 
nobis  et  Ulustrandam.    Kam  vere  fruges  habent  hanc  laudem,  quod  sint 

30  benedictio  divina.  Itaque  cum  germinant,  qui  eas  aspiciunt,  praecationi- 
bus  prosequuntur  eas.  Hoc,  inquit  David,  non  dicetur  de  foeno  ülo,  de 
tyrannis  et  hostibus  Ecclesiae,  sed  potius  maledicetur  eis  ab  universo 
genere  humano  et  coniungetur  sie  ac  cumulabitur  super  eos  maledictio 
Dei  et  hominum.     Sic  floruit  Ecclesia  Papae  ante  doctrinam  nostram. 

35   Sed  cum  Euangelion  iam  speciem  ei  detrahat  et  ostendat  sine  fructu 


332  lu  XV  Psalmos  Kraduuui.    1532|33.    [1540]    (Ps.  129, 8) 

Hb]  et  crunt  nihili,  sed  occumbent  et  nemo  dicet:  ßJott  bet)Ut  jie  et  redeat 
t>oi«4,6PapLa  in  honorem  etc.  'Non  memor  ero'.  Memoria  pereat  cum  ipsis. 
Sed  ee  ift  ein  ftalm,  ftvo.  Nihil  ba  I)inber.  Sic  praecatur,  prophetat  impios, 
cum  florent,  esse  'fLoenum  tectLorum'  et,  cum  effloruerunt,  locum  nihil 
esse  eorum,  carere  bcLnedictione,  non  habere  favorem  aut  gLratiam  ullo- 
rnm  hoiniunm.  Sic  Senach[erib,  luda,  Arriani,  Pap^a.  Sic  florent  quidem, 
Sed  nulla  b[enedietio,  res  et  ftLloria  interibunt,  nihil  herent,  nihil,  maledi^ic- 
tione^,  pereunt  re  et  gloria.  lam  omnis  mundus  canit:  Arriani  tum  erant 
'fLoenum  tectorum',  iam  perierunt  et  nomen  eorum  fetet^,  quia  execrantur 
et  maledLicitur  nomen.  'Ser  Steufel  für  eucf)  tneti !  Quoniam  hoc  con- 
solationis  hab[emus,  istam  mag^nam  ideam  deb^emus  concipere  de 
'tecto'.  Hie  tyrannus,  priuLceps,  pLapa  ein  ftrof)aIm  in  t^ecto;  apLparet 
aliquid,  .sed  b[enedictioni.';  nihil  erit,  et  nemo  dicet:  Slrf),  ba§  6)ott  bem 
oim  l}alm  ^elf f,  ut  regen ! 


6  aber  Arriani  tte?U  mortui  re  et  nomine  [geichrieben  nomines/ 
')  Zicm  Sinn  vgl.  im  I>mck  unten  Z.  20.  ')  =  foetet. 

Dr]  esse,  fit,  ut  nemo  Papae,  Episcoporum,  Monachorum  et  totius  damnatae  i» 
hypocriseos  meminisse  amplius  velit,  nemo  optat,  [Sg.  f]  ut  redeat  pristinus 
Status  religionis.    Sed  simpliciter  periit  eorum  memoria  cum  ipsis  apud 
pios.    Sic  precatur  Propheta  et  simul  promittit,  quod  ünpii,  quaUs  qualiß 
eorum  species  est,  tarnen  vere  nihil  sint  et  sint  perituri,   Deinde  etiam 
carituri  benedictione  Dei  et  hominum,  sicut  periit  Pharisaeorum,  ludae,   au 
Cherinthi,  Arii,  Pelagii  memoria.    Sunt  enim  mortui  simul  re  et  nomine. 
Idem  accidet  iis,  qui  hodie  turbarunt  Ecclesias  depravatis  dogmatibus 
de  Baptismo,  Coena  Domini  et  aliis  rebus.     Florere  quidem  videntur, 
sed  cum  benedictio  ibi  nulla  sit,  nihil  haereditabunt  quam  maledictionem 
et  peribunt  cum  re  et  gloria  omni,  quam  nunc  videntur  habere,  ita  ut  m 
nemo  piorum  optet  in  eorum  numero  esse. 

Quare  nos,  qui  Dei  gratia  doctrinam  per  omnes  partes  sanam  et 
consentientem  cum  tota  scriptura  habemus,  meminerimus  huius  similitu- 
dinis,  Ut,  cum  propter  verbuni  sustinenda  est  in\'idia  et  omnis  generi.>5 
iniuriae,  non  terreamur,  sed  iudicemu.s  Papam,  Episcopos  et  administros  y> 
cTudelitatis  eorum,  impios  Principes,  nihil  esse  quam  foenum  tectorum, 
quod   quidem  apparet  esse  aliquid,  sed  revera  nihil  est.     Itaque  caret 
vuf.i«,«  benedictione  omni  et  dicetur  talibus  cum  divite  illo  in  inferno:  Tili,     * 
memento,  quia  bona  accepißti  in  vita  tua.*    Nam  cum  omnem  historiam 
totiiis  Ecclesiae  ab  initio  mundi  consideramus,  videmus  haue  divinorum   j» 
coDüiliorum  coustanteni  fuisse  practicam  et  ratiouem,  ut  Tyrauni  sicut 

IS  totiui  illiui  dkmiiatA«   l! 


]n  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.]    (Ps.  129,8)  333 

Hs]  [ai.  iSSb]  sed:  'habLuisti  bona  in  VLita  tua',  sed  nunc  cecidisti,  et  8ic,8uM6.« 

ut  nemo  velit  tua  commendare  et  damnata  tua  memoria.  Sic  practiLca 
dei  ab  initio  mundi.  lam  Papistae  videntur  dominari,  sed  durate,  sed 
iiiuiginemini  nihil  esse  princip[es,   SacLcrdoteS;   sunt,  crescunt,   virent, 

i  videntur  seges,  utuntur  pluvia,  Sed  antequam  maturescant,  perveniant 
ad  reg[num,  foIIenS  ntff)t  allein  unter  Itcjen,  sed  perpetuum  opprobrium, 
hlasphtemia,  ba^i  nemo  jol  loben,  preijen.  Nemo  d^icit:  vellem  esse  iam 
Pelag[ium,  Ar[ium,  sed  cum  ignominia  debent  sepeliri.  Sed  fide  percipi- 
tur  cosolLatio  et  sünilitudinibus  nobis  inculcatur  res;  sensus  est  con- 

10  trarius,  quia  videntur  dominari,  ipsi  triticum;  res  vera,  nos  vanitas. 
Ideo  est  herendum  verbo  et  istis  simUitudinibus  a  S[piritu  SLancto  pro- 
positis  et  avertendus  aspectus  a  felicitate.  Insp[ice  EpLiscopum  MLOgun- 
tinum,  quod  fLuit  tLanta  spica;  est  plena  siliquis  fallacibLUS.  Sed  8[piri- 
tus  SLanctus  quidem  sie  dicit,  non  sensus.    Omnia  verba  spiritualia.    Sie 

15  applica  ad  omnes  tentaLtiones;  quando  pLCCcatum  venit,  mors,  illa 
apparet,   quasi  Sit  fac  totum.      Ibi:   Domine  p[eccatum,  estis  dominus 

2  tuam  memoriam  5  perveniunt 

Dr]foenum  non  pervenirent  ad  maturitatem.  Itaque  duremus  nos  quoque 
in  talibus  periculis,  cum  foenum  adhuc  viret,  et  expectemus  in  patientia, 
dum  declaret  exitus  nihü  fuisse  quam  foenum  et  praeter  spem  subito 

20  exaruisse.      Fruuntur   quidem  impii  propter  Ecclesiam  omnibus  bene- 
ficüs,  sicut  foenum  in  tectis  aeque  fruitur  pluvia  et  sole  sicut  segetes  in 
agris.     Sed  praeterquam,  quod  non  'dtmidiabunt  dies  suos'  et  consilia  *i.  102,  sj 
sua,  experientur  frustra  esse,  etiam  flent  perpetuum  opprobrium  ho- 
minum,    quibus   nemo    quidquam   boni  precabitur,   sicut  hodie   ludae, 

26  PUati,  impiorum  ludaeorum,  Diocletiani,  Maximini  et  aliorum  Tyran- 
uorum  memoria  omni  honore  caret.  Haec  consolatio  a  Spiritu  sancto 
ideo  taUbus  ideis  et  crassis  similitudinibus  propouitur,  ut  saltem  speciem 
aliquam  divinorum  operum  animo  complectamur,  cum  res  nondum 
possimus  recte  iudicare  secundum  veritatem,   sed   sentiamus  ob  illam 

30  magnificam  speciem,  quod  tam  diu  foelices  sunt,  eos  esse  optimum 
triticum.  Haerendum  itaque  est  in  verbo,  quod  taübuS  similitudinibus 
negocia  ista  nobis  pingit,  et  est  sensus  abducendus  ab  aspectu  et  specie, 
ne  aliter  de  adversarüs  verbi  iudicemus  quam  de  vilissimo  et  vanissimo 
foeno,  quod  in  tectis  crescit  et  ab  omnibus  negUgitur.     Sic  enim  dicit 

35   Spü'itus  et  üdes,  sed  sensus  nostri  dicunt  aliter. 

Idem  faciendum  est  in  aliis  tentationibus,  quando  venit  couscientia 
accusans  nos  et  urgens  testimonio  suo,  quando  opprimimur  periculis 
mortis;  hie  cum  speciem   sequimur,  iudicamus  hosce  hostes  esse  Fac 

32  nobis]  non  AB  (Druckfehler) 


334  In  XV  Psalinos  graduum.   1532/33.   [1540]   (Ps.  120, 8) 

Hsjpotens,  —  scitis  vos  esse  'fLoenum  tLCCtorum' !  Mors,  estis  terribLÜis 
in  speciem,  —  sed  revera  'fLoenum  t[ectorum' !  Domine  diabLole,  con- 
tristas  me,  —  scitis  etc.!  igt  luerb  mir  SÖLoilei'  blnjen  ?ein,  spica  vacua! 
Sic  dilatLare  oportet  consolLatiouem  adLversus  oLümia  genera  tentatio- 
uuin,  ut,  sive  mundus,  PLrinceps,  caro,  p[eccatum,  mors,  diabLolus, 
exteLnuemus,  contemnere,  vilia  facere,  ut  possumus,  quia  vivit  Christus, 
deus,  habeo  verbum  dei;  ideo  debet  vorare  et  dLicere:  nihil.  Extra  ver- 
bunr  non  Sunt  'fLoenum  tLectorum';  sed  in  praedicamento  relationis: 
quando  veniunt,  pug:nant  ut  cum  Christiano.  ÜLicamus:  sive  sis  augLclus, 
2.Rot.  12,9 —  M|^ei  potentia'!    Sed  cum  Christiano!  diabLolus  cum  Christiano  com- 


Dr]totum  et  simpliciter  nos  oppressuros  esse.  Haec  est  oculorum  seu  sen- 
suum  magnitudo,  quae  ex  opinioue,  non  ex  veritate  nascitur.  Sed  cum 
respicimus  ad  veram  magnitudinem,  quam  nobis  verbum  proponit, 
eogimur  dicere,  quod  mors,  peccatum,  Satan  cum  portis  inferorum  vere 
nihil  sint  quam  foenum  in  tectis,  quam  stipula  et  bulla  inuatans  aquae,  u 
quae  levissima  occasione  rumpitur  et  evanescit.  Sic  sunt  haec  dilatanda 
adversus  omnia  genera  tentationum,  sive  sint  persecutores  verbi,  mundus 
et  Principes,  sive  peccatum,  mors  et  Satan,  omnia  haec  discamus  extenua- 
re,  quantum  omnino  possumus,  ideo  scilicet,  quia  Christus  vivit  et  nos 
verbum  eius  retinemus.  Is  entm  est,  qui  devorare  ista  omnia  potest  et  so 
dicere,  quod  sint  unum  nihil.  Cum  vero  ista  consideramus  extra  verbum 
et  Christum,  respectu  nostri  et  nostrarum  virium,  tunc  profecto  non  sunt 
foenum,  sed  magni  et  insuperabiles  montes.  Sed  debemus  esse  Dialectici 
et,  quando  adversus  hostes  pugnandum  est,  nos  debemus  nos  ex  simplici 
et  absolute  substantiae  praedicamento  transferre  in  praedicamentum  s* 
relationis:  ut  scilicet  pugnemus  non  simpliciter  ut  homo  constans  ex 
corpore  et  anima,  sed  ut  Christianus,  baptisatus  in  nomine  Christi, 
habens  donum  Spiritus  et  verbum.  Diabolus  itaquo,  mors,  infernus  ipse, 
mimdus  cum  omnibus  iratis  Principibus  comparatus  ad  Christianum 
vere  Sunt  foenum  tectorum  et  si  quid  aliud  potest  dici  vilius  ac  con-  so 
temptius.  Habet  enim  verbum,  quod  est  omuipotens,  siquidem  est 
potentia  Dei.  Item  habet  ipsum  Christum.  Itaque  Christian!  sunt  invicti, 
t.«ot.i>.»etiam  tum,  cum  vincuntur  et  succumbunt.  Nam  Christi  'virtus  in  in- 
ürmitate  perficitur.'  Ad  hunc  modum  couünnarunt  se  sancti  Prophetae 
et  Martyres  contra  mundum  et  Satanae  regnum;  ideo  tanto  animo  j» 
omuis  generis  pericula  sustinuerunt  ac  statueruut  victoriam  fore  non 
foeni  sua  sponte  sine  hominum  conatu  exarescentis,  sed  verbi  Dei. 
Verum  enim  est,  quod  Basilius  seribit*,   cum   Alexandrinos  consolatur 

')  A;/u<(.  139;  Migne,  Ser.  Oraec.  33,  581. 


In  XV  Psalmos  gradiium.    1532/33.   11540;;   (Ps.  129,8;  130, 1)  335 

Hs]  paratus  est  nihil,  quia  VLerbum  dei  est  omnipotens  et  Christianus  habet. 
Sic  pi'ophCLta;  didiceris  extLenuare  PLeccatuni  et  f)niuia  propter  verbiim, 
quia  Dominus  concidet. 


[581.199»]  25.Augtu8ti|         Psalmus  CXXX. 


5  'De  profundls' :  Iste  p[salmus  est  de  electisLsimis  et  principalibus 

psalmis,  qui  traetat  illum  principalem  locum  doctrinae  nostrae,  nempe 
iustiÜLcationein.  Sic  enim  audListis  et  sepe  praedicatur,  quod  ille  unicus 
locus  conservat  Ecclesiam  Christi;  hoc  amLsso  amittitur  Christus  et 
Ecclesia  nee  relinquitur  ulla  cogLnitio  doctrinarum  et  Spiritus.    Ipse  sol, 

I"  dies,  lux  Bcclesiae  et  omnis  fld[uciae  iste  art[iculus.  Sepe  audistis, 
quod  prophetae,  quando  loquuntur  de  deo,  de  nullo  loquuntur  quam  suo. 
Ideo  saepe  inciilco  propter  .speculationes  The[Ologorum  ut  MahoLmetis, 
TuiLcarum,  Pap[istarum,  qui  putant  se  agere  cum  deoTper  suas  cogitLa- 

5  (ut)  eat  9  über  Ipse  steht  art^iculus  11  prophetae  e  aus  prophetas         13  Pa- 

p[istarum  c  aus  Pab^      cum  über  ad       deo  c  aus  deum 

Dr]  contra  furorem  Arianoruni :  du  iv  rois  nagä  twv  h/ßQÖw  dimy/uoTg  nf.rj-dvverai 
15   ?;  txy.krjala  y.al  [xüllov  ^äkkei. 

Id,  quod  nos  quoque  experti  sumus,  et  faxit  Dominus,  ut  experiamur 
adhuc  amplius,  Amen. 

Psalmus  CXXX.^ 

De  profundis. 

20  Himc  Psalmum  etiam  numeramus  inter  eos,  qui  maxitne  excellunt, 

traetat  enim  principalem  locum  nostrae  salutis,  lustificationem  scUicet, 
cuius  pura  cognitio  sola  Ecclesiam  servat,  est  enim  cognitio  veritatis 
et  \ätae.  Econtra  cum  haec  cognitio  iustificationis  amissa  est,  simul 
amittitur  Christus  et  vita  et  Ecclesia.  Neque  idlum  doctrinae  aut  spiri- 

25  tuum  iudicium  relinquitm',  sed  occupant  omnia  tenebrae  et  caecitas. 
Ut  igitur  pro  virili  nostra  posteris  hoc  lumen  conservemus,  etiam  huius 
Psalmi  explicationem  aggrediemur. 

Initio  autem  hoc  monendi  estLs,  quod  saepe  alias  ex  me  audistis, 
Prophetas,  cum  loquuntur  de  Deo  aut  nomin ant  Deum,  loqui  de  suo 

30  Deo,  cuius  promissiones  et  cultum  habebant,  Ne  putetis  nobis  patere 
aditum  ad  Deum  per  nostras  cogitationes,  quas  de  Deo  concipimus  sine 
verbo  eius,  sicut  Turcae,  ludaei    et  Papistae  de  Deo  speculantiir,  aut 


'21  salutis]  doctrinae  S 

')  Die  Varianten  der  Sonderausgabe  dieses  Psalms  lon  1538  tmd  1539,  vgl.  Einleitung 
oben  S.  3,  bezeichnen  tvir  mit  S. 


336  In  XV  Psalmos  graduum.  1532/33.    [1540.]   (Ps.  130,  1) 

Hs]  tiones.  Cum  postea  legerent  similes  voces  in  prophetis,  putant  prophetas 
speculietas  et  trahunt  sie  verba  ad  suam  phantasLiam.  Sa^  if^t  SeufLcI. 
Ipsi  ludei  habueniut  suum  deum  inclusum,  ut  sie  dicam,  in  suo  pro- 
piciatorio,  Templo.  Illum  colebant,  de  illo  loquebantur,  hoc  cognito, 
quod  nullus  deus,  nisi  qui  in  lerusalem;  postea  potuerunt  dicere:  Iste 
deus,  qui  habitat  in  flnito,  ipse  solus  dominus  in  caelo  et  terra,  creator 
omnium.  Sic  locuti  prophetae  non  de  eo  extra  taberLuaculum  et  pro- 
3»i.3i,3piciatorium,  sed  dix^erat:  hie  habitabo,  'hie  focus  et  caminus'  meus. 
Hoc  ideo,  quia  in  hoc  psalmo  non  allegatur  tabemaLCulum  et  propic^ia- 
torium,  sed  loqidtur  simpliciter  ad  deum,  non  punit  Pap^am,  Mah^ome- 
tem.  Ideo  trahe  psalmum  in  suum  tempus.  Sicut  hodie  non  de  deo,  cum 
deo  loquimiir  nisi  in  nostro  propiciatorio,  templo,  i.  e.  Christo,  qui  est 

1  Cum  postea  (cum)         voces  o 


•^r]  omnino  sine  verbo,  aut  transformato  verbo  a  Germana  sententia  ad  eam 
phantasiam  seu  speculationem,  quam  ipsi  sibi  finxerunt.  Prophetae 
enim  norant  verum  Deum,  quanquam  sua  natura  infinitus  est,  tarnen  >» 
inclusum  esse  in  propiciatorium,  cui  se  alligarat  verbo.  Tgitur  et  si  appel- 
larent  Deum  coeli  et  Creatorem  omnium,  tamen  hanc  ceu  propiorem  et 
ideo  certiorem  notam  Dei  veri  habebant,  quod  norant  eum  habitare  in 
Zion.  Oraturi  igitur  ad  Deum  aut  de  Deo  concionaturi  faciebant  id  se- 
cundum  eum  modum,  quo  ipse  Deus  se  eis  in  verbo  et  promissionibus  -^ 
revelarat.  Quare  et  si  hoc  in  loco  nulla  additux  mentio  tabemaculi  nee 
promis.sionum,  sed  videtur  simpliciter  loqui  ad  Deum,  tarnen  tenenda 
sententia  haec  est,  eum  tantum  loqui  ad  Deum,  qualis  est  in  verbo  et 
cultu  suo,  sicut  nos  hodie  de  Deo  non  aliter  cogitare  nee  loqui  debemus, 
quam  qualis  est  in  nostro  vero  propiciatorio  Christo.    Ita  enim  Christus  '■'• 

3oi).  11,9  edicit  ad  Philippum:  'Qui  me  videt,  videt  Patrem  meum'.  Item:  'Nemo 
ad  Patrem  venit,  nisi  per  me'.  Haec  cognitio  cum  tenetur,  tuuc  sine 
periculo  potest  Deus  conditor  coeli  et  terrae  adorari  et  certo  apprehenditm-. 
Quanquam  enim  sua  natura  et  extra  hanc  revelationem  sit  incomprehen- 
sibilis  et  infinitus,  tamen  in  verbo  suo  et  promissionibus,  quibus  se  invol-  »" 
Vit,  est  finitus  et  comprehensibiüs.  Igitur  ludaei  ad  arcam  adorantes 
verum  Deum  coeli  et  terrae  adorabant,  nam  Deus  verbo  suo  signiflca- 
rat  se  aCfuturum  et  auditurum  ibi  preces  sui  populi.  Sic  nos  respicicnt<'s 
in  Christum  et  adorantes  verum  Deum  adoramus,  nam  Deus  in  Christo 

3oii  I«, tage  revelavit.    Ideo  Christus  quoque  dicit:  'Quicquid  rogaveritiß  Patrem  « 
in  MEO  nomine,  dabit  vobis*.    Qui  igitiir  ad  Deum  orant  et  non  in  Chri- 
Btum  oculos  atque  animum  defigunt,  hl  errant  et  ad  Deum  non  per- 

15  qumDquam  bi»  UineD]  quAiti   S 


In  XVPsalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  130, 1)  337 

HsJ'gnabftuel'.  Extra  eum  nihil  scire,  audire,  discere  de  deo.  'Qui  me  videt',  joTiJ.'sl 
'Verba,  quae  loquor',  'pater  facit  in  me  manens'  etc.  Vag^as  cogLita- 
tiones  nostras,  relationes  colligit  in  suam  personam:  Extra  me  non  est 
deus;  'Nemo,  nisi  traxLerit';  'nisi  per  me.'  Sic  ludLaeorum  nemo  veniebLat^"*',,;"' 
s  ad  deum,  nemo  pot^erat  adoLrare  nisi  per  tabLernaculum  et  p[ropicia- 
torium;  q[uando  alias  adorab[ant  in  montib[US,  collibus,  erat  eadem 
adoratio,  dicebatur  l^ex  MosiL«  et  regebatur  pop[Ulus  secundum  iLCgem 
MLOsis,  et  tarnen  idololatria,  quia  erat  extra  praescriptum,  quia  deus 
dix^erat  se  adorandum  in  leruSLalem  vel  loco,  que^m  designasset.  [St.  199 >>] 

10  Hoc  generalLC  sit  in  omnibus  psalmis,  quod  non  est  deus  in  lud^aea  quam 
in  lerusLalemico  templo.  lam  extra  lesum  quaerere  deum  est  diabLolus, 
ibi  desperatio  sequitur,  si  accedat  angustia  conscientiae,  praesumptio, 
si  accedat  vana  religio.    'Levavi  oculos',  supra  dixit.    'Ex  sion  benedLicat|j;{jJ;J 


zu  ll2  3ot).  14.  r 


Drlveniunt,  sed  cogitationes  cordis  sui  loco  veri  Dei  adorant  et  idolatrae 

>'  sunt.    Neque  enim  Deus  quaeri,  inveniri  nee  audire  vult  nisi  in  nostro 

'propiciatorio'   Christo.      Igitur  cum  Deum  vere  invenire,  Deum  recte  stöm.  s,  as 
cognoscere  et  ad   eum  certo   pervenire   volumus,   Christum  intueamur, 
secundum  sententiam:  'Qui  videt  me,  videt  Patrem';  Item:  'Si  novistis 30h.  14, 9. ? 
me,  novistis  et  Patrem'.     Ad  hunc  modum  colligit  verbum  vagas  cogi- 

20  tationes  nostri  cordis  in  hanc  unam  personam,  quae  est  Christus,  Deus 
et  homo,  ita,  ut  extra  Christum  sentiamus  nullum  Deum  esse  et  inveniri 
posse.    'Non  credis',  inquit,  'quod  Pater  in  me  est  et  ego  in  Patre?'        3od.  14, 10 

Ad  hunc  modum  statuendum  est   sanctos  ludaeos    quoque  orasse 
ad  Deum  habitantem  in  Zion.    Eum  locum  qui  negligebant,  et  si  iisdem 

as  sacris,  üsdem  inter  orandum  verbis  uterentur,  tamen  idolatriam  com- 
mittebant,  non  aliam  ob  causam,  quam  quod  faciebant  contra  hoc  prae- 
scriptum, quod  Deus  praeceperat  se  in  Hierusalem  adorari  velle.  Haec 
igitur  generalis  regula  est  omnibus  in  Psalmis  et  tota  sciiptura  obser- 
vanda,  quod  in  veteri  Testamento  non  erat  Deus  nisi  in  Zion  seu  loco 

30  tabernacuU  et  quod  omnes  orationes  ad  Deum  sedentem  et  habitantem 
inter  Cherubin  flebant.  Destructo  autem  templo  hoc  posuit  Deus  aliud 
templum,  quod  est  Christus,  in  quo  vult  quaeri,  adorari,  coli.  Extra  hoc 
templum  non  est  Deus,  sed  Diabolus  quaeritur  ac  invenitur  et  animi  aut 
in  dcsperationem  incidunt,   si  accedat  conscientia  mala,   aut  in  prae- 

35  sumptionem  per  hypocrisin,  sicut  Idolatrae  ludaei  et  nostri  Papistae 
praesumunt  multum  de  sua  iusticia  et  Dei  favore. 


29130  seu  loco  tabernaculi  fehlt  S  SOjSl  sedeutem  bis  Cherubin]  in  Zion  S 

Sutl^erS  SEBctte.   XL,  3  22 


338  In  XV  Psalmoa  graduum.    1532/33.    [1540.]     (Ps.  130, 1) 

Hs]te'.  Si  non  in  omnibus  psalmis  sie  loq^uitor,  tarnen  intelligendum,  quod 
de  domino  loquitur,  qui  habitat  et  adoratur  in  Sion.  Eo  tempore  loque- 
batur,  cum  erat  lex,  et  op^time  oblLiviscebatur  Mosen  et  puris^sime 
et  nudis[sime    in    g^ratiam    dei,    sed   istius,    qui   est   in    Sion,   de    quo 

I  TOoifä.ijdictum:  'Semen  conteret'  etc.     ®a  f)aben  \id)  Stbam,  patriaiLchae  ^in    i 
get)alten,  quia  non  patitur,  ut  cum  inveniamus  nostris  cogitationibus. 
Si  hoc,  non  indigeremus  deo:  sed  quia  indigemu.s,  designat  locum,  perso- 

Sob.  H.inam,  ubi  et  quomodo  debeat  inveniri.    'In  me'.    9(n  bem  generalLC  leit 
mad)!.    Scio,  quid  CingLÜo  et  aliis  feilet.    Monacbi  et  pf^affen  sacriflcant 
deo  et  orant.     Sed  ipsi  negligunt  Christum,  ideo  merae  speculLationes  lo 
Tanitatis  sub  pulchLcrrimis  titLulis,  quia  extra  Christum  debes  claudere 
oculos  et  dicere:  Ego  'nullum  scio  deum  nisi  illum,  qui'  in  gremio  matris, 

i.Äor.  2,  squi  suxit  ubera,  qui  'crucifixus',  ut  PLaulus.    Ubi  ille,  ibi  verus  et  totus 


8  generalje  mit  Strich  zu  generalie  S.  337,  10  gezogen 


Dr]         Huc  pertinent  haec  et  similes  Psalmorum  et  Prophetarum  sententiae : 
Si. lai, I 'Levavi',  inquit  David,  'oculos  mcos  ad  montcs';  Item:  'Benedicat  te  is 
Deus  ex  Zion'.    Ad  himc  modum  reliquae  sententiae  sunt  accipiendae, 
in  quibus  non  additur  manifesta  loci  seu  templi  significatio,  sicut  hoc  in 
loeo :  'De  profundis  clamo  ad  te,  DomLue'.  Dominum  vocat  non  simpliciter 
creatorem  coeli  et  terrae,  sicut  ctiam  Turcae  appellant,  sed  eum,  qui 
habitat  in  Zion,  cuius  promissioncs  et  verbum  habebant,  quod  ibi  accipere  w 
Vota  et  audire  vellet.     Incedit  igitur  in  purissima  fiducia  misericordiae 
et  gratiae  Dei,  etiam  cum  adhuc  floreret  lex  Mosi,  sed  istius  Dei,  qui  in 
1. Wolf  3, 11  Zion  est  quique  dixit  ad  Satanam:  'Inimicitias  ponam  inter  te  et  semcn 
mulieris'.    Neque  enim  Deus  nostris  cogitationibus  vult  quaeri;  si  enim 
id  possemus  facere,  quid  opus  esset  verbot  cur  in  lege  locus,  in  novo  » 
Testamento  persona  Christus  revelata  et  designata  esset  1     Vide,  quid 
accidat  adversarüs  nostris  Papistis.    Hi  multum  orant,  recitant  Psalmus, 
dicunt:  Pater  noster,  qui  es  in  coelis,  etc.    Sed  quia  verbum  Christi  con- 
temnunt,  imo  quia  vi  persequuntur  etiam,  ideo  sub  istis  pulcherrimLs 
vocabulis,  quae  ex  Psalmis  recitant,  mera  Idololatria  latet.   Idem  ludaeis,  so 
idem  TurcLs  accidit  etiam  tum,  cum  dicunt  se  adorare  Deum  vivura, 
creatorem  coeli  et  terrae. 

Ergo  saepc  et  libenter  hoc  inculco,  ut  extra  Chri.'^tum  oculos  et  aures 
claudatis  et  dicatLs  nullum  vos  scirc  Deum,  nisi  qui  fuit  in  grcniio  Mariae 
et  suxit  ubera  eius.    Ubi  ille  Deus  Christus  lesus  est,  ibi  est  totus  Deus  m 
seu  tota  divinitas,  ibi  invenitur  Pater  et  Spiritus  sanctus.    Extra  hunc 


J4  Huc  6i«  sententiae]   Sed  quid  I'roplietae   de  Ueu    dicant   et    quomodo   eum  piugant, 
aatiH  notiim  est.  S  19  sicut  6u  ap|iellnnl  fehlt  S         UO  liabitabat  <S 


In  XV  Paalmos  graduum    1532/33.   [1540.]    (Ps  130, 1)  339 

Hs]  deus.  Ibi  pater,  SLpiiitus  SLanctus,  memoria  et  omnia.  Ibi  MonachLi  et 
omnes  freg[erunt  coUum,  et  e«o  wex  Ijimbert  taufent  mül  geftorben.  lam 
dicturus^  de  domino  deo,  qualis  sit,  audLictis  eum  factui'um  deum  inhabi- 
tantem  in  Christo,  quod  nulla  .salus,  pax,  iustificatio  nisi  in  ßemissore  deo. 
5  Ergo  iste  psalmus  dicit  p^rincipalem  locum,  qui  est  sap^ientia,  iustiLtia, 
g^ratia  Christiana,  scilicet  r[emissio  pLeccatorum.  ©aä  Iieift  öejpruncjen 
extra  Itegem,  praecep[tum  in  fonbLerIid)eö  patabiö.  Est  genus  docttrinae, 
quod  non  comprehenditur  ullis  legLibns,  factis,  sed  novum  caelum,  pro- 
nunciare  aliquem  iustum  ex  nullis  operibnis,  sed  sola  remisLsione.  Mirabti- 

id  lis  iustitia.  Et  ber  red)ten  '2)at)ibifd)eLn  ort  einer,  quia  non  multi  prophete, 

qiü  sie  loqLUuntur  de  remis[8ione  ut  David,  psalmus  32.    Et  Mose.    'SieUJoliV" 
I)ol)en  ?[5ropf)eten  et  leute  f)abcn  ben  locum -gernrt.    ArgLumentum  est, 
docere  nos  veram  viam  ad  iusticiam,  vitam,  salutem,  vLeram  evasionem, 


2    über    Wer    nochmals   toct        mal    o  5   über   Ergo    ateht   Irno    contra    pap^istas 

10  über  einet  steht  psalmus  zu  12  Argtumentum  psalmi  r 

>)  Nämlich  psalmista. 

Dr]  Christum  Deus  nusquam  est  nee  invenitur.    Multos  novi  monachos,  qui, 

15  cum  crederent  Deum  apprehendi  posse  humanis  speculationibus,  in 
gravissima  pericula  inciderunt.  Et  nisi  me  Deus  singulari  beneficio  ab 
eadem  tentatione  liberasset,  praeceps  ruissem  in  exitium.  Utile  autem 
est  ad  vitam,  aliorum  periculis  cautiores  fieri. 

Etsi  autem  Propheta,  ut  dixi,  hie  nullam  manifestam  mentionem 

20  f  acit  templi,  tarnen  videbitis,  quomodo  involvat  promissionem  de  Christo. 
Hoc  enim  huius  Psalmi  argumentum  est,  quod  nulla  salus,  gratia  et 
iustificatio  nulla  sit  nisi  in  Deo  remittente  peccata  et  ignoscente.     Is 
autem  Deus  an  est  alius  quam  qui  dixit:  'Semen  mulieris  conteret  caputianoica.is 
tuum?'      Ergo  Deum  promissorem  intelligit  et  sie  Christum  ostendit 

2''  promissum  a  Patre,  ut  esset  victtma  pro  peccatis  mundi,  et  tractat  princi- 
palem  locum,  qvd  est  de  iusticia  Christiana,  item  de  sapientia  Christiana 
seu  de  gloria  Christi.  Haec  David  tractat  vigente  et  florente  lege  ac  culti- 
bus  legalibus  et  prosilit  extra  septa  legis  in  paradysum  vel  potius  in 
ipsum  coelum  gratiae  et  misericordiae.    Cur  enim  gratiam  non  appella- 

30  remus  coelum,  per  quam  ad  coelum  transimus  et  quae  non  legibus,  non 
factis,  non  studiis  ullis  potest  comprehendi,  sed  tanquam  amplissimum 
coelum  apprehendit  nos  credentes,  quod  imputatione  simus  iusti  coram 
Deo  per  Christum  ?  Ad  hune  modum  David  locum  iustificationis  tractat, 
et  quanquam  id  non  faciat  solus  (nam  omnes  magni  Prophetae,  Moses, 

35  Elias  et  alii,  hunc  locum  attigerunt),  tarnen  cum  singulari  diligentia  et 

magna  copia  facit. 

2r 


340  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pg.  130,1) 

HsJredLemptionem  a  morte,  peccato,  diabLOlo.    Est  docere  viam  de  hac  vita 
in  eternam.    2)ü5  ift  locus  noster  et  principale  thema. 

[3^1.  2U0»]  Sunt  eius  experientiae,  Spiritus  SLanctus  exercuit  illud  cor 
variis  tentationibus,  et  quam  hie  decantat  nobis.p[eccatoribus. 
VI  'De  profundLis':  bLOnus  Eethor  est;  maxLimus  prologus,  quasi  est 
moiiii.6  -'battolo(^gia'.i  Et  omncs  psalmos  fere  de  tentLatione  peccati,  legLs,  mortis; 
fürt  er  luort,  bie  fleglid)  titngen.  $jdi  meine  ben  dominum  ju  SerujaLlem; 
qui  babitat  in  Christo  lesLU,  ben  Ijeic-  idi  dominum,  alias  non.  Si  papLa 
de  f^ide,  —  sed  ad  te  habitantem  in  illa  persona,  quae  est  lesus  Christus. 
Non  solum  'clamo',  ein  liieLnig  lDf}e  jein,  est  in  angastia  et  materiam  con- 
litetur  magLuam.  Non  iam  accusavit  Saul[em,  falsos  p^rophetas,  Ab- 
solouLem,  alias  gentes.  Sed  sum  in  einer  angft,  quae  est  t)nn  ber  f)eüe. 
Ex  inferno  clamo.    Sunt  tent^ationes  non  ex  odio  mundi.    Sed  ubi  deus 

3  übtr  eius  stellt  Uavidis  4  über    quam    uteht    experieiiiiam  <!  peccaii  c  aiu 

peccatoriä 

')  =  ßanoXoyla. 


Dr]  Ex  bis  patet  argumentum  Psalmi,  nempe  quod  David  vult  nos 
docere  suo  exemplo  de  vera  via  ad  iusticiam,  vitara  et  salutem.  Item,  u 
quod  vult  ostendere  veram  evasionem  a  morte,  peccato  et  ii'a  Dei,  ut  ex 
hac  vita  transeamus  ad  aeternam  vitam.  Docet  autem  haec  non  sicut  in 
scholi.s  iSophistae,  qui  sine  omni  usu  de  factis  docent,  sed  afifert  proprium 
cxperieutiam  et  proponit  uobis  cor  suum,  quod  Spiritus  sanctus  variis 
tentationibus  exercuit  et  erudivit,  ut  ad  hanc  doctrinam  perveniret,  m 
quam  hie  nos  quoque  docere  instituit.  Doctrinae  autem  summa  est, 
quod  acquiescit  in  spe  misericordiae  Dei  et  tiducia  remLssiouis  pecca- 
torum.  Sed  haec  inter  tractandum  elucescent  clarius.  Quare  exordiemur 
tandem  Psalmum. 


» 


V.  I  I.  De  profundis  clamavi  ad  te,   Domine. 

«Olli)  6,7  Videtur  initio  'Battologia'  esse,  sed  inspieienti  causam,  quae  Prophe- 

tam  urget,  facile  patebit,  nulla  copia  ucque  affectum  liuius  exprimi  uec 
perieulum  satis  dici  posse.  Non  enim  premitur  aliqua  tentatione  usitata 
et  vulgari,  non  queritur  de  periculis,  quae  imminebant  a  Säule,  Absolone, 
falsis  Prophetis  et  aliis,  non  de  aliis  tentationibus  dielt,  quae  ex  invidia  so 
et  odio,  quo  muudus  pios  persequitur,  enascuutur.  Sed  signilicat  illum 
CQDscientiae  morbum  et  veras  mortis  angustias,  cum  desperatione  quasi 
occupati  animi  sentiunt  se  a  Deo  deseri,  cum  conspiciunt  iudiguitatem 

14  Ex  tu  vuli]  Argumentum  l'aalnii  uutuui  c>t,  vuU  euiui  David  S         16  quud  /'e/ill  Ü 
•Ml  ulniiiu  .S'   ISaB  27  huiui  feUlt  S  3SI'JU  ritilata  el  vul);ari]   iiiuiidaim  S 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  130,  li  341 

Hs]  dcserit  hominem  vcl  ostemlit  legem  et  ponit  corain  tribnnali  suo.  Quo- 
modo  habes  cum  deo  1  utrum  favet,  irascitur  1  ®aä  jinb  ^of)en  tentatLiones. 
Non  de  gei^,  f}urevet),  sed  eternam  iram  dei  vel  gratiam,  i.  e.  'aiij  bem 
untevftcn  ev  aii§'.  Ego  sedeo  inn  abiivunb  ber  f)ellen;  tiiv  bev  weit,  contra 
;.  odiiun  Ijilff.  Ihi  nulla  salus,  consolatio,  remedium.  Et  si  homo  maneret 
iii  istis  cogitatiouibus,  despteraret  vel  seipsum  snspenderet.  ^a?  firtb  bte 
red)ten  tnoten,  nidit  mit  gett  et  golLb,  sed  tantum  gaucfeliuerd.  Sed  in- 
fei'Lualis  cog[itatio,  i.  c.  sensus  irae,  ubi  homo  sentit  se  proiectum  et 
condemnatum  in  eternum.  Ut  qiii  disputat  de  praedestLinatione  et 
10  electione.  Experientiam  suam  fatetur:  Tu  non  sohis,  quem  lex  fatigat. 
Sanctissimi  quiqLue  passi.  Quid  sciret  dicere  'de  profundis',  quod  hoLmi- 
nes  possint  esse  in  inferLno  etiam  in  hac  VLita,  nisi  per  expLcrientiam  etc.  ? 
Idee   nemo   despLeret,   absorb[eatur  tristitia,    quod   condemneris.      Sed 

10  über  Tu  steht  Q^uasi  d[icat 

Dr]  et  demerita  sua  coram  Deo  iudice  accusari,  cum  videtur  Deus  nou  dese- 
16  ruisse  solum,  sed  etiam  abiecisse  eos  propter  peccata  et  odisse.     Hae 
tentationes  non  paulo  sunt  intolerabiliores  quam  aliae,  quae  plaerunque 
incidunt,  hie  enim  agitur  periculum  aiiimae  et  aeternae  salutis.     Ideo 
etiam  utitur  hac  forma  dicendi,  ut  dicat:  De  profundis  clamo  ad  te, 
quasi  dicat:  Extremis  urgeor  maus,  sentio  enim  peccata  mea  et  iustam 
20  Dei  iram,  huic  prorsus  nescio  quomodo  mederi  possLm.     Odio,  quibus 
preraimur  inter  homines,  item  aliis  calamitatibus  inveniri  remedia  pos- 
suut,  sed  hoc  vere  immedicabile  malum  est,  nisi  mittatur  salus  ex  alto.- 
Ac  sane  reliqua  incommoda,  qiiibüs  exercentur  pii,  possunt  patientia 
Vinci,  ut  cum  pericUtantur  opes,  dignitas  etc.     Quin  etiam  in  peccatis 
25  inferioribus,  qualia  iuventutis  sunt,  potest  facilius  iterum  erigi  animus. 
Sed  hi  nodi  sentiuntur  et  sunt  inexplicabiles,  cum  cogitationes  hae  in- 
fernales animum  occupant,  ut  homo  nihil  sentiat  aliud,  quam  quod  sit 
proiectus  a  Deo  in  aeternum.   Qui  igitur  tales  tentationes  sentiunt,  habent 
hie  exemplum,  quod  simüia  David  passus  et  expertus  sit.  Nam  hoc  quoque 
30  tentationem  hanc  äuget,  quod  tales  sibi  videntur  soli  haec  pati.     Dis- 
cendum  igitiu-  est  sanctissimos  quosque  eadem  passos  et  terroribus  legis 
ac  peccati  ad  mortem  usque  fatigatos  esse,  sicut  videmus  Davidem  hie 
ceu  in  inferno  constitutum  clamare:  De  profundis  clamo  ad  te,  Domine. 
Sed  non  in  eo  consistendum  est,   quod  nou  soli  tales  tentationes  et 
35  pericula  sustineamus,  etiam  via  discenda  est,  qua  ü,   qui  eadem  sunt 
passi,  emersere.  Vides  autem  Davidem,  quid  faciat?    Vides,  quo  eat  in 

15  eos  fehlt  S  20  huic]  hinc  S  23  Ac]  At  S  31  terroribus  legis]  lege  S 

32  psccatis  S 


342  In  XV  P8almo8  graduum.    1532  33.    [1510.]    (Ps.  130, 1.2) 

,  g^^,  j*J  dicitur :  'declucit  ad  inferos'.    Bonum,  quando  habet  hLanc  tentLationem, 

ut  non  .Sit  solus  vel  iit  habeat  notum  hunc  p.salmuni  etc.    Ideo  coniuuxit 

3ei.4i,6  DOS  deus  'ut  alter  alteri  porrigLat,  ut  dLicat:  Consolemini  pusÜLanimes',  — 

dicit  S[piritus  SLanctus;  gib  ^[ute  toort,  ut  possis  erigLcre,  ne  desperet, 

frangatur,  quia  non  vult  deterrere  te,  ut  pereas.     [Sl.  ■JOi»'']  Sed  \Tilt  t« 

humiliari,  ut  scias  gratiam  agLnoscere.    'S)aö  jinb  bte  redeten  gemitus  et 

rugitus.   Et  in  inferis  sum,  ubi  nihil  f)tlff  et  tat.   yiod)  fle9licf";er  tlagt  er: 

?.  2         'Domine,    audi',    —   nod)    mljer;    Illum   'gemitum    inenar[rabilem' 

Moni.  8,Mmultiplicat,  —  'deprecaLtiones  meas,  fiant  aures'.   %a§  gebLCt  f}et  er  nic^t 


1  qnando  c  aus  qnod  7  ^utff  8  inenarirabilem]  i — er:  9  über  gei[  <feA( 

forte  geBet '      (§)er 

')  Börer  ist  sieh  hier  der  richtigen  Lesttng  selbst  nicht  sicher. 


Dr]  Ulis  difficultatibus  ?  Non  desperat,  sed  clamat,  tanquani  certa  spe  auxilii  i» 
et  eonsolationis  relicta.  Igitur  tu  quoque  idem  sentias  et  facias.  Non 
enim  ideo  tentatur  David,  ut  desperet.  Quare  tu  quoque  ne  eo  animo 
accipias  tentationem,  ut  in  tristitia  et  desperatione  quasi  absorbearis. 
Si  deductus  es  ad  inferos,  credas  Dominum  esse,  qui  ab  inferis  velit 
reducere.  Si  comminutus  et  contritus  es,  scias  Dominum  esse,  qui  iterum  is 
sanare  et  niederi  velit.  Si  tristitia  plena  est  anima  tua,  expectes  iterum 
*i.  M,  isconsolationem  ab  eo,  qui  promisit  'sacrificium  sibi  esse  spiritum  contri- 
bulatum'.  Utile  autem  est  in  talibus  paroxysmis  adesse  fratrem,  qui 
consoletur  nos  verbo.  Voluit  enim  Deus  Ecclesiam  sie  esse,  ut  alter 
SRottD.  18.20  alterum  consoletur,  et  promisit  'se  tertium  fore,  cum  duo  congregati  io 
sunt  in  nomine  ipsius'.  Et  sane  ahimum  sie  saucium  nihil  aequae  erigit, 
quam  audire  ex  fratre,  quod  huiusmodi  terrores  immittantur,  non  ut 
pereamus,  sed  ut  humiliemur  ad  agnoscendam  gratiam  et  cum  gratiarum 
actione  suscipiendam.  Quod  si  hoc  praesidio  fratrum  destituti  sumus, 
hoc  faciendum  est,  quod  David  hoc  in  loco  facit,  ut  damemus  et  hunc  »s 
Psalmum  cum  Davide  oremus,  in  quo  vides  gemitus,  qui  piugunt  summas 
animi  angustias,  ex  quibus  haec  non  ocio.sa  copia  profluit,  ut  non  .sohun 
dicat  86  ex  abysso  clamare,  sed  etiam  admoneat  Deum  promissionum, 
ut  audiat  clamantem.  Neque  id  satis  est,  sed  addit  oandoni  sententiam 
commutatis  verbis.  m 

v.all.    Domine,    exaudi    vocem    meam,    fiant    aures    tuae    inten- 
dentes  in  vocem  deprecatioiüs  nieae. 
Loquitur,  ut  ante  diii,  cum  Deo,  cuius  sedes  erat  in  Hierusalem,  sicut 
DOS  cum  Deo  loquimur  et  eum  Patrem  appellamus,  qui  est  et  colitur  tau- 


II  idemj  gio  8 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  l:-.0,  2.  3)  343 

Hsjgeret,  quia  desperatus;  tristis  non  orat,  quia  interim  tantum  blasphemia, 
murmurLatio ;  quando  clamor  anglet,  incipit  emergere.    ®r  Ijat  ein  f enfter 
i]e|ef)en:  'Apud  te  propitiatio'.    Si  hanc  non  vidisset,  non  cecinisset  hancs.  4 
precem.    Quin  dLivino  dono  tarn  fortis  vel  per  fratrem,  ut  adsit  et  dLicat: 

6  hjie  ftelftu  bic^?  deus  non  vult  desperare  te;  praecipit  spem,  fidem;  vult 
coli  et  MuciaLm  misericordiae  suae,  1.  praecepLtum.  Tu  incipis  cadere; 
vis  peccati,  victoria  legis  et  victoria  mortis,  —  tum  gf}et :  tute  >nf)e  tf)ut 
mir  mein  !^er^,  id)  oerjag,  mu§  öntergfieLn.  —  3Ba§  feilt  bir  ? 

"■gi  iniqui[tates' :   ^aö  ift   Onfer   locus   lustifLicationis,   ben   inerbenv.  3 

»0  Papistae  et  omnes  Rot[tenses  nid)t  f reffen.    David  est  et  'vir  secimdumi.sam.  u.h 

2  eine       fenfter]  fe — ftet  zu  3  'Apud  te  propitiatio'  r  7  über  mortis  steht  in  te 

Dr]  tum  in  Christo.  Hunc  Deum  orat,  ut  diligenter  velit  audire  orationem 
suam.  Quod  si  nobis  videmur  non  posse  eodem  animo  et  eadem  vehemen- 
tia  orare,  quam  verba  haec  ostendunt,  meminerimus  neque  Davidem  in 
paroxysmo  tentationis  ad  hunc  modum  orasse.      Desperatus  enim  et 

15  tristis  animus  non  orat,  dum  desperatio  et  tristitia  durat,  sed  blasphemiae 
et  murmur  contra  Deum  tum  sentiuntur  neque  potest  animus  recte  de 
Deo  sentire;  sed  cum  remittit  paroxysmus,  tum  primum  incipit  clamor 
hie  et  vehemens  desiderium,  quod  in  paroxysmo  ita  obrutum  fuit,  ut  vix 
sentiretur.     Plurimum  autem  adiuvatur  animus,  sicut  ante  dixi,  cum 

M  audit  fratrem  commode  tractantem  verbum    Dei:  Quid  trista-[S8g.  g]ris, 

f rater?  an  non  audis  Deiim  'mortem  peccatoris  non  velle' 1     An  oblitus «cf. 33, u 
es  praecipi  spem  et  fidem  in  Deuml     Inspice  primum  praeceptum;  id 
quid  est  ant  quid  exigit,  quam  ut  Deum  colamus  flde  et  spe  ?    Cur  igitur 
tu  nihü  eius  benignitate  confideres  ?   cur  desperares  1     Hoc  scüicet  est, 

a.-i  peccato  addere  peccatum,  et,  cum  ante  in  inferiore  mandatorum  Dei 
ordine  peccator  sis,  nimc  etiam  te  constituis  in  supremum  gradum  ad- 
dendo  ad  reliqua  peccata  desperationem  et  incredulitatem,  etc.  Cum  ad 
hunc  modum  flducia  in  Deum  et  misericordia  Dei  animo  anxio  inculcatur, 
tum  surgit  scintilla  fldei  et  gemitus  cordis :  O  si  possem !    Hos  'gemitus 

30  inenarrabües'  Spiritus  adiuvat  et  seqidtur  tandem  sensus  gaudü.    JSTeque  mm. ».  2g 
enim  Deus  hos  gemitus  potest  contemnere  aut  negligere.     Horum  gemi- 
tuum  umbram  quasi  videmus  in  his  primis  versibus.     Sed  cur  gemis? 
quid  est,  quod  doles  1     Audi : 

m.    Si     iniquitates     observaveris,     Domine,     Domine,     quisv.3 
35  sustinebit? 

Hie  versiculus,  sicut  novistis,  in  nostra  Theologia  est  celeberrimus, 
neque  video,  quomodo  eum  aut  adversarii  aut  Satan  ipse  possit  eludere. 

18  vix]  plane  non  S 


344  In  XV  Psalmos  graduam.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  130,.3) 

Ha]  cor  dei'  clectus  et  Sanctus.  ^ev  jagt  burv  eraii«:  'Si  vis  ol)servare  ini- 
ipi.3»,6quitatem,  quisT'  '5)a6  f)eijft  'omnes  Sanctos'  ^inroeggeiüoifien,  ut  ps.  32. 
Ubi  nunc,  qui  iustificatur  operibus!  lani  papistae:  fldes  iustificat,  sed 
informata  chaLritate.  Sed  hie:  'quis?'  nullus,  neminem  excipit.  Si  unus 
stetisset,  et  ipse,  quia  tarn  Sanctus  ut  bu  et  ego.  In  leg^e  quomodo  exer-  * 
citatus,  in  fide!  Sub  Saul  et  in  toto  regno  hab^ebat  janfft  t)er^  et  bemutig. 
Sed  dicit:  from  jein  ift  öerloin.  Opera  t^un§  nid)t,  quia:  'Si  iniquitates' 
*(.  x<8, 2etc.,  i.  e.  tuenn  bu  ied)en.^  'Non  iustifLioatur  omnis  viveu.s'.  Non  intelLÜ- 
gunt  hanc  doctLrinam  papistae,  sed  oppono  istis  hunc  versum,  ut  respon- 
deant.  Da  unum  papistam,  qui  dicat:  Moriar  in  mea  iustitia  et  confidam,  lo 
quod  dei  praecepLta  servavi.  Imo  roga:  vis  mori  super  bona  opera, 
quae  fecisti,  ut  praecepta  iu^bebant?  Si  stultus,  dicit:  ^a;  sed  öernunff- 
ttg,  econtra  etc.     Arsenius  pater  stetit  3  dies  immotis  oculis  pallens  et 

I  etou§]  et  darüber  au8  zu  2  Ps.  32  r  .5  über  bu  »teht  Tu  üier  In  itehl 

legend»,    mit   Blick  auf  Z.  13  zu  6   Pugnae  Davidis   r  12  iui]   —  13  econtra  o 

zu  13  S.  Arsenius  r 

')  ^  rechnen. 

Dr]  Quid  enim  est,  de  quo  possit  dubitari !    Habet  David  testimonium,  quod 
1  eom. 13.14  sit  'vir  secundum  cor  Dei',  et  sane  insigne  exemphim  est  in  omni  genere   '» 
a.eom  i2,9Christianarum  virtutum.     Nam  etsi  caede  Uriae  et  adulterio  Bethsebes 
infamis  est,  an  non  etiam  insignis  humiliatio  et  ardens  eins  fides  est 
Propheta   arguente   peccatum   eius  et   iterum   erigente  t      Vide   deinde, 
quanta  in  adversis  rebus  tolerantia,  quanta  in  constituendo  et  propa- 
gando  oultu  Dei  diligentia  et  assiduitas  fuerit.     Quid   multisT     David   w 
non  est  unus  e  multis,  sive  eius  fidem  et  vitam  siveDeide  ipso  testimonium 
consideres,  et  tarnen  vir  tantus  et  tam  sanctus  diserte  et  manifeste  dicit: 
Si  ob.servaveri8,  Domine,  iniquitates.  Domine,  quis  sustinebitt    An  non 
ergo  hoc  est  negaxe  simpliciter  omnem  iusticiam,  sanctitatem  et  mundi- 
ciem  omnem  T  sicut  etiam  in  Psalmo  XXXII.  manifeste  sanctos  vocat  si 
»1. 3s, eet  tarnen  dicit:  'Pro  hac  orabit  ad  te  omnis  sanctus',  scilicet,  ut  condones 
peccata.     Ubi  igitur  sunt,  qui  iusticiam  operum  tantopere  praedicant, 
cum  David  simpliciter  opera  et  iusticiam  omnem  abiiciat  in  conspectu 
Dei  et  simpliciter  hoc  petat,  ne  observet  Dominus  iniquitates?    Ae  sane 
adversarii  nostri  nunc  allquanto  moderatius  loquuntur  quam  initio.    Non   jo 
enim  simpliciter  ncgant  iiniplius,  quod  üdcs  iustiücct;  sed  addiint  tamou 
eam  fldera,  quae  iustificat,  debere  charitate  formatam  esse.     Sic  silicet 
picanim  instar  non  intellecta  verba  sonant.    Sed  formcs  fidem,  quocun- 
que  modo  velis,  haec  generalis  sententia  est:  Si  initiuitates  obscrvaveri». 
Domine,  Domine,  QUIS,  QUIS  sustinebitt    Nullus  scilicet.    Nam  si  quis  » 
BUBtinere  posset,  profecto  David   quoque  sustinuisset,  vir  tum  sanctus, 


[n  XV  Psalmos  graduum.    1532/:i3.    [1540.]    (Ps.  130,3)  345 

Hs|  pavens.  Quare  [!P(.  201»]  tu  tinies?  Nonne  vixisti  secunduiu  voluntatem 
dei?  In  veritate  timeo,  qLuamquam  servaverim  praecepLta  dei,  quantum 
potui;  sed  alia  sunt  iudicia  dei,  alia  hominum.  Quid  alius  faceret,  qui 
non  tarn  rel[igiosus  ut  is,  qui  tantum  studuit,  et  tarnen  pavet  in  hora 
5  mortis  etc.  ?  Item  historia :  Si  voluntarie  moreretur,  itjolt  er  im  jetn  jeet 
^n  p'\anh  fe^en;  si:  —  ut  furibus  suaderet  morituLris,  ut  vol[untarie.i 
Si  hoc,  promittebLat  certisL<^imam  salutem.  Is  mortuus  brauff.  SSbet 
3  taq  f ompt  benn  (Sinfibler :  quid  feci,  quod  huic  hoc  consului  ?  et  moriebatur 
in  desperaLtione.     @§  jinb  mea  opera.     (S§  get)ort  alius,  ber  I)etjft  Seju§ 

10  ©^tiftuiS,  ben  jol  man  l^evfeen  an^te  pLeccatum,  mortem,  Seufel:  Ego  ista 
non  voro;  Domiue,  las  one  nur  ntd)t  from  fein  coram  deo;  —  recf)e^  meam 


5  über  historia  sieht  Alia  historia       IBoIt  c  aus  f[ein,  darüber  nochmals  tDOlt         6  sua- 
dere*  mit  Strich  zu  voluntarie  Z.  5  gezogen 

')  Vgl.  zum  Sinn  im  Druck  Z.  28  ff.  *)  =  rechne;  Worte  Christi. 


Dr]  in  verbo  Dei  tarn  eruditus,  tot  malis  et  periculis  toties  exercitns  ad  fidem 
et  timorem  Dei.  Neque  enün  credo  tarn  esse  impudenti  animo  quen- 
quam  inter  omnes  Papistas,  qui  non  longe  se,  si  iusticiam  operum  spectes, 

15  infra  Davidem  abüciat,  et  tarnen  dicit  David :  lusticia  non  est  per  opera, 
quia,  si  iniquitates  observaveris,  nemo  sustinebit. 

Quare  discamus,  ne  ad  iudicium  Dei  veniamus  flducia  nostrorum 
operum  aut  iusticiae  nostrae,  etiam  si  fecissemus  omnia,  quae  potuissemus 
facere.     Narrant  de  Arsenico,  credo,  cum  decubiüsset  toto  triduo,  mire 

20  animo  fuisse  consternatum.  Id  cum  viderent  discipuli,  accedunt,  Magi- 
strum  consolantur,  nihil  esse,  cur  trepidet  animo,  visisse  eum  secundum 
voluntatem  Dei.  Hie  Arsenicus :  In  veritate,  inquit,  timeo. ^  Nam  etsi  ex 
vobis  audio  me  servasse  mandata  Dei,  tamen  certum  est  alia  Dei,  alia 
hominum  iudicia  esse.     Vides    hominem    positum  in  cogitationibus  de 

2s  iudicio  Dei  noluisse  confldere  in  iusticia  et  operibus  suis.  Sic  de  quodam 
alio  Heremita  fertur,  cum  esset  adhibitus  ad  quendam  eonsolandum,  qui 
iam  agebat  animam,  iussisse,  ut  mortem  patienter  ferret,  ita  enim  futurum, 
ut  consequatur  aeternam  vitam.  Sicut  Monachi  nostri  soliti  sunt  consolari 
homines  capitali  supplicio  afficiendos.    Ibi  de  merito  Christi  aut  parum 

30  aut  nihil  dicebatur,  tantum  dicebant  de  morte,  quam  subituri  erant 
condemnati,  quod  per  eam  essent  ingressuri  ad  vitam.  Sed  quid  accidit 
hidc  consolatori?  Cum  is,  quem  hoc  modo  consolatus  erat,  decessisset, 
gravissima  tentatione  excipitur,  in  mentem  venit,  quam  parum  firmam 
consolationem  fratri  suggesserit,  cum  iussit  eum  niti  patientia  sua  et 


')  De  vitis  Patrum  V,  15,  9;  Migne  73,  955. 


346  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/^3.    [1540.]    (Ps.  130,3) 

ils]  mortem,  spontaneam  passionem  coram  te!  Sie  lüerben  jto  jdianben; 
qui  tiernunfftig:  nemo  moritur  super  sua  opera.  Si  papista  \o  f)eiltg  ut 
omnes  Sancti  cum  operibus,  ob  er  OLnjerm  ^L^nn  QJ^ott  cum  fiducia  suae 
iustiLtiae  loolt  entgegen  gfienf  Non.  Quare  ergo  sua  praedicant  et  nos 
vocant  hereticos,  et  ipsi  non  servant  et,  si  servassent,  non  luollen  jid)  s 
brauff  Derlojjen  ?  Idee  fur^  befdiloffen:  Nemo  vincet  iudicium  hoc  dei  suis 
operib[US.  Si  vis  observare,  roic  from  bift,  —  quid  fecisti?  Ego  20  annis 
verbum  tuum  praedicavi;  Tamdiu  guberuavi  regnum,  — :  David,  bu 
es  1  Derätueifeltet  bube.  Sic  ad  me;  jo  tret  diabLolus  in  locum  meum. 
Sed  nos  sumus  in  pecLcato  et  non  possumus  exurgere,  peccatores  nasci-  lo 
mur,  vivimus,  morimur.     Sed  illa  gloria,  quod  saltamus,  rapimus  nos 


2  f)tiüi{tn)         4  über  sua  steht  tarn  pertinaciter  tueutur         zu  8  Matth.  7.  [V.  23f.J  r 

ürjnon  potius  merito  et  morte  Christi.  Haec  cura  intra  triduum  hominem 
confecit,  ut  ipse  quoque  moreretur.  Huius  geneiis  innumerabUia  exempla 
haec  quotidiana  vita  ostendit,  quae  probant  non  satis  esse  nostram  iusti- 
ciam  et  vohmtariam  mortem,  sed  requiri  fidem  in  Christum  lesum.  Huius  is 
morte  tuto  possumus  niti,  quia  est  sacriflcium  pro  peccatis  mundi.  Nostra 
mors,  etiamsi  eam  patienter  toleremus,  et  omnis  alia  nostra  obodientia 
pro  peccatLs  reputantur,  cum  Christi  meritum  negligimus  et  sentmius  nos 
üß  sublevari   in  iudicio  Dei. 

Ergo  nemo  pius  subeat  mortem  et  iudicium  Dei  fiducia  meriti  aut  jo 
iusticiae  suae.  Nee  sane  puto  quenquam  inter  adver.sarios  esse,  qui  ausit  iu- 
dicium Dei  subire  fiducia  suae  iusticiae.     Et  tamen  docent,  iubent  ac 
hortantur,  ut  alii  faciant.    Nos  autem  contrarium  docentes  et  deduoentes 
Ecclesiam  ad  fiduciam  meriti  et  mortis  Christi  damnant  tanquam  haere- 
ticos.   Haec  an  non  extrema  est  malicia  *   Ipsi  non  f aciunt,  quod  docent,  21 
ut  fiducia  suorum  meritorum  moriantur,  et  volunt  ad  hoc  ahos  cogere 
aut   tanquam    haereticos    damnant.       Sic   omnium    sanorum    hominum 
experientia  hoc  docet  neminem  vincere  in  conspectu  Dei  suis  operibus 
aut  iusticia  sua,  et  tamen  tota  natura,  cum  extra  tentationem  est,  circum- 
spicit  ad  opera  et  quaerit,  quomodo  per  ea  Deum  possit  phicare.     Sed  hie   so 
proponitur  simplex   et   clara   doctrina:    Si   peccata   observaveris,   nemo 
sustinebit.    Quis  igitur  cupiat  sie  in  iudicium  descendere,  ut  vincatur  et 
condemnetur  1 

Quare  haec  summa  est,  quod  nos  omnes  (David,  Petrus,  Paulus  etc.) 
peccatores  nascimur,  vivimus,  sumus  et  morimxu-.    Haec  autem  est  gloria  » 
nostra  et  salus,  quod  edocti  per  Euangelion  de  misericordia  Dei  et  merito 

IH  Cbriati  6i<  et  fMl  S  20  pius]  «auuH  S         subibit  <!>'  23  tamen  boc  docent 

et  iubent  S 


lu  XV  l'salmos  ^raduum.    1532/33.    [1&40.]  (l's.  l.'iO.S)  347 

lls]  iu  alium  orbLcrn  doctLrinae,  lucem,  cogLitationem.  Ego  non  de  peccato, 
iustitia  dispute,  sed  tueg  cum  Ulis.  Sed  si  volueris,  i.  e.  fragen,  ob  id) 
fvom  Tel  md)t  from  bin,  So  fan  id)  nicf)t  für.  Appello  ab  isto  throno 
lustitiae.  Sed  sie:  Ego  peccator.  Ego  feci,  quantum  potui,  Cultura 
5  lero^solymae  institui  Et  raulta  feci  b[ona,  tarnen  cum  oculis  misericor- 
diae  me  servum  tuum  respice,  non  oculis  iusticiae,  quia  scriptum  est: 
'nisi  deus  nolit  videre  iniquitat«m'.  [«1.201'']  Hoc  David  novit  sub  tene- 
bLiis  legalibus.  Nos  iam  clarius  habemus,  quod  sub  Christo  \oU  fjeiffen: 
©inb  äugebedt,  ut  ps.  32.   Hoc  est  caelum,  sub  quo  sedemus.   'Qui  credit,  3oit.  3,  i»; 

10  non  iudicatur',  'transivit';  nuUa  alia  via,  modus.  Sic  David.  Obüque 
rmt  propiciatio^nem,  ba§i  ift  desperatioLnem:  Si  voles  dispLutare  mecum, 
an  sim  iniquus  vel  Sanctus,  Si  vis  computare  peccata  mea,  taceo ;  ba  bin 
td)  öerloren.   Extra  rLcmissionem  pLeccatorum  positi,  gratiae  cognitionera, 

3  über  from  (1.)  sieht  rein,  sine  peccato  4  über  Ego  (1.)  steht  David         6  oculis  o 

7  über  iniquitatem'  sieht  'nemo  poterit  sustinere'  8  über  habemus  sieht  lucem  9  JU= 

gettät  zu  i)  lob.  3.  5.  r  13  gratiae  c  aus  gratiam 


!)r]  Christi  prosilLmus  extra  legem  et  nostra  opera   quasi  in  alium  orbem 

15  doctrinae  et  aliam  lucem  et  cum  fiducia  ad  Deum  accedentes  dicimus: 
O  Domine,  non  possumus  tecum  iudicio  contendere,  non  possumus  de 
nostra  iusticia  et  peccato  tecum  disputare.  Quod  si  vis  iniquitates  obser- 
vare,  si  vis  tanquam  in  iudicio  interrogare,  an  iusti  simus,  perümus. 
Appellamus  igitur  ab  hoc  iudicio  ad  thronum  misericordiae.      Si  quid 

20  sancte  egimus,  fecimus  hoc  ex  tuo  dono.    Igitur  nos  respice  oculis  miseri- 
cordiae tuae,  non  oculis  iusticiae  iudicii  tui.     Nisi  enim  indulseris  ini- 
quitates nobis  et  ad  eas  clauseris  oculos,  ne  videas,  non  salvabimur  etc. 
Hanc  doctrinae  lucem  videmus  Davidem  in  tenebris  legis  secutum 
esse.    Ifostra  hodie  melior  est  conditio,  quod  haec  clare  videmus  in  novo 

25  Testamento  proponi.    Nam  quid  docemus  hodie  aUud  quam  sola  fide  in 
Christum  nos  salvari?  solo  Christi  merito  tegi  et  tolli  peccata  nostra? 
secundum  sententiam :  ''Beati,  quorum  remissae  sunt  iniquitates'.     Ee-  ei  32. ' 
missio  peccatorum  igitur  est  coelum  ülud,  sub  quo  habitamus  fiducia 
meriti  Christi.    'Qui  enim  credit,  non  iudicatur,  sed  transiit  a  iudicio  in      '5)24  ' 

30  vitam  aeternam'.  David  non  addit  manifestam  de  Christo  mentionem, 
et  tamen,  quia  propiciationem  sperat,  tecte^  respicit  ad  hoc  propicia- 
torium  in  novo  Testamento  revelandum  clarius.  Non  enim  vides,  quod 
significet  sibi  desperandum  esse,  si  velifc  Deus  peccata  observare  ?  N am 
extra  remissionem  peccatorum  seu  cognitionem  gratiae  quid  est,  quo  pos- 


31  recte  B 

1)  Vgl.  in  der  Handschrift  oben  Z.  10:  Oblique. 


348  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    (154«.]    (Ps.  130.3.4) 

Bb]  nisi  sciamus  per  conniventiam  et  clausis  oculis  dei,  siimus  perditi.  Vita 
mea  est  quotidie  sub  tolerantia.  DebLCO  cogLitare,  non  quod  non  assit 
PLeccatum  et  quod  non  oderit  deus,  sed  quod  tf)uctl  für  bie  ocuIlos  t^ut: 
quia  credis  in  eiini,  habes  propiciatorium,  habeo  te  pro  heredLe  Eejrni. 
Si  econtra,  desperatio.  Quomodo  faeiendum,  quis  liberabit  me  de  illa  * 
despe^ratione  ?  Si  ad  SLanctum  lacobLum,  cilicium,  —  sed  opponendus 
versus:  'Quis  sustinebitt'  ergo  non  iuvat  ordo  Carth[usianorum;  quid? 
Ergo  nihil  quam  in  abfininb  ber  ^elle,  Sroigltcf)  oerftojjen.  Sed  ibi  bae 
:^eubt^  se^quitur: 

V.4  'Apud':  translator  fuit  in  cogitLatione,  quod  deus  sit  propicius,  si   lo 

sustiLneamus  legeLin  eins;  mala  translatio,  fein  anber  tro^,  troft,  quam 
quod  tu  promisisti  TLemissionem  pLeccatorum.  Tu  posuisti  te  propicia- 
torem,  deum  in  istas  teneb^ras,  taberna[eulum  in  illa  persona.  Vide, 
an  non  hie  veiri  Berg[ejjen  omnium  iLegum,  iustitiae  etpeccatorum.  'Apud 
te':  ibi  peccata  abiecta,  quae  momorderunt.     Non  est  propitiatio  apud   is 


3  über  t^ut  tteht  filiuni  6  opponendus  o  7  non  iuvat  mit  Strich  zu  Iacob[um 

Z.  6  gezogen  zu  10  'Apud  te  propitiatio  est'  etc.  r  13   über  persona   »ieht  Christi 

75  mormorderunt 

*)  =  Hauptstdle,  scopus. 

Dr]  sumus  fidere  aut  tuti  esse?  Qui  igitur  non  in  hoc  uno  fidunt,  quod  per 
mortem  Christi  peccata  sublata  et  Deo  quasi  clausi  oculi  sint,  ne  peccata 
nostra  Aridere  possit,  hi  .sine  dubio  periere.  Hoc  enim  imum  proponunt 
sacrae  literae,  Vitam  nostram  esse  tantum  sub  remissione  peccatorum, 
sub  conniventia,  tolerantia,  indulgentia  Dei,  ut  niliil  sciamus  nisi  iusti-  » 
ciani  Christi;  non  quod  non  sit  bene  operanduni,  non  (|U0(1  pcceatum 
non  adsit  aut  id  Deus  non  oderit,  sed  quod  dicit  Deus  et  promittit  se  non 
volle  observare  transgressiones  nostras,  quia  credimus  in  Christum  et 
ütu.  6.  ifi  Christo  fidimus.  Ilunc  'clypeum'  qui  obiiciunt  et  sub  co  latent,  ilU  liabcntur 

pro  filüs,  quia  habent  propiciatorem ;  qui  non  habent,  coguntur  desperare.   « 
Quid  enim  promovent  cursitandn  ad  loca  Apostolorum  ?      quid   ju-onio- 
vent  induendo  cucuUum  et  miscrc  affligendo  corpus  t  cum  simpüciter  dicat 
Da\id:  Si  observaveris  iniquitates,  QUIS  sustinebit  te,  Dominet    Ergo 
in  eo  posita  sunt  omnia,  Quod  sequitur: 

V.4IIII.    Quia   apud    te   propiciatio   est,   et   propter   legem    tuam   » 

sustinui  te.  Domine. 
Hie  versus  pessime  est  redditus.    Ac  \-idi'tur  Interjui-s  t«>  n's|Mxissc, 
quod  simus  iusti,  si  sustineamus  Dominum  aut  servemus  legem,  cum  ts»- 

33  Uominum  felUt  fi 


In  XV  Psalmoa  graduum.    1532/33.    [liMO.]    (Ps.  130,4)  ;J49 

Hs]  SanLctum  lacLobum,  Petrum  Eomae,  in  cenobLio,  sed  nusquani.  Sed 
ift  'apud  te  propiciatio'.  Apud  te  iustitia,  misericordia,  tan  fünft  nid)t  ftom 
loerben  quam  apud  te,  et  illa  iustitia  est  propiciationis,  qua  possum 
Stare  coram  deo.     Dicitur  iudulgeutia,  remissio,  ignoscentia,  gefdjendt, 

5  «ergeben.  Et  hoc  nullibi  invenitur.  Si  100  iar  eitel  lour^el^  tarnen  codl- 
scientia  tua  dicit:  bei)  beuT  tULiiv^el  effen  non  est  remissio,  sentio  despera- 
tionciu,  pavorem  mortis.  Nou  possum  canere:  apud  cilicium  meum  est 
propiciatio,  sed  nude  et  simpliciter  tjin  gefd)lt)ungen :  Ego  habeo  tuam 
promisLsionem,  quod  ['-^l.  20-2»]  ex  sola  misericordia  iustitiam  donas,  quae 

10  vocatur  tua  ignoscentia,  quod  non  vis  'observare'.     'Iniquita[tes  obser- 
vare'  est  simpliciter  damnare;  econtra  simpliciter  salvare  et  iustificare. 
Est  Antithesis ;  est  non  velle  reputare  peccata,  ut  textus :  'Cui non  impLutat' ;  «i.  3*.  i 
non:  qui  non  habet  peccatum,  —  omnes  habemus;  sed  non  imputari, 

zu  4/5  Vide  Tdhuuih  aiiui  34'^  r  <i  über  tD[Ut^cl  steht  cilicium,  itob  9  donas  o 

11  simpliciter  o  zu  12  Ps.  32.   r 

•)  Erg.  bu  .  .  ifjeft,  nämlich  im  Kloster.  *)  Unsre  Ausg.  Bd.  37,  523,  11  f.;  18  f. 

Dr]  men  non  solatium,  non  spes  aliqua  sit  salutis  quam  in  eo,  quod  Deus  per 

15  Christum  remissionem  peccatorum  promisit  reiectis  simpliciter  omnibus 
aliis  legibus  et  iusticüs.  Nam  hoc  etiam  prior  versiculi  huius  pars  aflir- 
mat,  cum  dicit:  Quia  apud  te  est  propiciatio.  Ergo  propiciationem  non 
invenies  in  Mose,  non  in  lege  et  factis  legis,  non  in  professione  vitae 
monasticae,  non  in  dura  et  laboriosa  vita,  non  in  eleemosynis,  non  apud 

20  divum  la'-obum  aut  Eomae  in  aede  divi  Petri.  In  summa,  nusquam 
invenies  propiciationem,  quia  nusquam  est  quam  APUD  TE.  Est  autem 
propiciatio  non  nostrucn  meritum  aut  iusticia  nostra,  sed  gratuita  remissio 
peccatornm,  ignoscentia  et  indulgentia  per  Christum.  Haue,  etiamsi 
mille  annis  te  affligas  in  monasterio,  in  monasterio  tarnen  et  tuis  aüis 

ab  operibus  non  invenies,  sicut  satis  probat  conscientia,  quae  sentit  despe- 
rationem  etiam  in  sanctissima  et  durissima  vita.  In  hoc  autem  uno 
acquiescit  conscientia,  quod  simpliciter,  sine  ullo  additamento  propriae 
dignitatis,  nudissima,  ut  sie  dicam,  nudissimae  misericordiae  Dei  per 
Christum  se  committit  et  dicit:  O  domine,  habeo  tuam  promissionem, 

30  quod  ex  sola  misericordia  sit  iusticia,  quae  iusticia  nihü  aliud  est  quam 
tua  ignoscentia,  id  est,  quod  non  vis  observare  iniquitates  etc. 

Commendo  igitvu'  vobis  hanc  Davidicam  definitionem  iusticiae 
Christianae:  Quod  observare  peccatum  est  condemnare,  econtra  non 
observare   peccatum   est  iustificare   seu   iustum   pronunciare ;   Et   quod 

3&  iusticia  est,  quando  non  observantur  peccata,  sed  ignoscuntur,  condo- 
nantur  et  non  reputantur,  sicut  alio  in  loco  beatum  definit  et  Paulus  eam 
definitionem  valde  proprie  allegat:  'Beatus  vir,  cui  non  imputavit  Dominus  iHsm.*ifa 


350  In  XV  Psalmos  gradaum.    1Ö32  33.    fl540.|   (Ps.  180,4) 

Hs]  observari,  iudicari,  ba§  tft  iustitia  nostra.  Ideo  ista  doctrina  est  fundata 
in  scrip^tura,  et  quod  penitus  abscindit  omnem  iustitiam  operum  et  legis. 
Omnes  sünües  facit  ista  doctrina;  nuUa  differentia  inter  operantem  et 
nou  operantem,  Inter  Monachum  et  laicuin,  quia  iustitia  nostra  divina 
est  ignorantia,  remissio  gratnita  peecatorum  nostrorum.  Ibi  monachus  .-. 
non  bejier  quam  e{)efratt),  aU^  ^im  ein  flumppcn,  omne  genus  hominum  una 
sirfl.  i3,i«massa.  In  ActLorum:  'Tropop[horos',  i.  e.  poterat  ferre  mores  corum. 
(Sr  I)ieU  ba5  üold  per  Aeg^yptios,  |cf}Iuge  nid)t  tob,  ut  ein  from  eljeman  mue 
leiben  mores,  praeeeptor  gebiilt  cum  malo  discipulo,  Princeps  mus  oud) 
etc.  Si  luppiter  toties  vellet  percutere.  Sic  hie  est  'tropoplioros',  est  lo 
indiügens,  non  saevere  iudicat,  ut  esset  'observatione'  opus.  Sed  promisit 
86  veUe  ignoscere,  tantum,  ut  credamus,  fidamus.  Uteunque  mali  mores, 

1  nostra(Di)         zu  1  lusticia  Cbristiana  r         4  über  nostra  »teht  Christiaua  5  über 

peecatorum  steht  toIeraDtia  zu  7  Act.  14.  r         9  Hier  praeeeptor  steht  ftom  12  über 

tintum  steht  modo         über  Uteunque  steht  Qiiantumlibet 

>)  =  alles. 

Dr]peccatum'.  Non  enim  dieit:  Beatus  vir,  qui  non  habet  peccatum,  sed 
cui  peccatum,  quod  habet,  Dominus  non  imputa\it;  sicut  hie  quoque 
dieit:  Ciun  non  observantur  peccata.  Haec  testimonia  diligenter  colli-  u 
genda  sunt,  ut  videamus,  quomodo  haec  doctrina  sit  fundata  in  scriptura 
sancta  et  quomodo  omnis  fiducia  iusticiae,  operum  et  legis  in  iudicio 
Dei  praecisa  sit. 

Nam  sine  discrimine  adacquat  haec  doctrina  omnes  homiues.      Si 
enim  tantum  sumus  iusti  imputatione,  sequitur  nos  non  solum  omnes  so 
peccatores  esse,  sed  plane  nihil  Interesse  quo  ad  Deum  inter  coniugem 
et  monachum,  inter  heremitam  et-civem,  inter  principem  et  agricolam. 
Haec  enim  differentia  conditionum  nihil  sublevat  honiine.*  in  iudicio  Dei, 
lioc  autem  sublevat,  quod  peccata  condonantur.    Quod  si  in  Ecclesia  haec 
doctrina  diligenter  tradita  esset,  non  monachatus,  non  alia  vitae  genera  2^ 
invecta  essent,  quae  homines  stulti  credidenmt  coram  Deo  plus  commen- 
dationis  habere.     Qualis  qualis  enim  vita  sil,  in  hoc  oninium  eadem  est 
conditio,   quod  opus  habemus  remissione  peecatorum,  sicut  Paulus   in 
Actis  dieit,  Deum  tulisse  mores  Patrum  in  deserto  quadraginta  annis: 
*Vi.\\\i' IxQonofpoQijaEv  avrovi'   inquit,   Act.  13.,   Sicut  bonus  maritus  fert  mu'os   m 
uxoriß,  praeeeptor  discipulorum,  Princeps  suorum  aulicorum.     Quod  si 
liaec  civilis  \'ita  opus  habeat  ista  epükia,  ut  non  sumnio  iure  homines 
omnia  inter  se  agant,  quanto  magis  hoc  necesse  est,  utDcus  sit  ri>o.-n)(/öooi 
in  hac  nostra  tum  imbecillitate  tum  pravitate  t     Esset  quotidie,    quod 
observaret  et  iiuniret,  sed  non  vult  observare  nos;  hoc  vult,  ut  nos  creda-   si 
mus  in  Cliristiim,  tunc  vult  ipse  rQo7io(poQf:7v,  vult  ad  nostruni  imhecilli- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  130,  4)  351 

Hs]  tarnen  sum  tuus  'tropophLoros',  non  solum  in  tempoLialibus,  sed  hie 
spiritualibus.  Proptor  fidem  in  Christum  habet  nos  pro  iustis,  non  propter 
opera.  Stujbermaffen  fd)on  tej-'t:  'Apud  te'  etc.  Sic  vertit  se  a  desperatione, 
quae  dicit:  sum  pcrditus,  quia  miserLiimus  peccator.   Si  huc  tantum  vides, 

i  oportet  desperes.  Sed  cum  mag^na  aud[acia  te  verte:  Sum  peccator, 
Sed  'Apud  te'!  SBem  loev  propiciatio  Hon  nöten,  Si  non  essem  peccator? 
Ipsa  significat  me  esse  peccatorem.  Sed  gieljen  mid)  i)inunter,  ut  d^icam: 
Si  essem  David,  Petrus.  Ego  peccator,  —  (So  i)bxe  icf)  tool.  Si  vis  sequi 
himc  sensum,  desperabis.     Sed  ibi  ideo  propiciatio,  quia  ibi  peccatum. 

xü  Et  ideo  libLenter  confiteor  et  agnosco  me  peccatorem,  ergo  non  desperabo, 
absorbebor  tristitia,  non  murLmurabo,  sed  convertam  me  ad  dominum, 
qui  est  propiciatio  et  ad  quem  venitur,  tantum  crede.  ®a6  tft  potens 
textus. 

'Ut  timearis':  De  hoc  cras  loquemur. 


3  te  o  4  sum  über  sumus  7  esse  o 


lir]  '6  tatem  connivere  et  ignoscere  ac  propter  fidem  in  Christum  nos  pro  iustis 
habere. 

Ad  himc  niodum  David  a  desperatione  ad  fiduciam  et  certam  spem 
misericordiae  se  convertit.  Nam  cum  ad  peccata  nostra  respicimus,  neces- 
sario  perturbamur  et  prolabimur  ad  desperationem.    Sed  non  sunt  oculi 

20  ad  peccata  solum  defigendi,  huc  respiciendum  est  ad  propiciatorium,  ut, 
quanquam  non  possimus  negare  nos  esse  peccatores,  tarnen  etiam  non 
negemu;:  remissionem  peccatorum.  Cur  autem  remissio  peccatorum  pro- 
missa  est,  si  non  peccatores  eam  debent  consequi?  Quin  quod  propicia- 
tionem  David  nominat,  hoc  ipso  testatur  se  esse  peccatorem  et  pro- 

25  piciationem  ad  se  proprie  pertinere.  Sed,  inquies,  peccata  indignum 
faciunt,  cuius  Deus  misereatur;  Sperent  igitur  David,  Paulus,  Petrus 
tanquam  sancti  et  digni,  at  ego  peccator  sum,  sperare  non  possum  etc. 
Huiusmodi  cogitationes  ceu  ipsissimam  pestem  animae  tuae  fugias  et 
sie  potius  cogites:  Quia  peccator  sum,  ideo  remissio  peccatorum  ad  me 

30  pertinet.  Non  igitur  desperabo,  non  absorbebor  tristitia,  sed  convertam 
me  ad  Dominum,  qui  promisit  propiciationem,  qui  iubet  sperare  et 
credere  etc. 

Sic  proponit  David  in  bis  duobus  versiculis  summam  totius  doctrinae 
Christianae  et  solem  illum,  qui  illuminat  Ecclesiam.     Staute  enim  hac 

35  doctrina  stat  Ecclesia,  ruente  autem  ruit  ipsa  quoque.  Ego  autem  ideo 
saepius  eam  inculco,  quia  scio  Satanam  nihil  aeque  velle  et  agere,  quam 
ut  hanc  cognitionem  ex  conspectu  et  animis  tollat.     Huc  principaliter 


25  inquies  fehlt  S  27  tanquam  bis  at  fehlt  S 


352  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  130,4) 


Hs]  [431. 202»']  -ifi.  .\ii;.'|iisii.  I  'Ut  timearifi' :  Sic  audLivistis  heri,  quod  iste  versus 
sit  Summa  doctrinae  Christianae  et  ille  sol,  qui  illuminat  Sanctam  eccle- 
siamdei,  quia  isto  artticulo  staute  statEcclesia,  niente  ruitEcLclesia.  Ideo 
saepe  inculoo,  neqLue  potest  satis,  quia  hunc  artieulum  principaliter  petit 
1.  jRoit »,  IS  diabLolus,  ut  3.  GeuLesis:  'serpens  antiquus,  qui  semen  conterens  capLUt  s 
suum  mordet  iu  plantam'.  Ideo  b[onus  pastor  principaliter  vigilet  in  hOLC 
etc.  Facile  tollitiu-  ex  cogLitatione  cordis  publice,  privatim  facil^e;  pub[lice 
Ieici)t  ein  SKotLte  vel  inutüis  dispLutatio,  ut  CingLÜus,  AnabLaptistae, 
Ari^us  olim,  bas,  fhidis  ^in  gljet,  t^otus  popLulus  jpert5  maul,  najen. 
Ideo  bLoni  et  vigilantis  pastoris  est,  ue  distrahi,  demoneri  ab  isto  artLi-  lo 
(;ulo;  scio,  quomodo  me  gejud)t  privatim  et  publ^ice.  In  corde  potest 
suggerere  varias  cogLitatione.s  legis  et  peccati,  ut  ncsciamus,  quomodo 
amittamus  illum  art[iculum.  Et  in  hoc  psalmo  vides,  quomodo  alleget 
suas  experientias,  et  videtur  anxie  lab^orare  psalmus  pro  conservanda 

zu  6  Gdii.  3.  r         7  in  hoic  Hier  dem  undeiUlieken  etc.         lil  In  mit  Strich  zu  privatim 

gezogen 

Dr]  spectant  omnes  turbae,  quas  tum  publice  tum  privatim  excitat.     Per  is 
Sacramentarios  et  Anabaptistas  videmus    quantum   malum  dederit  Ec- 
clesiae,  quod  non  solum  homines  intenti  in  novas  disputationes  articuli 
huius  fere  obliti  sunt,  sed  multi  deterriti  dissensiouibus  etiam  odi.sse  haue 
doctrinam  coeperunt.  Boni  igitur  pastoris  est,  ne  sinat  se  ulla  disputatione 
ab  assidiui  huius  loci  tractatione  abduci.    Privatim  autcm  quoties  accidit,  »o 
ut  per  cogitationes  legis  et  peccati  haec  cogitatio  remissioois  peccatonmi 
aut  amittatur  aut  pericütetur?     Ideo  David  in  hoc  Psalmo  non  solum 
propriam  experientiam,  sed  adhortationes  et  promissiones,  sicut  audiemus, 
proponit,    ut   appareat    eum    anxie   laborasse    pro   conservatioue   huius 
doctrinae.      Et  sane  periculi  magnitudo   diUgentiam  haue    excitare  et  « 
augere  debet.     Amisso  euim  hoc  loco  omnis  generis  tentationibus  obru- 
untur  animi.     Sic  cum  in  Papatu  hie  articulus  amissus  esset,  quid  tarn 
monstrosum   fuit,   quod    non   aequis   animis  et   auribiis   acciperetui    ab 
omnibus  ?    Pudet  dicere,  tantum  non  crepitus  ventris  sui  nobis  impudens 
monachorum  temeritas  adorandos  proposuit.'    Econtra  cum  haec  cognitio   jo 
retinetui',  lacilo  omnis  generis  haercses  everti  possunt.    Et  insigue  exem- 
plum  Papatus  est,  qui  unico  hoc  loco  victus  et  ex  animis  homiuum  extur- 
batus  est.    Nam  etiam  si  Papistarum  vitam  insect*ris  et  sceleratam  libi- 
dinem,  avariciam,  crudelitatcm  etc.  cxagites  atque  ox  maus  legis  operibus 
eorum  impietatem  arguas,  nihil  profeceris;  concedit  enim  id  totum  Papa,  ji 
sicut  non   potest  negare  manifesta  suorum   scelera,  sed,  inquit,  nihilo- 
nüuuä  vocatiu  uostra,  doctrina  et  reguum  nostrum  sauctum  est,  etiumsi 


>)  Ohrif  VorbiUl  m  Jh! 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.   [1540.1   (Ps.  130,4)  353 

Hs]doctrma  hac,  quia  habet  lattas  protmissiones  fidLci.  Si  is  art^iculus 
amissus,  fo  gf)et  e;-  ut  in  paptatu,  econtra.  Nihil  non  fuit  monstrorum  sub 
papa  amisso  Christo.  Si  arguo  papistas,  quod  tyraimidem  exerceant, 
beUa  raoveant,  et  volo  arKumentari  contra  eos  ex  lege  et  operibLUS  maUs, 

5  amitto.  Et  multi  bniber  eiid)lLagen.  Papa  concedit  totiim  argLumentum : 
Sumus  peccatores  maü,  tarnen  doctrina  bLona  et  regnum  valet.  Invictus 
diabLolus,  quando  pugnatur  contra  eum  ex  lege  et  opLeribus.  Siye  sint 
opLera  btona  sive  mala,  peirumpit  ut  araneae  telatm.  Sed  quando  'conte- 
ritnr  caput;  serpentis,  Regnum  nihil  valet.    Idee  est  principaUs  locus,  etJ.moies.is 

10  nemo  putet  se  satis  assecutum.  Ego  versatus  in  eo  tot  annis  et  tarnen 
non  possum  apprehtendere.  Omnes  manemus  discipLuli.  Vivente  C[arne, 
mundo,  SatLana  manemus  milites,  qui  simt  in  acie  posLiti  vuhierari  et 
cadere,  non  perfecti  erimus.  'Apud' :  Non  veUs  agere  nobiscum  secundum 
legem;  non  admitto  disput[ationem  legis.    Si  peccavi,  factum.    Si  bonus, 

15  laudetur  dominus  deus  bonis  operibus,  quae  per  me  fecit.     PubUcanus: 

'Propicius';  dLcus  ba  bet).    Si  vero  invenit  te  extra  gi-atiae  amplitudinemauM8,i3 

2  e§]  et       iioii  ohen        3  exerceant  oben        4  moveant  o         8  telaim  u         9  Regnum 
c  aui  ^Lataii  zu   13  'Apud  te  propiciatio'  r 

DrJ  vita  Sit  deformata  peccatis.  Ad  hunc  modum  Diabolus  quoque  in  lege 
et  operibus  non  potest  vlnci.  Sic  enim  tum  leges,  tum  opera  tractat, 
ut  ceu  per  aranei  telam  peiTumpat  salva  sua  potentia.    Sed  tum  vincitur, 

■M  cum  doctrina  fidel  et  hie  locus  urgetur,  quod  Christum  et  rationem  iusti- 
ficatinnis  Papistae  non  amiserint  solum,  sed  etiam  foedis  dogmatibus 
deformaverint  et  obruerint.  Hoc  caput  cum  petitm-,  vertere  terga  cogun- 
tur  tum  Papa  tum  Satan.  Nihil  enim  habent,  quo  se  tueri  possint,  si 
doctrina  convincatur,   quod  falsa  sit.     Hunc  igitur  principalem  locum 

2^  date  operam  ut  diligenter  agnitum  et  flrmiter  fundatum  habeatis. 
Nee  qiiisquam  vestrum  ita  sit  arrogans,  ut  existimet  se  hanc  divinam 
sapientiam  plene  hausisse.  Nam  dum  Satan  et  mundus,  item  nostra  ratio 
valent,  nunquam  erimus  in  hac  cognitione  perfecti  et,  quia  sicut  milites 
in  acie  collocati  sumus,  quotidie  pericula  obiicientur,  in  quibus  omnibus 

30  Stare  non  est  humanae  aut  virtutis  aut  sapientiae. 

Summa  igitur  est  huius  versiculi:  Quoniam  apud  te  propiciatio  est, 
quod  concludit  Deum  non  velle  nobiscum  agere  secundum  legem,  ut  nos 
vicissim  cum  Deo  non  agamus  secimdum  legem,  sed  dicamus  cum  publi- 
cano:  'Domine,  propicius  esto  mihi  peccatori'.     Qui  extra  haec  gratiae  aut.  is,  is 

35  septa  progrediuntiu-  et  relicta  hac  amplitudine  gratiae  de  lege  disputare 
volvmt,    quod  haec  fecerint,  illa  non  fecerint,   hi  quanto  progrediuntur 

19  telum  APS  34  gratiae  fehlt  S 

Sut^ctä  ffisertc.   XL,  3  23 


354  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  130, 4) 

Hs]et  disputat  de  lege:  Sic  fecü'  — .  non*;  tum  es  iam  in  inferno;  fac,  q^uid- 
quid  velis,  es  damnatus.  Non  fLrustra  admoneo.  Ego  las  curfl  ExempLlum 
S^ancti  BeiLnliardi,  AugLUstini.  [^i-  203»]  Quando  orat  Bernardus,  quaudo 
apud  se  in  fide,  est  pulch[er  doctor.  Omnia  fcftreibt  Christo  t)eim,  lobt 
et  julobt  ben  man.  Si  disputat,  tunc  plane  Maho[met,  T^urca,  ludeus. 
Ita  submergitur  in  disp^utatione  legali.  Et  laudat  monachatum.  Et 
facit  AbLrahamum,  quasi  frater  esset  DLomini  abbatis.  Vide  omnes 
Doctores,  quantumciinque  Sancti  et  raagni,  quando  veniunt  in  dispLU- 
tationom  legis,  amittunt  Ohristum.  Sie  statim  cadit  aliquis;  quando 
te  bringt  in  campuin  legis,  I)aben  iviv  ucvloien.  Sed  in  canipo  paradisi 
r^egnat  gLratia  et  ftojjcn*  Semen  mulieris.  'Apud',  ba§  ijt  iustitia,  liberatio, 
redemptio,  i'ac  totum  in  regLUO  dei  et  Ecclesia. 

'Ut  timearis' :  Hoc  addidit  ad  illustraudaui  suam  sententiam  ad 
auferendam  quandara  Antith[esin  couLScientiae.  Propiciatio  tf)Ut^  gor, 
hoc  scio  per  experientiam.    O  mol  fjaftli  getf)an,  quod  omnia  ad  te  acce- 

zu  3  ff'.  Itidltium  de  patrilius  r  11  mulieris  iUier  (serpentis)       ift  fehlt 

')    Worte  des  Menschen.  ')  Des  Teufels.  ')  =  stoßen  auf,  finden. 


Dr]iongius,  tanto  altius  demerguntur  in  inleiuum.  Non  frustra  hoc  moneo, 
Video,  quid  acciderit  optimo  viro  Bernharde.  Eum  si  diligenter  excutias, 
invenies  esse  duplieem.  Quando  enim  est  apud  sc  in  üde,  tunc  pidcherrime 
docet  Chri.stum,  praedicat  eius  beneticia,  acccndit  animos  ad  amplccten- 
dum  Christum,  hie  niliil  spirat  nisi  rosas  et  mella.  Kursus  cum  disputat  »^ 
ex  lege  aut  de  lege,  tunc  non  aliter  disputat  quam  Turca  aut  Iiulaeus  ali- 
quis, qui  Christum  aut  nescit,  aut  negat.  Legat  eius  disputationes  quis- 
quis  volet  de  vita  monastica,  de  obedientia  erga  Abbates  etc.,  et  videbit 
me  verum  dieere.i  Idem  aliis  Doctoribus  omnibus  usu  venit.  Quando 
sunt  secum  extra  disputationes,  pure  docent  Christum:  cum  autem  in  » 
campum  legis  progrcdiuutur,  sie  disputant,  quasi  nuUus  us(juam  esset 
Christus,  qui  instituisset,  imo  qui  suo  sanguine  remissionem  peccatorum 
emisset.  Idem  nos  quoque  experimur,  cum  in  legalia  et  traditiones  inci- 
dimus.  Ergo  in  illo  Paradyso  seu  codo  gratiae  consisteudum  est  et  nus- 
quam  progrediendum  alio,  ut  maneamus  in  hae  simplioi  eonfessione  cum  »o 
Davide:  Apud  te  propiciatio  est. 

Scd  cur  addit:  ut  timearis  t  Nam  sie  reddenda  est  altera  pars  huius 
versiculi.  Nimirum,  ut  ostendat  nobis,  contra  quos  pugnet,  et  ut  magis 
illustrct  sententiam  addita  Antithesi,  quasi  dicat:  Experientia  didici, 
cui  apud  te  sit  propiciatio  et  cur  tu  hunc  titulum  tibi  vendices,  quod  sis   k 

17  seeidat  S  'iO  hie  hu  mella  fehlt  S  'J.'i  cum  autem]  Oeinde  cum  6' 

')  X.  B.  Lib.  dt  l'raecepto  et  Ihnritns.,  c.  IX.:  Migne  ISi,87H. 


In  XV  Pealmus  graduuin.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  130,4)  355 

Mslpisti.  Älioqui  nemo  veniret  ad  veram  pietatem,  cultum,  timorem.  Aperi 
oculos  et  vide.  Ubi  illa  doctrina  deest,  maior  pars  incedit  in  mera  prae- 
sumptione.  In  Monachis,  praesertini  iBarfiiffev,  Incredibilis  praesumptio 
et  nulla  elo[quentia  enan-abiLÜs ;    tanta    «equitur,    quia   gl)en    in  lege, 

s   quia  natura  legis  —  EoLmanis,  Gal[ati8  —  est,  quod  facit  carnem  glorian- 
tem  et  supcrbam,  Eo.  2.:  'habes  gloriam'.    ®u  !an§  gar,  nemo  tan  für  äiöm.s.n 
bir  auö^  fomen;  q[uidquid  deus  comminatur,  in  alios  transferunt  etc. 
Pauci,  qui  desperant,  quibus  potest  Ijelffen,  quia  werben  fro,  ut  re^mis- 
siouem  pec[catorum  Ijoren;  sed  qui  ()a(tcn  iustitiam  legis,  contemptor  dei, 

10  praefractus,  indomitus.  Ut  iam  in  PapLatu:  Si  t)unbcrt  tauj[enb  DLOctores 
MLartini,  PhÜLippi  clamarent;  si  sint  convicti.-  Christus  ob  ocluIos 
PhaLrisaeorum  fecit  miraLCula,  ba^  bie  jeulen  erjd)LÜtterten,  sed  sicut 
Marpesia  rupes^,  quia  non  intel^ligunt  propiciationem  esse  iustitiam. 
Idee  omnes  iusticiarii  duplices  peccatLores,  prae  publ[icanis,  meretricibus 

i»  piaecedunt,  quia  possum  ei  persuadere,  quod  non  bona.    Si  CaiphLae  dico 

4  enarribai.  über  Sequilar  steht  securitas  zu  6  Ro.  2.  r  7  transferunt  o 

zu  14  lustificiarii  diipliees  peccatores  r 

')  =  dir  romm.  ')  Erff.  frustra  esset.  ')  =  Parischer  Marmor. 

Dr]  misericors  et  ignoscens.  Quia  enim  omnia  colligis  in  gratuitam  misera- 
tionem  et  nihil  relinquis  meritis  et  operibus  humanis,  ideo  timeris.  Quod 
si  non  essent  omnia  posita  in  misericordia  tua  et  nos  nostris  viribus  posse- 
mus  peecata  tollere,  nemo  timeret  te,  sed  totus  [Sg.  h]  mundus  süperbe 

20  te  coatemneret.  Hoc  enim  quotidiana  experientia  testatur,  quod,  ubicun- 
que  haec  cognitio  misericordiae  Dei  non  est,  ibi  homines  ambulant  in 
praesumptione  suorum  meritorum.  Intuere  Monachum,  praesertim  autem 
Minoritam,  quod  genus  ob  istam  superbiam  semper  maxime  odi;  is, 
quia  habet  regulam  et  legem,  ad  quam  vivat,  sine  omni  vero  Dei  timore 

j5  eät  et  in  summa  securitate  ambulat.  Paucissimi  sunt,  qui  veniunt  in 
cognitionem  peccati  et  qui  desperationem  sentiimt.  Nam  qui  sentiunt 
desperationem,  libentissime  admittimt,  quod  apud  Deum  sit  propiciatio. 
Isti  autem  etiam  ferro  et  igni  doctrinam  de  propiciatione  persequuntur. 
Sic  enim  solet  lex,  facit  praesumptuosos,  superbos  ac  contemptores  gratiae, 

30  sicut  Paulus  egregie  ostendit  in  ludaeis,  Eom.  II.:  'ludaeus  appellaris  SHöm.  2,  it 
et  niteris  lege  et  gloriaris  de  Deo'  etc.     Qui  tales  sunt,  non  autoritate 
Apostolorum,  non  Christi  miraculis  excitantis  mortuos  moventur,  sed 
tanquam  saxa  stant  immobiles.    Neque  enim  intelligunt  propiciationem 
in  ista  securitate,  sed  etiam  persequuntur.    Dupliciter  igitur  peccant  tales 

35  prae   pubücanis,   et  recte   dicit  Christus:   'Meretrices   et  publicani  vosgHatt^.2i,si 
praecedent  in  regno  coelorum'.     His  enim  facile  persuadetur,  quod  sint 
peccatores  et  quod  opus  habeant  gratuita  condonatione.    Contra  Annas, 

23* 


356  In  XV  Psalmos  graduum.   1032,33.    [1540.]   (Ps.  130,4) 

Hs]et  Han^nae,  rident,  habent  me  pro  stulto,  heretico.  quod  eos  docero  volo. 
Fecit  bene  deus  tarn  tristibLiis  quam  seciiris,  quod  all  bing  äu  jeinen  ^enbcn 
genomen,  quod  institia  sit  secundum  suam  misericordiam.  Si  left  bei) 
mir  bleiben,  quod  iustus  lege,  tum  vel  de.'spero  [S^f.  203'']  vel  praesumo; 
W.91, i4f|. si  1.,  invenio  diab^olum,  si  2.,  centum.  Ideo  dieit  deus:  video,  quod  non  i 
potestis  vos  timidi  et  praesumentes  continere,  ideo  it)il  ic^§  ju  mir  nfjemen. 
bene,  ut  sit  diseipLÜna,  ne  aperte  fiant.  Sed  bcii  anber:  ruff  mid)  an  et 
crede  in  filium.  Et  tum  pacem  et  contra  praesump[tionem ;  Ut  dicat 
Monachus:  non  ad  caelum  propter  legem,  et  prineeps  propter  suum 
bonum  regimen.  Sae  ift  jeev  gut;  plaoet,  üa^  bu  e«  5u  bir  genomen,  quia  lo 
vel  desperatio  sequitur  vel  praesumptio,  postquam  sensi  non  impleri 
siuMB,  18  legem,  vel  praesumo  me  angLelum.  PhaLrisaeus  'ieiunat  bis'  etc.,  is 
Sanctus !  Si  ibi  in  niortario  contuderis,  non  recedet :  @t),  bleib  f rom ! 
bleibt  auff  jeim  capite,  lefttert,  blij:et.  Ideo  bene,  quod  iustitia  ft^e  in  tua 
mlseiicordia   ignoscente   et   tolerante,   ut   maneas  deus,   alias   amitteres   u 


1  (Heroidi)  Uan^uae  2  deus  o  .5  deus  o  zu  5  Ps.  91.  r  Ö  comiuere  o 

11  postqnam  mit  Strick  zu  desperatio  gezogen  14  ft^e(t) 


DrjCayphas  et  alii  Pharisaei,  cum  ha«c  audiunt,  rident  nee  possunt  ferre, 
ut  a  quoquam  doceantur. 

Quod  autem  ad  utrosque  attinet,  iustissime  decrevit  Deus  iusticiam 
aestimandam  esse  non  secundum  opera  nostra,  sed  simpliciter  secundum 
misericordiam  et  remissionem  peccatorum.  Quia  si  iusticia  esset  ex  so 
operibus  aut  lege,  necesse  esset  aut  desperationem  sequi  ex  lege  non 
sancte  servata,  aut  praesuniptionem,  si  servata  esset.  In  desperatione 
autem  timor  maior  est,  quam  debeat  esse.  In  praesumptione  plane 
nullus  timor  est.  Media  igitur  via  est,  quod  Deus  omnia  condudit  in 
misericordiam.  Non  quidem  tollit  legem,  nam  haec  vita  sine  lege  non  » 
potest  consistere.  Qnae  enim  Keipublicae  forma  t'utnra  esset,  si  caedes, 
adulteria,  iurta  impune  admitterentur  *  Deindc  oportet  etiam  piorum 
exercitia  et  opera  verbo  Dei  regi.  Ad  hunc  usum  relinquit  Deus  legem 
et  accipit  eam  pro  obedieutia  in  iis,  ([ui  crcdunt.  Sed  (niod  ad  ipsum 
peccatum  attinet,  iubet,  ut  posita  omni  fiducia  legis  tantum  speromus  m 
in  misericordiam,  quam  in  Christo  lesu  pro  peccatis  passo  ostendit  Deus. 
Ita  tollitur  praesumptio  et  rolinquitur  timor.  non  qualis  in  desperatis 
est,  sed  qualem  invenias  apud  recte  institutos  liberos  erga  patreni.  Ergo 
nullus  Monachus  salvabitur  propter  regulam  et  duram  vitam.  Ego  etiam 
non  salvabor  ideo,  quod  cum  summa  flde  et  studio  Christum  praedico.  » 
Non  salvatur  Prineeps,  quia  dili^enter  praeest  suis  et  defendit  suos.  Ac 
de  Monacho  facile  probaveris  huc  venmi  esse,  nam  totum  vitae  genus  est 
sine  verbo  Dei.    Sed  docere  Ecelesias,  gubernare  Respublicas  sunt  quidem 


In  XV  Psalmos  giaduum.    1532/33.    [1540.]    (l's.  130,4)  357 

Hs]  divinitatem,  uon  estimareris  flocci.  SSarfLÜßer,  öie  las  rogare:  §cvr, 
quomodo  placet!  tot  annis  sie  vixi!  dabis  regLiium.  Sic  incedit:  Tot 
missas!  Psalteiia!  quomodo  placet?  So  habui  laqueum  in  coUo.  Si 
amittitur  deus  et  flngitur  novus,  qui  sedet  in  throno  et  cogitet,  quod 

5  5öürf[üi3ev  cog[itat.  NoD.  Ergo  sequitur  ex  legis  iustitia  aliud  nihil  quam 
Vera  idolatria;  et  per  se  est  idolatria  iustitia  operum,  quia  fictio  est  ali- 
eui  dei,  quae  aliud  nihil  facit,  quam  quod  adorem  meipsum,  quia  SSar^ 
fLÜfecv,  operista  quicunque:  Ego  praedicavi,  passus  multa.  Quid?  — 
sum  idolatra,  nie  cum  meis  operib[us  adoro,  quia  puto  deum  respicere 

10  ea.  lila  iniaginatio  mea  est  idolum  cordis  mei.  Ergo  Operator  est  ido- 
latra, quia  tollit  deum  et  deus  amittit  suam  divinitatem.  Cum  igitur 
aliter  non  possit  fieri,  quam  quod  ex  operib[US  amittit  deus  suam  cultu- 
ram,  nonieu,  timorem,  maiestatem,  melius,  ut  dicat  deus:  ^d)  IDtl  @ott 
bleiben,  ^äj  toil  geliebet,  geef)ret,  gefurd)tet  jein;  Et  dicam:  gratis  debetis 

IS  iustificari,  ut  uon  contemnatis  nie  et  superbiatis.  Simpliciter  deus  decre- 
vit:  nisi  stet  doctrina  reLmissionis  pec[catorum,  gratiae,  propiciationis, 


zu  5  Iustitia  opeium  r  10  cordis  o  11112  igitur  aliter  o  12  non  (aliter) 

possit  fieri  0        deus  o  13  deus  o         16  unter  re[nQissionis  steht  regni        pec[catoruin  o 


'^»"]  sanctissima  et  summa  opera,  sed  tarnen  sunt  opera  legis,  quae  per  se  aut 
desperationem  aut  praesumptionem  pariunt.  Igitur  etiam  stantibus  his 
operibus  non  contingit  salus  nisi  per  id,  quod  apud  Deum  propiciatio  est, 

■•"'  ut  timeatur. 

Eecte  igitur  'conclusit  Deus  omnia  sub  peccatum,  ut  omnium  mise-  mm.  u,  33 
reatur'.     Nam  si  aliquid  relinquas  humanae  naturae,  quo  Deum  possit 
demereri,  nemo  timebit  nee  eolet  Deum,  sed  venient  ad  Deum  omnes 
sicut  Monachi  afferentes  ieiimia,  orationes,  obedientiam  et  similia.     Sed 

35  hoc  modo  amittitur  Deus  et  loco  Dei  coUtur  Idolum  cordis.  Nam  dum 
cogitat  Monaehus  Deo  placere  funem,  quo  rectius  ex  arbore  penderet, 
quam  einctus  est,  äum  cogitat  placere  Deo  alias  traditionum  observa- 
tiones,  nonne  a  vero  Deo  discedit  et  cogitationes  cordis  sui  in  Dei  locum 
collocat,  dum  sentit  Deum  idem  cogitare,  quod  ipse  cogitat?     Sequitur 

äo  igitur  ex  iusticia  legis  vera  idololatria,  quae  fingit  alium  Deum  et  verum 
amittit.  Nam  verus  Deus  est  propiciatio  per  Christum.  Operarii  autem 
volimt  opera  sua  esse  propiciatoria.  Deus  igitur  abiicit  opera  omnia  et 
nudam  misericordiam  suam  proponit,  ut  sciücet  timeatur,  ut  non  contem- 
natur  a  praesumptuosis  omni  causa  praesumptionis  sublata. 

'*  Discamus  igitur  ex  hoc  versiculo  haue  maximam,  quod,  cum  doctrina 

remissionis  peccatorum,  gratiae  seu  propiciationis  amissa  est,  necessario 


30  verum  Deum  iS 


358  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1510.^   (Ps.  ia0,4) 

Hsjtunc  regnat  idolatria,  quia  'apud  te'.  [«1. 204»]  'Timere  deuiii'  quidt 
colere,  a^oscere,  habere,  revereri  deum,  praesumere  de  deo.  hoc  ablato 
nihil  habes  de  deo.  Meam  experientiam  libenter  volo  allegare.  Est 
res  Vera;  non  tantum  verbo,  .sed  facto  pos.sum  docere,  quod  nulla  salus, 
nee  ex  summis  operib[US  legis,  quam  vel  desperatio,  quae  rarior,  vel  prae- 
sumptio,  quae  commimior,  quia  natura  diaboli:  non  possunt  iustiLtiarii 
omittere,  quin  praesumant  sanctis  operibLUs,  impleta  lege.  Num  non 
facienda  opera  ?  ^a,  getroft.  ^d)  loil  eud)  einen  partem  lajjen :  ut  guber- 
netis  Ecclesiam,  detis  Sacra^menta,  eonsolemini  pauperes  et  causas 
iudicetis.  Vos  patres  faLmilias  t^ut  nur  getroft  etc.;  sed  quia  non  rein  et 
satisfacit,  dctrunco  iustitiae  vestrae  caput  et  dico:  per  gratiam  debetis 
L «ot.  7, 17  fiiiij  per  opera  servi.  'Servite  mihi  unusq[uisque  in  vocaLtione  sua',  sed 
per  gratiam  debetis  esse  filii,  heredes.  Et  tum  recte  adoramus  deum  et 
servimus  ei.  Timor,  cultus,  dilectio,  reverentia,  agnitio,  Imo  habere 
deum  non  stat  et  impossibilis  combinatio,  esse  iustum  ex  lege  et  habere 
deum.  Tiraere  et  colere  deum  et  velle  iustum  ex  lege,  plus  pugnantia 
sunt  quam  ignis  et  aqua,  diabLolus  et  deus.    Et  tamen  servanda  lex,  fa- 


6  iustittiarii  o  17  eout  o 


ür]sequitur,  ut  Idololatria  regnet.  Nam  sublata  gratia  etiam  timorem  Dei 
toUi,  Propheta  dicit.  Quid  autem  est  timere  Deum  aliud  quam  colere  et 
venerari  Deum?  Item  agnoscere,  quod  sit  beneficus,  et  ideo  ei  obediret  m 
Hunc  Deum  amisi  ego,  cum  essem  Monachus  et  ambularem  in  fiducia 
iusticiae  meae.  Nam  facto  et  verbo  probare  possum  ex  perfectissiraa 
iusticia  legis  nihil  aliud  jwsse  sequi  quam  aut  dcsperationcm,  quae  est 
rarior,  aut  praesumptionem,  quae  est  communior.  Natura  enim  et  dia- 
bolus  non  possunt  cavere,  quin  praesumant.  u 

Quid  igitur,  inquies,  an  non  facienda  lex  est?  an  non  simt  facienda 
bona  opera?  Profecto  facienda  sunt.  Nam  ideo  Ecclesiam  habet  Deus 
in  mundo,  Ideo  Respublicas  et  Oeconomiam  instituit,  ut  nusquam  de- 
esset  occasio  recte  operandi.  Sed  quis  est,  etiam  cum  haoc  facit  studio- 
sisBime,  qui  non  videat,  quantum  adlmc  relinquat\ir  immundiciei,  prae-  so 
sertim  si  facta  sua  doducat  in  conspectum  Dei  ?  Ergo  caput  negocii  totius 
relinquitur  soll  misericordiae,  quam  sola  fide  in  Christum  apprehendi- 
8ttf.  17, lu  mus.  Et  qui  per  opera  sumus  'servi  inutiles',  per  gratiam,  quae  in  Christo 
3e>.  1,  «exhibita  est,  'constituimur  filii',  loan.  1.      Sic  verus  timor  Dei.  verus 

cultus,  reverentia  vera,  inio  agnitio  Dei  vera  sola  misericordia  uititur.  jj 
quod   per  Christum  confldimus  Deum  esse  propicium.     Cum  hoc  cultu 
Dei  plus  pugnant  desperatio  et  praesumptio,  quam  aqua  et  ignis  inter 
se  pugnant.      Quia   autoni  lex  aut  ad  desperationcm  aut   praesumptio- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (i's.  130,  4)  359 

Hr]  cienda  opera.  Servus  ero  dei,  I[eKu  ChLristi  Apostolus,  doctor,  Pastor, 
Ancilla,  minister,  sed  haec  est  iustitia  operum,  per  haec  opera  non  sum 
heres,  fllius,  inemb[runi  regLni  dei,  .sed  per  propiciationem.  Po.stea  lex 
dieit:  lam  factus  filius,  debes  obedLire  parenti;  si  iubet  Ire  agricolatum, 

5  fac.  sed  non  ex  opere  serviculi  factus  filius,  sed  per  gratiam,  re[missionem 
pec[Catonim,  adoptionem,  propiciationem.  Ubi  non  est  propiciatio,  ibi 
nuUus  deus,  sed  manet  simpliciter  idolatria.  Iustitia  operum  est  verissi- 
ma  et  per  se  idolatria,  et  staute  natura  leg[is  non  potest  aliter  nisi  acce- 
deute  gratia.    Pap[atus,  Mah[ometisraus,  monachatus,  Novissimus  here- 

10  tis^mus  est  idolatria,  CingLÜus,  OecoLlampadius.  Et  omnes,  qui  hie  sumus  et 
non  intel[ligimus  hanc  propitiationem,  damnat,  quia  non  sumus  sine  prae- 
sumptione.  Ideo  non  disputo  de  operib[US.  Sed  haec  ars  principalis 
Christianorum,  scire,  quod  apud  eum  n  aneat  propiciatio,  et  proveniet 
in  o^rbem  terLrarum,  tum  .se  ideo  mauere   [SSt.  204'']  deum,  si  credamus 

ij  eum  redimentem,  propiciantem.     ®a§  tft  Ilocus  cap[italis,  ba^  ift  'semeni-^'iolfs.is 


2  Ancilla  mit  Strich  zu  ero  2.  1  gezoyen  9  Novissimus]  No — smus  12  ars  o 

13  maneat]  teneat  [Verschreibung] 

iJr]  nem  inclinat,  ideo  recte  concluditur  per  legem  neque  iusticiam  nee  verum 

Dei  cultum  existere,  et  tarnen  servandus  estDecalogus.  'Qui  enim  praeest,  Som  12,8 
praesit  in  solicitudine' ;  qui  est  subditus,  pareat.    Hie  sunt  dissimilimae 
inter  se  conditiones  et  personae  Principis,  Doctoris,   ministri,   Senatoris, 

20  civis,  servi,  ancillae,  patris,  matris,  filii  etc.  Debent  autem  singuli  in 
suo  gcnere  obedientiam  Deo,  ut  summo  studio  faciant,  quantum  possunt. 
Sed  qiiia  legis  opera  haec  sunt,  -per  ea  tantum  servi  sumus  et  accipimus 
promissam  mercedem  ex  pacto.  Per  propiciationem  autem  seu  gratiam 
constituimur  fllii  et  haeredes  regni  Dei.     Opera  igitur,  quae  sequuntur, 

25  non  faciunt  haeredes  aut  filios,  sed  fiimt  ab  haeredibus  et  filiis  ad  gra- 
tiarum  actionem  et  testandam  obedientiam. 

Quare  commendo  vobis  has  consequentias,  quod,  ubi  propiciatio  non 
est,  ibi  nullus  est  Deus,  Item  ubi  Deus  non  est,  ibi  non  est  propiciatio, 
Item  ubi  propiciatio  non  est,  ibi  non  est  timor  aut  cultus  Dei,  sed  manet 

30  idololatria  et  iusticia  operum .  Haec  stante  lege  et  natura  non  possunt  aliter 
se  habere.  Ergo  Papatus.  Mahometismus,  ludaismus,  Monachismus 
et  quicquid  simile  est,  quod  propiciationem  non  intelligit  aut  credit, 
simpliciter  est  coram  Deo  idololataria,  etiam  si  specie  videatur 
eximium  esse,  quia  extra  propiciatorium  non  est  timor  Dei,  sed  prae- 

3b  sumptio. 

Christiana  igitur  doctrina  non  negat  aut  damnat  opera  bona,  siciit 
impudenter  adversarii  nostri  nos  calumniantur  apud  imperitos,  sed  docet 
Deum   non   velle  observare  iniquitates,  hoc  autem   velle   ,ut   credamus 


360  In  XV  Psalmos  graduum.    1582/33.    [1540.]    (Ps.  130,4.5) 

Hs] contereus'  etc.  Quando  non  pufinaiiiu.s  cum  deo  de  lefie,  opLeiibu.s,  iusti- 
tia,  sed  positis  aimis  praesiiuip[tioni.'<  habeimis  eum,  propiciante  deo, 
per  dLominum  nostrum,  ba  werben  fllü  dei  aus.  lam  veniunt  expLerien- 
tiae  et  exhortationes. 

V  5  'Sustiuui':  @5  ift  jeev  Dbel  biftinguiiLt.  Est  unus  de  nobilis^simis  et  » 
pulchLerrimis,  ttjerb',  ut  proprietatem  et  distinctionem.  Praecise  contra 
psalmiim  et  perditio  psalmi  et  sententiae:  'Apiid  te  propiciatio,  ut 
timcLaris',  i.  e.  ut  maneas  deus,  scio  te  remittere  mihi,  et  mancs.  Si  non, 
amisi  te  deum  verum.  Non  descendit  ad  opera,  sed  manet  in  isto  art^i- 
culo;  non  dicit,  quid  velit  facere.  lo 

'Expecto  dominum  et  expectat  auima  mea'.  Verbose  dicit  et  otiosa 
videntur  verba;  sed  non,  quia  urgeLt  vehementiam  orationis  et  exlior^ta- 
tionis.   'Idee  ijax-  auff  ©loW  ^t  fe^  »riein  troft  auff  dLeum'.   ^ae  ift  exem- 

zu  5  'Propter''  r  zn  11  Tex[tus  r 

')  =  icert.  ')  ^  lutrre  ich.  ")  Ekg.  'legem',  Vulgatatext  in  Vers  4,  oben 

S.348.     Wie  Luther  den  Text  anders  iciedergibt  ('ut  timearis',  vgl.  schon   Unsre  Ausg. 
Bd.  4,  419,  2lff.)  und  Vers  4  und  5  anders   teilt,  s.  hier  unten   im  Druck  Z.  29  und  31. 

Drjseu  fidamus  mieericordiae,  quia  apud  eum  est  propiciatio,  ut  timeatur 
et  maneat  Deus  noster.  Quicunque  igitur  credunt  Deum  esse  ipnos-  is 
centem  et  propter  Christum  remittere  peccata,  hi  verum  et  rationalem 
cultum  Deo  praestant,  non  litijjant  cum  Deo  de  lege,  operibus  et  iusticia, 
sed  posita  omni  propria  fiducia  reverentur  eum  ob  propiciationem  et  sie 
con.stituuntur  filii.  qui  accipiunt  Spiritum  sanctum  et  legem  vere  inci- 
piunt  facere.  Huius  doctrinae  iam  experientiae  et  exhortationes  sequentur.  *o 

V.6V.    Sustinui    te,    Domine,    Sustinuit    anima    mea.    In    verbo 

eins  speravit  anima  mea. 
Non  possum  non  valde  accusare  Interpretern,  quisquis  fuit,  quod 
tam  negligenter  reddidit.  Quanquam  hi  errores  istis  debentur,  qui  in 
Graecam  linguani  hunc  librnm  transtulerunt.*  In  superiore  versu  plane  »i 
contrariam  sententiam  reddidit  et  etiam  coufudit  versum.  Nam  quod  fecit : 
Propter  legem  tuam  sustinui  te.  Domine,  neque  sensum  aliquem  habet 
et  ad  hunc  versum  proprie  pertinet.  Sic  enini  debent  collocari  versus: 
n.i         Apud   te  propiciatio  est,  ut  timearis    (id   est,  ut  maneas  Deus  et 

c^laris;  Qui  enini  Deum  non  agnoscunt,  quod  sit  apud  eum  propiciatio,   so 
«.»plane  Ignorant  Deum  nee  possunt  eum  recte  colere).    Expecto  Dominum, 
erpectat  anima  mea,  expecto  in  verbo  eins. 

Satis  verbosus  versiculus,  sed  minime  ociosus  est,  pertinet  enini  ad 
augcndam  et  quasi  inspirandam  orationem  et  exhortatioueni.     rrimum 

')  Irrtum  Dietrichs.    Septuayinta  Vers  4:  fvtKtv  loO  iv6fiaxö{  oov. 


In  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.]    (Ps.  130, 5j  361 

Hsjplum  istius  doctLi'inae.  Supia  clamavit  et  oravit;  audivit.i  lam  auUitu.s, 
habet  timorem  dei,  venit  in  coiiLspectum  dei,  apprehendit  emn.  ®a 
bei}  Uieibcn  et  uunqiuun  bo  üon  laffen;  rair  Ijaben  in^  eigLtiffen  bet)  bem 
ved)ten  ort :  Est  piopiciatio,  misit  I'iliiini,  uon  vnlt  iustitiani  nostiam,  mundi. 
i  Ergo  didici  et  f)ab  illum  artLiculum.  'Sas  l^eift  'expLectare'  et  'speraie 
dominum'.  In  effectu  sunt  ein  ®ing  'exp[ectaie'  et  'speLrare'.  Ista  dicta 
ad  urgendam  orationem,  v^ult  vehemen.s  esse,  tt)iB  im  iool  ein  bilben. 
9fu  tt)il  ic^  ha  bet)  bleiben;  et  :^od)ftev  tvoft:  speratre  in  dominum  et  expLec- 
tare  eum.    Quare  sie  urgeti    Ideo:  ®5  ift  balb  gefd)[et)en,  quod  in  DisLpu- 

w  tationes  geret^,  tam  privati[m  quam  pubLÜce.  Quid  milii  cum  Sch[wer- 
meris?  —  cum  essemus  in  opt[imo  cursu  et  puris^sime  doceremus  istum 
artLiculum,  fielen  brein  SchLwermeri  et  tueren  baiuon  !omen  per  dispLU- 
tationes,  Si  non  tam  dUigLcnter.  Post  nos  manebit  artLiculus  invictus 
doceudo;  sed  disputaudo.     Quando  disputatur,  tum  prophanascit  animus 

16  [331.205»]  argumentis  et  amittit  EuanLgelium;  cum  diaLbolus    non  posset  >■  a«o|c  3,  s 


4  nostram]  =  9/70  DisLputationes  c  aus  ps 

»)  Erg.  dens.  »)  =  ihn.  »)  =  gerät. 

Dr]enim  proposuit  se  tanquam  exemplum  eins  doctrinae,  quam  cupit  in 
Ecclesia  conservari,  et  oravit  pro  exauditione.  Deinde  apprehensa  pro- 
piciatione  sensit  se  esse  exauditum.  lam  igitur  adhortationem  addit, 
qua  se  excitat,  ut  in  liac  gratiae  cognitione  perseveret  neque  imquam  se 

20  in  aliud  doctrinae  genus  sinat  abduci,  quasi  dicat:  Scio  apud  Deum 
esse  propiciationem,  hiinc  principalem  articulum  aliquatenus  didici.  Nunc 
hoc  faciendum  est,  ut  expectem  (significat  autem  expectare  idem  quod 
sperare),  ut  perdurem  in  hac  cognitione,  ut  summum  solatium  habeam 
in  propiciatione,  quam  sensi  apud  Deum  esse,  et  perpetuo  hanc  spem 

«5  propiciationis  retineam. 

Ostendit  autem  Propheta  hoc  in  loco,  quam  facüe  animi  ab  hac 
cognitione  abducantur  in  disputationes  sive  publice  sive  privatim.  Nos 
cum  essemus  in  pulcherrimo  cursii  propagandae  doctrinae  sanae,  primo 
impediebamur  a  seditiosis  hominibus,  postea  ab  iis,  qui  Sacramentum 

30  Corporis  et  Sanguinis  Christi  profanabant,  tandem  ab  Anabaptistis 
quoque.  Cum  his  dum  digladiamur,  pene  effugit  nos  huius  loci  diligentior 
tractatio.  Idem  periculum  posteros  quoque  manebit.  Neque  enim 
docendo,  sed  disputaudo  amittitur  veritas.  Hoc  enim  malum  disputa- 
tiones secum  afferunt,  quod  animi  quasi  profanantiir  et  rixis  occupati, 

35    quae  praecipua  sunt,  negligunt.      Sic  Eva  in  paradyso,  cum  retineret 

praeceptum  Domini,  pulchre  stabat.   Vocatur  igitur  a  serjjcnte  in  alienam  1.  ajioics.s 


31  digladiadiainur  A 


362  In  XV  I'balmoB  graduum.    1532/3;i.   [1540.]   (Ps.  130, 5) 

Hs)  vinceie,  vocavit  evani  in  alienam  dispLutationem.  Sic  nobiscum  facit. 
(5v  mad)t  jid)  ntdit  crju,  quando  sumus  in  artLiculo;  sed  quando  non 
potest  vincere  iu  directuin,  iucipit  di.spLutari'.  ;^unb  burt  ein  .speetLaculum 
on  i-t  macfjt  mid)  ^um  maul  äffen,  tum  volo  disp^utare  et  vid)ten  fd)Iid)tcn 
fad)[en'  et  tom  ab  artiieulo;  gulben  in  ber  I)anb-;  ut  '9Jav  dicit'.'  Ideo  s 
bet)alt  ben  J}eubtplats:  iste  artLiculus.  Hoc  indicat  D^avid,  cum  sie  uiget: 
»005  t)atä  muf)e et  anfed)|_tung in  ista  doctLÖna.  Si  mu«  ftom  fein  iLcmissione 
PLCccatonim  et  propLiciatione  divina,  tum  mil  id)  mid)  auff  in  ncrlaffcn 
et  videbLO,  ut  dLOctrina  ista  non  auferatur. 

'Anima':  i.  e.  'fon  f)eitLen.'  Odio  i.  e.  Don  fiLCiäen  feinb:  con.stautia:  lo 
3d)  lüil  mid)  I)alten  an  in  et  oon  f)Lev5en.  Est  Ampliticatio.  ExpLccto 
dominum,  et  expecto  eum  animo.  (£0  jol  mir  fein  jd)er^.  Non,  ut  cras 
disputera,  sed  intensive  servabo,  et  mein  leib  et  leben  fol  auff  in  i^avren. 
V^ult  nobis  per  ista  amplifLicare  inculcationem.  Num  facies  ut  ScliLwer- 
meri,  qui  gloriantur  de  gloria,  gratia  dei  ?  Sed  ipsi  relinqLUunt  verbum  et  15 
seq^uuntur  cogitLationes,  dicunt:  fldes,  spes,  chaLiitas,  patientiam  ser- 
vant;  sed  fac  eas  manCLie,  —  per  quid  ?  cog^itant:  deus  misericors  erit;  — 


10  constanstia  [Schreibfiüchtigkeit] 

')  Sinn;   die    klare  Sache   (des    Ghiuhetus)    iiberflüadgerweisc   nodi    näher   erkUiren 
)  Watuler  -J,  160 :  Gulden  4.  ')  Vgl.  unten  S.  36S  Z.  JS. 


Dr]  disputationem  de  consilio  prohibitorum   fructuum  et  sie  a  verbo  abdu 
citiir.   Porro  Satan  novit  liunc  articulum  iustificationis  ne  quidem  ab  in- 
ferorum  portis  everti  posse.     Quod  igitur  recta  via  non  audet  t.eutare,  so 
-pev  indirectum  (ut  loqunntur)  conficit.     Incipit  disputationes  et  obiicit 
spectacula,  in  quae  cum  intuemur  et  pio  animo  ad  sedandas  turbas  quasi 
arbitri  accnrrimus,  involvimur  ipsi  quoque  negociis  et  paulatim  ab  hoc 
scopo  abducimur.     Pugnandum  quidem  est  contra  haereses,  sed  ita,  ne 
id  solum  agamns  et  huins  loci  obliviscamur.     Hoc  ])ericuhim  ostendit  « 
David,  cum  sie  urget  exemplum.  quasi  dicat:  Magni  laboris  est  in  Lac 
doctrina  manere.     Ego  igitur  hoc  unum  agam,  ut  expectem  Dominum 
et  caveam,  ne  haec  cognitio  mihi  eripiatur. 

Quod  addit:  Expectat  aninui  mea,  Hebraismus  est,  sicut  nos  tJcrma- 
nice  dicimus:  Ex  toto  cordc  exjjectabo.  Est  enim  ampliticatio,  quod  jo 
non  solum  expectaturum  se  dominum  esse  dicit,  sed  addit:  Ex  tot«  corde 
cxpectabo,  ut  significet  ardens  studium  rctiuendae  huius  doctrinac.  S<'d 
praecipue  obscrvandum  est,  quod  addit:  ExjM'cto  vel  spero  in  verbo 
eius.  Papa,  Haeretici,  ludaei  etiam  se  sperare  dicunt,  sed  relinciutmt 
verbura  et  sequuntur  cogitationes  suas.    Haec  est  quidem  spes  nomine,  sj 

IS  lic  Mm  a  vurbu  abducit  ti  W  l'orro  6u  uorit]  Ad  buiic  iiiuduoi  uuvil  Salan  iS 


lu  XV  l'salmos  graduum.    1532,33.      [1540.]   (Ps.  130, 5)  363 

Hsjsed  verbum  VocLationis,  quia  ridetis  ista  extei'Lna  Sac[raraenta,  prae- 
dicationem  vocalem,  Sac[eidotium !  'Sa  tütl  id)  md)t  f)tn;  dicit':  Non  dabo 
me  in  vagas  specul[atione.s.  Dens  deriit  siratiam,  r[eiiiis,sioneru  PLCCca- 
torum,  uon  v^ult  dare  per  speculatiouem :  Ilic  habes  tempLlum  in  Ieru[sa- 
5  lern,  altare,  propiciatorium,  ministros  cirLCumcisos,  eorum  est  verbum 
meum.  In  novo  TLestaraento  habes  Chri.stum  prop[iciatoreni,  habe.s  suos 
mini.stron,  SacLramenta.  Eorum  vox  mea,  Sac^ramenta  ipsorum  mea. 
S)a  weis  tc^  bid)  I)irt.  Non  fa^ciunt  fidem  et  spem  vagarum  cog[itationum. 
Nolo  sperari  in  me  secundum  tuas  cogLitationes,  [SSI.  205'']  Ut  ipsi,  postea 

10  vagantur  in  C[arnem  et  imaginantur  de  deo  extra  verbum,  sine  SacLramen- 
tis,  quae  omnia  exhauserunt.  Tentationem  istam  diab^oli  vidit  PLropheta: 
Intus  (eft  er  einen  nicfjt  l)offen  in  fidem,  etiam  habentem  verbum,  vel 
aufert  verbum  voc[ationis.  SaS  füret  er^  dupliciter  ^te:  qui  habent  ver- 
bum,  SacLramenta,  vocantur  ad  dispiiLtationem  et  cog[itationes  aUas. 

1»  Ut  PapLa  habuit  verbum,  ministerium  verbi,  SacLramenta  et  tamen 
staute  verbo,  SacLramento  rapit  ad  S[anctum  Ia[Cobum,  monasteria.  lam 
cum  habemus  verbum  et  intus  credere  vol^umus,  mittit  SchLwermeros, 
qni  verbum  et  Sac[ramenta  auferunt.  Tanta  sap[ientia  debet  esse  in 
Christianis  ut  artes  diabLoli.    Ideo  tt)tl  ba  bei)  bl[etben,  non  lafjen  n^emen 

üu  ut  Papi^a.    Et  mea  fldes,  propiciatio  jot  \iä)  ridjten  et  btLeiben  an  bem 


9  über  sperari  steht  credi 

')  Erg.  propheta.  ')  führt  er,  der  Prophet,  vor. 

• 

Dr]  sed  re  est  nihil.  Neque  enim  a  vocaU  verbo  discedendum  est,  id  enim  cum 
fit,  quid  potest  certi  de  Deo  retineri?  maxime  cum  Dens  ideo  dederit 
verbum,  ideo  instituerit  ministros  verbi,  Magistratus,  parentes  etc., 
quoriim  vocem  sequi  et  eorum  autoritati  nos  parere  iussit.     Nou  enim 

25  vult  sperari  .secundum  nostras  cogitationes,  sicut  profani  Spiritus  etiam 
nostro  tempore  docebant,  qui  sine  verbo  vocali,  sine  Sacramentis  cum 
Deo  agendum  esse  putabant,  .sed  alligat  nos  ad  verbum,  quod  certis  mi- 
nistris  in  Ecclesia  mandatum  est. 

Signiflcat  autem  Propheta  hie  aUam  tentationem,  quae  eos  obruit, 

M  qui  in  cognitione  misericordiae  retinenda  non  sunt  düigentes.  Hoc  enim 
agit  Satan,  aut  publice  toUit  verbum,  aut  privatim  apud  eos,  qui  habent 
verbum,  hanc  spem  impedit.  Sic  Papa  habuit  verbum,  habuit  Sacra- 
menta  quoque,  et  tamen  staute  verbo  et  Sacramentis  abripi  se  est  passus 
ad  peregrinationes,  regulas,  vota  etc.     Nobis  quid  cum  sectis  acciderit, 

35  iam  ante  commemoravimus.  Quis  autem  pericula  illa  enumeret,  quibus 
animi  privatim  quotidie  solücitantur,  ut  a  verbo  discedant  ad  alias 
opinionas,  quas  .sine  verbo  ratio  sibi  fingit.  Tantae  molis  est,  vitare  has 
Satanae  artes.    Dicit  igitur:  Non  patiar  me  a  verbo  abduci,  .sed  sperabo 


364  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/1533.    [1540.]    (Ps.  130,  5. 6; 

Hs]  verbo,  quod  deus  locutus.  Tum  vicisti  hereLticos  Papae,  qui  retento  vcibo 
iraaginantur  alia,  SchLwermeros,  qui  tollunt  verbum.  3.  tentatio  est 
bie  fd)eiffftLe: 

^'  *         'Anima  mea  ad  dominum  a  custodLia  matLUtina  us^que':  i.  e.  quaudo 
SatLan  nou  potest  vincere  directa  pug[na,  tum  vocat  in  alt«ram  vel    ^■ 
VLult  toUere  fidcm  relicto  verbo  vel  tollere  verbum  relicta  fide.     Si  hie 
maneo  in  r^eeta  via,  ntmpt  er  jein  cvgft  ttjaff en :  diuturuitas,  quod  fatigaudo 
hoLminem  mube  mac^t,  fd)aubLert)afte  tentatio.    Non  1  die,  anno  pugnau- 
dum,  sed  donec  spiritus  in  C[arne.     Multos  deücit   ipsa   fatig^atio.     @v 
f)at  mtve  assid^uitatem  offt  na^enb  brad)t,  treibt  an  fo  uber  mad)tLig,  i« 
Ut  S[eufel  sepe  cesus,  victus  in  acie,  sed  quando  vieit  assiduitate.    Sed 
nos,  quando  semel  vicimus,  cog[itamus:  est  mortuus;  bae  anf)alten,  nad)» 
truden^  genannt.     Sic  Eo[mani  ^^ctores  manserunt.    S^as  ift  improbitas 
öatLanae:  quando  nou  fortitudine  multa,  magnitudine,  vincit  assiduitate 
et  longitudine.     '2}a  jagt  D^avid,  [S8l.  L'06"]  ut  hanc  artem  etiam  discas,   i» 
scilicet : 

'A  ma^tutina':  per  ciiculuni  horLarum  butd^;   quando  hodie  ömb  3 
onfa^e  gu  tvaä)cn,  tum  tag  et  nac^t  usque  iterum  ad  3.    Non  solum  ^ott* 


3  fd^nfft  13  improbitas]  improtas  IT  buT^tT 

')  Kriegstechnische  Ausdrücke;  vgl.  unten  im  Drmk  Z.  35.  *)  =  gehört  dazu. 

Dr]in  verbo  remissioneni  peccatorum  et  fidem  meani  non  fingani  ex  nieis 
cogitationibus,  sed  ex  verbo  etc.  Duplex  igitur  periculum  est,  contra  » 
quod  Propheta  suo  exemplo  nos  monet.  Primum  est  apud  eos,  qui  fin- 
gunt  üdem  et  tollunt  verbum,  sicut  prophani  spiritus.  Secundum  est 
apud  eos.  qui  verbum  quidem  habent,  .sed  id  non  retincnt  et  ad  Idolo- 
latriam  abducuntur,  sicut  Papatus.  Sed  tertia  tentatio  est  gravissima, 
contra  quam  dicit:  " 

^•*       VI.    Expectat  anima  mea  Dominum  a  custodia  matutina 

usque  ad  noctem. 
Haec  est  tertia  tentatio.  Quando  enim  Satan  non  jjotest  vincere 
recta  via,  ut  aut  discedamus  a  verbo  vocali  ad  uostras  cogitationes  sicut 
haeretici,  aut  retinentes  verbum  vertamur  ad  Idololatriam  sicut  Pa-  3« 
pistae,  tunc  hoc  agit,  ut  fatigaudo  nos  vincat.  Q\iare  non  solum  magno 
animo  opus  est  ad  vincendum,  sed  etiam  assiduitate,  ne  sinanms  nos 
eius  improbitate  vinci.  Nam  hoc  videmus  saepe,  quod  assiduitate  vincuu- 
tiir,  quos  nuUa  periculorum  magnitudo  potuit  vincere,  et  in  re  bellica 
nihil  aeque  laudatur  (|uani  urgere  hostem.    Sic  Turca,  el  si  saepius  mag-  » 


33134  IdoUtriAto  Jl 


In  XY  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.1   (Ps.  130,  6i  365 

H.s]  valida  fLides,  sed  per.se verantia,  quia  uon  assid[uitate  cessat  nos  et  novis 
cogLitationibiis  hereticis.  Ideo  muftii  bie  fünft  aud)  lernen:  Si  seraper 
anf)elteft%  tum  ego  volo  perseveLi-are.  Sic  EcLClesia  post  ApLOstolos 
nova   bella   et  hereses.      Si  non   fuisset   per.^^everans   Ecu'lesia,   vicisset 

5  dLiabolus.  Sic  nobiscum:  Pap^a,  AnabLaptistae,  EpLicnraei,  Arii  ve- 
niunt;  cum  unnm  here[ticnm  percussimus,  ut  ScliLwermero.s,  sequitnr 
alia  hereL.si.s,  nova  pugna,  quia  diabLolus  non  dormit.  Sic  privatis  cogLita- 
tionibus:  quando  hodie  contra  diab[olum  egi  orationibus  et  solvi  argLU- 
mentum  eins,  cogLito,   quod  non   assit;   statim  redit  cum  alia   pugna. 

10  Christianus  sit  paratus  non  tantum  virib[us,  'armis   a  dexLtris  et  S[ini- «-«ot.  c,  7 
stris',  sed  ex  perseverantia  faciat  cii'culum  ab  hora  ad  horam,  a  vigLÜia  ad 
TigLiliam,  'a  matutina  usque'  etc.,  i.  e.  'qui  persevcLrat  usque'.    fer  btd)3R(ittK-.o.22 
nid)t  bian,  si  d[iabolu.s  non  cessat.     Si  non  dolo,  astutiis,  tedio  vincit. 
Ideo  contra  vim,  dolum  pugnanduni,  sed  etiam  tedium,  ba^  ic^  ntd)t 

»5  mube,  quia  dominus  mens  etiam  vigilat,  'non  dormit'.   'SaS  jinb  exi)erien-  *f- 121. 3 

I  et  0  7  novum  12  a]  ad         matutinum  14  vim  contra 

'■)  Anrede  an  den  Satan. 

Dr]nas  clades  acceperit,  tamen,  quia  pertinaciter  urget,  vincit.  Hanc  assi- 
duitatem  Da\-id  significat  praestandam  esse  iis,  qui  voluut  doctrinam 
iustiflcationis  et  ipsam  iusticiam  retinere,  et  proponit  Lic  suum  exem- 
plum,  quod,  sicut  liostis  non  desinit  impetere,  ita  ipse  quoque  non  desinat 

20  exi)ectare  et  ad  Dominum  respicere,  ut  non  solum  valida  et  forti,  sed 
etiam  assidua  fide  vincat  et  indefatigabili  spe. 

Discenda  igitur  ratio  pugnaudi  est  ex  nostri  hostis  consiliis.  Is  nun- 
quam  fatigatur  studio  impetendae  Ecclesiae.  Sic  initio  statim  haeresis 
haeresüi,  persecutio  persecutionem  excipiebat.     Nobis   quoque  primum 

2s  cum  monstris  Papae  pugna  fuit.  Iis  repressis  surrexerunt  profanatores 
Sacramenti,  postea  Anabaptistae  .secuti  sunt.  Hi  errores  nunc  non  pri- 
mum nati  sunt,  sed  indefatigatus  hostis  et  consiliis  nocendi  instructissi- 
mus  iam  olim  sopita  mala  denuo  excitat,  ue  quod  respirandi  tempus 
afflicta  Ecclesia  habeat.     Videmus  enim,   quam  iucipiant  omnia  plena 

30  esse  Epicureis,  uec  pauci  sunt,  qui  semiua  Arrianae  haeresis  revocant. 
Hanc  hostis  pertinaciam  utile  est  scire,  ne  prolabamur  in  securitatem. 
Neque  enim  semel  vicisse  satis  est,  sed  pugna  pugnam,  victoria  victoriam 
sequitur. 

Sicut  autem  hanc  hostis  improbam  assiduitatem  in  Ecclesiae  histo- 

35  ria  cemimus,  ita  experimur  eam  privatim  quoque.  Quare  si  hodie  ora- 
tione  vicisti,  ne  sis  securus,  cras  enim  redibit  fortior  et  instructior,  igitur 


19  desinat  SB  35  si]  qui  S  36  vicisti]  vicit  S        sis]  sit  S 


366  In  XV  Psalmos  )?raduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  130,  6) 

Hsl  tiae  et  exhorLtationes :  Sic  feci,  novi,  l^egi  christianis,  gebendt  onb  ii)u\ 
jm  aud)  aljo. 

I.  Septem iiris  |  Pi'ox^ime  vol[ni  finire  psaliiniin,  sed  non  poteram.  Trcs  illas 
tenta[tiones  audLivisti.s,  quae  seq^uuntur  iLemissioncm  p^eecatorum, 
scilicet  ubi  diab[olus  non  potest  vincere  vel  dolo,  vi,  tandem  assid[uitate  s 
et  longitudine  tentatiouis;  quantiimciinqne  oertum  p.st  propiciationeni 
adesse,  p^eccata  esse  remissa,  esse  baptisatimi.  Sac'[raniento  conininni- 
catum,  verbo  Euangelii  vocatum,  consolatuni,  nod)  tan  erS  Pmb  ftofjcii. 
Tanta  eins  potentia.  Ideo  non  .satis  est,  munitiim  ad[versus  deniones  a 
a.flor  ciMex^tris  et  S[inistris',  sed  ab  ante,  retro  et  ab  0[^mnibns  partib[us,  quia  io 
vel  fallit  a  d[extris  per  liyp^ocrisin  vel  nos  persequitur  a  S[inistiis  per 
tyLrannos  vel  per  seipsum  fatigat  assiduitate.  [331. 206 b]  ideo  dicit:  'A 
matLutina'.  3)05  ift  patientia  Christianoruni;  q^ioniani  etiam  deus 
liabet  longanimitat€ni,  bas  man  9  bing  Ion  au5.'  Gentes:  sepe  lesa 
patientia-;  patLientiae  humanae  fon^  mnne  ]o  üiel  ma(f)en,  ut  in  fnriani   is 

1  christianis]  Xstis  [Schreibflüchtigkeit]  3  tjeptembris]  Augiosti 

')  Erfl.  machen.  *)  Vgl.  unten  im  Druck  S.  367  Z.  18. 

Dr]ad  aliam  pugnam  te  compara.  Ita  saepe  accidit,  ut  cogitatio,  quam 
hodie  facile  potuimus  vincere,  cras  vincat  et  nos  evertat.  Quaie  Christi- 
aniis  (lebet  paratus  esse  non  solum  viribus,  sed  etiam  perseverautia. 
Neque  enim  in  stadio  cunit,  cuius  terminus  aliquis  sit,  sed  circulum  ha- 
bet propositimi,  ubi  seniper  recurritur  ad  initium.  Ideo  Cliristus  dicit:  *' 
SKatts.  10,88 'Qui  persevera verit  in  lincm  usque,  hie  salvus  erit".  Non  igifur  dcbemus 
frangi  improbitate  aut  vinci  taedio,  sed  pugnandum  est  non  solum  contra 
vim  ef  dolum.  sed  eliam  conira  taedium,  ut  excitemus  nos  hac  üde,  quod, 
w.  i»".<sicut  iSatan  non  dormit  nee  quiescit,  sie  'non  dormit  nee  quiescit  Domi- 
nus* et  Deus  noster.  « 

Ad  himc  modum  proponit  nobis  exemphun  suuni  David,  ut  nmniti 
contra  tentationes,  quae  remissionem  peccatoium  se(|uuntur,  non  ceda- 
mus  Satanae.  Etsi  enim  certissimum  est  propiciationeni  esse  apud  Do- 
minum, peccata  esse  remissa,  nos  baptizatos  esse  in  mortem  Christi  et 
vocatos  verbo  ad  cojnmunionem  sanctorum  et  cum  reliquis  Christi  mem-  au 
bris  corpore  et  sanguine  Cliristi  refeclos,  llaec  omnia.  inquam,  elsi  sunt 
certissima,  tamen  satis  periculi  est,  ne  ab  astuto  hoste  decipiamur,  qui 
8.  »or.  6, 7cx  omni  parte  insidiatur  nobis.  'A  dextris'  immiuef  ]M'r  liypocrisin  et 
securitatem,  'A  siuistris'  per  tyranuos  et  desju-ralioncui.  Ad  hacc  ac- 
cedit  improbum  Studium,  ut  nusquam  absit  longius.  leitur  dicit  Prophet« :  k 


88  EUi]  Quautumcunqae  £         cortisHimum  est]  est  certiiin  >*?  Slß'J  Hiiec  Ini  cer- 

titnima]  quantumque,  inquam,  haec  omnia  sunt  certa  >V 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  130,  6. 7)  367 

Hs]  vertatur.  Si  quid  patitur,  per  desperationem,  quia  non  habet  perf  [ectam 
patientiam.  Sed  ubi  potest  vind[icare,  vertitur  in  furiam.  Sic  Christiana 
non,  quia  opprimitur,  et  tarnen  non  desperat  de  sal^ute  sua  et  vindLica- 
tione  inimieoruni.  Idee  vera  'makro^thymia'.'  Sic  deus  est  longanimis,«"'-«.»" 
5  non  perdit  nos,  tandem  convertit.  Ista  necesLse  scire,  quia  grandia;  non 
sunt  artLiculi  philosophorum,  MathLeinaticorum,  sed  quae  pertinent  a<i 
V[itani  et  mortem  eterLnam.  Non  loquitur  de  victoria  bellorum,  de 
defectu  urbium  q^uamvis  magno.  Sed  hie  in  peccatis  et  con^scientia 
mah»  persevLcrare  et  ferre  vex^ationes  Sat[anae  impugnantis  sine  modo 

10  cor  credens  in  Christum.  Videtis,  quod  loquatur  de  peccato,  non  de  aliis 
auxiliis.  Bxhortatio  sequitur;  ad  doct[rinam  sequendam,  imitandam 
doctrinam  dedit  exemplum.      ExhorLtationem  concludit  etc. 

'Sperret':  ®a§  jtnb  eitef  gulben  »er«,  quia  isti  informant  CLor  fidele  inv.7 
'coronam'-  credens,  ut  non  flngamus  fidem  q[ualitatem  licet  herentem  inoff.s.io 

15  corde,  cum  qua  transeat,  cum  etc.,  ut  tantum  possit  numerare  syllabas: 


2  vertitur  c  aus  fertitur  13  über  eitel  gutben  steht  feer  tofttid^  14  'coronam'] 

cor'o        [SchreibfliichtigJxit  für  'condominium',  2.  Tim.  2,  12  fj 

')  fiaxQoßvfiia.  ')  Zur  Lesrnig  'coronam'  vgl.  tmten  im  Druck  Z.  2*. 

Ur]  Expectat  anima  mea  Dominum  a  matutina  custodia  usque  ad  aliam  ma- 
tutinam  custodiam.  Atquae  haec  est  Christianorum  patientia.  Nota  est 
Grentium  sententia:  Furor  fit  laesa  saepius  patientia.'  Nam  si  quid  pati- 
tur patientia,  patitur  ex  desperatione  quadam,  ut  cogitent  animi  frustra 

2u  toleraii  ista;  hinc  vertitur  patientia  in  furiam  et  opprimitur  despera- 
tione. Sed  Christianorum  patientia  non  sinit  se  opprimi,  sed  urget  spem 
de  die  in  diem,  de  anno  in  annum  et  sie  tandem  triumphat  ac  vincit. 
Magnum  est  in  Eepublica  retinere  invictum  animum  contra  quotidiana 
incommoda,  quae  incidunt;  sed  perseverare  in  bis  raalis,   quae  David 

25   suo  exemplo  ostendit  Christianis  iam  consecutis  remissionem  peccato- 
rum  imminere,  retinere  spem  in  peccatis  et  conscientiae  accusationibus, 
ferre  alias  vexationes,  quibus  Satan  cor  credens  sine  modo  torquet,  Haec 
divina  virtus  est  et  taüs  pugna,  cui  promissa  est  imraarcessibilis  'corona'  off.  2, 10 
gloriae.    Iam  sequitur  exhortatis  ad  imitandum  hoc  exemplum  et  doctri- 

30  nam  hanc  amplectendam. 

VII.  Speret  Israel  in  Dominum,  Qiiia  apud  Dominum  v. 7 

misericordia  et  multa  apud  eiim  redemptio. 
Hie  est  profecto  aureus  versiculus  et  dignus,  qui  summa  cura  cog- 
noscatur,  quod  optat  et  hortatur,  ut  totus  populus  suo  exemplo  in  certa 


'1  Z.  B.  Cicero,  Ep.  ad  QuinUim  fratrem  I,  1,  38. 


368  In  ^V  Psalmos  graduum.    1532'33.   [1540.]    (Ps.  130,  7) 

Hb]  Credo  in  deum.  Sed  quia  istas  pugnas  nunquam  experti  diabLoli,  inferni, 
piitant  fidern  facileni  et  rident  nos,  qui  docemus  fidem  solam  iustifLicare, 
quia  non  gustaverunt,  quid  agat  fldes,  «it.  Idco  loQLUuntur  ridicule  de  ea 
et  calumniantur.  Sed  quando  f[idem  recte  pingis,  supra  chaLiitatein,  latior 
quidem.  lUa  pugna^t  coram  deo  cum  diabLolo  et  agit  de  istis  causis:  de  ^ 
morte,  vita,  nou  tantum,  aed  eteina,  agit  de  PLeccato  aceusLante,  gLratia 
remittente,  diab^olo  mmquam  morituro  et  .semper  impugnante.  Quando 
est  in  suo  officio,  alia  quam  chaLritas,  quae  agit  de  levandis  malis,  [3?1. 207»] 
de  iuvando  f  [ratie,  fame,  veste,  con.solLatione  fiatris  et  de  eeteris  necesLsi- 
tatibu.s  C[Oi'poris  iu  hac  vita.  Plure.s  quidem  neces^sitates  proxLimi,  sed  lo 
fides  cum  morte,  PLCCcato,  diabLolo,  lex,  mit  ben  jdjIcc^tsS  ubi  centeni 
exercitus  resp[eetu  chaLiitatis;  victa  morte,  p[eccato,  lege,  tum  suavis 
chaLritas,  si  comparetur  cum  fLide.  Mag|^na  %nrtus,  si  cum  moralibus  vir- 
tutibLUS  confeiatur.  Ita  dico:  quia  nemo  sen.^eLrit,  exerLCuerit  fidem,  ideo 
loq^uuntur  de  ea  ut  fabula;  non  est  in  eorum  CLorde,  ideo  putant  nus-  u 

')  =  schlägt  sich  (der  Glaube)  herum. 


Dr]  spe  misericordiae  Dei  acquiescat  et  perduret.  Neque  enim  fides  ita  leviter 
aestimanda  e.st,  ut  Papistae  docent,  qui  somniant  fidem  esse  qualitat^m 
haeientcm  iu  corde,  cum  qua  transeat  cor  tauquam  dor- [SBg.  i]  miens, 
postquam  nuraerare  no^ät  syllabas  istas:  Credo  in  Deum.  Quia  enim 
nunquam  experiuutur  certamina  illa,  quae  fidei  .subeunda  sunt,  etiam  -jo 
rident  nos,  cum  dicinnis  fidem  esse  priucipalem  virtutem,  qua  sola  iusti- 
ficemur,  liberemur  a  peccatis  etc.  Verum  enim  est,  quod  Sapiens  dixit: 
ept.  is.a'Stultus  non  iutelligit,  nisi  dicas,  quae  sunt  in  corde  ipsius'.'  Quae  igitur 
nos  fidei  tribuimus,  isti  charitati  tribuuut  et  eam  fidei  praeferunt.  Sed 
si  vere  et  suis  coloribus  fidem  pingas,-  longe  charitat«m  superat.  Tide  as 
enim  fidei  obieeta:  Coram  Deo  pugnat  sola  contra  Satanam  nunquam 
cessantem,  sed  semper  impugnateni,  idque  de  morte  et  vita  aeterna,  de 
peccato  et  lege  accusante,  de  gratia  remittente.  Ad  haec  si  eharitatem 
conferas,  occupatam  in  levandis  calamitatiblis  hominura,  sive  consola- 
tione,  sive  auxilio  opus  sit,  quis  non  videt,  quod  longo  antecellat  fides  t  so 
Quantum  enim  discrimen  est  inter  Deum  et  liDUiinem,  inttr  buraanas 
necessitates  et  mortem  aeternara  T  Haec  igitur  fidei  sunt  exercitia,  ut  in 
Rummis  periculis  (nim  Satanu  in  conspectu  Dei  assidno  depugnet,  neque 
enim,  ut  supra  diximus,  iuiprobus  hostis  concedit  ferias  aliquas.  Etsi 
igitur  charitas  non  pulchra  solum,  sed  etiam  latissime  patens  virtus  sit  31 
resp«'ctii  aliarum  virtutum  moralium,  tarnen  fides  infinite»  maior  et  aug>i- 
Htior  est,  sive  oljiecta,  sive  alias  «'au.sas  i'onsideres. 


'1  Niichkliinii  rijn  \it  '9?nt  dicit',  (Aien    ^.3(ij  X.  .'>. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540]   (Ps.  130,  7)  369 

iis]  quam  esse.  In  sola  fide  extra  et  praeter  cha[ritatem.  Totus  psalmus  nihil 
de  cli[aritate,  tantum  de  fide  et  spe  tractat.  Ideo  sie  disting[ue  et  cape 
detiiütionem  reruiii  istanim  2:  quod  i^ides  alia  res  quam  ch[aritas,  jeer 
toeit,  ut  eLoelum  et  ter^ra.    Si  non  assequi  potes  virtutem  eins  et  officia 

6  et  locupktare,  die,  quod  fLides  loeit  odev  cliLaritatem.  Si  obiectum,  finem, 
lonnam,  eff[ectum,  obiecta  mod)end  fonbei"  giO§,  i.  e.  lex,  ira  dei;  mortem 
et  peccatum  habet  contra  se.  Ch[aritas  non  ista  habet  obLiecta,  sed  ne- 
cesLse  scire  forraam:  inopiu  et  penuria  inter  homines,  —  erga  deum, 
quod  nomen  eins  non  sancttfLicatur,  quod  reg^num  eins  non  etc.     Ergo 

10  longe  aüud  f[ides  quam  ch^aritas.  Fide  habita:  victa  mors,  lex,  PLCCca- 
tum  per  rLcmissionem  p[eccatorum,  gratiam,  propiciationem.  S^od) 
fol§  m(i^t  toai  fein.  In  seipsa  res  certissLima.  Sed  nos  non  possumus  ita 
compreheudere.  Si  non  dubLito,  quod  p[eccatum,  mors,  infer^num  nihil, 
quis  me  beatior  et  letior?  Nihil  timemus  in  terris  quam  mortem,  quam 

ib  sentimus  nostram  extremam  et  eterLuam,  peccatum  non  item.  Si  non 
internus  esset,  d[iabolus!  Ideo  Christanus  beatis[simus,  si  ista' 
cred[it  certo.  Eevera  est  certis[simum  mortem  esse  nihil,  PLCCcatum, 
infernum,  iram  dei  nihil;  gratiam,  ELemissionem  PLeccatorum,  v[itam 
aeLternam  esse  omnia.      3Bo  ran  feilte  1   an  meinem  ^er^en;   mundus, 

■M  diab[olus  variis  tentaLtionibus  aufert  certitudinem  certis[simam  et  caro 
iuvat.  Hec  est  Christiana  doctrina,  non  j(f)er^  et  gering,  sed  max^ima. 
[■Jil.  207'>]  Postquam  habLuit  'Is[raer  propiciationem  et  credidit  in  Chri- 
stum, oportet  perdurare,  sicut  ego  'expectavi'  et  perduravi.  'Exp[ectavi' : 
IsLrael,  ^alt  feft,  f)ar,  t)ar,  I}av  boä)  et  waxi,  ut  non  xä)  t[um  abfiel.   Etiamsi 

25  sentis  iram  dei,  legem,  peccatum,  —  scntis,  esto.    Dominus  est  deus  tuus. 


S  scire  c  aiis  sciatis  23  über  'expeclavi'  sieht  propiie 

')  Nämlich  das  Z.  10 f.  Stehende. 

Dr]  Hic  enim  fructus  fldei  est,  ut  sentiat  cor  victam  esse  mortem  mort« 
Christi,  peccatum  autem  expiatum  et  legem  abolitam  per  gratiam  et 
proi)iciationeni.  Haec  per  se  sunt  certissima,  sed  ea  nostra  est  inflrmitas, 
ut  non  possimus  certo  apprehendere,  igitur  adhuc  terremur  cogitatio- 

30  nibus  mortis  et  peccati.  Quod  si  haec  flducia  gratiae  Dei  esset  perfecta, 
uulla  unquam  tristitia  posset  cor  credens  occupare.  Ideo  David  hac  ex- 
hortatione  ntitur,  ut,  postquam  Israel  habet  propiciationem,  perseveret 
in  expectatione  nee  sinat  sibi  excuti  flduciam  raisericordiae.  Verbum, 
quo  ntitur,  proprie  significat  expectare.    Eespicit  autem  certamen  iUud, 

35  cum  animus  incipit  dubitare  de  misericordia  Dei  ob  certas  calamitates, 

quibus  obruitur.    In  eo  certamine  quia  non  ita  statim  sentiuntur,  quae 

verbum  promittit  et  fides  credit,  procumbunt  animi  in  desperationem. 

Contra  haue  tentationem  hic  mouet,  ut  meminerint  expectandum  esse, 

2ut5et§  SBette.   XL,  3  24 


370  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  130,7) 

Hb]  Noli  sequi  tuas  cogLitationes,  opiniones,  quia  non  sie,  ut  CLaro  cogLÜat. 
Sunt  diaboli  siiggestiones.  Sed  ISLrael  expLCCtet  suum  dominum;  habet 
deum,  illum  exp^ectet,  faciet  finem. 

'Quia  apud  dominum':  S)a^  jinb  f)üb(cf)e  Der§.   Eatio:  non  est  verum, 
Apud  dominum  est  ira.    Non  ft{)et  I}tnbev  bir  cum  clava,  sed  pro  t«  cum    i 
53taIlHljiv.      Is    versus   oppositus   cogitationibus   nostris,   dubitatiouibus, 
desperatLionibus :  Ulme,  ev  raivb  birf)  tob  fd}lagen.    Vide,  quidnam  pingat. 
Obtulit   se   ad   rcLmissionem    pecLcatorum,    ad   propiciationem,    Supra. 
Deinde  'expecta'.    luvabit.    Si  non  contrarinm  in  corde  nostro  et  sensu. 
SLpiritus  .^anctus  esset  ociosus  pracdicator;  sed  quia  sensus  et  res  in  con-   lo 
trario,  aperit  os  s^piritus  sanctus  et  dicit:  non  est  verum.    Quid  cogitat 
de  te?  vult  tibi  gütlid)  tljun.    Non  est  ira,  penae,  ut  supra  non  culpae, 
quia  'apud  eum  propiciatio',  sed  'Chesed'.'    Ipse  de  beneficio,  te  liberat 
a  peccatis  et  omnibLUS  malis  cogitationibLUs.     Hoc  vult  sie  praedicari. 
Si  non  fit  apud  impios,  non  miruni,  non  credunt.     Sed  si  credis,  perse-   n 
Veras,  adde  spem  ad  fldem  et  cxpecta,  si  contraria  venerint  (juaecunque 

4  über  Ratio  sieht  dicit  über  verum  sieht  quod  apud  dominum  sit  misericordia,  sed,  dies 
mit  Strich  zu  Äpud  /i.  5  gezogen  6  3)lalBofit  verschlechtert  in  2)lalma[ir  oppositus  am  ßande 
e  in  opponeudus  "  über  Slloe  steht  dicit  cor  über  quidtiam  steht  quo  modo  9  über  'ex- 
pecta'  steht  eum  und  'A  custodia  matutiua'  über  in  corde  steht  sentiremus  11  über  cogitat 
lieht  dominus  12  t^un  c  aus  b^un       über  culpae  steht  ira  13  über  Ipse  steht  cogitat 

Jö  über  non  (2.)  steht  quia         credis  c  aus  croduiit  15116  pei-severas  c  aus  perseveraris 

Dr]non  esse  discedendum  a  verbo  aut  statuendum  aliquid  contra  verbum. 
Et  addit  causam: 

Quia  apud  Dominum  misericordia  est.  Caro  in  tentatione  et  peri- 
culis  sentit  apud  Deum  nihil  esse  nisi  iram.  Consolatur  igitur  nos  Spiri-  m 
tus  et  hanc  impiam  de  Deo  opinionem  conatur  extinguere  et  pronunciat 
apud  Deum  esse  misericordiam  seu  beneficentiam,  si  tantum  hoc  facia- 
mus,  ut  expectemus.  Ideo  autem  opus  habemus  hoc  testimonio,  quod, 
cum  sensum  sequimur,  contrarium  experimur.  Sed  non  ex  sensu  nee  ex 
re  praesenti  iudicium  faciendum  est,  verbum  est  sequendum  et  statuen-  s» 
dum,  quod  haec  credenda,  non  expericnda  sint.  Credere  enim  non  est 
experiri;  non,  quod  nunquam  experienda  sint,  quae  credimiis,  sed  quod 
experientiam  debet  praecedere  fides  et  est  credendum  verbo  etiani  tum, 
cum  diversa  a  verbo  sentimus  et  experimur,  Ut,  cum  animi  statuunt  in 
calamitatibus  Deum  nobis  irasci,  nos  non  curare,  sed  odisse,  fides  contra  so 
Htatuat  apud  Deum  nee  iram  nee  odium  nee  poenam  nee  oulpam  esse, 
sed,  etiamsi  sinat  affligi,  non  hoc  fieri,  ut  malefaciat  nobis,  esse  enim  apud 
eum  non  et  cogitarc  eum  de  beneficiis,  ut  liberet  a  lualis,  ut  inortiücet 
peceata,  iit  alia  dona  in  nobis  augeat  etc.    Uaec  si  impiis  non  contiugunt, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  130,  7)  371 

lls]  sive  in  sensu,  experientia  et  videatur  deus  hostis,  et  permitte,  ut  fugeris, 
vexeris,  contristeris,  occidaris.  §av.'  Noli  credere  exp^erientiae,  non  est 
cogitatio  de  vindicta,  quia  credis.  'Quia  apud  eura  misericordia',  i.e. 
Studium   beneficentiae   tibi  faciendae.      'Misericordiam   volo'   etc.;   g^et wa"i).9,i;i 

5  faft  ^in  ad  charitatem.  SStnier  ^lexx  ©[Ott  I)at  bid)  Hb,  vult  beneflcere, 
[SBI. 208"]  non  est  etc.;  s^piritus  sanctus  sie  pingit  deum,  ut  cogitLemus 
in  corde,  quod  sit  remissio  culpae  vel  poenae.  Sive  sit  pestis,  fames, 
istas  omnes  tenta[tiones  debemus  devorare  per  f[idem  et  spem.  PauLlus 
Eo.  5.:  'Gloriamur,  iam  in  gLratia  stantes  etc.,  in  tribulLationibus,  quia siom.  s, s f. 

10  tribLulatio  facit  paLtientiam  in  proba[tionem,  in  spem,  quae  non  con- 
fundit.'  Oportet  adsint  tribLulationes,  quia  odit  diabLolus,  qui  habent 
vitam,  persequitur  morte  et  vexat  nostris  cogita[tionibus;  qui  sunt  in 
gratia,  iustitia,  sanctitate,  liberati  ab  omnibus  peccatis,  max^ime  vexat 
tentat|_ione  peccati.      Sc^enblic^  bing,   quod  nunc  sie  tentat,   qui  sum 

15  baptisatus,  ex  uno  haustu,  aspectu,  verbo.  Et  tamen  non  possum  devorare 


2  über  §ot  steht  expecta  4  tibi  o  6   über  etc.  steht  iudex         7  quod  non  si 

8  per  fLidem]  später  hat  ßörer  für  Dietrich  ergänzt  per  zu  per  iidem  und  fLidem  zu,  f[irmam 
15  über  ex  steht  propter 

')  =  Harre. 


üi]  quid  mirum  est  ?  Aut  enim  plane  non  credunt,  aut,  cum  credimt,  non 
perseverant.  Quare  nos  credentes  addamiis  ad  fidem  etiam  spem,  ut, 
etiamsi  contraria  sentimus  et  experimur  et  videatur  Deus  nobis  tanquam 
hostih   infligere   poenas,   tamen   non   credamus   ulli  experientiae   magis 

•20   quam  verbo  et  Spiritui  sancto,  qui  pronunciat  apud  Deum  esse  miseri- 

cordiam  seu  beneflcentiam,   qui  amet  nos  et  cupiat  nobis  benefacere. 

Haec  Spiritus  sancti  veritas  est,  ut  cogitemus,  imo  certissimo  statu- 

amus  apud  Deum  non  esse  iram,  sed,  etiam  si  qua  externa  incommoda 

accidant,  fames,  morbus,  dolor  animi  et  similia  incommoda,  ut  eas  ten- 

25  tationes  devoremus  per  fidem  et  spem,  probantes  patientiam  nostram 
Deo  et  sperantes  liberationem  in  tempore  opportune,  sicut  Pauhis  in 
Eom.    iubet  'in  tribulationibus  etiam  gioriandum  esse.'    Kam  nisi  DeusSRöm  ^,3 
nos  amaret,  non  odisset  nos  Satan;  Nisi  haberemus  vitam,  non  perse- 
queretur  nos  hostis  noster  morte.     Sic  qui  maxime  iusti  et  sancti  sunt, 

30  quia  retinent  flduciam  remissionis  peccatorum,  hos  Satan  maxime  tentat 
conscientia  peccatorum,  adeo,  ut  nonnunquam  ex  uno  poculo  vini  ex- 
hausto,  ex  uno  dicto,  quod  per  imprudentiam  exiit,  eiusmodi  peccatum 
faciat,  quod  Baptismum  et  omnia  dona,  quae  possidemus,  obruat.  Quin 
saepe  bona  et  sancta  opera  calumniatur,  ut  animus  in  moerorem  con- 


31  poculu]  hausto  ,S'  31132  exhausfo  fehlt  S 

24* 


372  In  XV  Psalmos  graduam.    1532/^3.    [1540.)   (Ps.  130,  7) 

Hs]  hoc  p[eccatuni.  Imo  ex  bono  opere  etc.  Sic  aliis  credentibLUS.  Papistas 
sinit  ociose  ludere  et  sua  horribilia  flagicia  reputare  pro  San^ctitate, 
pietate.  Nos,  quando  optima  facimtis,  docemus,  joilcn  leiben,  ut  conscien- 
tiam  habeamus,  tanquam  male  gesserimus,  Uli  econtra,  quasi  optime 
gesserint.  Ista  discenda,  ut  dicamus  in  tenta[tione:  Ego  vocatus,  bapti-  ' 
satus;  si  pecco,  transeat.  Sed  in  hoc  non  pecco,  quia  vere  doceo;  calum- 
nietur  diabolus  et  vexet,  ''a  matutina'  etc.  mihi  cogitandum:  Postquam 
credo,  quod  apud  dominum  nihil  sit  nisi  'chesed',  i.  e.  quam  bcuefacere, 
amare,  curare.  Etsi  contraiium  apparet  in  .sensu,  experientia,  facto, 
re,  nihil  curo,  quia  morior,  confundor,  in  nihilum  etc.,  tarnen  dico  hoc:  '" 
Infra  in  terra,  sur.sum  in  coelo  est  'Chesed'.  Non  sequor  .sensum,  rem, 
sed  verbum:  Credentibus  deus  est  favens,  misericors,  benevolus,  laetus, 
hylaris.  Qui  non  credunt,  — :  Apud  d[eum  est  ira,  maleücium.  Incred[uli 
non  credunt  uec  sentiunt  auxilium  dei.  Sed  piis dicendum :  'Apud  dominum'. 
Non  dubito  mihi  remissa  peccata  per  sang^uinem  eius,  ideo  certa  spes,  '» 


1  Papistas    c  aus   Papistam  5   dicamus]    discamus  7  über  'matutina'  tteltt 

custodia*  8  über  'chesed'  steht  i.  e.  misericordia'  10  über  quia  steht  etei         über  iu 

nihilum  steht  redigar  13  über  Apud  steht  habent  hoc 

liiciatur.  Haec  omnia,  inquam,  sancti  experiuntur.  Quam  autem  longe 
erraremu.s,  si  .semper  posthabito  verbo  vellemus  sequi  sensum  et  experi- 
entiam  nostram  ?  Haec  Papistis  Satan  non  facit,  diversum  facit,  horrenda 
flagitia  eorum  et  nefanda  crimina  ornat  tanquam  summas  pietates. 
f'ontra,  nos,  qui  cupimus  et  conamur  vivere  secundum  voluntatem  Dei,  20 
qui  (leinde  sanctissime  docemus,  sustinemus  saeiJe  conscientiam,  ac  si 
I)essime  vixerimus. 

Discendum   igitur   hoc  est  in   Theologia,   quod   haec   accidant  piis 
et  vincenda  sint  iis  cogitationibus,  quas  hie  proponit  Spiritus  samtiis, 
ut  sie  apud  nos  statuamus :  Sum  vocatus  ad  communionem  meriti  Christi  »s 
et  sum  baptisatus;  siqua  haec  quotidiana  vita  peccata  liabet,  transeant 
ista  fiducia  propiciationis.     IJoctrina  autem,  et  si  eam  mundus  caUim- 
niatur  et  contumeliose  accipit,  non  potest  non  esse  vera.    Haec  ostendit, 
postquam  in  Christum  credidimus,  nihil  esse  apud  Deum    aliud    quam 
ncn  seu    beneficentiam,    quod   Deus    non    possit    aliud  facere,    quam  ut  so 
amet  et  benefaciat.    Quod  si  contrarium  apparet  in  .sensu,  non  curo.   Nee, 
si  moriendum,  hanc  Cognitionen!  mihi  excuti  patiar,  sed  firmiter  credo, 
infra  in  terra  et  supra  iu  coelo  nihil  esse  nisi  beneticentiam.    Staluo  autem 
hoc  non  ex  sensu  aut  prae.senti  re,  .sed  ex  verbo,  quod  dieit  apud  Domi- 
num misericordiam  esse  super  me  et  omnes,  qui  credunt,  qui  autem  non  ji 
credunt,  Huper  hos  esse  iram.    Vincam  isritur  rogitiitiones  meas  vcrtio  et 


XJ  murieuduni  sit   Sß  'M  est  iru  »S 


lu  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pa.  130, 7)  373 

lls]  et  cüULScienlia  no.stra  et  omnibus  disputantibLUs.  'Apud  dominum  miseri- 
cordia'.  [!öl.'208t']  Apud  me  sentio  iram  mundi,  furorem  diaboli,  tenta- 
tionem. 

'Et  multum':  Ipse  valde  copiosus  et  grandis  in  redimendo.  Non 
5  solum  redemptio  particulari.s,  .sed  ab  iuiquitatib[us  et  poenis,  qLuamquam 
ab  iniquitatibus  proprie.  Non  solum:  'redimet',  sed  copiose.  Dictum 
propter  nos,  quia  nostra  angLUStia,  miseria:  9(d)  tüenn  mir  S^Lnjet  §Leri 
ÖJ[Ott  tantum  panem  daret,  tunicam,  uno  die  pacem.  Sed  ipse  dicit,  ut 
PauLlus:  'Supra  quam',  Eph.  3.;  'Nescimus,  quomodo  oporteat  orare'.  lafi'ifjg 

10  Cor  nimis  angustum;  qnantum  mihi  uni  homini  dedit!  Cum  incoepi: 
si  tantum  ein  ablas  nibbeilegen!  lam  inundavit  et  secutum  diluvium  in- 
numerabilium  et  maximorum  beneflciorum.  Sic  post  hanc  vitam.  Nemo 
audet  petere,  sperare  etc.,  quia  infirmitas  fldei,  parvitas  spei  superat; 
econtra    beneflcia   incomparabiliter  nostram  petitionem   sui)erant,   quia 

15  Eph.  3.    Nemo  audet  orare,  quantum  petimus  in  oratione  dominica.   Non 


Jf  conscientia]  9       uostra]  — ro         2  sentio  0         zu,  9  Eph.  3.  und  Ko.  8.  r         zu  9ff. 
OKÄTIO  r         10  dedit  0         13  superant  0 

t>'l scribam  hanc  promissionem  in  cor  meum,  quod,  postquam  credo  in 
Christum  lesum  et  non  dubito  müii  esse  remissa  peccata  per  sanguinem 
eins,  non  confundar,  etiamsi  omnis  sensus  et  experientia  diversum  sua- 
deant  et  probent.    Apud  me  sentio  iram,  apud  diabolum  sentio  odium, 

20  apud  mundum  extremum  furorem.  Sed  Spiritus  sanctus  non  mentitur, 
qui  iubet  sperare,  quia  apud  Dominum  misericordia  est  et  multa  apud 
eum  redemptio. 

Eedemptio    signiflcat   liberationem,    atque    eam    universalem,    tam 
a  culpa,  quam  a  poena,  quanquam  magis  a  culpa.    Hanc  dicit  copiosam 

2i  et  multam  esse,  propt«r  angustiam  cordis  nostri.  Nam  cum  nos  oramus 
pro  liberatione,  ita  oramus,  ut  modico  videamur  content!  fore.  Sic,  qui 
tristitia  animi  turbantur,  optant  quietem  unius  diei;  qui  premuntur 
inopia,  pane  quotidiano  videntur  sibi  contenti  fore.  Sed  Deo  hoc  non 
satis  est,  'dat  entm  supra,   quam  possumus  intelligere  aut  petere';  etispi). 3, 

30  prorsus  verum  est  'nescire  nos,  quomodo  aut  quid  petamus'.     Libenteraiöm.  8,26 
utor  propriis  experientiis.    Quid  enim  et  quantum  mihi  uni  dedit  ?    Non 
plus   optabam,    quam   ut   iste   unus   abusus   indulgentiarum   toUeretur. 
Sed  quod  diluvium  mirabilium  ac  maximorum  beneflciorum  secutum  est! 
Ita  in  Universum  verum  est  neminem  andere  optare  tantum,  quantum 

35  Dens  paratus  est  donare.  Causa  est  angustia  cordis  nostri,  parvitas  spei 
et  infirmitas  fidei.  Superat  igitui-  copiosa  redemptio  inflnitis  modis 
petitionem  nostram.  Ideo  etiam  Dominus  tradidit  formam  orandi.  Haec 
enim  nisi  ita  a  Christo  praescripta  esset,   qm>  nostrum  esset  ausus  tot 


20 


374  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  130,  7) 

Hs]  cogita\ämu.s,  quod  debuerim  Papam,  Caesarem  ftuitien  et  nie  vietorem 
lajfen  iJeccati,  mortis  et  dare  vitam  aeternain.  Cor  eijd)ierft  bo  für,  quod 
tantas  res  etc.  Nostra  fides  dubia,  ergo  non  perfecta.  Ip.se  'redimit  co- 
pio.^e',  mf)er  dat  ,quam  potes  petere.  'Copiosa'  i.  e.  supra  nostrum  captum, 
ml)er,  quia  nimis  exiliter  petimus,  quia  exiliter  credimus.  Sed  ipse  siiperun-  5 
dat  super  nostras  guttulas,  scintillas  fldei  et  orationis.  Si  ipse  lang  t)axt ', 
fo  t^ut  er  gro§.  Abraham  expectans  oravit  I.srael,  lacob;  quid  secutum  ? 
Totum  tcrrarum  orbeni  immutavit  iste  populus.  Ecclesia  oravit,  Eomanum 
regnum  periit.  Nos  oramus,  venit  iudicii  dies  et  subvertet  omnia.  Abra- 
Lham,  si potui.s.set  videre,  quantum  futurum  suumsemen,  si  .suumEsaLiam,  10 
Davidem,  Eliam,  Helizeum  et  alios  Eeges,  mare  rubrum,  toer  ba  für 
.3Hoici6,5erjcf)roden,  uon  fuisset  ausus  orare;  simpliciter  ei  dictum  et  promissum 
etc.   Tantum  maneamus  in  spe  et  fide  et  videamus,  roic  crs  tyn  auä  füret. 

1  debueritn(us)         7  Hier  Israel  suhl  Isaac         zu  9ff.  Vide  Euangelium  de  Canq.ellario ', 
Tomo  34.  anni'  r  12  über  dictum  steht  'Semen  tuum  erit' 

')  =  Tuirrt.  ')  Statt:  Centurione  ')  Unsre  Ausg.  Bd.  37,  451ff. 

iJr]  et  tanta  jjetere  <     Igitur  non  solum  constituimur  per  meritum  Cliristi 
victores  peccati,  iuferni  et  mortis,  sed  etiam  in  hac  vita  multipliciter  u 
sentimus  beneficentiam  Dei.     Et  licet  nunquam  tantum  ausi  essemus 
petere,  tarnen  dona\it  ea  Dominus  et  donabit  alia  quoque. 

Idee  dicit  Propheta  Copiosam  redemptionem  esse,  quae  scilicet  sit 
supra  nostrum  captum.  Nos  enim,  sicut  exiliter  credimus,  ita  etiam  i)eti- 
mus  exiliter.  Ipse  autcm  Pater  in  coelis  pluit  uberrime  super  scintillas  w 
orationis  nostrae  et  guttulas  fidei  nostrae  et  compensat  moram  überall 
copia.  Nam  etiamsi  expectandum  est,  tamen  tanto  postea  est  liberatio 
uberior.  lacob,  qui  est  Israel,  expectavit  Dominum.  Quid  igitur  secu- 
tum  est?  Totum  fere  orbem  mutavit  ille  populus,  ex  tani  parvis  initiis 
succrescens.  An  non  putas  autem,  si  Abraham  hanc  posteritatem  suam  n 
omnem  et  insignes  res  gestas  vidisset,  eum  dicturum  fuisse,  nunquam 
se  hoc  potuisse  sperare  animo  ?  Credebat  quidem  proniittenti  Deo,  sed 
tam  mirabilem  et  magnificam  posteritatis  suae  formam  non  potuit  cre- 
dere  propter  angustiam  cordis  humani.  Sic  Ecclesia  post  Christum 
oravit  pro  regno  Dei,  ad  hanc  orationeni  secuta  est  ruina  regni  Romani,  30 
invicti,  ut  videbatur.  Nos  quoque  oramus  liodie  pro  liberatione.  Veniet 
igitur  dies  Domini  et  dissipabit  Universum  munduni  cum  omni  potentia 
Satanae  et  inferoruni.  Ergo  hoc  tantiiin  curcmu.-j,  ut  ixMscvercnius  in 
spe  et  fide,  tunc  faciet  Dominus  gloriosum  eventum  omnium  periuulorum. 
Non  enim  deseret  nos  Deus,  nisi  nos  priores  cessaverimus  sperare  et  orare.  ss 


ailZa  et  (2.)  Int  copia]  Compensatur  igitur  mora  S  34136  ex  bii  sucorescens  fehlt  S 

38  formam]  fortuoam  S 


In  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.]    (Ps.  130,  7.8)  375 

Hs]  Et  hodic,  mit  aüev  graalt  ^ilfft  er.    Chri.'stianu.s  scribat  in  cor.    Noii  tanta 
est  damnatio,    tribulatio,    quia  copiosior   in    inflnitum  redemptio.     Sic 
[331.209"]  dens  super  nie  cogitat.     Si  aliter,  t^ue  id)  im  önved)t.     Hoc  e.st 
expouere  1.  praecep[tum:  'Ego  .sum';  de  morte,  peccatis  tuis  liberabo  tes  »i»i'»o.  s 
5  et  'copiose',  quam  tu  cogitas  et  credis. 

'Est  ipse',  'Israel  ex':  gl),  e§  lauten  fein  isti  psalmi,  quod  iste  deusv.s 
mit  peccato  et  morte  gern  umb  ge^et.  Pietura  pulcherrima  et  bona, 
quod  pingitur  creator  omnium  creatur^arum,  quod  dat  effen,  trincfen; 
sed  ista  suavissima  pietura,  quod  sit  inimicus  peccato,  morti,  tribulatio- 
10  nibLUS  et  tristiciis.  Quamvis  simus  creati  et  omnia  bona  habeamus, 
quando  peccatum,  timor  mortis,  ift§  aU  fauer.  Ipse^  dicit:  deus  apud  se 
condusit,  quod  omnes  credentes  velit  redimere  et  redimat  a  peccato, 
morte.     Ego  non  tantum  velim  pingere  creatorem  coeli  et  terrae,  sed 

1  über  scribat  steht  hoc  verbum  3  über  super  me  steht  i.  e.  iu  celo  de  me       über 

aliter  steht  puto  eum  de  me  cogitare  7  über  peccato  steht  bet  11  über  peccatum 

steht  iu  mentem  veuit 

')  Nämlich  propheta. 

Dr]  Ergo  Christiani  hanc  consolationem  tcneant,  nunquam  esse  tantam 

15  oppressionem,  quanta  futura  e.st  liberatio.  Quod  si  aliter  sentiunt  et 
cogitant,  male  cogitant.  Haec  enim  est  primi  praecepti  .summa,  quod 
hie  dicit:  Copiosa  est  apud  Deum  redemptio.  Hoc  enim  vere  est  esse 
Deum-  redimere  et  liberare,  idque  maiore  dignitate  et  splendore,  quam 
ab  animo  bumano  cogitari  potest. 

20   VIII.  Et  ipse  redimet  Israel  ex  omnibus   iniquitatibus   eins,  v.s 

Haec  promissio  est  conclusio  Psalmi,  in  qua  iterum  ostendit,  quam 
habuerit  causam,  cur  oraret,  et  quid  nos  in  simili  periculo  sperare  de- 
beamus.  Est  autem  suavissimum,  videre  bonitatem  Dei  non  in  eo  solum, 
quod  hanc  vitam  donat,  regit  et  conservat,  sed  multo  magis,  quod  osten- 

25  dit  se  hostem  es.se  peccati  et  mortis  atque  hoc  agit,  ut  nos  ab  his  liberet 
ac  salvet.  Hoc  enim  est,  quo  alia  Dei  dona  iucunda  efficiuntnr.  Etsi 
enim  scimus  nos  esse  Dei  creaturam,  tamen,  quia  tristitia,  timor  mortis, 
mala  conscientia  et  simiHa  incommoda  adsunt,  non  possumus  Dei  donis 
libero  animo  fnii.    Hoc  igitur  est  Deum  suis  coloribus  pingere,  ut  haec 

■M  vita  et  omnes  creaturae  nobis  dulcescant,  cum  secundum  versiculum 
hunc  pingitur,  quod  velit  redimere  populum  suum  a  peccatis,  quod  mor- 
tem occidere,  infernum  vastare  et  Satanam  velit  conterere.  Talis  Deus 
est  credentium  Deus;  credentium  dico  propter  negantes  et  contemnentes 
eum.     Nam  qui  credunt,  etsi  pusiUanimes  sunt  et  vexantur  a  Diabolo 


376  In  XV  Psalmos  graduum.   lf.32/33.    [1540]   (Ps.  130,8) 

Hs]  quod  ben  2eufel  ^enge  et  futibe  fvejje,  bai:  mein  im  geb,  ut  prophetae  eum 
definiunt.  Talis  est  deus  credentiuni;  piopter  blasphemaiites,  nefrantes, 
contemnentes  dico:  ista  nihil  ad  eos.  Sed  qui  pusilla^nimes  vexantur 
morte,  peccato,  diabolo,  pingant  sie:  Dominus  deus  tuus,  in  quem  credis, 
est  lictor  peccati,  diabolus  diaboli,  mors  mortis,  peccatum  peccati,  nialum  s 
malorum.  Non  dant  ei  aliud  officium,  quam  quod  cum  peccato  innb 
geI)C,  i.  e.  cum  peccatis  destruendis,  cum  creanda  vita,  laetitia,  omnibus 
bonis;  nihil  aud^istis  nisi  unicum  l^ocum:  Sine  operibus,  sine  vita  ex- 
terna erga  prox^imos,  sed  tantum  fide,  propiciatione  spem  de  victoria 
et  confimdentia  flnali.  Ibi  niiMuni  opus,  non  etc.,  tantum  propiciatoria  lo 
misericordia  et  'redemptio  apud  deum'. 


1  btn   c  aus  bem        ^enge(t)         über  gcb  steht  tiibuatnr  4  über  sie  stelu   eum 

.5  mors  c  aus  mortis         peccati]  peccatum  6  über  malorum  steht  omnium         über  dant 

steht  prophetae 

Dr]et  morte,  tarnen  norunt  Deum  suum  esse  redemptorem  ab  omnibus  ini- 
quitatibus.  Eiijiuntur  igitur  et  sperant  expectantes  liberatiouem  in 
verbo  promissam. 

Accomodabitis  igitur  hunc  versiculum  eo,  ut  sit  ceu  definitio,  (juod   i* 
nam  Dei  officium  sit  aut  quid  velit  proprie  facere,  uempe,  quod  velit  cum 
peccatoribus  rem  habere,  ut  et  jwccata  aboleat  et  creet  vitam,  iusticiam, 
laetitiam  et  omnia  bona.     Medium  autem,  quo  haec  Deus  facit,  scitis 
esse  Christum,  quem  ideo  in  hunc  mundum  misit  et  suppliciis  mortis 
subiecit,  ut  credent«s  in  eum  consequerentur  remissionem  peccatorum  20 
et  constitueruntur  filii  Dei.    Sic  docet  totus  Psalmus  non  de  externa  \-ita 
aut  bonis  operibus,  sed  tantum  de  fide  et  spe  erfja  Deum  per  Christum 
et  de  flnali  victoria  contra  Satanam,  peccatum  et  mortem.    Haec  enim 
non  sunt  humanorum  operum  aut  nostrarum  virium,  sed  divini  operis 
et   virtutis.      Communicantur   autem    nobis,    quia    apud   Dominum   est  ss 
misericordia  et  copiosa  apud  ewm  rcdcmptio.    Haec  uua  ratio  et  via  est, 
qua  ad  victoriam  hanc  pervenitur.    Doctrina  operum  habet  alium  finem 
et  sie  ur^renda  est,  ut  tamen  jrloriac  et  mcrito  Cliristi  nihil  detraliatur. 
sicut  nos  Dei  gratia  hunc  locum   ubique  syncerc   tractavimus.      Faxif 
autem  Christus,   ut  eadem   lux  ctiam   luceat  posteris   nostris.      Amen,  ao 
Amen. 


zu  31:  Am  Schluß  von  .S'  steht  der  auf  Luthers  Vortesum/  betügliclie  Vermerk:   hiniit 
Witteiibergiio  jirima  npinliris,  Anno  1533. 


IIs]   H.  Sept|embris. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  131, 1)  377 


Psaliiius  CXXXI. 


Iste  versus  est,  ut  videtur,  proprie  de  eadem  fere  materia,  de  qua 
prior  locutus  est,  nisi  quod  antitli[esin  clarius  etc.  Et  abiit  iste  psal- 
mus  quasi  in  proverbium  apud  theo[logos  et  allegatur  etc.,  ut:  fili  chare, ^-^of' >«■««• 

5  noli  nimis  alte  volare  >;  trahunt  in  g[eneralem  doctrinam  contra  omnem 
superLbiam,  pulchra  catachresis.  [»t.  sogt]  Sed  describ[it  hoc  naturale 
et  generale  vicium  generis  humani,  in  quo  omnes;  immedicabile  malum 
nisi  divina  gratia  vel  furore.  SJiLCifter  üugling,  ber§  ro^-,  quia  praesumptio 
est   nostrum   naturale   vicium   sive   in    potLentia,   sap[ientia,   relLigione. 

10  iustiLtia,  verum  est.  Inter  superbLOS  semper  sunt  iurgia.  3K[Cij'tei'  flugtüng 

')  U.  A.  Tischr.  3,  61  Nr.  2901.  -)  Erg.  üctfef)rt  aufjäumt.    Luthers  Sprichivörter- 

sammlung  Nr.  423,  ünsre  Ausg.  Bd.  51,  720;  Tliiele  S.  377  f. 


Dr] 


Psalmus  CXXXI. 


Domine,  non  est  exaltatum. 


Hie  Psalmus  fere  de  eadem  materia  loquitur,  de  qua  praecedens 
Psalmus  locutus  est,  nisi  quod  Antithesin  paulo  clarius  exprimit,  qua 

15  animum  oppressum  sensu  peccati  ostendit.  Unde  apud  Theologos  generali 
sententia  in  proverbium  abiit:  Ambulare  in  mirabilibus  super  se,  hoc 
est,  nuod  vulgo  dicunt,  nimis  alte  volare,  tentare  rem  supra  vii-es  et  sie 
periculum  incurrere.  Sic  in  genere  non  inepta  Catachresi,  seu  potius 
secundum  generalem  sententiam  Psalmo  hoc  usi  sunt  contra  omnem 

so  superbiam,  commune  totius  generis  humani  vitium,  in  quo  oranes  sumus, 
nee  potest  alio  remedio  curari  quam  aut  gratia  divina  aut  furore  seu  ira 
Dei,  hoc  est,  cum  vel  pii  afflictionibus,  vel  impii  poenis  exercentur.  His 
rationibus  praesumptio,  naturale  Vitium  omnium,  sanatur.  Alioqui 
impossibile  est  non  praesumere  hominem  vel  de  potentia  vel  sapientia 

25  vel  iusticia.  Haec  superbia  postea  parit  contentiones  et  rixas,  sicut  vide- 
mus,  quae  ad  ingenii  laudem  attinent,  quam  varie  homines  exerceant. 
Ibi  non  solum  praesentes  praesentibus  volunt  vlderi  sapientiores  et 
eruditiores,  sed  etiam  priora  secula  incessant  et  cornicum  oculos,  quod 
dicitur,  configunt.  ^    Quid  futurum  putas,  cum  talia  ingenia  postea  ad 

30  Sacra  accedunt?  Sic  potentia  infatuantur  animi,  ut  nullum  faciant 
modum  superborum  consiliorum  et  cogitationum.  Idem  accidit,  cum 
Pharisaei  et  hypocritae  (nam  herum  id  proprium  est)  conceperunt  opi- 


'1  Erasmus,   Adag.:    quisquis    ea,    quae   antiquitas    .  .    approbavit,   damnare 
conetur. 


378  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    11540.1   (Fs.  131, 1) 

HsjöCEiit  aliimi.  (Se  i[t  ein  oeibviejiid)  laftev,  praesumere  de  pot^^entia  etc., 
sunt  perturbatores  non  tantuiu  suiipsius,  sed  Ecclesie,  rerumpub[licaruni, 
pacem  in  cordibus  suis  auferunt  et  pol[iticani  etc.  Si  venit  in  consiliuiu, 
ibi  diabLolus.  Sie  in  Ecclesia  toUit  uni[versaui  paceni  Ecclesiae.  biii?  ift: 
magna  et  mirabilia  in  sap[ientia,  post  in  pot^entia.  Stlleji  üngLlücf  ijl)e  •■• 
ben  anS  qui  VLult  beffev  maä)cn,  quam  lan'-  etc.;  1.  e.  omnes  tales  sumus, 
»üb.  I.  j  quia  nemo  contentus  sua  sort*^,  dono,  medioLcritat«.  'Vanitas  vaLui- 
tatum'  tnüb  brau§,  ut,  quod  non  potest,  faciat,  econtra.  ^[erjog  ©[eorg 
l^et  gnug  ba  ^u*,  ut  suum  ducatum  regnaret,  sed  v^iilt  EcLclesiam.  Zing- 
[lius,  Carl[stadius  reformare  debLuissent  suam  ecLclesiam,  .sed  scripluram:  '« 
qua  ratione?  vicium  naturale!  Nullum  remedium  huic  remedio''  nisi 
gLratia  d[ei  vel  furor,  baä  deus  det  s^piritum  S[anctum  humiliatum,  vel 


12  baS  mit  Strich  zu  g[ratia  gezogen 

>)  =  greife  an,  treffe.  ')  Thiele  S.  313.  ')  Horaz,  Sat.  1,  iff.  *)  Erg. 

ju  tun.        ')  Ironische  Kennzeichnung  der  Bestrebungen  Herzog  Georgs  und  der  anderen. 


Drinionem  sanctitatis  et  iusticiae.  In  summa,  homines  superbi  et  sump- 
tuosi,  ut  vocant,  sunt  perturbatores  non  solum  sui  ipsius,  sed  Eerum- 
publicarum,  Ecclesiae,  Oeconomiae  et  omnium  rerum.  Qui  historias  is 
norunt,  vident,  quantum  mali  semper  ambitiosa  ingenia  excitarint. 
Sic  in  Ecclesia  liaeretici,  extiniulati  persuasione  sapientiae,  concordiae 
et  pacis  perturbatores  sunt.  Idem  in  Oeconomicis  usu  venit,  unde  natum 
Germanis  elegans  et  bonum  proverbium  est,  quo  dicunt,  malo  dignum 
esse,  qui  conatur,  quod  non  potest  praestare.'  Sed  tales  quaeso  qui  » 
sunt?  Omnis  raundus.  Quis  enim  est,  qui  contentus  sit  dono  suo  et 
non  aliquando  conetur  aliquid  melius  et  aecuratius  praestare,  quam 
potest?  Sequitur  itaque  tertium,  ut,  sicut  praesumptio  toUit  pacem 
et  concordiara,  Utes  autemet  contentiones  ceu  foecunda  mater  pariat, 
P"ii. I.Sita  tandem  necessario  .sequatur  'vanitas  vanitatum'  et  frustra  sint  impii  25 
conatus.  Noster  vicinus  dux  an  non  satis  negocii  liaberet  in  gubernauda 
sua  ditione  et  administrando  opere  suae  vocationis?  Sed  praesumptio 
non  patitur  eum  quiescere,  quin  etiam  suseipiat  curam  Ecclesiae  guber- 
nandae,  quae  tamen  ei  non  est  demandata.  Sic,  qui  primi  dederunt 
nobis  turbas  de  Sacramentis,  non  contenti  fucre  ministerio  suarum  30 
Ecclesiarum,  etiam  totius  sacrae  Scripturae  quasi  dominium  usurparunt, 
ut  pxistimarent  sibi  Heere  eam  projarbitrio  interpretari  et,  ut  Basilius 
hxjuitur,  iijv  äh]dEiav  jtaQaarofty.^ 

.Vdeo  late  patet  hoc  Vitium  et,  sicut  dixi,  plane  est  inmiedicabile, 
nißi  sanetur  vel  gratia  vel  furore.  Gratia  est,  cum  afflictionibus  revoca-   34 


>)  Vgl.  hier  obet^  Anm.  J.  •)  Epitt.  I,  8,  J;  Migne  Graec.  3:',  24«. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/3«.   [1540.]   (Ps.  131, 1)  379 

iisj  iit  üulüuff ',  ut  non  jd)erbeu.^   Sic  Zing[lius.    Sic  Israel  praesumebat  suis. 

Ibi  'iinpotentia'  percussit  potentiam  ludLCorum.      Qando    veniunt   auff »"»r.u.g 
ba5  rennen,  bie  tollen  f}unb,  uon  cessant,  donec  cap^ut  conterant.    Sic  in 
iustitia,   quaudo  PhaLrisaei,  douec   lerusLalem  5uj(i)leifft.      Sunt  imme- 

s  dicabüia  mala,  non  verbo  nee  corr[eptione  corrigiintur ;  vel  gLratia  vel 
fiiror,  ber  jie  ftur^t,  ut  ba  lieg«. 

Nos  proprie  tractamus  de  spiritualisLsima  pugna  contra  contrarium. 
Sed  tarnen  ad  omnes  alias  praesumpLtionespotentiae,Iust[itiae,sapLientiae. 
Non  sumus  potLcntes,  sapLientes,  ^rom,  et  tarnen  volumus  eLSse.     Sic 

10  venit  pLCccatum  in  hora  sua  Dnb  ftoft  SLanctum  i)tn,  ut  desperet,  et  stul[titia 

ftojft   sapLieutem   ^tn,    Impoteutia:    Una   tribus   Benia[min   et   10   etc.  M'*'^^».  i^ 
Alius  stultus  venit  et  fd)Iegt:    CiCLcro  DemostLÜenem;    quia  non  Mlcs 

')  Sinn:  daß  sie  sich  den  Kopf  einrennen,  zugrunde  gehen.  ')   Nänüich  in 

Stcud  und  Kirche. 

t>'"lmur  ad  moderationem  seu  humilitatem,  furor  est,  cum  superbos  obruit 
Dominus  poenis  et  eos  tollit,  sicut  sistuUt  Pharaonem.   Huius  praefractio 

'5  et  contumacia  non  potuit  sanari  nisi  exitio  in  mari  rubro.    Sic  Beniamitae  attdit.  20, 35 n. 
non  cessarunt  prius  a  furore,  quam  pene  deleti  essent;  sie  Absolon  non 
cessavit,  priusquam  ex  arbore  penderet.     Sic  Arius,  Cherintus  et  multi 
nostro  seculo  novatores  dogmatuin  non  cessaverunt,  priusquam  dignum 
suis  factis  exitium  invenirent;  ita  fit,  cum  impii  ceu  equus  furens  per 

20  superbiam  cursum  arripuerunt,  non  prius  sistunt  cursum,  quam  perierint. 
Idem  accidit  iusticiarüs.  Pharisaei  non  prius  cessabant  EuangeUon 
persequi  et  niti  suis  iusticiis,  quam  Hierusalem,  regnum  et  sacerdotium 
fimditus  periisset.  Hie  est  exitus  praesumptionis,  quando  verbo  non 
corrigitur.     Verum  itaque  est  non  posse  sanari  hanc  pestem  quam  vel 

25  gratia  vel  furore. 

Ad  hunc  modum  generaliter  fere  interpretantur  Psaünum  contra 
superbiam  seu  praesumptionem.  Sed  ego  existimo  rectius  exponi  posse 
de  superbia  spirituali  seu  de  superbia  iusticiae.  Nam,  ut  supra  ostendi, 
haec  tria  fere  sui)erbos  faciunt:  Potentia,  Sapientia  et  lusticia.     Si  quis 

3u  igitur  vult,  faciat  sane  tripUcem  superbiam  secundum  haec  tria  obiecta. 
Sunt  enim  dona  distributa  in  homines  et  habent  suam  mensuram  et 
modum  suum.  Itaque  potentes  suo  modo  potentes  sunt  nee  possunt 
esse  potentiores.  Sapientes  suo  modo  sapientes  sunt  nee  possimt  esse 
sapientiores.  lusti  suo  modo  sunt  iusti  nee  possunt  esse  iustiores.   Superbia 

35  autem  facit,  ut  veUnt  esse  et  videri  potentiores,  sapientiores  et  iustiores, 
quam  revera  siint.  Hinc  cum  res  ad  certamen  deducitur  et  peccatum 
cum  lusticia,  non  manente  in  suo  dono,  modo  et  mensura  sua,  pugnat, 
vincitur  et  ex  iusticia  fit  desperatio,  quae  saepe  ad  laqueum  hyi)Ocritas 


380  In  XV  Psalmos  gradfium.    1532/83.    [1540.]    (Ps.  131,  1) 

Hs]  [SBI.  210»]  in  deum,  sed  piaesumptio  in  ista   3,  deus  autem   probibeLt; 

non   praesumendum  de  nobis,  de  nostra  virtute,  sapLientia,  potientia, 

iustitia  ipsiu.s;  hoc  possumiis,   —  sed  non  facimus,  sed  econtra.     '^Jdle 

3)ijin.3,  i2iingLejd)idt,  fein',  i.  e.  omnes  ho[mines,  bas:  ift  finis,  furor  dei.     Istam 

gLeneraleiu  sententiam  committimu.s  lectori  propter  gerLraanicum  ada-  ^ 
OTctm. 7.1; »3.18 gi^ium:  Nolite  extolU',  'Ne  iudicetis'  etc.  'Qui  se  exaltat',  dielt,  sed 
non  fit.  5K  n  roil  ^od)  f}ex  fnven,  Oerbammen;  si  otiani  iustitiani  non 
bab[eo,  volo  iustus  esse,  ut  alios  dainneni  etc.  ii^nb  ba  bei)  nemo  icin 
ampt  aufgevi(i)t,  sed  lefts  ft:^en  et  öepvt  alios  etc.  gs  ift  oerbrifLÜdl  lueltt, 
.sed  tocius  g^eneris  hnmaLni  vlcinm,  sed  in  nno  plns  exercetur  quam  alio.  lo 
'•"""•"' ^"'- Demosth[ene-  CIcLero;  loas  regem  Israel  provocavit  SLyriae  Rex;  piae- 
sumptio erat.  Sic  Pha^rao,  et  historiae  sacrae  supped^itant  exempla 
praesump^tionis.     Si  potens,  volo  rex  t^otius  mundi;  si  sapLiens,  etc.; 


')  Vgl.  S.  377  obere  Anm.  1.  ')  Zum  Sinn  vgl.  im  Druck  unten  Z.  30. 

Dr]  adigit ;  sie  fit,  ut  impotentia  coninüttatur  cum  potentia  et  vincat,  poteutia 
autem  confundatur.  Sicut  accidit  Israelitis  pugnantibus  contra  nnum  is 
sii^t.  80,  i3if.  tribum  Beniamin,  sie  stultitia  saepe  vincir  et  confuudit  sapieutiam. 
nuius  insperati  eventus  quae  causa  est!  Häec  scUicet,  quia  homines 
non  confidunt  in  Dominum,  sed  praesmmmt  de  propria  iusticia,  sapientia, 
pot<>ntia,  contra  verbum  et  voluntatem  Dei.  Vult  enim  Deus  nos  tantum 
confldere  in  ipsius  virtute  et  misericordia,  sed  homines  id  nolunt  et  pu-  20 
tant  se  ideo  potentes,  iustos,  sapientes  esse,  iit  in  bis  dictis  confidant 
et  de  iis  praesumant.  Merito  ita<)ue  sunt  infoelices.  Cur  enim,  ((uod  j)os- 
sunt,  non  faeiunt  et  faciunt,  quod  non  possunt  ?  Digni  itaqiie  malo  sunt 
secundum  [Sg.  k]  proverbium  Germanioura,  quia  conantur,  quod  praestare 
non  possunt'.  Ergo  maneamus  in  humilitate  et  moderate  sentiamus  de  -a 
dono  nostro,  non  iudicemus,  non  premamus  alios,  non  sLmus  ingeuiosi 
in  aliorum  laboribus,  sed  singuli  faciamus,  quod  nostrae  vocationis  est, 
ac  huic  vitio  obsistamus  tanto  diligentius,  quanto  id  natura  nobis  oju- 
nibus  adbaeret  altius,  quanquam  in  uno  plus,  in  alio  minus  se  exerit. 
Sicut  etiam  GentUium  historiae  ostendunt.  Cicero  est  ambitiosior  De-  30 
mosthene,  fortasse,  quod  in  ampliore  imperio  et  potentissima  monarcbia 
vixit.  lulius  Caesar  est  ambitiosior  Augusto.  Sic  in  saeris  pertinaciam 
cum  superbia  coniunctam  habet  Diarao.  Porro  omnia  exempla  <um 
sacraruni  literarum  tum  Gentilium  eundem  eventum  et  exitum  ostendunt, 
quod  praeter  spem  suam  immersi  malis  confuntluntur  et  porcuiit.     Sed,  31 


20  voluiit  li 

')  Vgl.  S.  378  utUere  Anm.  1. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  181, 1)  381 

Hs]  tum  impotentia  Wtrfft  mic^  ev'^untev,  p[eccatum  damnat.  Ego  de  iustitia 
intelligo. 

'Domine,  Ba,  qnae  altiora',  etc.     Unde  ista  novit?  sine  experientia  v.  i 
ista  noü  loquitur.    Sed  dicit  de  suo  proposito,  QLuasi  dLieat:  ^d)  I)ob  mirf) 

b  üeibtrannt,  irf)  tt)U5  nl)mmev,  3d)  l)aU  gefult,  scio,  raie  eö  g^et.   Non  volo 
sie  gloriari  In  iustitia  mea  propiia  et  alios  damnare,  scio,  luieS  g^et; 
superb^us    phLarisaeus    incedens   in    sua   iustitia,    ut:    'leiuno';    quandosut.  is,  u 
couLScientia  venit  et  mit  einer  nabelfpifeen,  est  tob.   In  horis  pavoris  con- 
[scientia  non  potest  ferro  miuimum  p[eccatum.    Quomodo  ferret  montes 

10  et  maria  peccatorum!  Ipsi  non  sciunt,  quid  lex,  ut  alii,  quid  stultitia, 
impotentia.  Ago  tib[i  g^ratias,  quod  humiliasti  me,  ut  discLam  mandata, 
ba^i  mir^^^  metin  ftufin  mutlin  b^•ed)§^  ut  non  cog[item  me  phLarisaeum 
et  executor^em  iustitiae.     Nolite  ludLaei.     Uli  exeq[uebantur  iustitiam, 

3  über  altiora  steht  quae  mihi  sublimiora  6  In  c  aus  de  S  tob]   red[argutus 

viöylich  12  lue  c  aus  te 

')  =  mir.  ')  =  du  brichst. 

ür]  ut  dixi,  nos   relicta  hac  generali  sententia,   interpretabimur   Psalmum 
15  de  spirituali  superbia,  quae  consistit  in  opinione  sapientiae  et  iusticiae. 

I.  Domine,   non   est   exaltatum   cor    meum,   neque   elati   suntv.i 
oculi  mei,  Nee  ambulavi  in  magnis  et  mirabilibus  super  me. 
Quod   David  hie  gloriatur,  facit  doctus  experientia,   quasi  dicat: 
Sensi,  quantum  mali  sit  efferri  animo  et  securum  esse  in  iusticia,  itaque 

20  non  ero  amplius  superbus,  non  gloriabor  amplius  de  iusticia  propria. 

Nam  superbus  Pharisaeus,  qui  gloriatur  se  non  esse,  sicut  caeteri  sunt,  lut.  is.n 
is  ad  primam  vocem  accusantis  conscientiae  concidit  et  pavore  exani- 
matur  nee  potest  contra  levissimum  iieccatum  consistere,  taceo  montes 
et  maria  peccatorum,   quae  uno  momento  extinguunt  praesumptuosos 

25  et  securcs.  Boniim  itaque  est,  inquit,  quod  tu  me  humiliasti  et  docuisti 
per  afflictiones,  ne  superbirem,  ne  mihi  viderer  sanctus,  ne  me  consti- 
tuerem  tanquam  executorem  iusticiae,  iudicantem  et  condemnantem 
omnes.  Nam  hoc  omnium  iusticiariorum  proprium  est  iudicare  alios 
et    se    constituere    tanquam    carnificem    reliquorum,    Sicut    exemplum 

30  Pharisaei  in  Euangelio  ostendit,  qui  non  potest  simpüciter  commemorare 
virtutes  suas,  nisi  etiam  miserum  publicanum  simul  damnet.  Hoc  pro- 
prium peccatum  est  naturalis,  legalis  et  civilis  iusticiae,  ut  damnet  alios, 
ut  invadat  tribunal  Dei  et  pronvmciet  contra  eos,  quos  videt  tanquam 
in  inferiori  gradu  positos  esse.      Qiii  est  bonus  civis,  qui  est  eruditus 

35  iureconsultus,  admii'atur  se  et  tantum  non  constituit  se  sibi  idolum 
quoddam,  Alios  autem  iudicat  et  i)rae  se  contemnit.    Eusticus,  qui  non 


382  In  XV  Psalmos  graduum.   1582  33.    [1540.]   (Ps.  131,1) 

j>yj,J^|  contra  condemuantes :  'Non  sum  sicut  ceteri'.  Non  iudicant,  sed  sim- 
plicitcr  dainnant.  Ergo  proprium  iusticiae  civilis,  legalis  damnare, 
Invadere  tribunal  diviuiim  et  iudicium.  SBenn  ein  fromer  ^urift,  burgev 
ift,  lacit  se  idolum,  quia  iudLicat  omne.s  alios  tanquam  iniquos:  Sic. 
scriptum  in  iure,  fo  jol  man§  maci)en.  [331. 210'']  Rusticus :  Me  regem  s 
nasci  oportuit;  Mulier  rebus  in  internis;  Si  ego  Eex,  praedicator!  Ni.<i 
»Lpiritus  SLanctus  moderetur  nos  et  doceat  istas  iust[icias  cercLmoniales, 
legales  esse  opera,  per  quae  non  meliores  aliis.  AppaLret  quidem,  sed 
coram  deo  fit  deterior.  Nesciunt  suum  casum,  inquit:  quando  venit, 
desperat.  Erphor^diae  vddi  TheoLlogos,  irrepreheusibiliter  vixe[runt.  lo 
In  Lora  mortis  Iie§  im  ein  5)iunc^  fappen  etc.  Et  einen  i)cxiiä)en  Quriften. 
9l(^,  qui  fuisset  porcorum!    Ibi  omnia  perdita.    Quando  periculum  venit, 

2  damnaiit]  damnat        5  liusticum         6  Si  mit  Sirich  zu  regem  Z.  5  gezogen         11  über 
3uriften  slelu  Erphiordiae 

Dr]omnino  est  stupidus,  cum  videt  aliquod  sui  Magistratus  erratum,  cogitat 
sicut  servulus  in  Comoedia  reprehendens  avariciam  heri  .sui:  Oh  me  Ke- 
gem  esse  oportuit. ^  Haec  Politica  sunt  plena  vanitatibus  et  stultissimis  " 
stulticüs,  quibus  tarnen  nemo  potest  abstinere,  nisi  Spiritus  sanctus 
moderetur  corda  ac  gubernet  et  doceat  nos,  quod  iusticia  illa,  sive  natura- 
lis, sive  moralLs,  sit  tanquam  opificium  quoddam,  per  quod  coram  Deo 
nihilo  simus  meliores.  Ac  nemo  sane  tam  stultus  est,  qui  se  meliorem 
Christianum  et  Deo  gratiorem  esse  constituat,  quod  sartor,  sutor,  figulus,  -'<' 
faber  etc.  sit.  Sed  cum  plane  eadem  ratio  sit  iusticiae,  sive  moralis, 
sive  naturalis,  nemo  tarnen  est,  qui  non  de  ea  praesumat,  nisi  Spiritus 
sanctus  in  viam  revocet.  Habet  enim  speciem  sanctitatis.  Itaque  animi 
inflantur,  donec  humiliati  discant.  nihil  in  ea  iusticia  esse  praesidii  coram 
iudicio    Dei.  *' 

Quoties  vidimus  magnos  Theologos,  ciun  magno  supercilio  inter 
homines  versatos,  tandem  desperatione  qiiadam.  cum  iani  nu)rti  vicini 
essent,  ad  stultissimas  nugas  confugisse  et  induisse  cuculhim  Mona.sti- 
cumt  Sic  memini  magnum  virum,  et  qui  primam  laudem  inter  lurecon- 
sultos  habuerat,  in  articulo  mortis  dicero:  O  si  subulcun  potius  quam  'o 
lureconsultus  fuis.sem.-  Scnticbat  enim  in  eo  periculo  etiam  diligentem 
iusticiae  administrationem  niliil  opis  afferre.  Sic  Cicero,  cum  ob  Augusti 
et  Antonii  potentiam  periculum  sibi  iudicaret  imminere,  nulluni  prae- 
sidium  esse  sentiebat  in  omnibus  litcris,  sed  evane.scebat  onmis  eruditio 
et  Studium  illud  ingens  PJiilosophiae.  Idem  Demostheni  accidit  fugienti  s» 
Antipatrum.'      In   summa:   Omnia    huiusmodi    exempla   docent  verum 


•)  Terenliiu,  PItormio  1,  2,  30.        ')  Ähtdidi  ü.  A.  Titchr.  rt,  70Ji.        ')  Plutarch, 
Vitae  parntt.:  (Hcero  cap.  47 f.;  Jieiiiogtlienea  cap.  28 f. 


In  XV  Psalmos  gi'aduum.    1532/33.    [1540.]    fPe.  131, 1)  383 

Us]  oerliiet  einev  alle  jeinc  fünft  ut  CLicero  et  DemosthLenes.    'In  altum  aedi-sor.  17.19 
ficare:  ruinani  quaerere.'    Utinam  Eo;o  essem  rex,  praedicator !    Sic  iam 
Nobiles  ^aben?  ,^u  wegen  bracht,  ut  regant;  faciunt,  quod  nesciunt.   luste 
tt)irb  ein  ungLlud  nber.'    In  Imperiis  tumultus,  cedes,  ruinae  merae;  hoc 

5   videtur,  quia  mere  praesuraptione.s.    Ideo  bovfeeJn"  einer'  etc.;  sua  vicia 
et  remedia,  Tit[us  L[iviiis. 

'AonbLulavi' ;  i.  e.  sublinü  iustitia  praesumere  se  iustum,  S[anctiim 
prae  ceteris,  putare  se  sedere  in  sinn  dei,  Nihil  scire  de  propiciatione  etc. 
Ego  S[anctu.s,  'leiuno'  etc.      Sed  in  hora  morti.s :  Utinam  non  fuissem  sjut.  le,  12 

10  Monachus,  quia  non  servavi  ord[inem;  exaltari  voluerunt,  non  humiliati. 
Alii  mortui  ut  vaccae. 


10  exaltari]   Altari,  davor  ex 

')  Erg.  ba§  anbre  batau^.  ^)  =  pwzcln,  stürzen.  *)  Erg.  übet  bcn  anbern. 

Dr]esse,  quod  Salomon  dicit:  'Qui  exaltat  domum  suam,  quaerit  ruinam'.  svt.  17, is 
Sed  hoc  aulici  nostri  non  credunt.     Queruntur  adhiberi  ad  Principum 
negocia  scriptores  (sie  enim  appellant  eruditos),  nobilitatera  autem  negligi. 

15  Sed  cum  ipsi  ad  negocia  adhibentur,  sie  ea  gubernant,  ut  tan  quam 
currus  in  altum  coenum  demersus  neque  retrahi  nee  promoveri  possit. 
Eecte  et  iuste.  Cur  enim  conantur,  quod  non  possunt  praestare  ?  Haec 
causa  est,  cur  fere  imperia  nihil  sint  quam  ruinae  et  caedes.  Quis  est, 
qui,  si  diligenter   administrationem,    quae   siib   primis   Caesaribus  fuit, 

20  consideret,  vel  unum  diem  consistere  posse  imperium  Eomanum  putet? 
Sicut  enim  Livius  dicit :  neque  vitia,  nee  remedia  sua  videtur  ferre  posse  ^, 
sed  simpliciter  mole  sua  ruere,  sicut  aedificium  nimis  altum. 

Sed  longe  plus  periculi  est,  cum  in  religione  homines  elatos  oculos 
habent  et  ambulant  in  mirabilibus  super  se:   hoc  est,   cum  sibi  placent 

25  ob  sanctitatem  ac  videntur  sibi  sedere  in  sinu  Dei,  et  tarnen  nihil  norunt 
de  propiciatione  et  remissione  peccatorum,  sed  simpliciter  incedunt  in 
suis  operibus,  quod  'ieiunant  bis  in  sabbato,  quod  dant  decimas,  quod  sur.is,  m. 
non  simt  adulteri,  raptores'  etc.,  etsi  cor  plenum  sit  omnis  generis  foedis 
cupiditatibiis.    Haec  praesumptio  manet,  usque  dum  occupemur  periculis 

30  mortis,  tum  omnia  illa  praesidia  elabimtur  de  manibus  et  sequuntur 
voces  illae  desperationis :  Perdite  vixi  ^,  vota,  regulam  nostram  non  servavi 
etc.  Cur  itaque  es  factus  monachus  ?  Ifonne  ut  ascenderes  ad  iusticiam  ? 
Sed  sie  descendisti  ad  infernum,  quia  voluisti  exaltari.  Qui  non  exercen- 
tur  huiusmodi  tentationibus,  moriuntur  sicut  vaccae. 


29  occupeutur  B 

')  Ab  urbe  condita  üb.  I.,  Praefatio.  -)  Unsre  Ausg.  Bd.  ä9,  707  su,  S.  4i7. 


384  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  131,  2) 

lls]  Fatetur    suam   experientiam:   'Exaltavi'^   etc.       Ibi   latetur,    quod 

pracLter  retiLnaculum^  etc.,  et  se  öevbLvannt:  Ejro  expertus  et  bin  obev 
bie  jd}an,^en^  etc.     Vidi,  quanta  res  confidere  in  institia  propria.     Et 

«tbt.u.iomnes  Sancti*  ober  bas   'Circumstans   peccatum'  pertinaciter  berens  et 

detrahens.    lam,  ubi  aud[ierunt,  ELuangelium  sciunt!    Nihil  discernunt    s 
inter  anditum  et  factum. 

'Si  non  posui  et  compescui  animam  meam,  DomLine':  ftil.     Sunt 
verba  affectuuxn  maxLimorum.     Ego  'compescui  meipsum  et  posui  me 
^eiunter'  et  dixi:  j(f)tDetg  ftil  et  tvot3  nicf)t  inel.    Silere:  in  niliiluni  redigeie. 
4cio(.4.  i'Nocte',  in  Hosea,  i.  e.  fjabe  geid)lctfit,  bau-  loeber  I)unb,  non  fuc.     ^ic   lo 

•4Ji.  46. 17  Psalmus :  qui  tro^t  et  bud^t  nici^t.  [*!■  211»]  'SSenn  id)  mid)  nic^t  evunter 
lie^,  sed  voUii  sublimitcr  inced^ere  et  jd)anen  et  bud)en,  So  gicng 
mire'  etc.,  i.  e.  si  non  hunüliabam  me,  —  bene  translatum;  i.  e.  ideo 
abstinebo  a  confidentia  iustitiae  legis,  dei  per  legem  culti;    wen  id^  mid) 

¥i  us.üba  nid^t  confitivt  pecLcatorem.    Sed  novi  quidem  omnia,  Sed:  'no  intres'   n 

•J  rethi(  3  fd^anjen]  fd^  — oflen  [Schreibfliichtigkeii] 

')  Texlwort  der  Vulyata.  ';  Sinn:  über  den  Zaum  hinaus,  icie  ein  darchgehendts 

Pferd.  *)  Erg.  gejprungen;  Sin«:  habe  zu  hoch  hinaus  geicolll.  *)  Erg.  floäfn. 

Drill.    Quando    animam    meam    non    posui    et    compescui.    tunc 

V.  2 

erat   anima    mea    sicut   ablactatus   a    matrc    sna. 
Hie  palam  dieit  de  experientia  sua,  quod  viderit,  quantum  periculi 
Sit  in  praesumptione  iusticiae.     Quaie  discamus,  quid  sit,  quod  Epistola 
Vfbr.  12,  lad  Hebraeos  dicit:  'äfiagrlar    evTiegiararov' ,    'ubique  circum.stans    peoca-    »u 
tum  et  praesens',  nee  sequanuir  tejncritatem  vulgi,  quod  non  ita  jnultis 
concionibus  auditis  putat  se  totum  Euangelion  satis  cogno\isse.    Audisti 
fortasse    totum,    sed    totum    nondum    eredidisti,    nonduni    expcrientias 
illas  fidei,  orationis,  crucis,  quae  in  Christiano  piaecipuae  sunt,  didieisti, 
de   quibus   hie   David   concionatur  gravissime,   sicut  etiam   magnitudo  »i 
rerum  et  affectus  postuhit.     Compescui,  inquit,  animam   meam  et  me 
posui  ad  inferiora,  dixi  auijuae  meae:  tace,  noli  gloriari,  sed  obmutesce. 
Nam  quod  dicit:  Compescui  seu,  ut  Hebraisraus  sonat:  silere  feci,  proprio 

Ooi.4,[.signiflcat  in  niJiilum  redigere.    Sicut  in  Osea:  'Nocte  oonticescere  te  feci', 

hoc  est,  vastavi  et  in  solitudinem  redegi,  ne  quis  ibi  tumultus  nee  sonus   so 

«1.46, 11  audiatur.  Sic  in  alio  Psalmo:  'Siletv',  hoc  est,  non  piovocat*  Dominum 
pcrtinacia  et  superbia  vestra,  Sed  obedite,  parete  etc.  Ita  Jiic  cum  non 
fae^rem  silere  animam  meam,  hoc  est.  cum  non  hnmiliabar,  cum  non 
abstinerem  a  praesumptione  ex  liducäa  propriae  iusticiae,  legis,  imo 
etiam  Dei  per  legem  culti.  Cum  mm   liumiliarem  me  ac  profiterer  me   ji 

«(.141, »quidem  servasse  aliquo  modo  legem,  .sed  lanicn  optarc,  i\e  'iiitict  Hominus 

'JD  iv.iaitlotator  AI! 


In  XV  PsalmoB  gradmim.    1532/33.    (1540.1    (Ps.  131,2)  385 

Hs]etc.  Si  incedebam  in  gloria  et  iustitia  mea,  {)et  ic^  JU  lofjn:  'Sicut  ablac- 
tatus  supra',  gting  mir^  tute  eint  ftinb,  ba§>  erttiotjeitet.  Dicit  rem  parvam, 
cum  videatur  de  re  maxtima.  Sed  tLtnb  est  maxLimiis  vivLen.s:  quando 
eittW^L^'fint,  vides,  quomodo  ©rwelet  etc.;  est  siia  afflictio,  damnatio. 
5  Sic  quando  amitto  illani  consoLlationem  remisLsioni.s,  propiciationis, 
Mamillam  consolationis.  Eo  ablato:  ^ifee"»  i-  ^-  Christo,  qui  lactat;  non 
tantum  in  genibus,  sed  uberibus  etc.!  Quando  mater  non  domi,  fult 
puer  etc.  Sic  animae  raeae,  quando  consolationem  et  promisLsionem 
amisi.   Et  est  verum.   Disting[uenda  lex  et  E[uangeliura;  lex  est  neces^sa- 

,0  ria  ad  contundendam  illam  superbiam:  praesumptio  in  propria  iustitia, 
Alie  praesumpLtiones  In  sapLientia  et  opibus;  sed  man  tan  i^n  ba^'-  rcben, 
Illi  non 2,  donec  desperatio  et  diffld[entia,  Donec  venit  diabtolus  cum 


')  =  viel.  ^)  E>-g.  öetfteljen. 

Oiiin  iudicium  cum  servo  suo',  Haec,  inquam,  cum  non  facerem,  tum  eram 
vere  sicut  ablactatus. 

15  Loquitur  Propheta  de  re  maxima,  et  tarnen  videtur  simüitudo  par- 

vum  aliquid  et  leviculum  significare.  Cur  enim  potius  ab  infante  quam 
a  viro  iam  confirmato  viribus  similitudinem  petit?  Sed  non  propria 
solum,  verum  etiam  mire  suavis  flgura  est.  Quod  enim  periculum,  quod 
incommodum  puero  potest  accidere  malus,  quam  si  privetur  mamma? 

20  Haec  quasi  damnatio  et  mors  infantuli  esse  videtur.  Sic  inquit:  Cum 
spiritu  superbiae  et  securitatis  arriperer  et  amitterem  illam  mamillam 
divini.e  gratiae,  remissionis  peccatorum  et  propiciationis,  vere  similis 
eram  puero,  qui  matrem  amisit  et  sine  beneficio  matris  non  potest  vivere, 
hoc  est,  eram  in  certissimo  et  extremo  periculo  mortis  positus. 

25  Deducit  itaque  Propheta  hie  nos   ad  illud   necessarium  discrimen 

Legis  et  Euangelii.  Lex  enim  est  doctrina  necessaria  ad  contundendam 
illam  superbiam  et  obstipam  maliciam  peccati  nostri,  quam  praesumptio 
iusticiae  nostrae  parit.  Est  quidem,  ut  supra  dixi,  praesumptio  opum, 
potentiae,  sapientiae.    Sed  huic  consuli  potest  varie.    Haec  autem,  quae 

30  de  propria  iusticia  praesumit,  plane  incurabilis  est  nee  potest  sanari, 
nisi  veniat  illa  ablactatio,  de  qua  David  hie  loquitur,  ut  conscientia 
extimulata  per  Legem  examinet  vitam  et  opera  nostra.  Qiüa  autem 
cogimur  fateri  nos  varie  in  Legem  deUquisse,  manifesta  desperatio  se- 
quitur,  nisi  Christus  tanquam  benigna  mater  praebeat  mammam  gratiae 

35  et  erigat  afflictam  animam.  Sic  ludas  ad  laqueum  adigitur  conspectu 
peccati  sui.  Neque  enim  ullum  remedium  est,  quo  conscientia  exagitata 
peccatis  sanari  potest,  quam  hoc  unum,  ut  statuamus,  sicut  proximus 

27  obstipatam  B 
Sut^etS  SESette.    XL,  3  25 


386  1°  XV  Psalmos  graduum.  1532/33.    [1540.]  (Ps.  131,  2) 

Ha]  lege ;  tum,  si  non  Christus,  desperant  ut  ludas,  nullum  remedium.  Quia 
coDLScientiae  peccatis  morsae  nulluni  remedium,  nisi  apud  deum  pro- 
piciatio;  si  est  vera,  ergo  verorum  peccatorum,  quae  volunt  condemnare, 
quae  trahunt  in  inferLnum;  ba  gebort  vera  propiciatio;  non  g{)et  cum 
Actis  pLCCcatis,  sed  quae  ocLcidunt  et  damnant  in  eterLnuni.  Ideo  con-  s 
servanda  afflictis  couLScientiis  etc.  Si  fuit  aliquando  iustitia  et  .sequitur 
'•"'''''' ^■',;,^ lex  et  Mose  et  ftojft  auff  ons  cum  'cornuta  facie',  ba^  bie  reben  unter  äugen 
Qi)en^  etc.  Oportet  veniat  alius  p[raedicator,  qui  loquitur  verbum  con- 
solationis,  Christus;  bas  tft  ber  ^ii^.  Sicut  puer  cruciatur,  acciditur, 
moritur  absente  matre,  Sic  ego  affligor  absente  mea  matre,  alvo,  quia  lo 
Euangelium  est  mamma,  alvus  dei;  [331. 211b]  per  E[uangelium  genuit 
nos  et  lactat,  fovet.  Sint  quidam,  qui  praesumunt  et  certi,  quod  ista 
intelLUgant.    DiabLolus   est   artifex    mUle.^    ßr    fan   bir    istam   distinc- 

6  quae]  qui  10  ego(r) 

')  Erg.  enticeder  ))ei%  nach  ünsrer  Ausg.  Bd.  22,  69,  S  oder  fauer  nach  Thiele  S.  265. 
*)  =  Tausendkünstler. 

Dr]Psalmus  canit:  'Apud  Deum  esse  misericordiam  et  copiosam  redemptio- 
nem'.  Haec  est  Euangelii  vox,  quae  subsequi  debet  legem  et  cui  per  i» 
legem  quasi  via  stemitur.  Sicut  enim  peccata  nostra  habent  opus  obiur- 
gatione  et  accusatione,  ita  terror,  quem  accusatio  parit,  habet  opuB  con- 
solatione.  Vera  igitur  consolatio  et  vera  propiciatio,  quae  est  in  Euangelio 
proposita,  pertinet  ad  vera  peccata,  quae  in  infernum  dcmergimt,  nisi 
sanentur  fiducia  misericordiae  Dei  in  Christo  propositae.  Neque  enim  so 
misericordia  pertinet  ad  Acta  peccata,  sed  ad  vera  peccata,  quae  occidunt 
et  damnant. 

Hae  vices  observanda«  simt,  ut,  cum  gloriamur  in  fiducia  propriae 
iusticiae  et  securi  sumus,  Lex  veniat  et  Moses  cum  cornuta  seu  radiante 
sua  facie,  quam  imbecUlitas  nostra  sustinere  nequit  et  tamen  effugere  ss 
seu  vitare  non  potest.    Postquam  autem  hoc  modo  Lex  et  Moses  officium 
suum   fecerunt   accusando   conscientiam   et   comminaudo    iudicium    Dei 
et  poenas,  tum  locus  est  et  summa  opportunitas,  ut  Christus  cum  mamma 
gratiae  veniat  et  ablactatum  puerum  quaerentem  lac  et  vociferantem 
recreet.     Est  igitur   elegans  similitudo,    quae   nobis   proponit  primum  jo 
imbecillitatem  nostram,   quod  plane   nihil  in  nobis  sit  viriura,   quibus 
Satanae  possimus  resistere  et  conscientiae  medori;  Deinde  mi.scricordiam 
Dei  et  potentiam  verbi  eins,  quo,  tanquam  mater  filium  lactc  nutrit  et 
lachrymas  pellit,  sie  Euangelion  simul  est  utcrus  Dei,  in  quo  gestamur 
et  formamur  per  spiritum  Christi,  est  etiam  mamma,  qua  alimur.  Ilac   »4 
itaque  amissa  sumus  sicut  ablactati. 

Quidam  videntur  sibi  haec  pidchre  intelligore.    Sed  vos  ab  ea  prae- 
sumptione  vol)iK  cavete,  ponite  vos  in  numero  discipidorum.    Satan  enim 


In  XV  Pealmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  131,2;  387 

Hs]  tionem   confunbiin,   ut  legem  pro   ELuangelio  et  econtra  apprehendas. 

Ex  Euangelio  adducit  locos,  qui  proprie  legis,  ut:  'Si  vis  in  vitam  ingredi',3nntii).i9,  i; 
etc.;  Item:  'Non  omnis,  qui  dicit'  etc.  6ö  fol  birf)  in  legem  füren,  ut  nihil ürwitii. '. 21 
videas  nisi  factum  faciendum,  legem  condemnantem,  et  aufert  Christum, 

5  ut  nihil  de  promiSLSione  videas.  Ideo  nemo  cog[itet  se  scii'e,  quomodo 
disting[uatur  per  verba  inter  l^egem  et  E[uangeliura.  Sed  in  terronbLUS, 
pcriculis,  ostensione  irae  et  ludLicii  dei.  Ibi  sis  bLonus  dialectLicus.  Hie 
disputatur  de  lege,  quae  dicit:  Non  fecisti  volLuntatem  pi^atris;  —  faciam 
autemiam!  —  Quomodo?  —  credam  in  Christum,  Joh.  6.     lubet,  ut3<>6  6,29 

lu  toto  corde  confidam  et  adheream!  Qui  istam  distinctionem  trifft  in 
tempore,  bene;  sed  left  einen  ntc^t  gern  ba  ju  !omen.  Oportet  deus  faciat 
ut  mater,  quae  ubera  f)engt  itenim  in  os,  alioqui  moreretur.  Ibi  pericu- 
losis[sima  praesumptio  in  iustitia.  Sed  pol^itica  non  tarn  magna.  Sed  in 
Ecclesia  locus  principalis  Iustitia,  ubi  uuUa  praesumptio;  sed  max^ima, 

16  quia  diabLolus  venit  inter  fLiUos  dei.    Ideo  quisq[ue  cog[itet  nondum  edo- 

2  qni]  quae 

Dr]eiusmodi  artifex  est,  ut  facile  discrimen  hoc  tollere  et  loco  Euangelii 
legem,  Eursum  loco  legis  Euangelion  possit  obtrudere.  Quoties  enim 
accidit  laborantibus  in  agone  mortis,  ut  miserae  conscientiae  apprehen- 
dant  quasdam  Euangelii  sententias,  quae  vere  ad  legem  pertinent,  et 

20  per  eas  Euangelii  consolationes  amittant?    qualis  haec  est:  'Si  vis  vitam Kottti».  17 
ingredi,  serva  mandata  Dei',  Item  haec:  'Non  omnis,  qui  dicit  mihi : üKatts. 7, ai 
Dornige,   intrabit  in  regnum  coelorum'.     Huiusmodi  sententiis  sie  non 
nunquam  contunduntur  mentes,  ut  nihil  videant,  quam  quid  a  se  factum, 
quid  fuerit  faciendum,  Item  quid  Deus  exigat,  quid  prohibeat.     Haec 

25  dum  corda  intuentur,  obliviscuntur  omnium,  quae  Christus  fecit  et  Deus 
per  Christum  facienda  promisit.  Quare  nemo  praesumat  se  haec  plene 
esse  assecutum,  verbo  quidem  distinctio  haec  facilis  est,  sed  in  morte 
et  periculis  experimur,  quam  non  simus  boni  Dialectiei,  quando  scilicet 
incidit  disputatio  de  f actis  et  faciendis,  Cum  lex  obiicit:  hoc  praecepit 

90  tibi  Dominus  faciendum,  tu  autem  non  fecisti,  sed  fecisti  contrarium, 
damnaberis  itaque  secundum  sententiam  Legislatoris.  Hie  qui  bonus 
Dialecticus  est,  distinguit  inter  Legem  et  Euangelion  et  concedit  quidem 
legem  se  non  fecisse.  Sed  ad  hoc  antecedens,  inquit,  non  sequitur  illud 
consequens,  ut  ideo  desperem  et  damner.     Euangelion  enim  iubet  in 

35  Christum  credere  et  Christi  operibus  ac  iusticia  niti.  Qui  ad  hunc  modum 
discrimen  hoc  tenet  et  hanc  mammam  Euangelii  apprehendit,  salvatur 
et  vincit;  qui  non  apprehendit,  perit  et  desperat. 

In  hoc  igitur  loco   de  iusticia  coram  Deo   plurimum  est  periculi, 
itaque   non   praesumendum,   sed   cum   timore   humUiter   agendum   est. 

25* 


888  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  131,  2. 3) 

Hs]  mitam  CLarnem,  jnortuam,  sed  spiritiii  semper  pug^nat;  nemo  blandiatur, 
quasi  pulchre  teneat  distLinctionem  l^egis  et  Euangelü.  Si,  bene;  vide, 
ut  firmus  etiam.    Sed  non  in  hac  vita  PLOtes,  nondiim  perfectus. 

'Retributio  animae  meae  est  ablactatio  pueri' :  utraq^ue  est  'abla^cta- 
tio'.  Iste  versus  dat  scientiam,  de  qua  praesump^tione  locutus,  i.  e. 
iusticie,  quae  est  contra  f  [idem  et  spera.  Nihil,  si  in  generalem  scntentiam, 
üt  de   oninibus   sublimibus,   sive   sapLieutia,   pot^entia;   proprio   tanicn 

V.  setc.  Hec  est  fünft  ba  fuv-  'Confidendum  est  IsLraeli  ab  hoc',  benÖLt  et 
discite,  ut  sciatis,  ba^  ftf)e  in  mortificanda  praesump^tione  iusticie  vestre, 
non  in  adiutorio  legis,  bLonis  OLperibus,  sed  bos  ^elt  ftid):  'confidere, 
spcLrare  in  domino',  non  semel,  hodie,  cras,  sed  'nunc,  semper',  ut  stabilia- 
tis  gratia  cor,  quod  non  solum  hod[ie,  cras,  pridie,  et  [SBI.  212«]  'usqLue 
in  finem'  confldatis,  ut  nostra  superb^ia  quaedam  eterLua  remis^sionis, 
iustitia  donata;  q^uarnquam  facienda  bLona  OLpera,  faciam  et  feci,  sed 


4  über  Retributio  steht  Ablactatio         über  est  (1.)  steht  sicut  11112  stabilietis 

Dt]  Si  enim  praesumptio  in  politicis,  cum  aut  opum  aut  potentiae  aut  sa-  n 
pientiae  flducia  inflantur  animi,  nxmquam  sine  periculo  abit,  in  Theologia 
longe  periculosissima  est,  et  tarnen  ibi  maxime  est.  Satan  enim  ad  filios 
Dei  venit  et  conatur  omni  studio  in  praesumptionem  et  securitatem  eos 
inducere.  Quare  quotidie  contra  hanc  latentem  pestem  pugnandum  est 
et  cavendum  praecipue,  ne  quis  sibi  placeat,  quasi  teneat  distinctionem  20 
Legis  et  Euangelü.  Teuere  quidem  potes,  sed  hoc  vide,  num  etiam  firmiter 
teneas,  ita  ut  non  possit  excuti  a  conscientia  et  Satana.     Paulus  certe 

-Bf)ii.  8,  islibere  fatetur  se  'nondum  apprehendisse',  sed  sequi  hanc  Cognitionen! 

flot.  s.setanquam  'in  stadio  metam'.     Sic  nos  omnes  sumus,  faciem  quidem  ad 

metam  tendimus  et  in  eo  sumus,  ut  eam  attingamus,  Sed  id  non  fit  ante  »5 
carnem  exutam  et  humatam.  Quare  in  tinioro  Interim  ambulemus, 
orantes,  ut  lucem,  quam  Dominus  ostcndit,  non  sLnat  extingui,  sed 
quotidie  magis  illuminet  mentes  nostras  et  perficiat  opus,  quod  in  nobis 
coepit.  Hoc  qui  non  faciunt,  obruentur  desperatione  et  erunt  similes 
ablactatis.  so 

v.ain.  Speret   Israel    in    Domino   ex    hoc    nunc   et   usque    in    se- 

culum. 
Hie  versus  clare  ostendit  Psalmum  loqui  de  ea  praesumptione, 
quae  proprie  contra  fldem  est  et  vocatur  praesumptio  iusticiae  pro- 
priao.  Ideo  hortatur,  ut  confldant  in  domino  et  discant  flrmi  esse  in  »^ 
humilitate  et  mortificanda  fiducia,  tpuie  est  in  adiutorio  legis  et  propriae 
<lignitatis.  Hoc,  inquit,  tum  fiet,  si  confldatis  et  si)ereti8  in  Domino,  non 
hodie  aut  cras  tantum,  sed  nunc  et  in  aet«mum  usque,  ut  quaedam 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  131,  3)  389 

Hs]i8ti8  factis  ineter[num  non  confldam,  sed  illa  unica  fid[ucia,  spes  in  mieeri- 
cordiam  dei,  qui  promittit  et  donat.  Illa  fidelis  et  certa  fid^ucia,  quia  deus 
fideliter  servat  suas  proniisLsioues.  Sicut  ipse  servat,  Sic  volo  perpetue 
et  fldeliter  etc.     Sed  diabLohis  sinit  nos  hodie  coufidere,  cras  etc.     Est 

5  discenda  ista  doct[rina  quotLQuot  pugnis.     'Nou  cum  carne'  etc.,  'sed  epi>.  e,  la 
nequlLtiae  spirltus',  qui  vohiut  pracciiiitare  in  desperationem  vel  elevare 
in  praesumptionem.     Deus  deiicit,  ut  elevet,  'reducat';  'Mortificat'  etc.  i.Snm.a.c 
@r  nimpt  äitjen  ex  ore,  ut  nihil  videas  quam  desperare,  fugam  dei  et 
irre  med  [icabili  tristitia  oppressum.  Sed  cum  senseris,  noli  sequi  tristitiam, 

10  sed  reflecte  cor  et  erige  iu  M[ucia  Christi;  ibi  mortuus  poteris  resuscitari, 
perditus,  damnatus  salvari.    Ut  sit  celum,  quod  condit[um  super  caput, 
sub   quo   vadas;  i.  e.   misericordia  dei  est  pulch[rum  lacunar,  tectum, 
'obumbraculum',  ut  Esa.  CLap.  4.     Sub  quibus  arcubus  securi  ad  [versus  5ef.  4,6  f. 
iram,  despLcrationem,  mortem.    Si  ex  umbLra  venis,  ftic^t  bie  fon  getotl.' 

15  UltLimus  versLUS  est  argLumentum  psalmi,  quod  loquitur  de  praesump[tione 

12  misericordia  mit  Strich  zu  celum  Z.  11  gezogen  zu  13  Esa.  c.  4.  r 

')  Sprichwort?  Vgl.  Wander,  4, 107:  Schatten  29. 

Dr]aeterna  sit  praesumptio  (sie  loquendo)  misericordiae  Dei,  remissionis 
peccatorum  et  iusticiae  per  Christum  donata«,  Econtra,  ut  nimquam  ne 
uno  quidem  momento  praesumatis  de  vestris  operibus,  quanquam  ea 
sancta  et  legi  Dei  conformia  esse  debent.    Nam  haec  unica  et  nudissime 

20  nuda  fiducia  manere  debet,  quae  vocatur  flducia  et  spes  misericordiae 
Dei  iL  Christo  exhibitae.  Haec  flducia  firma  est.  Deus  enim  non  mentitur, 
sed  fldeliter  servat,  quod  promisit,  tu  modo  perpetuo  et  fideliter  in  eum 
confidas.  Sed  hie  a  Satana  periculum  est  omnibus  viribus  conante,  ut 
nos  ab  hac  flrma  fiducia  abducat.    Pugnandum  itaque  est  et  haec  doc- 

25  trina  est  quotidianis  certamtuibus  contra  Diabolum  et  'nequitias  spiri- ep^.  e,  12 
tuales'  exercenda,  quae  nihil  aliud  agunt  et  moliuntur,  quam  ut  primum 
nos  erigant  in  praesumptionem  et  deinde  iterum  deiiciant  in  despera- 
tionem. 

Contra  Deus  primum  per  legem  suam  terret  et  deiicit,  ut  postea 

30  elevet  ,'deducit  ad  inferos,  ut  reducat'.     Mammam  gratiae  etiam  iusti- 1.  ©am  2, e 
flcatis  nonnunquam  subtrahit,  ut  discamus,  quid  nostra  ipsorum  itisticia 
soleat  facere,  nempe  quod  solet  opprimere  desperatione,  ut,  postquam 
hoc  experti  sumus,  non  sequamur  nostrum  sensum,  sed  erigamus  nos 
fiducia  Christi,  qua  mortui  viviflcautur  et  salvantur.    Haec  misericordia 

35  est  ceu  coelum,  quod  semper  manet  flrmatum  super  nos,  quo  tecti,  ubicun- 

que  smnus,  securi  sumus.    Sic  Esaias  vocat  'umbraculum  contra  aestum',3ci.  4,  sf. 
quod   misericordia   Domini  tegimur  contra  iram.   desperationem,   Dia- 
bolum et  mortem.     Hoc  umbraculum  qui  deserunt,  patientur  intollera- 


390  In  XV  Psalmoa  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  131,  3;  132, 1) 

Hb]  damnabili  in  lustitia  propria  et  suadLCt  contra  eam  luctari  per  eternam 
spem  et  fidem  misericordiae  dei.    So  tft#  red)t  et  roerben  bleiben. 


15.  Scpt^einbris 


Psalinus  CXXXII. 


'Memento,  domine,  David':  Iste  psalmus  magis  est  oratio,  ut  in- 
dicat  tit[nlus,  et  dicitur  SalLomonis.  Sive  SalLomonis,  sive  DLavidis,  s 
idem.  SLanctus  erat  pro  rLegno  et  sacerdotio.  Sicut  istae  2  res  sunt  prin- 
eipales  in  hac  v^ita,  mundo,  Et  res  tales,  quae  indigent  oratione  et  aux^ilio 
dLei.  Diab[olus  habet  2  titLulos,  quibus  insignivit  eum  dLominus  Christus: 
j^^j'J'rt 5*3 'Ipse  mendax  et  homicida'.    Ideo  non  potest  quiescere,  quin  'circumeat, 

quaerat'  et  o^mnia  faciat  pro  cede  et  mendacio.  Ad['ver8us  ista  2  imperia  lo 
diabLoli  erexit  d[eus  2  reg^na,  polLitiam,  ut  pugnet  contra  homic^idium, 
et  EcLclesiam  contra  mendacium.  [251. '2l2'>]  Sic  D^aA^d  dispen.SLavit 
reg[num:  pol^itia  debet  conservare  v^itam,  coniugLium,  generationem, 
edu[candam  prolem,  ut  t[ranquinam  et  quietam  vitam  agamus,  ad  hoo 
servit.      Et  p^rincipes    custodes  etc.    positi  ad   conservandam  pacem.   i* 


,,,   .  ,.,,./  Homicidium    ^  .   /  Politia 

9  circuat  2u  11 12  Opera  diaboli  <<,.     ,     .      .  ,  Dei<   _,    ,    .    r 

\  Mendacium  \  Ecclesia  • 

Dr]  bilem  aestum.  Ad  hunc  modum  docet  hie  versus  loqui  Davidem  de  dam- 
nabüi  illa  praesumptione  iusticiae  propriae  et  hortatur  contra  eam 
luctari  per  spem  misericordiae  aeternae  et  per  aeternam  tidem.  Haec 
unica  via  est,  qua  servamur. 

Psalmus  CXXXn.  «. 

Memento,    Domine,    David. 
Hie  Psalmus,  sive  Salomonis  est,  ut  quibusdam  videtur,  sive  Davidis, 
est  oratio  pro  regno  et  sacerdotio.    Haec  enim  duo  sunt  praecipua  dona 
in  hac  vita  et  hoc  mundo.     Ideo  opus  habent  oratione  et  auxUio  Dei, 
ut  contra  Diabolum  defendantur,  cuius  duplicem  titulum  nostis,  quem  u 
3o().8,«4ei  Christus  tribuit  in  Euangelio  loannis,  cum  vocat  'mendacem  et  homici- 
dam'.     Non  enim  quiescit,  sed  omnia  quaerit  et  conatur,  ut  mendaciis 
et  caedibus  involvat   mundum;   ad  versus   has   Diaboli  artes   et  regna 
erexit  Dens  alia  duo  regna,  sie  enim  vocare  Übet,  Politiam  et  Ecclesiam 
seu  regnum  et  sacerdotium  contra  mendaccs  doctrinas;  sie  David,  Reges  so 
et   PrinciiK's    omnes    administratione    Politiac    debent  hoc   studere,   ut 
tranquillam   vitam   agant   subditi,   ut  coniugia,   liberorum  educatio   et 

30  Mcerdotium,  ut  Politia  pugnet  contra   homicidium   et  sacerdotium   contra  mendaces 
doctrinai  li 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Fs.  132,  1)  391 

Hs]Ista  (lebet  servire  deo,  ut  jjropagetur  proles  et  regLnum  C[Oelorum;  bas 
jol  trjun  Ecclesia,  pastores  sunt  ang[eli  d[ei  positi  ad  con.servandam  et 
defend[endam  veritatem,  ut  destruatur  mendacium.  Istae  res  ob  ocluIos 
positae  sunt,  quia  EcLClesia  habet  contiLnuum  bel[lum  cum  hereticis, 
6  cum  'spiritibus  nequiLtiae':  Ante  dil[uvium  contra  Cainitas,  post  dÜLU- ^^''-O'^ä 
vium  contra  Esauitas,  sub  prophetis,  Apostolis  contra  fal^sos  pro[phe- 
tas  et  Ap[OStolos;  et  iam  d'«ctorib[US.  Ideo  late  amplif[icat  istos  2  Tit^ulos 
et  magnificare  eius  regLUum,  quia  vere  magnum.  Maior  pars  homicida 
et  mendax,    —  Pauciores,   qui  obed[iunt   magListratui,    —   qui   vexant 

10  pacem  et  resp[ublicas,  quam  conservent.  Sic  plus  hereticorum,  Sic 
P[lus  labefactant,  Cum  sit  res  utraque  extra,  supra  vires,  tiieri  pLacem 
et  veritatem.  Alterum  quidem  malus  et  dLivina«  virtutis.  Ideo  de- 
sperandum  de  nostris  viribLUS  et  implorandum  dei  auxLiUum.  Niülus 
mag[istratus  conservavit  pol[itiam  nisi  rapti  impetu  quodam  et  fort[una ; 

15  et  dLixerunt  fortLunam  fecisse.     Et  tamen  foiLtuna  fuit  deus.     Et  hanc 


10  conservet  lö  fecisse]  fecisse  (dix^erunt) 


Dr]alia  officia  Oeconomica  in  pace  possint  consistere  et  defendi  contra 
seditiosos  et  cupiditatem  hominum;  sacerdotium  autem  pertinet,  ut 
subnascens  proles  deducatur  ad  regnum  coelorum,  et  ministri  Ecclesiae 
sunt  ceu  angeli  positi  ad  defendendam  veritatem,  ut  destruatur  regnum 

20  Satanae,  patris  mendaciorum.  Haec  sunt  propria  sacerdotum  offlcia, 
quae  semper  in  mundo  inter  fldeles  extitere  et  continuum  bellum  gessere 
contra  Haereticos.  Sic  Patriarchis  certamen  fviit  ante  diluvium  con- 
tra Cainitas,  Post  diluvium  contra  Esauitas  et  aUos;  Prophetae  beUi- 
gerati  simt  contra  falsos  Prophetas,  sicut  testantur  ipsorum  conciones, 

25  Apostoli  contra  pseudoapostolos.  Neque  enim  Satan  cessat.  Porro 
semper  malus  fuit  regnum  Satanae.  Nam  si  Ecclesiam  spectes,  semper 
plures  fuerunt  infideles  quam  fideles.  Sic  in  Politia  semper  maior  pars 
est  eorum,  qui  non  obediimt,  qui  turbas  et  beUa  movent,  quam  qui 
officium  faciunt  et  obediimt. 

30  Cum  igitur  regnum  Satanae  (si  numerum  spectes)  longe  sit  ampUus, 

deinde  tum  Politia  tum  sacerdotium  eiusmodi  res  sint,  quae  longe  supra 
vires  humanas  positae  sunt,  Itaque  nostris  viribus  defendi  et  retineri 
non  [SSg.  1]  possunt,  palam  est,  quam  necessaria  haec  oratio  sit,  qua 
David  utrunque  fortunari  et  conservari  postulat.     Atque  hie  primum 

36  vide  dtöerentiam  inter  Eegem  Davidem  et  aUos  Eeges  mundi.  Sentiunt 
et  vident  hoc  aUi  quoque  Eespublicas  humana  vi  retineri  non  posse. 
Itaque  dixerunt  singulari  afflatu  numinis  opus  esse  ei,  qui  bene  et  foelici- 


17  autem  eo  pertinet  B  21  qui  B  28  eo  [Druckfehler  am  Zeilenende]  A. 


392  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  182,  1) 

HsJ  praetulerunt  .sap[ientiae,  potentiae.  lustisL-simi  occumbLunt,  et  econtra. 
Si  iustitia,  potentia:  ThcmistoLcles,  Cic^ero,  DemostliLenes.  Ideo  dix^e- 
runt:  fortLuna  regit  et  versat  temere,  quia  non  curat  nostram  potentiam; 
quia  saepe  pauci  vincunt  plures,  ergo  aliquid  sit  supra  potrentiam,  iu- 
stiLtiara,  sap[icntiam;  ideo  vocLabant  fortimam.  Ergo  nece.SLsitatem  s 
orandi  pro  utroq^ue  dix^it.'  EcLclesia  et  PolLitia  non  in  Nostra  manu. 
lohLimnes  hab^uit  in  sua  EcLclesia  Che[rinthum;  et  alii;  Christus  Tudam. 
Sic  Episcopi  habLuerunt  Ar[ium,  PelagLium.  Sic  nos  non  iLÖnnen  lofjeren, 
quod  Muntzerani,  KarlLStadius,  Cing[liuR,  SBi^el.  In  manu  nostra  non 
sunt;  satis  studiose  docemus,  praedicamus,  disp[utaraus,  nihil  deest,  «o 
quod  ad  officium  etc.  Ideo  dicendum  ut  psalmus:  'Memento',  tf)ue  bu<-. 
!iiioiib.6,»Item:  'sanctiflcetur'  etc.  Est  oratio  pro  vetLeri  popLulo.  Et  nobis  usui, 
B.enisi  quod  alium  DavidLem,    'EphraLtam',    'campum  sylve'  et  quae  se- 

2  Cicero  mit  Strich  zu  iustitia  gezogen 
')  Erg.  propheta. 

Dr]  ter  velit  regere,  ac,  quanquam  nescirent  divinitus  ista  gubernari,  tarnen 
fortunam  (ita  enim  appellant  benedictionem,  cuius  causam  non  norunt)  is 
praetulerunt  sapientiae,  potentiae,  iusticiae  et  omnibus  ImperatorUs 
virtutibus.  Quia  enim  iusti  viri  fere  opprimuntur,  iniusti  autem  dominan- 
tur,  iudicarunt  iusticiam  non  esse  principalem  causam  retinendorum 
Imperiorum.  Alioqui  non  occubuisset  Cicero,  Antonius  autem  non  esset 
evectus  ad  tantara  potentiam.  Si  potentia  vero  retinerentur  Imi)eria,  20 
non  vicisset  Themistocles  Xerxen.  Sic  multis  claris  Imperatoribus  non 
defuit  sapientia  et  industria,  et  tarnen  fuenmt  infoelices.  Hae  experientiae 
coegerunt  etiam  Gentes,  ut  divinitatem  aliquam  adderent  magnis  Im- 
peratoribus, quae  regeret  sapientiam,  potentiam  et  iusticiam,  atque 
hanc  fortunam   dixerunt.^  as 

Sed  mihi  hie  Da\'idem  vide.  Hoc  etiam  videt  non  esse  suarum 
virium,  retinere  regnum.  Sed  non  fortunam  esse  sentit,  quae  ijuperia 
conservat,  Deum  enim  iudicat  esse  causam.  Deinde  statuit,  sicut  audie- 
mus,  Deum  propter  misericordiam  non  defuturum  orantibus.  Gentes 
neutrum  horum  norunt.  Porro  e;id.em  necessitas,  quae  incumbit  Magistra-  ju 
tui,  ut  pro  Eepublica  orent,  etiam  inciunbit,  ut  oretur  pro  Ecclesia.  Jo- 
annes Apostolus  prohibere  non  potuit,  quin  nasceretur  Cherinthus. 
Posterioribus  temporibus  prohibere  Ecclesia  non  potuit,  quin  Arius, 
SabeUius,  Novatus  et  alii  haerctici  exorirentur.  Nos  hodie  non  potuünus 
prohibere,  quin  exorirentur  profanatores  Coenae  Domini,  Baptismi  etc.  si 

29  orantibus  [Druckfehler]  B 

')  Oieero,  De  imp.  Cn.  I'oinp.,  cnp.  tu. 


In  XV  Psalmus  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  1)  393 

Hs]  qniiintur.  Ideo  mutanda  significatio  personarum  vel  nominuin,  res 
eadem,  Ut  nou  literaliter,  sed  oportet  canamus  psalmum  b^ene  eum 
iütLellifjentes.  [581.218"]  lam  .seqiiamur  literalem  sensum,  quomodo  Lste 
popLulus   oraverit;  postea  facile  accomodabimus.     Dividitur  in  reg[num 

i  tempLorale  et  spirituale.    1.  ora[t  pro  r^egno  Ecc[le8iastico,  post  pro  po- 
lit[ico,  et  audietis,  quomodo  distinguat. 

'Memento'    omnium    passionum,    afflictionum   eius.       Euang^elium  ^'.  1 
passionem  vocat  crucem;  humiliatio  et  oppressio  Christi  nihil  aliud  est. 
VLult  significare,  quod  David  multa  passus  sit  propter  promissa  d^ivina, 

10  quia,  ut  habentur  in  '■Eeg[ibu.s',i  persec[utionem  patitur  a  Saul  iniquo 'Sam.is,  laff, 
propter  hanc  causam,  quod  unctus  a  Sam^uele   vivente-  etc.    Hoc  infl- 

4  oravit  10  in  fehlt 

')  D.  h.  in  den  „Büchern  der  Könige"  (hier  noch  alte  Zählung  des  ersten  Saimtdis- 
buches).  ')  Erg.  Saale. 

Dr]  Studiose  quidem  docuimus  Ecclesias  neque  quidquam  desiderari  sumus 
passi,  quod  pertinebat  ad  nostrum  officium.  Sed  hoc  non  satis  fuit. 
Quid  igitur  faciendum  est?    Fempe  hoc,  quod  Psalmus  ait,  ut  dicamus: 

15  Memento,  Domine,  David,  ut  'sanctificetur  nomen  tuum',  ut  foedi  isti  Kattii. e, 9 
prophanatores   luant  poenas   turbatae   pacis  et   Ecclesiae,  etc. 

Ad  hunc  modum  est  Psalmus  oratio  pro  veteri  populo,  ut  Dens 
regnum  et  sacerdotium  propter  promissiones  Davidi  factas  servare  velit. 
Est  autem  nobis  quoque  usui,  quod  etiam  nos  habemus  nostrum  Davida 

ä«  et  Ephratam,  in  qua  invenimus  tabernaculum  Dei  nostri.  Ees  enim  ma- 
nent  eaedem,  tantum  significatio  vocabulorum  immutanda  est.  Sicut 
autem  ipsi  pericütati  sunt  in  utroque,  ita  nos  quoque  periclitamur. 
Quare  ima  recte  canemus  hoc:  MEMENTO.  Porro  sequar  sententiam 
literae  simpliciter,  quomodo  a  populo  veteris  testamenti  oratus  sit.  Facile 

S5  enim  est  postea  eum  applicare  ad  nostra  tempora.  Sicut  autem  regnum 
duplex  erat,  hoc  est  regnum  corporate  et  spirituale,  ita  quoque  dividitur 
Psalmus  in  duas  partes,  primum  enim  orat  pro  Eeclesia,  deinde  pro  Po- 
litia. 

I.  Memento,  Domine,  David  et  omnis  adflictionis  eius.        v.  1 

30  Vocabulum  nsr  afflictionem,  humiliationem,  oppressionem  significat. 

Hieronymus  fere  ubique  vertit  pro  'mansuetudine' %  sed  circumstantiae 
arguunt  eum  loqiü  de  Davide  multa  passo  propter  promissionem  divi- 

30  ms   [Druckfehler]   Ä 

')  So  hatte  Luther  im  Text  für  seine  Dictata  super  Psalterium  1513—16  drucken 
lassen,  Unsre  Ausg.  Bd.  4,  421,  6. 


394  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]    (Ps.  132,  1) 

Hsjnitum  oclium  et  eterLiium  iu   Säule  contra  D[avidem.     Ideo  in  regLno 
varias   persecLutiones,    peri[cula,    insidias,    ut  conqueritur  per    tLOtum 

i.«6n.8.s5pSLalmum.  Ideo  filius  David,  popLulus  opponunt  ilhim  DLavideni  in  con- 
[spectu  dei  orantes.    Non  quod  velint  D^avidem  intercedere  pro  se,  sed 

»löm.  4. 3  ofiferunt  DLavidem  habentem  promissa,  ut  PLaulu.s  AbLiahamum,  quod  ' 
cred^it  cum  fldLUcia  AbLiahae.  Ideo  non  accipe  D[avidem  hie  pro  sua 
per.sona  naturaliter,  sed  DLavid  promissarius,  qui  est  vestitus,  indutus 
d[ivina  promis[Sione,  ut  oratio  plus  formam,  i.  e.  promissa,  coucipiat 
quam  materiam,  i.  e.  Davidem,  qui  concepit  promissa  dLivina.  David 
promis.^arius  i.  e.  habens  proLmissiones  istas,  i.  e.  oramus  pro  reg;no  non   ><> 

Bau.  9, 18  tanquam  digni,  bene  meriti  hLanc  auditionem.  Sed  'prosterLnimu.s 
nostras  preces  indignis^simas  in  tuis  multis  miserationibus'  i.  e.  pro- 
missis.  Isti  b[ono  exordio  utuntur,  quando  coram  deo  ap[paret  indig- 
nus,  sed  indutus  sua  misericordia  promissa.     ^Jae  f)eifft  red)t  ad  deum 

i'ut.  18, 12 getretten  et  orare.    Non  ut  phaLrisaeus:  'leiuuo.'    Sed:  Domine,  gebtenf  «^ 

3  poplulos  0  12  (pro^misgis)  miserationibus 

Dr]nam.  Sicut  enim  historia  Eegum  ostendit,  persequitur  eum  Saul  immani 
i.KQin. IC, i3fi. odio.  Sed  cur?  Nimirum  ideo,  quia  a  Samuele,  w^ente  adluic  Säule, 
in  Regem  unctus  erat.  Hiuc  persecutiones  illae,  odium,  invidia,  obtrectatio 
et  omnis  generis  pericula  in  eum  derivata  sunt.  Quod  aut«m  horum  sive 
i.sntt.  8,ii  Saloino  filins,  sive  totus  populus  in  oratione  et  conspectu  Dei  meminerunt,  w 
non  fit  eo  modo,  quo  Papistae  putant,  ut  David  pro  ipsis  intercedat. 
Sed  loquuntur  de  Davide  habente  promissiones  ac  Deum  per  Davidem 

fflöm  j,3iilarum  promissionum  commonefaciunt,  sicut  Paulus  quoque  loquitur 
de  Abrahamo.  Quare  nomen  Davidis  non  est  accipiendum  absolute, 
tanquam  loquatur  solum  de  jwrsona  eins;  loquitur  enim  de  Davide  ii 
non  simpliciter,  sed  secundum  aliquid,  hoc  est  de  Davide  promissario, 
ut  sie  dicam,  seu  habente  promissiones  et  vestito  diAinis  promissionibus, 
ut  magis  intelligas  formam  quam  materiam.  Formam  enim  docendi 
causa  voco  promissionem,  Materiam  autem  ipsum  Davidem,  cui  pro- 
missiones factae  sunt.  >o 

Est  itaque  haec  sententia:   Domine  Dens,  oramus  pro  regno  non 
tanquam  digni  et  meriti,  ut  exaudiamur,   sed,  sicut  Daniel  loquitur, 

Ion  9, 18 'proKternimus  nostras  preces  coram  te  in  multis  tuis  miserationibus', 
nitcntes  eo,  quod  Davidi  promisisti  te  facturum,  ut  regnum  nostrum  sit 
perpetuum.  Ita  pulcherrime  orditur  orationem,  statim  in  ipso  vestibulo  ss 
ostcntans  promissionem.  Tlnc  exemplum  utilissimum  est.  ut  oraturi 
appareamus  coram  Deo  tanquam  miscri  peccatores,  non  conlidcntes  nostro 
mcrilo  nequc   nitentes  dignitate  nostra,  sed   quasi  induti  misericordia 

«ur.  la,  12 et  promissionibuH  ipsius.  Non  sicut  ille,  qui  dielt:  'Bis  ieiuno  in  sabbatho'. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  132, 1)  395 

Hs]  cm  bein  bLarniljer^ttjtett  et  oer^eifLfuiig,  quin  non  sunt  promLssiones  quam 
nn,seraLtioiie.s,  misericordiae  gratis  oblatae.  Hae,  inquit,  factae  Davidi. 
Deinde  recordLare  o[mnium  ip.sius  afflictionum.  Non  propter  afflictio- 
nes,  sed   a{flictione.s  in  promisLSione,   pa.ssiones  toleratas,  et  promls^Ri- 

5  oncs  manserunt  in  Davide  in  omnibLU.s  tribLulationibu.s.     Cog[ita,  quod 
promisisti  David  et  ipse  multa  passus  propter  eas,  ideo  Ia§  ön§  ni(f)t  ba 
öon  faUen,  sed  'perfice,  q-xod  incepisti'.    ConfLice,  quod  operatus.    Istum*öiM,6 
versum  trahe  ad  promissiLonem.   'Memento  AbrahLae',  Et  Moses  etc.    Xona.iWotca2,i3 
quod  invocent  patres,  sed:  quibus  promisisti,  [581. aist»]  i.  e.  habent  pro- 

10  mis[siones  3  illi,  ba  gebten!  brau.    Ne  desp[_icias  nostras  IniqLuitates,  sed 

tuam    dLivinam    raisera[tionem,    quam    promisisti    patriar[chis,    'semen, '■i''»!"*.!' 
ut  cell  steHas'.     Sic  intel[ligamus,  ne  degeneremus  in  Sophistarum  ab- 
surdLitates.     Potiorem  partem  Euangelii  non  intel[ligunt,  alt[eram  te- 
nuiter.     Ideo    non  de  promis[Sione    espLcriuntur,    Sed  sie:    'Memento', 

15  i.  e.  quod  fuit  tarn  probus  et  communicavit  sua  merita,  et  da  per  merita 

8  über  'AbrahLae'  steht  prophLetae  10  nostras  c  aus  nostram  12  denegeremus 

Sophistarum  c  aus  Schophistarum 

Dr]  Sed  memento,  Domine,  promissionum  tuarum.  Ifam  promissiones  aliud 
nihil  sunt,  quam  miserationes  et  misericordiae  gratis  oblatae. 

Ad  hunc  modum,  quod  afflictionum  meminit,  etiam  non  facit  id  ab- 
solute  seu  simpliciter,   sed   secundum  aliquid.      Intelligit  enim  proprie 

20  afflictiones  toleratas  propter  promissiones,  in  quibus  afflictionibus  David 
promissiones  tenuit  nee  passus  est  sibi  eas  excuti.  Dens  quoque  eas 
Davidi  servavit.  Sicut  igitur,  inquit,  Davidem  omnia  propter  verbum 
tuum  tolerantem  et  nitentem  verbo  tuo  servasti,  ita  nos  quoque  nitentes 
promissionibus  tuis  serva,  ut  'perficias,  quod  operatus  es  in  nobis'.    Adspftu.  i.s 

25  promissiones  enim  omnia  referenda  sunt,  sicut  Mose  quoque  facit,  cum 

dicit:   'Memento  Abraham,    Isaac',  etc.     Non  enim,  sicut  indocti  Papi- 2.oto[c32,  13 
stae  somniant,  invocavit  Abrahamum  et  Isaac,  sed  promissiones  aUegat 
ipsis  de  semine  seu  posteritate  factas.     Harum  quo  modo  potest  Deus 
rectius  commoneri,  quam  cum  isti  nominantur,  quibus  prommissiones 

30  Dominus  fecit?  Has  sancti  opponunt  indignitati  suae,  peccatis  et  deme- 
ritis  suis. 

Haec  diUgenter  sunt  inculcanda,  ne  degeneremus  in  absurditates 
Papistarum,  quoriim  Theologia  scholastica  plane  nihil  novit  de  promis- 
sionibus Dei,  sed,  cum  eae  sint  potior  pars  sacrarum  literarum,  tarnen 

35  eas  non  intelligunt.  Alteram  autem  partem,  nempe  Legem,  tenuiter 
tradunt  et  semiplenam.  Ideo  huiusmodi  sententias  sie  exponimt,  quasi 
dicat  Psalmus:  Memento  Davidis,  quam  sanctus  et  bonus  fuerit,  ac  sine, 
ut  per  merita  eius,  quae  in  nos  supererogavit,  habeamus  regnum  etc. 


396  In  XV  Psalmos  graduum.   1532/33.    [1540.]   (Ps.  132, 1.  2) 

HsJregLnum  CLoelorum.  Sic  per  merita  omnium  SLanctorum;  ista  prae- 
scindunt  misericordiam  dLivinam;  scüicet  personam  activam,  operan- 
tem  et  fingit  D[avidem  habere  supererLOgativa  merita,  propter  quae 
deus  misereatur  liuic  popLulo,  Utlud[a«i  adhuc  hodie  suis  meritis  messiam 
velint  mereri.  Sed  nos  habere  volLumus  D[avidem  patientem,  habentem  s 
promisLsionem,  indutum,  vestitum  misericordia  dLivina,  qui  non  spar- 
gat  in  nos  sua  merita,  sed  misericordiam  et  promisLsionem.  Ag[amus 
g^ratias,  quod  istam  distinLCtionem  habemus.  Nihil  sciunt  de  DLavide 
activo  et  pas^sivo,  tantum  ex  eo  faciunt  idolum.  EcLclesia  non  ideo 
sancta,  quod  eius  merita  nobis  proveniaut,  sed  quia  habet  promisLsionem  lo 
dLivinam,  quae  est  uterus  eius.  Ista  non  propter  idolatrias  TarLtarorum, 
PapListarum,  TurLcarum  et  omnium  iustiLCiariorum. 

v-a         'Qui  iura^vit':  @e  gc^et  auff  Sal[omonem,  qui  fecit  psabnum,  vel 
1. «an.  8, 84 ff.  tempore   SalLomonis.     Tu  promisisti  DLavidi  regnum.     D[avid  rursum 

promisit  tibi  temp^lum;  hoc  iam  impletum,  quod  tibi  promisit;  serva  is 
tu  etiam  tua  pro^missa.    Sic  in  fide  vel  promis^sionis  Davidi  factae  offe- 
i. «all.  11,8« rmnt  temp^lum  deo.     Tu  dixListi:  'non  deerit  lucema';  hoc  serva. 


ll2  praescindit  7  nos  o         über  sua  noclimah  non  9  facit  10  proveniat 

11  qaae]  qui         eius  über  (est) 

i'']Haec  sententia  autem  palam  est  idolatria,  apprehendit  enim  nudam 
materiam  sine  forma  seu  personam  activam  tantum.  Sicut  ludaei  pu- 
tant  propter  sua  merita  se  velle  impetrare  Messiam.  Ad  hunc  modum  so 
plane  eadem  religio  Turcarum,  ludaeorum  et  Papistarum  est,  pariter 
enim  nituntur  sua  dignitate.  Nos  autem  personam  activam,  cum  ad 
Dei  conspectum  ventum  est,  abiicimus  et  volumus  passivam  personam 
indutara  promissionibus,  hoc  est  talem  Davidem,  qui  spargat  in  nos  non 
sua  merita,  sed  promissiones  datas  et  conservatas  in  omnibus  adflic-  » 
tionibus.  Huiusmodi  Davidem  Papistae  non  norunt.  Cum  itaquc  tan- 
tum norint  activum  Davidem,  ex  eo  postea  idolum  faciunt.  Non  norunt 
eum  ita  sanctum  esse,  sicut  tota  Ecclesia  est  sancta,  non  quia  habet 
bona  opera,  sed  quia  habet  promissionem  gratiae,  quae  vere  sin\is  et 
uteniR  est,  in  quo  Ecclesia  geritur  et  nos  omnes.  so 

V  2  11.  Quia  iuravit  Domino,  votum  fecit  Deo  lacob. 

ITaec   videntur  ad   Salomonen!   non   inepte  referri  posse  tanquam 

i.aon. «,2411.  auctorem  huius  Psalmi.    Vult  enim  dicere:  Tu  promisisti  Da\adi  regnum, 

David  rursus  promisit  tibi  tcmpluni;  hoc  nunc  pcrfect\un  et  impletum 

votum  est,  serva  iam  tu  quocjue  promissum  tuum,  ut  huic  loco  et  jKipiilo   » 

adsis.     Ad  liuuc  modum  offert  templum  et  arcara  in  flde  promissionis 

i.fliin.  II,  M  Davidi  factae  de  'lucema  non  extinguenda'  ac  rogat  eam  promissionem 


In  XV  Psalmos  graduam.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,2)  397 

Hs]         'Potenti  iacob' :  de  isto  iuraLmento  non  loquitur,  tantum  hoc  habet 

textus:  'Vides,  quod  siib  pellibus',  ad  Nathan.     ^aS  ftretd)t  f)tc  (galLO*  «S'^''-'-^ 
mon  au§,   quod  D^avid  voverit  et  iuraverit;  Non;  tantum  simpliciter: 
volo   in   gratitLudiuem   et  ostens^ionem  et   confesLsionem  istanim   pro- 

5  mis[.sionura  facere  aliquid  insigne,  i.  e.  templum;  üt  etiam  habuit  pra«- 
ceptum  nLullum  speciale.  'Abir':  'potens';  deo  tribLuit  multa  nomina 
ab  effectib[us  variis;  a  pntentia;  r)eijjt  au(^  robustus  bos  et  ang|_elis  tri- 
buitur;  [581.214»]  vim  et  potentiam  populi  vocare;  sie  Mes  loquitur; 
.sap[ientia  non  sie  intelLÜgit  nee  loquitur;  quia,  quod  deus  mea  firmatio, 

10  conservatio,  victLoria,  dicit  Mes.     OpLcrarius  :^inLgegen:  si  pecLuniam, 
reg[num,  opera  facio,  sum  dives,  pot[ens  et  iustus.     Sed  \mb  idola,  et 
illa  fallunt  et  'vaLuitas  vanitatum'.    Sed  hie:  qLuamquam  .sim  paupeiLri- sptrt. i. 2 
raus  pop[ulus  et  in  medio  regum,  regnorum,  et  tarnen  praevaleo  Omni- 
bus reg^nis.    Non  est  in  tua  potentia,  no[n  pop[uli,  sed  dominus  est  ip- 

15  sorum. 

'Abir':  'fortitudo  Iacob',  i.  e.  pop^uli.  'Vovebat  potentiae  popLuli 
ISLiael',  i.  e.  huic,  qui  est  potentia  huius  popLuli,  i.  e.  dominus,  f^etn 
leut,  qui  putant,  quod  solus  deus  dat  vlrtutem  et  potentiam.  AnaLlogia: 
'Ipse  est,  qui  praebet  vobis  victoriam'.    'Non  in  multitudine  equLorum', l;,,]"^''/*' 

20  sed  vict[oria  mea  potentia.    Sic  Iud[ei  eecLinerunt 'potLcntiam',  non  gen- 


6  specialis  7  tjeiflt  mit  Strich  zu  'Abir'  Z.  6  gezogen. 


Dr]  servari.    Porro  de  hoc  voto  nihil  loquitur  scriptura,  tantum  enim  habe- 
tur illa  consiiltatio  cum  Propheta  Nathan,  II.  Eeg.  VI.     Sed  auctor  vo-a.snm.  ?, 
luntatem  Davidis  vocabvdo  iuramenti  et  voti  voluit  commendare,  quod 
flxum  habuerit  in  animo  hoc  modo  gratitudinem  declarare  et  testari 

25  fidem  suam  in  promissionem  Dei. 

Ubi  Latinus  fecit:  Deo  Iacob,  in  Hebraeo  est  i-ins,  quod  magnum 
et  potentem  signiflcat;  hoc  nonnunquam  tribuitur  AngeUs,  saepe  etiam 
tribuitur  adiective  aUis  rebus,  quibus  fortitudo  et  robur  quoddam  inest, 
sicut  bovi  etc.     Hie  autem  insigne  fidei  vocabulum  est,  quod  Deus  sit 

30  potentia  seu  vis  sui  populi.  Sola  enim  fides  Deo  hoc  tribuit,  Eatio  et 
caro  plus  tribuit  opibus  et  aliis  praesidiis  carnalibus,  quae  ipsa  inteUigit. 
Sed  quicquid  eiusmodi  carnaUum  praesidiorum  est,  vere  sunt  idola, 
quae  fallunt.  Ista  autem  est  virtus,  vis  et  robur  populi,  quod  Deum 
habet.    Ha«c  virtus,  in  medio  hostium,  hunc  quasi  pugiUum  populi  lu- 

35  daici  conservavit.  Porro  ideo  hoc  vocabulum  Deo  tribuitur,  ut  intelligas 
eum  solum  esse,  qui  dat  vlrtutem  et  victoriam.  Sic  alio  in  loco  textus 
dicit:  'Alii  in  curribus  et  equis,  nos  autem  in  nomine  Domini.'    Sic  P;iu-i't-2o,8 

26  ^"«as  A 


398  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  132, 2.  3. 4. 5) 

?*Ues,  nec  hodLie  plures.  Sic  PLaulus:  'confortamini  in  virtLute  potentiae 
eius'  contra  diabLolum  et  omnia.     Sequitur  forma  luramenti: 

V.3         'Si  introiero':  .sunt  ludaici  pleonasjni,  superfluitates.     'Non  ibo  in 

V. 4dLomum  meam  nec  obdormiam  oc[iilis  meis'.  ß«  jinb  i  partes  iuramenti: 
non  in  bei  legen,  i.  e.  Germanice  diceremus:  ^ä)  tt»il  mein  ^eubt  nid)t 
janfft.'  2;a  ift  tota  pcri.ssoLlofiia  Eb[raica  bvin:  ^rf)  '"'I  i^n?  nuitjeiicbt 
I)abcn.  Est  una  granimatica  quae.stio :  Quomodo  hoc  impletum  ?  cum 
D[avid,  cum  esset  ediflcaturus  temphim,  non;  tamen  non  potuit  com- 
i.flon.  6,36plere  templum,  nisi  saepius  ista  4  faceret.  Et  vix  '7  anni.s';  quare  dicit? 
Voluntas  est  idem  etc.  Artifex  comprehend[it  onines  4  causas.  Ideo 
eius  volLuntas  reputatur  pro  toto  facto.  Si  etiam  ista  4  fecero,  tamen 
non  rügen,  et  Jörgen,  nisi  effecero;  non  quiescam  quietc  et  voluntarie 
nisi  x>erfecto  opere. 

V.  B  'Donec  locum  domino  inveniam':  i.  e.  tempLlum  invadam.  Non 
2.som.7,2tantum  spacium  etc.    Sed  locum  domini,  ipsara  domum,  quia  arca  negl[i- 


ao 


3  ludaici  c  atit  3ubaifd^ 
')  Erg.  betten. 

Drjlus  dicit:  'Confortamini  in  potentia  ipsius'.     Nam  hoc  robur  aetc-rnum 
*'"''*' '"est  et  non  fallit.     Reliqua,  praeterquam  quod  fallunt,  etiam  sunt  mo- 
mentanea.     Hinc  sequitur  forma  iuramenti: 

V.3III.   Si  introiero  in  tabernaculura  domus  meae,  si  ascendero 

in  lectuni  strati  mei, 

v.aini.  Si  dedero  somnum  oculis  meis  et  palpebris  meis  quietem', 

V.5V.    Donec    inveniam    locum    domino,    tabernaculuni    potcnti 

lacob. 
Est   haec   nsQvaaoXoyla   usitata    Hebraeis,    cum    masnum    Studium 
significant,  nos  una  figura  diceremus  hoc  totum:  Non  acquiescam,  prius-   ss 
quam  domino  invcncro  habitaculum.     Ncquo  autom  liic  neecsse  rcspon- 
dere  ad  puerilem  illani  quaestionom,  quomodo  ])()tu('rit  lioc  iuranientuni 
consistere,  cum  neque  David  templum  aedificaverit,  nec,  si  ipse  aedi- 
ficasset,  potuerit  opus  absolvi,  nisi  saepius  conscenderet  lectum  suum  et 
dormiret.    Nam  de  voluntate  seu  animo  loquitur,  «luo  David  ad  hoc  opus  so 
perüciendum  affectus  fuit.      Porro  voluntas  seu   animus  artificis  com- 
plectitur  omnes   causas,   raatcrialem,  fornialcni.    liiialcin   (•(    officicntcm 
»6(1111.7, »etiam.    Quoniam  itaque,  sicut  in  Kegum  libro  osteuditur,     David  iiuli^r- 


')  Dietrich  stellt  hier,  icie  auch  sonst  oft  und  wie  es  auch  Luttter  in  der  Jiegel  tut, 
den  Vulgatatext  nach  Luthers  deutsdier  Übersetzung  tusammen,  in  V.  5  bleiben  die  Worte 
der  Vidgata  et  requiem  Umporibus  meis  fori. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  132, 5)  399 

H8]gebatur  sub  pellibus.  Dens  fecit  me  regem  et  in  eternum  sessurus  super 
throLnum  fllius  meus.  Non  patiar,  ut  d^o minus  sub  pelLÜbus.  Patres 
et  proLphetae  non  volunt  deum  speculari,  sed  incamant  et  certo  loco 
persona[m  [331.  214b]  appreheusibilem.    Domum  vocat,  ubi  est  arca,  quia 

5  v^ult  dLicere:  Dominus  debet  sedere  in  tempLlo  et  domo  a  me  edif[icato. 
Non  adulteri,  vagi  ocLuli,  sed  intenti,  affixi  ad  l[0cum  habita [tioni.s  dei. 
Alii  ludei  non  herebLant  üxi.s  ocLidis  et  corde  in  arcliLa,  q[uamquam  pro- 
misisset:  'hie  hab[itabo.    Ibi  ponam  nomen  meum'.    Hie  offeretis,  appa- i.rsh.  ii,36 
[reatis  coram  me.    Ideo  deus  .semper  hab[ebat  l^ocum  certum,  ubi  pro- 

10  missum  suum  fuit,  quod  velit  esse.  lacoLb,  Adam,  AbLraham  erexit 
tab[ernaculum,  altaria,  sed  sie,  quod  dLivino  signo  vel  ostento  conür- 
maretur.  ^a§  i)at  geljeijfen:  coram  domino.  V[olo  loeum  domino  pa- 
rare,  debuerit  roo^^nen  er  sub  pellibus,  rattert?  qLuamquam  hie  sacer- 
dotes.     Est  miserum  tab[ernaculujn,  altaria,  —  ego  pulchLram  domum. 

15  Faciam  domum,  quae  sit  clarisLsima  in  orb[e  terLrarum,  hoc  promittit. 
Sic  hodie  nos  ]Sro[n  roeiter  faren  quam  in  iLesum  Ch[ristum,  qui  est  arca, 
propLiciatorium  nostrum,  sebasma,  in  quo  herere  deb^emus  et  d^icere: 


1  in  fehlt  7j8  promiserat  9  me(o)  zu  12  Coram  Domino  r 


Dr]num  esse  ratus  est,  si  ipse  habitaret  in  cedrina  domo,  arca  autem  sub 
pellibus  esset,  explicat  haec  figura  summam  voluntatem,   qua  optavit 

20  hanc  indignitatem  tollere. 

Porro  hie  iterum  notabitis,  cum  de  tabernaculo  potentis  in  lacob 
loquitur,  quod  sancti  Patres  et  Prophetae  non  simpliciter  Deum  in  coelis 
habitantem  speculati  sunt,  sed  Deum  apprehensibilem  in  certo  loco  et 
quasi  persona  quadam  indutum.     Deus  enim  per  se  est  natura  inflnita. 

25  Ideo  cogitationibus  simpliciter  apprehendi  et  circumscribi  nequit.  Ee- 
spicit  igitur  David  ad  verbum,  quo  Deus  se  alligarat  ad  arcam,  quam  cum 
in  templum  collocaturus  erat,  vocat  templum  tabernaculum  seu  habi- 
taculum  Dei  lacob.  Hie  sapientes  ludaei  disputarunt:  Deus  inflnitus 
est,  stultum  igitur  est  putare  eum  rectius  coli  in  isto  loco  quam  alibi. 

30   Sed  laudandi  sunt  oculi  Davidis,   Salomonis  et    aliorum    piorum,    qui 

non  vagabantur  opinionibxis  suis  in  infinitum,  sed  verbum  secuti  Deum  i.ston.  11,36 
tantum  eo  in  loco  quaerebant,  ubi  se  inveniri  velle  verbo  revelaverat. 
Qui  ibi  offerebant,  dicebantur  coram  Domino  offerre.     Qui  adorabant, 
dicebantur  coram  Domino  adorare.     Sic  Adam,  Abraham,  lacob  habue- 

3b  runt  altaria,  ubi  Deus  se  revelarat  et  signo  coelesti  confirmarat  se  ibi 
esse.  Quia  enim  Idolatriae  peccatum  nemo  potest  effugere,  si  non  ipse 
Deus  locum  et  modum  cultus  ostendat,  Ideo  semper  in  mundo  piis  certus 


26  allegarat  B 


400  In  XV  Psalmos  graduiim.    1532  33.    [1540.]    (Ps.  132, 5.  6) 

Hs]  Extra  illum  hoLminem   niliil  de  deo.     Si  illum  habes,  die:  Dens,  habi- 
tator  CLoeli  et  terLra«,  habitat  in  isto  homine. 

'TabLernacula  potenti'  iterum.  Pluralc  'tabernacula'  fortas^se 
propter  diversas  partes  istius  tabLcrnaculi:  1.  interniim,  SLacro-SLanctum, 
propicLiatorium,  ubi  semel  in  anno  SacLerdos.  In  altLcra  quotLidie  sacer-  * 
dotes  immolantes.  Deinde  popLulus  in  atrio,  quia  omnes  intendebant 
corde  et  ocLulis  in  tabLernaculum,  propiciatorium.  Ideo  vocat  habi- 
tacula  vel  mansiones.  3)a§  ift  luraLmentum,  hoc  iam  nunc  factum  et 
narrat  impletionem  iam. 

V.  6  'Ecce  audLivimus  eam':  (3tt)e,  dicit,  hoc,  quod  vovit  DLavid,  im-  lo 
pl^evit  SalLomon  et  sie,  quod  ift  locus  eeleb^er  et  exit  fama  in  C€t[eras 
g^entes.  Invenimus  illam  domura,  praedicatur,  quod  deus  iam  habLitat 
in  tempLlo  isto  a  SalLomone  edifLicato,  Non  in  Gibeon  etc.  Iam  trans- 
l^atum  tabLernaculum  in  temphim  fixum,  solid  um  et  non  transferibile. 
1.  in  Gilead,  Gibeon,  Silo  et  tnavb  ömb  er*  getrieben,  Gaba,  et  fpncirt;  ü 
ubi  erat,  babiei  erat  SRom^;  In  exeri^citu.    '35a  max  iiLnjer  .^L^rr  ©[Ott,  et 


16  nbi  erat  o 

')  =  utnher.  ')  Luther  ineint  aus  httlwlischtr  Auffassunci  her:  dtr  TlauptsiU 

der  Beligion. 

Dr)  locus  ostensus  est,  de  quo  promissio  fnit  Deum  ibi  esse,  audire.  loqiii 
velle  etc.  Nos  hodie  nuUura  habemus  locum  corporalem,  sed  oninia  sunt 
in  Christo.  In  hunc  unum  debent  intenti  esse  oculi  et  corda  nostra.  Solus 
enim  est  nostrum  aeßaa/ta,  Ita  ut  recte  dicatur  extra  hunc  hominom  le-  20 
sum  nuUum  esse  Deum.  Itaque,  qui  eum  apprehendit  fide,  habet  Deum. 
Qui  non  apprehendit,  Deum  nulluni  habet  nee  potest  habere. 

In  Hebraeo  nomen  tabernaculi  phnale  est,  videlicet  propter  partes 
templi.  Nam  propiciatorium  erat,  in  quo  non  licebat  nisi  semel  in  anno 
comparere  summo  sacerdoti.  Deinde  erat  sanctum,  in  quod  licebat  solis  25 
sacerdotibus  ingredi.  Tertia  pars  erat  atrium,  in  quo  reliquis  tribubus 
adorare  licebat,  hoc  est  vulgo  pariter  et  principibus.  Etsi  autem  solis 
sacerdotibus  in  sancta  et  ad  propiciatorium  ire  coucessum  erat,  tarnen 
Omnibus  communis  erat  promissio  futurum,  ut  ibi  orantes  exaudirentur 
Inde  accidit,  ut,  etiamsi  üierosolymis  non  essent,  tamen  orantes  faciem  w 
taii.6,  iiet  oculos  versus  templum  flecterenl  fiducia  promissionis,  quam  Domi- 
nus tabernaculo  afflxerat. 

v.«VI.  Bcce  audivimus  eam  in  Ephrata,  invenimus  eam  in  cam- 

pis  silvae. 
TToc  est,  votum  Davidis  nunc  est  impletum,  praedicat\ir  eniiu  Do-   a, 
minus  habitare  in  ist«  templo  a  Salqmone  aedifleato,  quod  est  eiusmodi, 


In  XV  Paalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 6)  401 

Hs]ubi  erat,  ba  giengen  jie  f)in  aum  gebet.  [S3l.  215«]  lam  in  templo  stabilis 
locus  et  rnutata  illa  mutabÜLitas  loci.  @ot  jet)  gelob [Ct.  Impleta  ista 
proinis^sio   D^avidis,   quam  fecit  deo,   quia  edificatum  tempLlum. 

'In  EpliLrata':  Ebnaicum  obscurat  istum  psalmum,  i.  e.  in  regino 

5  ludae,  i.  e.  leruSLalem.  Violenta  expositio,  sed  muä  fo  fein,  quia  nus- 
quam  legimus  templum  domini  fuisse  in  EpliLrata  i.  e.  Bethlehem.  Ergo 
intelLligimus  per  metonoraiam  David  Ephrateum,  qui  iam  transtuUt 
domum  suam  ex  Beth[lehem  in  leruLsalem,  quia  possessio  translata  dat 
ei  aliud  nomen.     Est  ergo  leruLsalem  ab  ipso  D^avide,  quem  insignit',».  3tt. 

10  quod  edifLicaret  tempLlum,  propter  David  Ephratei  roillen.  Iam  Hie- 
rusLalem  est  bethlehem  propter  D^avidem  bethlemitam,  qui  regnavit  iam 
in  lerusLalem.  Sic,  cum  dico  de  PapLa:  glorenfe  regirt  iRom.  Sic  de 
dLoctoratu  Italico :  Bononia  regirt  scholam  lip^sensem;  jungem  ^  i)at  tur- 
cam  gefc^lLagen.     Est  vere  frequens  figLura:  Pomerania  regit  EcLclesiam 

15  WitLtenbergensem.  i.  e.  tempLlum  invenitur  in  regno  ÜLavidis.  Non 
iactatur  ELphratae  nomen  propter  DLavidem,  sed  promiSLSiones,  quae 
huic  Ephratitae  donatae.  ludei  non  digni,  quibus  dedit  templum,  sed 
propter  DLavidem. 

3  editam  13  über  turcaai  sieht  Bab^yloiiiam  16  nomen]  nö  17  dedit  eis 

')  Erg.  psalmus.  *)  =   Ungarn. 

üi-]ut  post  hac  non  sit  transferendum  in  aUa  loca,  sicut  hactenus  accidit. 

30  Iam  in  Gilgal,  iam  in  Silo,  tandem  in  Gabaa  erat.  Porro  ubicunque  erat 
arca,  ibi  simul  Dens  erat.  Nam  promissio  arcam  sequebatur,  ubicunque 
tandem  locorum  esset.  Nunc,  inquit,  flxus  et  stabiUs  locus  est,  in  quo 
arca  et  templum  manebit,  quod,  si  in  hoc  loco  non  erit,  nusquam  in  toto 
orbe  terrarum  erit. 

«  Sed  quid  est,  quod  dicit  in  Ephrata  esse?  nusquam  enim  legitur 

domum  Domini  fuisse  in  Ephrata,  hoc  est  Bethlehem.  Etsi  igitur  figura 
paulo  videtur  esse  durior,  tarnen  certum  est  per  Ephratam  intelligi 
regnum  ludae,  cui  praefuit  David  Ephrateus,  ut  idem  sit:  in  Ephrata, 
hoc  est:  in  Hierusalem,  ad  quam  David  Ephrateus  transtulit  sedem  re- 

30  giam.  A  rege  itaque  Ephrateo  per  Metonymiam  Hierusalem  vocatur 
Ephrata,  sicut  etiam  in  Germanico  saepe  solemus,  ut  si  dicam:  Saxonia 
libere  confessa  est  Christum  Augustae  coram  Caesare  et  toto  imperio. 
Hie  Saxonia  significat  Ducem  illustrissimum  et  perpetua  memoria  Eccle- 
siarum  dignum  lOANNEM,  electorem  Saxoniae,  qui  genere  Saxo  fuit. 

35  Sic  dicimus:  Pomerania  regit  Ecclesiam  Vuittenbergensem,  hoc  est 
loannes  Bugenhagen  Pomeranus.   Eo  autem  hac  figura  hoc  in  loco  voluit 

26  Bethehem  A  36  Vuittembergensem  A 

Sut^etä  aBerte.   XL,  3  26 


402  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  1H2,G) 

Ha]  'Invenimus  eum  in  canii)is':  TautOLlogia;  idem  bis  repetitur  propter 
certLitudinem;  i.  e.  HierusLalem.  Sic  sepe  in  pro[phetis  'Libanus'.  In 
go(?n*i!aZachLaria,  lereLmia:  'Gilead  tu  mihi',  'Aperi,  libane,  p^ortas  tuas';  'lor- 
danis'  etiam  dicitur.  Eb^raicae  figLurae  sunt.  Lyb^anus,  quia  edificata 
ex  cedris  Libani.  Ideo  -\adetur  quasi  migrasse  LibLanon  in  lerusLalem  et  ^ 
Libanus  factus  ex  lernsLalem.  Sic:  bie  '2)ibijcf)LC  Ijexbc^  si  veniret  huc 
cum  lignis,  tum  bäum  ftunben  l)ie,  quae  illic  jolten  etc.;  i.  e.  locum  habi- 
tationis  dLci  invenimus  'in  loco  sylvestri',  i.  e.  in  leruLSalem,  propter 
multitudineni  lignorum  abietuni,  quibLiis  edificata,  'in  hoc  campo'.  Si 
cui  obscura,  difficilia  etc.,  proLphetae  habent  asperas  figuras,  obseuras;  lo 
vocat  leruSLalem  saltum,  libanum  etc.;  i.  e.  summum  beneficium,  donum, 
scire  1  locum  habitationis  divine,  i.  e.  hab^ere  verbum.  Ibi  conservatur 
EcLclesia,  regLnum  sp[irituale,  iLegnuni  celo[runi;  habere  locum  certum, 
ubi  possis  audire  deuni  loquentem,  ben  f)aben  [S8l.  215'']  toh"  l^ie.  Hie  ora- 
bimus,  impetrabimus  et  faciemus  omnia.  A  persona  et  Materia  habet  duo  u 
nomina:  a  persona  'Euph^rata',  a  materia  'campus  sylvae'.  Sic  hodie 
maxLimum  donum,  posse  nominale  locum  et  personam.  Ibi  vincunturdia- 
b^oli  insidLiae,  machinae  mendaciorum,  quia  deus  habLitathic.  Sic  ex  istis 
locis  conservatur  EcLclesia  contra  f alsas  doctLrinas  et  seditiones.  Ideo  nunc : 

9  abictum 

>)  Unsre  Ausg.  Tischt.  1,  409,  16;  2,  641,  13. 

Dr]  uti  Propheta,  ut  intelligas  templum  praedicari  non  propter  Salomonem,  »o 
qui  templum  aedifica\nt,  nee  propter  populuni  praesentem  confluentem 
ad  templum,  sed  propter  Davida  habentem  promissionem  istam.  Sicut 
enim  supra  admonui,  promissio  est  summum,  quod  considerari  debet 
in  Omnibus;  ad  eam  hie  rcspicit  et  significat  ex  promissione,  non  ex 
meritis  datum  esse  templum.  jj 

Eepetitio  seu  ravToXoyia  est,  quod  addit:  in  campis  sUvae.  Nam 
campos  silvae  vocat  Hierusalem,  sicut  Prophetae  saepius  eam  vocant 
€a(*.  11, 1  'Libanon',  quod  ex  cedris  Libani  sit  aedilicata  et  ligna  Libani  quasi  migrasse 
Hierosolymam  videantur.  Superior  itaque  appellatio  ex  persona,  liaec 
autem  ex  materia  ei  est  indita.  Pertinent  autem  hae  figurae  eo,  ut  dis-  so 
camus,  quam  magnum  donum  sit  haliere  locum,  in  quo  verbum  Dei 
dooctur.  Il)i  eniin  est  et  conservatur  Ecclesia,  hoc  est  regnum  coelorum. 
Ilunc  locum,  inquit,  liic  habemus,  ubi  templum  est  aedificatum  pro- 
missione divina,  hie  enim  verbum  audimus,  hie  Deus  nobiscuni  Io(|uitur, 
hie  oranius  et  facimus  omnia,  quae  ad  Dei  cultum  pertinent,  hie  vincitur  ss 
Diabolus  et  omnes  eius  insidiae,  furores,  mendacia,  quibus  Ecclesiam 
perturbare  et  gloriae  Dei  ac  Ecelesiae  nocere  conatur. 

23  DftTid  Ji 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Pr  132.  7)  403 

Hb]  'Intrabimiis  in  mansiones':  S)aö  muö  ÖerufLnlcm  fein,  rt)eils  na<i)\i 
S)aütb  gejd)e:^en  tft.  Postquam  certi  de  loco,  quod  Emaniiel  nobiscuin, 
Intremus  et  audLiamus  verbum  eins  et  orabimus,  iaicus  foris  in  atrium, 
sacerdotes  intus  in  sanctum.  Sunius  sacLcrdotes  in  SLpiritii  SLancto.  Ibi 
^  audLimus  loquentem,  ut  accipLiamus  g[ratiam  et  s^piritum  SLanetum, 
et  agLimus  gLratias,  praedicabimus  et  narrabimus  eius  mixabLilia  nobiscum 
facta.  Sic,  quod  nobis  'oquetur  suum  verbum  et  aLgemus  gi^ratias  pro 
immensis  suis  bLonis;  Invulgemus,  cantemus,  praedLicabimus  coram 
EcLclesia  tota,  ut  et  ipsa  discat  Ado^rare,  inclinare  sese  et  dLicere:  tu 

jo  (leus  meus  et  omnia  habeo  a  te.     Postea  aeque,  ubi  adoraverimus,  et 
facimus  alia  officia  erga  proximos. 

u.  Sepuenibris  I    Heii  aud|_ivistis  de  1.  regLno  verbi  vel  Ecclesiae,  pro  quo 

oravit  satis  multis  verbis,  locum,  personam  et  usum  istius  loci  et  personae, 

quod  inventus  in  EphLrata  et  quod  intrandum  ad  iUa  tabLemacula  et 

15  adorandum  scab[ellum.    Ibi  praesentia  dei.    Sepe  dicendum,  quod  bene- 

ficium   est   habere  certum   locum   verbumque,   ut  'scabLellum   pedum' anatt^.s.sj 
sciamus,  ubi  dominus  habLitat,  sedet  et  oeco^nomus  est,  quia,  ubi  verbum 
habet,  ibi  scabelLlum,  cubile,  altare,  ut  prophete,  quod  significant  praesen- 
tiam  divlnam  per  suum  VLcrbum,  quo  regit  nos. 


Dr]2n  VII.  Introibimus  in  tabernaculum  eius,  adorabimus  in  loco,v.7 

ubi  steterunt  pedes  eius. 

Haec  satis  arguunt  de  lerusalem  eum  loqui,  si  quidem  loquitur 
de  iis,  quae  post  Davidem  acciderunt  impleto  voto,  quod  vovit.  Est 
itaque  vox  gratulatoria  et  simul  adhortatoria,  quasi  dicat:  cum  habeamus 

2s  locum  verbo  Dei  designatum  et  flrmatum,  quid  cessamus?  quin  imus 
audituri  ibi  verbum  Dei,  oraturi,  Deo  acturi  gratias,  praedicaturi  eius 
misericordiam  et  bonitatem?  Haec  enim  fere  sunt,  quae  in  domo  Dei 
seu  templo  convovit  facere.  Verbum  adorandi  gestum  significat,  nempe, 
sicut  fere  solemus  orantes,  incurvari  et  vultum  advertere  ad  Dominum 

30  seu  templum.  Quod  Latinus  fecit:  in  loco,  ubi  steterunt  pedes  eius,  in 
Hebraeo  est:  adorabimus  ante  scabellum  pedum  eius,  hoc  est  ante  pro- 
piciatorium  seu  arcam,  ubi  Deus  promiserat  se  habitare  velle;  ubicunque 
autem  verbum  est,  ibi  vere  est  scabellum,  habitaculum,  cubile  et  altare 
Dei.     Sicut  Prophetae  fere  significant  per  verbum,  quod  Deus  sit  prae- 

35  sens,  sicut  econtra,  cum  verbum  abest,  fere  Deus  abest  et  sumus  tan- 

quam  'oves'  in  deserto  'sine  pastore'.  SBattts.ae 


28  convovit]  couvenit  B 

26* 


404  In  XV  Psalmos  praduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 8) 

V  l         'Surge,  domine,  ad  requiem  tuam,  tu  et' :  Ibi  iteriim  apLpellat  locum 

verbi    'requiem   divinam'    ut   supra   'tabLernaculum',    'mansionem',    ut 

3ot.  u,  SS  Christus:  'Veniemus  ad  eum  et  mansionem',  ba  jol  imfer  tird)  jein.  tam 

ab  bis,  qui  volunt  doceri,    quam  orari:    Templum  iam  ediücatum,   iam 

invenimus  arcam,  surge,  domine,  ad  iLOcum  tuum  et  collocare  et  habites    b 

»•'♦hie  nobiscum,  ba€  ift  requies  tua.    Oratio  infra:  'Hec  requi^es  mea".    'Tu 

et':  '3)0^  ift  aujbei'Lmajfen  f[ein  gerebt,  quod  deus  velit  simpliciter  certo 

1[0C0  et  modo  coli.    Qui  non  tantum  in  celis  habitas,  non  coleris  vagan- 

tibLUS  cogLitationibus  et  cultibLUS  variis  secundum  huLmanas  cogLita- 

tiones.     [iBl.  216»]  'Et  arca':  alligat  et  affigit  eum  ad  istam  arcam;  hoc   lo 

stultum  in  cordibus  sapLientum  hom^inum  et  ridiculum  gentibus  deum 

herere  in  istis  teneb^ris  et  l[Oco  arcae,  quod  ibi  velit  coli  et  praeterea 

nullibi.    SapLientia:  qualis  deus,  quem  habent  Iud[aei  in  antro  suo  tene- 

2.9Ro[tsu,s4bLro8o  ?    Sed :  'ubi  fecero  memoriam,  ibi  veniam,  benedicam  te'.    'Celum 

i.Bön.  «,»7  celLorum  non  capit'  me,  quanto  magis  etc.,  scilicet  pro  mea  persona  et  is 


]4  Teniam  e  aus  venies 

^']VIII.  Surge,    Domine,    in   requiem   tuam,    tu    et   arca   fortitu- 

dinis  tuae. 
Hie  denuo  appellat  locum  verbi  requiem  divinam,  hoc  est  taber- 
naculum,   habitationem   seu    mansionem   Dei,   sicut   Christus   loquitur: 
^oii.  14. 53 'mansionem  apud  eum  faciemus'.    Est  autem  oratio  haec,  quam  subiicit  no 
superioribus,  quasi  dicat:  Templum  aedificatum  est  ac  nunc  arcam  in 
id  collocamus,  surge  igitur  ad  locum  tuum  et  collocare,  ut  habites  no- 
biscum.    Haec  enim  est  requies  tua,  vis  cnim  certo  loco  et  modo  coli 
nee  tibi  placent  variae  opiniones  et  cultus  varii  secundum  inventiones 
liominum.    Es  quidem  Deus  coeli  et  coelum  est  solium  tuum,  sed  a  nobis  a 
non  sie  vis  coli.     Hoc  vis,  ut  agnoscamus  te  hie  babitare  et  ut  in  hoc 
uno  loco  te  quaeramus  etc. 

Porro  stultum  et  ridiculum  est  in  cordibus  sapientum  hominum 
Deum  affigere  huic  loco  et  ceu  murem  collocare  in  istas  sanctuarii  tene- 
liras,  quod  tantum  ibi  et  nullibi  alibi  velit  coli.  Sic  vicinae  Gentes,  ju 
•juibus  ludaeorum  religio  nota  fuit,  mirum  in  modum  olTendit,  condudi 
hoc  modo  in  angulum  infinitam  naturam.  Sed  Deus  homi  [SPg.  m]  num  cogita- 
tiones  non  solum  non  curat,  sed  damnat  quoque  et  statuit  ex  suo  verbo 
1. «Ol« jo. Hesse  cogitationes  nobis  formandas.    'übicunque  ego',  inquit,  'memoriam 

Hominis  mei  fecero,  ibi  ero.'     Quasi  dicat:  Scio  locum  istum  in  Hieru-  jj 
salom  angustiorem  esöe,  quam  ut  me  possit  capere.    Nam  quem  coelum 
coeloruni  non  capit,  quomodo  antrnm  id  caperet  et  tam  brevis  arca  t 
Iran  pro  mea  maiestate  et  persona  mea  non  indigeo  alicuius  loci,  sed 
liro  tua  Salute  tu  indiges,  ut  sit  certuB  locus,  in  quo  adores,  me  invenias, 


In  XV  Psalmos  giadnum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,8)  405 

Hs]  maiestLate ;  nullus  locus  necessarius  pro  divinitatc,  sed  pro  tua  salute, 
Vit  sis  certus,  ubi  audias,  adores,  recipLias  benedictionem. 

Ergo  pro  te  sum  in  isto  antro,  ne  diab^olus  sedLUcat  te  variis  cogLita- 
tionibxis,  ut  nos  sub  PapLa  et  unusqLuisque  in  viam  suam  propter  istas 

5  vaLrietates  et  errores  opinionum;  constituo  pro  tua  necesLSitate,  nou 
mea,  illum  unicum  locum,  tan  gIei(f)tüoI  in  celo  blLCibeit.  Area  certe  res 
corpLoralis  ut  templum.  Sic  apud  nos.  Nos  debemus  scire  deum  incarna- 
tuin.  Potentialitas  Christi  est  humanitas,  est  res  corporalis,  non  deus;  sed 
in  isto  volo  ego,  deus,  apLparere  tibi  et  extra  illam  carnem  noio  audiri, 

10  cog[itari,  ado^rari,  audire,  benedicere.    Ergo  coram  ista  ar^ca  nos  onincs 
adoramus.     Sicut  illi  pecLcaverunt,  qui  extra  arcam  et  propi[Ciatorium 
adoraverunt,  Sic  hodie  etc.     Si  ludei  dispersi  in  g^entes  adorantes  con- Jian.  e,  1 1 
verteb[ant  faciem  ad  Ie[rusalem  propter  arcam,  Sic  dispersi  nos  in  Om- 
nibus  locis    concurrimus    et   convenimus    in    iLCSum    Ch[ristum    natum 

16  de  virgLine,  pas^sum  etc.,  sed  ad  dex[teram,  —  ba  fomen  wir  al  ju  jamen. 
EcLclesia  est  una  et  uno  loco,  i.  e.  Christo.  Istos  locos  bene  disce,  qui 
alligant  deum  in  locum  certum,  quia  valent  ad  resistendum  idol^atriis 

'^■■J  verbum  audias,  benedictionem  accipias  etc.  Hoc  tua  necessitas  postulat, 
ne,  si  ego  talem  locum  tibi  non  destinem,  diabolus  te  decipiat  et  tu,  cum 

20  credas  me  adorari  et  coli,  ipsum  Satanam  adores  et  colas.  Hoc  periculum 
tuum  cogit,  ut  ego  constituam  certum  locum,  in  quo  sit  memoria  mea. 
Quanta  quaeso  fuit  nostra  sive  insania  sive  stulticia,  quod  alius  Eomam, 
alius  Hispanias  petüt,  quasi  non  ubique  esset  nobis  praesens  Deus  in- 
vocantibus  eum  in  nomine  Christi?      Quanta  porro  opinionum  extitit 

?5  varietas,  cum  singuli  sibi  deligerent  peculiarem  modum  colendi  Dei? 
Haec  ne  a  populo  Dei  fierent  (sicut  tamen  Prophetae  ostendunt  esse 
facta),  constituit  Deus  unum  certum  locum,  ad  quem  convenirent,  non 
quod  non  etiam  alibi  esse  posset,  sed  ut  populus  haberet,  quo  cum  veniret, 
certo  inveniret  Deum. 

so  Area  quidem  fuit  res  corporalis,  sicut  templa  apud  nos  habent  ma- 

teriam,  ex  qua  aedificantur.  Sed  quia  Deus  verbo  suo  ei  corporali  loco 
alligaverat  suam  praesentiam,  erat  vere  habitatio  Dei.  Sic  scimus  verbum 
esse  incarnatum.  Corpus  itaque  Christi  seu  caro  est  corpus  et  caro  vera, 
humanitas  eius  est  vera  humanitas.   Sed  in  carne,  corpore  seu  humanitate 

35  ista  tanquam  in  speculo  quodam  exhibitus  est  nobis  et  propositus  Deus. 
Deus  in  carne  illa  sie  apparet,  ut  extra  hanc  carnem  nolit  coli  et  cognosci 
non  possit.     Adoramus  itaque  nos  quoque  coram  illa  arca,  quae  nunc 
est,  coram 'propiciatorio'  nostro,  ho mine  Christo,  etstatuimus:  qui  extra  gjöm.  3,25 
hoc  propiciatorium   adorant   Deum,   peccant   et   sunt   idolatrae,   sicut 


38  statuiaius,  quod,  qui  B 


406  In  XV  r.salmos  graduum.     1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,8) 

Hsl  et  iudicandum  omnes  doct^rinas.  ludLaei:  qniidquid  colitur  extra  locum 
arcae,  est  idolatria.  Adam;  q^uicquid  offertiir  extra  altare,  hoc  consti- 
tiituni  ex  idLolatria.  Est  irnum  alt[are  solum.  Sic  quod  Adae  altare, 
lud^aeis  arca,  nobis  Christus.  Et  Christiani:  ubiciinque  est  suum  ver- 
»f.  110,2 bum,  'foPLtitudo' ;  'fortitudo':  scitis  'virgam  virtu[ti8'.  Manda,  deus  s 
VI.  8, 3  virtLUtis,  i.  e.  regLe.  'Ex  ore',  ps.  8.,  i.  e.  ubi  tu  potenter  regis,  auxiliaris, 
defendis  et  exePLces  dLivinam  tuam  virLtutem  erga  nos.  Quid  facit? 
P[eccata  d^imittere,  exaud[ire,  iuvare,  lib^erare  a  pLeccatis  et  remitLtere, 
libLerare  a  morte,  diabLolo,  defendere  a  pLCCcatis,  hostibus.  Ergo  d^ivina 
virtus  est  alligata  huic  arcae,  ut  olim  altaribus  patrum,  lani  Diristo.  lo 
[S3l.  216»']  Qui  eum  accesserit,  inveniet,  si  moritur,  vitam;  cum  i)remitur 
P[eccatis,  rLemissionem  PLeccatorum  et  letitiam  coiiLScientiae ;  si  diab^olus 
eum  divex^at,  p^acem  et  securitatem;  Si  mundus  od^it  et  perseq^uitur, 
securitatem  et  victoriam.  Iste  virtutes  non  sunt  liumanitus,  Christus 
non  regnat  ideo,  ut  divites  flamus,  sed  sunt  virt^utes  divinae,  libLcrant  «» 
ab  illis  malis,  ex  quibus  nos  non  posLSumus  lib[erare,  et  praesertim  a 
diab^olicis  malis.  Sicut  lud  [ei  auxilium,  vitam,  pacem  invenerunt  coram 
arca,  quae  fuit  eorum  cel[este  regLnum,  ut  DauLiel  et  Esa^ias  vocant 

Dr]peccabant  et  idolatrae  erant,   qui  illo   tempore  alibi   quam   in  templo 
Deum  quaerebant  et  colere  volebant.    Itaque  pü,  etiani  cum  Hierosoly-  w 
S)an.  6,  II  miß  non  essent,  tarnen  orantes  vertebant  faciem  ad  temphim  et  Hierusa- 
lem.    Sicut  Ecclesia  hodio  dispersa  per  orbcm  terrarum  tarnen  in  eo  con- 
venit,  quod  orat  in  nomine  lesu,  cuius  passione  et  mcritis  nititur.    Atque 
ita  per  fidem  in  Christum  est  tantum  una  Ecclesia.  Huiusmodi  sententiae 
igitur,  quae  Deum  sie  alligant  ad  unum  certum  locimi,  diligcnter  sunt  a 
observandae;  valent  enim  ad  resistendum  omnibus  idolatriis  et  ad  omnes 
doctrinas  iudicandas,  Sicut  ludaei  unirersalem  hanc  potuere  statuere, 
quod  omnis  cultus  extra  ilhim  locum  tabernaculi  esset  idolatria.      Sic 
Patriarchae  potuerunt  iudicare  de  aris,   quas  in  iis  locis  condiderunt, 
ubi  eis  apparuit  Dominus.    Neque  enim  templum  contra  templum,  non  s« 
ara  contra  aram  fuit  coUocanda,  sed  unum  templum,  iina  arca,  una  ara 
erat,  sicut  nobis  unus  Christus  est,  in  quo  Deus  habitat  et  invenitur. 
Ideo  magnifico  titulo  appellat:  arcam  fortitudinis,    hoc  est:  regni. 
•5i,|'^;*  Sicut  Psalm.  CX.:  'Sceptrum  virtutis',  Item  VIII.:  'Ex  ore  infantium 

perfecißti  virtutem',  Sic  arca  fortitudinis  seu  \irtutis,  ubi  Deus  i)otcnter  >i 
regit,  auxiliatur,  dcfendit  et  excrcet  divinam  virtutem  siuim  pro  sahite 
hominum,  exaudiendo  eos,  remittendo  peccata,  consolando,  iuvando 
contra  liostes,  Satanam,  mortem  etc.  Ilaec  divina  virtus,  inquit,  est 
alligata  liuic  arcae,  ideo  rede  appdlatur  arca  fortitudinis.  Fuit  alligata 
aris  patrum,  nunc  alligata  est  homini  nato  ex  Maria  virgine.  Ad  hunc  «u 
quicunque  accesserit,  sentiet  virtutem  divinam.      Si  moritur,  inveniet 


In  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.    [1540]     Ps.  132,8.9)  407 

Hsjcelum  et  'popuilum  rofiLis  CLclestis',  Et  luciLueos  sanctas  'Stellas  celi',^"^- J^"' 
DanLiel:  Antichristus  multas  Stellas  Meiiciet'.  Isti  hoLmines  potuerunt: 
efferre.  Ubicunque  semper  resiclet,  ibi  ELCgnum.  Si  deus  residet  in 
ar^ca  ista,  ergo  arLca  est  rLegnum  C[elorum.  Ergo  qui  sunt  in  isto  pop[ulo, 
5  sunt  in  reg^no  c[elorum,  ergo  oranes  sancti  huius  pop[uli  sunt  stellae 
cell.  '■Antiq[uus'  adversaLrius  deiicit.  Sic  ipsi  magnificarunt  istud  Dff.  i» » 
verbum;  ubi  verbum,  ibi  regnum  dei,  regLnum  C[elorum,  victoria  mortis 
et  Salus.  Nunc  in  fide,  post  mortem  in  specie;  tamen  res  eadem,  quae 
iam  creditur,  cum  ea  contra  manifestam  visionem  videtur.    Sensus  non 

10  intel[ligit  tantam  rem,  habere  verbum  purum;  habetur  CLoelum,  terra, 
vita  et  Salus  eter^na.    Ibi  sedet  in  ar^ca  regni  sui. 

'SacerdLOtes  tui  induantur  iustitia':  Hoc   etiam   quot[idie  oramusV9 
in  concionibLus:  SßLnjev  iLteber  ^icn  &iott  \voÜ  0n§  ieijuien  für  folLjdien 

3  efferre]  scheint  geschrieben  eöeret  semper]  sp  11  salutem 


Drjvitam,  si  premitur  conscientia  et  peccatis,  inveniet  remissionem  pecca- 

i»  torum,  si  divexatur  a  Satana,  inveniet  pacem,  si  a  mundo  infestatur, 
inveniet  securitatem  et  vlctoriam.      Nam  Christus,  cuius  regnum  est, 
non  ideo  regnat,  ut  nos  cumulet  opibus,  ut  locupletet  nos  bobus,  equis, 
agris,  haec  enim  habemus  es  primo   Genesis,  sed  ut  divinam  virtutemi.iDioiei.js 
faciat  et  liberet  ex  Ulis  malis,  ex  quibus  nos  nostris  viribus  non  possumus 

»0  nos  vindicare,  sicut  fideles  illius  temporis  liberavit  ab  omnibus  periculis. 
Fim  enim  arca  eis  tanquam  coelum,  ubi  invenerunt  salutem  ab  omnibus 
malis.    Ideo  populus  fuit  regnum  'coelorum'  et  sancti  in  popalo  fuerunt^^^-j^g"' 
'stellae   coeli',    sicut    Scriptura    et   Prophetae   huius   populi   religionem 
magnifice  ornant,  et  hie  arca  appellatur  arca  fortitudinis,  hoc  est  divinae 

«5  virtutis.    Ubi  enim  Deus  residet,  ibi  est  regnum  Dei.    Eesidet  autem  in 
arca  hac  et  populo  isto.    Ergo  arca  est  coelum  et,  quicunque  sunt  in  isto 
populo   residentiae  divinae,   sunt  regnum   coelorum.      Hinc  Daniel  de 
Antiocho,  quod  'deüciet  Stellas'.    Eecte  enim,  ubicunque  verbum  Dei  est,  San.  8,  m 
ibi  statuitur  esse  regnum  Dei,  coelorum,  vitae,  victoriae  mortis,  peccati 

»0  et  omnium  malorum.    Ad  hunc  modum  verbum  in  mundo  contemptibile 
est  magnifaciendum. 

Sacerdotes    tui    induantur    iusticia    et    sancti    tui    exultent.v.s 

Haec  petitio  idem  est  cum  iUa,  qua  nos  in  concionibus  nostris  utimur, 
cum  rogamus,  ut  Dominus  det  sanctos  et  bonos  ministros  verbi  et  prohi- 
35  beat,  ne  malis  doctoribus  inter  nos  locus  sit.     Nam  Deus  in  regno  suo 

27  Daniel]  David  .ß 


408  In  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 9) 

Hsjptebigern  et  lerem.  Ipsc  est  in  suo  reg^no.  Si  non  volumus  f)ic  l^aben, 
OTo«ii.9,38potest  alibi.  Ideo  orandus  pater,  quia  'multi'  etc.  2)06  jtnb  ministri 
verbi,  angeli,  proceres,  senatores  et  7  S^urfLÜrften  in  hoc  reg^no  et  alii 
Pl^rincipes  et  pastores  etc.  55u  es  Cesar  et  sedes  in  tuo  regLUO;  da,  ut 
nostri  pastLores  from  ^ein,  quia  sacLerdotes  jtnb,  qui  debent  huic  Imp^e- 
ratori  in  suo  regLUO  ministrare  et  gubLernare  popLulum.  Et  hoc  fiat  iuste. 
Non  tantum  dictum  de  induitate  iustitiae  private,  sed  de  iustitia  regendi, 
quae  nunquam  potest  esse  corrupta,  quia  verbum  est  purum;  si  etiam 
non  purus  pro  mea  persona,  tamen  bap^tismus,  [391.217»]  quem  confero, 
est  purior  quam  sol.  EucliLaristia  sanctius  sanctissimis,  si  etiam  mini- 
stretur  jier  ho[minem  pl^enum  peccatis.  Ideo  est  iustitia  poli^tica,  non 
personalis,  qua  iustus  meis  operibus.  Sed.  t)Ln|ev  $i.evr  6J|_ott  det  gra^tiam, 
ut  sacLerdotes  nostri  sint  get[Ieibct  et  ornati  iustitia.   Kon  iustis  vestibLUS, 


6  über  ministrare  sieht  verbum,  Kuchi^aristiae  Sac^ramentum,  minas         10  sanctissimis] 
ssrorum  [=  sanctissimorum]  11  Ideo  (non) 

Dr]e8t  quasi  Caesar  quidam.  Sicut  igitur  Principes  sunt  Caesaris  ministri 
Zt\.ii,i  et  quasi  pars  praecipua  regni  eius,  ita  in  Christi  regno  sunt  'Angeli  pacis'  n 
seu  ministri  Euangelii.  Qui  igitur  pro  regno  Dei  orant,  hos  necesse  est 
mottft  9, 88  orare,  ut  Dominus  donet  fideles  ministros.  Sicut  alibi  dicit:  'Messis  magna 
est,  rogate  Dominum  messis,  ut  mittat  operarios  in  messem  suam'. 
Horum  operariorum  labor  est  administrare  Sacramenta  et  communicare 
doctrinam,  consolationes,  minas  etc.  Hoc  igitur  ut  iuste  fiat,  necesse  » 
est  operarios  iusticia  indui,  non  sohim  privata  illa  iusticia,  quae  singu- 
lorum  est,  sed  maxime  publica  iusticia,  quae  est  ministerü  seu  verbi, 
quae  nunquam  potest  esse  corrupta.  Quia,  et  si  persona  potest  esse  vitiosa, 
tamen  ipsa  administratio  verbi  et  Sacramentorum  non  est  vitiosa.  Neque 
enim  verbum  aliquid  accipit  a  persona,  sicut  nee  Sacramenta.  Si  igitur  si 
essem  ego  sceleratissimus  honio  et  tamen  secundum  ministerium  et 
vocationem  meam  baptisarem,  Baptismus  propter  \atiosam  personam 
non  vitiaretur,  sed  retineret  puritateni  suam  et  esset  purior  sole.  Sic 
verbum,  quia  est  verbum  Dei,  est  etiam  purius  sole,  \itcunque  vitiosus 
et  peccator  sit,  qui  id  docet.  Sic  Sacramenta  sanctissima  et  purissima  so 
sunt,  etiamsi  per  indignum  homincm  adniinistrentur.  Ad  hunc  inodiim 
loquitur  de  iusticia  rcgentc  ac  gubernantc  in  hoc  regno,  non  de  personali 
iusticia,  qua  sumus  singuli  iusti  nostris  operibus.  Haec  enim  iusticia 
51. u,«qiiia  nunquam  est  sine  vitio  secundum  scntcntiam:  'Pro  liac  orabit  ad 

te  omnis  sanctus',  ideo  alia  iusticia  opus  est,  (|uat'  nunquam  sit  cum   si 
vitio.    Ea  est  iusticia,  qua  administratur  regnum  Christi,  nenipe  ipsum 
verbum  et  Sacramenta. 


'J3  quae  nunquam]  quaecunque  AB  fugl.  oben  lls  Z.  Sj 


In  XV  Psalmos  graduum.     1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,9)  409 

Hs]pompa  Aaronica  in  suis  exter[m8  vestibus,  sed  si  fuerint  induti  iustitia, 
hoc  est,   quod   eorum  of[flcium   sit  iustum,  hab[eant   verum   moLduni 
Sac[ramenti,    consolatio   sit  verum   verbum.      'Si  quis',  PetLrus:  '3Saö  i  üeiHt.xi 
tr  rebt  et  t^ut,  ut  sit  dei  VLerbum  et  opus'.  Dicit:  quando  baptiso,  bap[tis- 

5  mus  est  opus  et  admim8[tratio  plane  d[ivina,  quam  non  finxi,  sed  bapti- 
zans  baptizo  virt[ute  divina;  quando  accedo  morientem,  consolor,  non 
facio  hu^mana  virLtute,  8f>d  ex  mandLato  d[ivinae  voluntatis.  Sic:  Non, 
feci  hoc  et  tarnen  hoc,  baptisavi  et  non.  Et  econtra:  Accepi'  de  manu 
tu[a  bap[ti8mum  dLivinum.    Audivi  vocem  t^uam  et  non,  Imo  sonantem 

10  deum  per  os  tuum.  Sic  rectum,  quando  is,  qui  dat  et  accipLit,  pro  d^ivino 
officio.  Quando  SchLwermerus  voluntarius  venit:  oportet  certis  opLcribus 
mereri  V[itam  e[ternam,  sie  ciberis^,  vestiaris,  ICLiunes,  vigiles,  tunc 
salvus,  hi  saCLerdotes  Iniquitate,  iniustitia,  blasph^emia,  sacrÜLCgio. 
Sunt  sacLcrdotes  et  ministri,  sed   amiserunt  ornamenta  sui  ministerii, 

15  verum   vestitum;  omnino   habent   veram  administ[rationem,   sed   sedu- 


7  facio  facio  14  (habent)  amiserunt 

')   Worte  der  Gemeindeglieder  an  den  Prediger.  ')  In  medialem  Sinne  gemeint 

Dr]  Hinc  facile  intelligitur,  quam  puerUiter  de  Iiac  iusticia  disputant 
ludaei,  qui  intelligunt  iustas  vestes  et  pompam  Aaronicam.  Etsi  enim 
non  licuit  Sacerdotem  aliter  vestire,  quam  verbo  Dei  erat  constitutum, 
tarnen  ea  non  est  eiusmodi  iusticia,  qua  regnum  hoc  promovetur.    Tum 

20  autem  vere  induti  sunt  Sacerdotes  iusticia,  cum  iustum  officium  admi- 

nistiant,  hoc  est,  cum  verbum  pure  docent,  sicut  Petrus  dicit:  'Si  quisi.!pcm4.n 
loquitur,  tanquam  sermones  Dei',  Cum  Sacramenta  pure  administrant, 
ut,  quicquid  tum  loquuntur  tum  faciunt,  sit  aut  verbum  Dei  aut  opus 
Dei.    Sic  qui  baptisat,  non  facit  aliquod  suum  opus,  quod  aut  ipse  finxerit 

25  aut  excogitarit,  sed  baptisat  in  virtute  divina.  Sic  qui  consolatur  afflictam 
raentem,  facit  id  non  ex  sua  voluntate  aut  electione,  sed  ex  certo  prae- 
scripto  divinae  voluntatis.  Quare  etiam,  qui  verbum  id  audit,  non  debet 
accipere  tanquam  verbum  hominis,  sed  tanquam  vocem  de  coelo  so- 
nantem.    Sic  iustum  est  ministerium,  quod  vere  sit  in  virtute  divina, 

30  et  haec  est  vera  iusticia. 

Contra  qui  sie  docent,  ut  iubeant  ödere  propriis  meritis  et  operibus, 
ut  certam  vestiendi,  comedendi,  ieiunandi  etc.  formam  praescribant, 
sicut  Papistarum  et  Turcarura  iusticia  tota  in  his  externis  consistit, 
tales  Sacerdotes  sunt  induti  iniquitate,  iniusticia,  blasphemiis  et  sacri- 

js  legiis.  Amiserunt  enim  praecipuum  ornamentum  sui  ministerii  et  verum 
vestitum,  quod  non  vere  docent  nee  gubernant  vere,  sed  seducunt  potius 
homines  specie  gubernationis  et  ministerii  sui,  idque  impulsu  Satanae 
odientis  hanc  iustam  administrationem  et  subvertentis  Sacerdotes.   Haec 


410  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 9) 

Hs]cunt,  tyrannisant,  ocLcidunt  et  nocent.  Istam  orationem  debLcmus 
orare,  qnia  lianc  ministrationem  diab[()his  odit.  Si  Christus  etiam  in 
ßuo  rejr[no  sedel  et  nobis  loqiiitur,  tarnen  diabLolus  subvertit  Sac[erdote8 
huius  regni.  Ut  in  reg;Lno  polLitico,  q[uamquani  Cesar  sit  et  electores, 
tarnen  potest  Belhim  anrichten,  ut  fiant  PLrincipes  tyranni.  Ideo  orandum,  ^ 
ut,  qui  sunt  rejrLentes,  et  iuste  gubernent,  ne  collabatur  ista  polLitia. 
Sic  Episcopi  sunt,  ofÖLcium  habent,  bap^tismum,  altare,  cathedLram; 
orandum,  ut  iuste  administrent  illa,  ut  vere  dent  Sac[ramentum  et  vere 
consolentur  infirmi,  ut  g^ratiam  dei  habeant.  Cinsr^lius  <t  Anai^bapti- 
stac  non  sunt  induti  iusticia.  Da,  ut  ministri  in  liuius  Christi  repLno  '" 
[SBL  217'"]  iv  bing  gotLiid)  au§  vtd)teii.  Nam  ubi  pasto^res  errant,  oportet 
sequatur  vuljrus.  Ideo  irara  super  iram,  si  deus  dab^it  sacLcrdotes  in- 
dutos  iniquitate.    Sicut  contra :  sratiam  supra  gratiam,  cum. 

'Et  sancti':  2)a§  bein  li\ebc§>  told  fnol^  \ct)-    Deus  non  delLectatur 
ullo  modo  inquietate,  sie  nee  tristitia,  quia  ista  cfycn  auff  1  anber  In-   »■'* 
qiÜLetas  et  tristitia.     Mala  con^scientia  est  peccati  con[Scientia.     Bona 

4  über  q[uamquam  xte/it  Sta^xl  6  collaba(n)lur 

t)r]  calamitas  in  regno  Christi  accidit,  sicut  videmus  quoque  in  regno  mundi. 
Nam  etsi  Carolus  Caesar  est,  tarnen  alicubi  Satanae  impulsu  ^editiones 
et  bella  excitantur  ab  iis,  quibus  tyrannis  gratior  est  quam  iusta  admini- 
ßtratio.    Sed  lioc  modo  etiam  fit,  ut  boni  cives  impensius  araent  iustam  »o 
ad  ministrationem  et  pro  ea  diligentius  orent.    Idem  in  regno  Dei  accidit. 

Summa  igitur  huius  orationis  est,  ut,  qui  apud  arcam  fortitudinis 
sunt,  iuste  gubernent,  ne  ilhi  pulcherrime  constituta  religio  collabatur, 
ut  sie  extet  fnictus  verbi  et  pavidi  animi  crigantur,  pertinaces  et  pro- 
fani  cohibeantur  minis,  infirmi  confirmentur,  simplices  et  imperiti  do-  -n 
ceantur,  sicut  haec,  Dei  gratia,  ai)ud  nos  diligenter  fiunt.  Apud  Ana- 
baptistas,  Sacramentarios  et  alios  non  fiunt;  quia  enim  doctrinam  corru- 
perunt,  carent  hoc  sancto  ornatu  iusticiae.  Nee  potest  aliter  fieri,  ubi 
pastores  errant,  quin  etiam  populus  doctorum  errorem  sequatur.  Est 
aiitem  haec  maxima  ira,  ubi  sacerdotes,  quos  iusticia  oportebat  indutos  30 
esse,  impietate  ac  blasphema  doctrina  induti  sunt,  sicut  econtra 
summum  donum  est  habere  sacerdotes  iusticia  indutos. 

Quod  sequitur:  Et  SANCTI  tui  exultent,  satis  pulchre  ostendit, 
quae  Dei  de  nobis  sit  sententia  vol  consilium,  Nempe  quod  Deus  non 
delcctatur  inquietudine  seu  tristicia  cordis,  hoc  est  mala  conscientia,  :s 
quam  pecca^um  pignit  et  metus,  qui  naturaliter  peccatum  sequitur, 
Bleut  econtra  bona  conpcientia  laeta  et  hilaris  est  et  pie  securum  ani- 
nuim  facit.  Cum  igitur  sint  duo  rogna,  regnuni  mortis  et  vitae  seu  in- 
ferni  et  coeli,  optat,  \it  sancti  in  regno  vitae  conserventur  et  fruantiir 


In  XV   Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  9)  411 

Hs]et  secura  in  deo  con[.scientia;  nemo  potest  contuibare;  qui  habet  tri- 
stem conLScientiam,  non  habet  pacem,  quia  dicit  se  pecLcatorem;  hoc 
peccatum  facit  enm  bctnibt.  Ideo  p[eccatorihus  deus  det  ^[ratiam,  ut 
habeatis  fttb-  Sic  hie:  ut  popuibis  tmis  simul  cum  sacerdotibus  audita 
5  VLera  praedicatione  gratiae  exultent  in  illo  verbo,  sint  securi,  ament, 
letentur,  triumphent.  Qui  sie  gnbernatur,  quia  omnis  credens  E[uan- 
jielio,  est  sanctus;  qui  par*:icipat  in  hoc  reg[no,  baptisatur,  communicat, 
est  S[anctus.  Sic  qui  in  pop^ulo  isto,  qui  hab^ebat  ar[cam,  erat  sanctus. 
Nos  eius  popLuIus  et  pertinemus  in  eius  fet)fertl)um,  unus  I[mperator, 

w  rex  Christus;  ergo  orat,  ut  pop[ulus  sit  letus  et  iucundus.  Ubi?  in  do- 
mino.  Conclusio :  Ulcus  noster  Ilcsus  Christus,  rex  et  ImpLcrator,  non 
instituit  regLnum  suum  ad  tristLitiam  et  mortem.  Non  confert  b^ap- 
tismum,  ut  occidat,  non  SacLramentum  ut  venenum,  sed  ut  securus  sis, 
letus.    Ideo  praedicat:  sis  securus,  habLeas  pacem.    ^as  tft  ve(f)t  gebet. 

15  Ergo  regLnum  iustitiae,  'exultationis',  ps.  118.     Ergo  Christi  meinung,  W- n«  »* 
ut  non  rex,  ut  ocLcidat  suos,  sed  iustif Licet,  vivificet,  consoletur,  erigat 

1  nemo  c  aus  neminem  3  eum]  se 

Dr|  bona  conscientia,  quam  iiista  sacerdotum  administratio  praecipue  effl- 
cit.  Cum  hac  precatione  convenit  precatio  Apostolica,  a  qua  Apostoli 
suas  Epistolas  fere  ordiuntur:  'Gratia  vobis  et  pax  a  Deo  patre'  etc.  i.Sot.  i  i 

20  Gratia  est  remissio  peccatorum.  Hanc  sequitur  necessario  pax  seu 
bona  conscientia,  quam  hie  David  vocat  exultationem.  Sententia  igitur 
est:  Sancti  tui,  hoc  est  populus  simul  cum  sacerdotibus  audito  vero 
verbo  iusti  ministerii  exultent  in  illo  verbo,  sint  securi,  triumphent  etc. 
Vocat  autem  sanctos  propter  usum  verbi  et  ministerii,  quod  sanctum  est. 

35  Sic  ludaei  vocabantur  sancti,  quia,  ut  supra  dixi,  erant  in  illo  populo, 
qui  habebat  arcam  et  verbum  Del,  res  vere  sanctas  et  sanctificantes.  Sic 
Ecclesia  nostra  quoque  vocatur  sancta  non  praecipiie  propter  personalem 
sanctitatem,  quam  adesse  necesse  est,  sed  potius  propter  sanctitatem, 
quam   verbum   et  sacramenta  afferunt  ad  rite  utentes.      His  precatur 

30  laetitiam,  ut  sint  in  Domino  laeti  et  iucundi. 

Est  igitur  sententia  huius  particulae  haec,  quod  Eex  noster  lesus 
Christus  ideo  nobis  dedit  verbum,  ideo  iussit  nos  baptisari  et  uti  sacra- 
mento  Corporis  et  Sanguinis  sui,  non  quod  nos  occidere  tanquam  veneno 
aut  contristare  velit,  sed  ut  simus  laeti,  iucundi,  securi,  habentes  pacem 

35  et  bonam  conscientiam  per  ipsius  meritiim.     Ergo  Christi  regnum  est 
regnum   exultationis   et  salutis,   sicut  alius   Psalmus   quoque  ostendit: 
'in  tabernaculis  iustorum',  hoc  est  in  Ecclesia,  'est  vox  exultationis',  sp(.  ns,  is 
quia  norunt  regem   suiim   Christum  hoc  velle,  ut  per  ipsum   habeant 
consolationem,  vitam,  securitatem  et  victoriam  contra  mortem  et  Sa- 


412  In  XV  Psalmos  graduam.    1532/33.    [1540.J    (Ps.  132,  9) 

Hb]  et  fa^ciat  impavidos  et  pacatos.    'S)a§  jinb  Sancti  Christi,  qui  amant  etc. 
@6  jol  ir  hing  mit  frcuben  fjfien;   quare  vocatus,  baptisatus,   vocatus 
Euangelisatus,    SacLramento    suo    refectus,    verbo    dei    erectus;    quare 
coDtristerl    Causa  regriLi  non  est,  quod  contristLer,  sed  diab^oli  et  mea. 
Qui  vere  cred^it  se  baptisatum  etc.,  quid  trepidarett     Est  insertus  in    * 
regLnum  \-ite,  conclusus  in  misericordia.    Diab^olus  non  sinit  nos  %'idere 
nostras   opes,  glorias,   fSt.  218»]  facit   crucLcm,   ubi   nulla,   sed   tantum 
Salus  et  victoria.    Loquitur  de  quadam  moniali,  deus  multies  serravit  in 
Bab[ylone,  quae,  quoties  tentabLatur  a  diab^olo  despLcrationc,  diffid^en- 
tia,  diceb^at:  Christiana  suni.    Sic  diab^olo  ein  ^linb  befd)cib  fol  geben;   lo 
non  diu  disputandum,  Sed:  sum  Christianus;  Non  from':  sum  baptisatus. 
Non  potest  inquinare  ELuaneelium,   Sac[ranientum,   bap^tismum.      Ibi 
4.moitJ3,i9accepi  promisLsiones  opulentissimas  d^innae   miscricordiae,  'deus  non' 
fallit,  'mentitur',  quia  ipse  dedit  bLaptismum,  sacLramentum,  verbum, 
locutus  mihi  per  suum  ministrum,  meum  fLratrem.     Uno  verbo  fujravit  is 
diabLolum:  Christiana  sum.    Sic  in  nobis  nulla  causa,  quare  contristemur. 


')  NämJich:  wie  der  Tetifel  dem  Menschen  roncirft:  aber:  .  .  . 

Dr]  tanam.  Haec  ig:itur  est  Christianorum  seu,  ut  hie  vocat,  sanctorum 
exultatio  et  triumphus.  Cur  enim  Christianus  contristaretur  aut  doleret, 
cum  per  Eiiangelion  in  regmim  Christi  et  gratiae  vocatus,  baptisattis 
et  Corpore  ac  Sanguine  Domini  refectus  sit  et  quotidie  verbo  erigatur  » 
contra  desperationem  et  pavorest  Si  igitur  reliqua  est  tristicia,  non 
accidit  id  culpa  huius  regni,  non  verbi  et  sacramentorum,  sed  mea  et 
Diaboli  culpa,  quod  verbum  non  vera  fide  amplector  nee  penitus  ei 
credo.  Cur  enim  paverem,  si  vere  crederem  me  esse  baptisatum,  vocatum, 
communicatum  et  sie  insertum  in  regnum  vitae,  comprehensum  in  f> 
gratiam  et  conelusum  in  misericordia  Deif  Satanae  igitur  hae  technae 
sunt,  qui  non  sinit  nos  videre  nostras  opes  et  glorias,  sed  fingit  tenta- 
tionem  et  cruces,  ubi  crux  nulla  est,  sed  salus  et  victoria. 

Eeete  igitur  praedicatur  puella  illa,  quae,  cum  tentaretur  a  Satana. 
respondebat  se  Christianam  esse  et  sie  in  eo  viro  acquieseebat.'  Neque  jo 
enim  multis  cum  Satana  agendum  est,  si  obiieit  peccata;  reete  facis, 
si  tu  ei  obiicias  Baptismum,  quem  ne  ipse  quidem  negare  potest,  quin 
habeas.  Item  si  verbum,  quo  vocatus  es  in  regnum  gratiae,  ei  obiicias, 
quod  cum  verbum  Dei  sit,  qiiomndo  te  falleret  t  Ad  hune  modum  non 
potest  in  eroxlente  locus  esse  tristiciae,  sicu'idom  agnoseit  in  sc  baptis-  » 
mum,    vcrl)um,   eommunioncm   corporis   et   sanguinis   Christi,   gratiam. 


]8  dnleret]  doloret  AI!         20  rcfertiis  A         'Jl  tristicin]  iustitia  li        31  faois]  utii  B 
')  Untre  Ausg.  Tischr.  6,  TlJ  unter  ,Vudi  fleifllidjer  Änobfn*. 


In  XV  Psalmos  graduura.    15a2/33.    [1540.]    (Ps.  132,  9)  413 

Hi]Eatio,  quia  bLaptismus,  Sac[ramentum,  verbum  ift  ba,  'fortitudo  dLivina',». » 
rLemissio  pLeccatorum,  hie  g^ratia.    'Quare  contristaris  ?    Spera  in  deo.'^t.  4a.  e 
'S)a^  iftö,  ba^  einer  G[ratiam,  bLaptismum,  Sac^ramentum  oerlirct,  hec 
culpa  mea  et  diabLoli,  quod  cogLitem  de  meis  meritis  etc.  et  cogLitem  de 

5  infLcrno  ardente,  morte  seviente  etc.      Hec  causa  tristitiae.     Hoc  est 
amisisse  regLnum,   arcam    virtutis,   bLaptismum.       Sed    quando    iterum 
appreLhendis  eum,  spera  iterum  etc.     Ideo  'silet  ad  deum  fortem'  etc.,^i.  ca, a 
consolatorem  meum.    Ergo  r^egnum  pacis,  letitiae,  exulLtationis,  et  eter- 
nae,  nisi  quatemis  impeditur  per  diabLoIum  et  CLarnem  nostram,  quod 

to  p^eccata  nostra  plus  vidi_emus  quam  remisLsionem  et  ad^ten  nostra 
opera  quam  bLaptismum  et  dignitatem  nostram  quam  verbi.  Si  plus 
remisLsionem  ponderaremus  et  remisLSionem  quam  nostra  opera  et 
peccata,  etc.!  Ideo  oremus,  iit  deus  bel)ut  a  falsis  prophetis,  det  veros 
et  pacem,  post  illam  gratiam,  ut  leti  agLamus  gLratias  et  praedicemus. 

15  %a§  ift  regLnum  Ecciesiae  dei,  CeloLrum.    Christus  ImpLcrator  in  eo  est, 

Dr]favorem  et  misericordiam  Dei.  Quomodo  igitur  potest  non  laetari  et 
gaudere?  Sed  quia  verbum  et  illa  Dei  dona  saepe  patimur  nobis  excuti 
et  oculos  alio  convertimus,  hinc  necesse  est  oriri  metum,  tristitiam  et 
desperationem.    Accidit  autem  hoc  partim  nostra  culpa,  partim  Diaboli, 

20  qui  nos,  ne  sentientes  quidem,  abducit  a  verbo,  ut  cogitemus  de  nostris 
sive  meritis  sive  demeritis,  Item  de  morte  saeviente,  de  Inferno  ardente; 
de  bis  malis  cum  cogitamus,  sine  Christo  perimus  absorpti  tristicia  et 
doloribus.  Hoc  enim  est  arcam  foederis  amittere.  Qui  igitur  in  hisce 
periculis  verbum  iterum  apprehendunt,  salvantur  et  admiratione  quadam 

ji  rerum  ipsi  secum  Davidis  exemplo  dicunt:  'Quare  contristas  me,  anima  !|!f. «.  e 
mea,  et  quare  conturbas  mef,  si  quidem  sum  in  regno  Christi,  hoc  est,  in 
regno  pacis,  laeticiae  et  exultationis  aeternae  quidem,  nisi  quatenus  impedi- 
tur per  Diabolum  et  carnem  nostram,  quae  diligentius  intuetur  et  pluris 
facit  peccata  et  indignitatem  propriam  quam  Baptismum  et  suavissimas 

so  promissiones  Dei.  Haec  autem  est  sapientia,  imo  pestis  abscondita  in 
carne  nostra,  quod  magis  afficimur  immundicie  nostra  quam  puritate 
verbi  et  sacramentorum.  Quare  qui  in  verbo  consistunt,  vere  in  portu 
navigant,  securi  ab  his  procellis  et  tempestatibus  terrorum.  Orandum 
igitur  est,  ut  habeamus  bonos  pastores  et  fldeles  dispensatores  verbi  Dei. 

S5  Hi  enim  huius  boni  occasio  sunt.  Nam  regni  Christi  hie  est  ordo :  Christus 
tanquam  Imperator  sedet  in  Ecclesia  tanquam  templo  seu  solio  suo, 
Doctores  quasi  Principes  eins  regni  pure  administrant  verbum  ac  vere 
docent.  Horum  officium  seu  gubernatio  non  est  irrita.  Itaque  Ecclesia 
triumphat,  insultat  morti,  peccato   et  Diabolo,   quia  seit  se  esse  sub 

16  posset  B 


414  In  XV  Psalmo3  graduum.    15S2/33.    [1540.]    (Ps.  132,9.  10) 

Hslsedet  in  arca  sua.     Ministri  vere  docent.     PopLulus  cum  sacerdotibus 

letantur,  insultant  diabLolo,  morti,  p^eccato;  quia  sunt  sub  isto  reg[no 

3oi).i«,  SS  Christi,  oportet  ibi  esse  pacem  et  pietatem  cordis.    'In  mundo  pressura'. 

Hactenus  de  regLUo  ecelesiae  gebet,  ut  det  pios  praedicatores,  ut  con- 

servet  popLulum  in  Tera  docLtrina.    Alia  pars  psalmi  de  regLno  pol|^itiae.    » 

V.  10         'Propter  David  servum  tLUum':  loie  tru^L^G  ^^d^i  ev  jid)  ba.   [931. 218'»] 

Sa  fundat  orationem  etiam  super  promisLsionem;  sicut  supra  vocLavit: 

B.s'Abir'  iacob',  Sic  hie  literam  'deum  Davidis'  pro  regno,  quia  D^avid 

gehört  proprie  ad  regLnum.      'Propter':   ibi  DLavid   in  praedicamento 

qualitatis,  relationis,  non  substantiae.    Non  est  C[aro,  SLanguis  et  corp^us,   lo 

anima,  sed  indutus  promis^sionibus.     Inspice  eum  cum  cyth[ara,  i.  e. 

suis  promissis,  quibus  deus  eum  vestivit  prae  ceteris  regib^us  totius  orb[is 

terLParum.    Ideo  fürt  billid)  CythLaram,  i.  e.  'propter'  tuas  promissiones. 

8.S5n.8,i9  Quid  promisisti?   'Ego  scmper  statuam  lucernam  Davidi  in  suis  posteris', 

i.Bön.g.w'Erit  ex  lumbis  tuis'.    5Id)tung  ju  i)aben,  ubi  deus  corp^oraliter  vel  spiLii-   is 

tualiter  promittit,  vel  cum  condicione,  ut  hie-     Istam  proLmissionem 

habet  duplicem,   quod  regj^num  DLavidis  nunquam  desiturum;   1.,   bie 

ift  sine  omni  conditione:  et  si  etiam  eins  posteri^,  'non  semen  tuum''' 


12  eum]  est  13  über  'propter'  steht  'David* 

')  ^^2s.         •)  Nämlich  sine  conditione.        ')  Erg.  defecerint.        *)  £rg.  deerit. 

Dr]  imperatore     Christo    in     gratia.     Haec    est    vera     pax,     nempe     pax 
3o*.  16, 33  cordis.    'In  mundo  cnim  pressuram'  habet.     Ad  lumc  moduni  tanquam  « 
summum  donura  flagitat  Propheta,  ut  sacerdotes  induantuj  iusticia  et 
postea  populus  exultet.    Haec  prima  pars  est  huius  Psalmi.     Nunc  se- 
quitur  secunda  pars: 

v.iol'ropter  David,  servum  tuum,  non  avertas  faciem  Christi  tui. 

Haec  est  nova  precatio,  quam  totam  iustituit  flducia  promissionum.  as 
Hie  enim  sicut  supra  quoque  vocabulum  David  non  significat  proprie 
substantiam  illam,  sed  qualitatem  potius,  hoc  est  Davidem  indutum  et 
ornatum  promi8.siünibus  de  regno,  quasi  dicat:  Oro  te,  ut  etiam  regnum 
nostrum  serves  et  benedicas  et  nobis  adsis,  hoc  autem  oro  non  sim])li- 
citiT  mea  causa,  quasi  dignus  sim,  cui  ista  largiaris,  sed  fiducia  promis-  so 
i.Wn. e,i»8i()num,  quas  fecisti  patri  meo  David,  cum  dixisti  'non  dofuturam  lucer- 
nam dumui  David*  etc.  Pertinet  autem  hoc  ad  exemplum  et  ad  doctrinam, 
ut  nos  (|iiiique  oraturi  potissimum  a<l  ]iroiiiissioncs  rospiciamns.  sicut 
Kuiira  ali(|ii<ttics  adiiionuimuK. 

Porro  hie  nos  locus  admonet  discriminis,  quod  est  inter  promissiones  si 
«piritiialeH  et  corporales.     Nam  corporalcs  promissiones  liabent  additjim 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  13ä,  10)  415 

Hsjetc.      Siciit  IsLi'aeli   pop[iilü    2   promisLsiones:   1.   eternae  posseSLsionis. 

'Erit  mihi  pop[iilus  ineternum'.    Postea  condicionalem :  'öi  custOLdieriiit^;,^,"^^-,^;,' 
P[raeceptum    meum,    in    ista    terra   manebunt'.       Utrumqiie    factum. 
PopLiüus  mansit  in  etermim  pop^ulus,  terra  amissa.     RegLnum  ÜLavidis 

•''  ineternum  mansit,  et  tamen  rLegnum  amissum;  temporaliter  oceubuit 
populus  et  regnum.    §ie  tüirbä  temporaliter  fttngen,  et  tamen  eternum. 
%Si  mali,  visitabo',  sed  'misericordiam'   meam,  alibi  etc.     i^d)  tüit  bo§  gej ''j*' '.j'" 
resLnum  äuftoven,  ut  ju  boben  (ig.   ^d)  roi(  in^  terram  n^emen,  ut  non  lo- 
cum   habLeant,   et   tamen   manebit  popLulus.      Esa^ias:   'Abbre[viatio' :  ^'jjjg'"' ^' 

«0  abiiciet  pop^ulum  et  tamen  reservabit.    Sic  sudaverunt  prophetae.    Reg- 

[num  ÜLavidis  mansit  et  manebit  in  eterLnum,  Ut  LucLae  1.  An^'elus.  iiut.i.a» 
Non  deficiet  l'undaLmentum ;  Deflciet  et  non;  propter  iniquitatem  popLuli 
et  destruetur  terra,  sed,  edificabitur  novum  reg[num  et  popLulus,  quia 
I[srael  sunt  primitis'a  EcLclesia  et  fundamenta.    Sic  destruit  et  edi'Lioat. 

»5  'Deducit  ad  mortem'  etc.   Ibi  loquetur  de  pol[itico  et  [331.219»]  corporalii.eam.2,6 
regno,  quia  supra  de  Ecclesia. 

'AverLtas':  Eb^raiciim  potest  exponi  de  Christo  vero,  sed  seq[uentia 
textus,  qiiod  de  SalLomone  et  succesLSoribus  reg[ni  temporalibus,  quia 


8  lu  fehlt       lig  mit  Strich  zu  misericord!ani  Z.  7  gezoyeit         11  maneliuiit         12  propter 
mit  Strich  zu  Deficiet  gezoyen         13  destruetur  (popLulus) 

')  =  ihnen. 

Dr]  conditionem  nostrorum  openim;  sie  Davidi  est  promissum  regnum 
ao  corporale,  si  posteri  eius  maneant  in  verbo  et  voluntate  Dei. 
Tales  sunt  reliquae  legis  promissiones.  Nam  eo  nituntur,  si  populus 
costodiat  pactum  Dei,  sicut  in  Mose  cernitur.  Spiiituales  autem  pro-.^  >ii,„je,9  ^ 
missiones  non  nituntur  conditione  humanorum  operum,  sed  simpliciter 
misericordia  et  veritate  Dei.  Itaque  etsi  populus  Israel  regno  exutus 
S5  et  e  terra  sua  pulsus  est,  tamen  promissio  de  semine  Abrahae  non  est 
sublata.  Ita  enim  textus  dicit:  'etsi  eiiciam  et  disperdam  eos,  tamen 
misericordiam  meam  ab  eis  non  amovebo';  sie  Esaias:  'Faciet  Dominus  3ef.  10,  s; 

VuJg. 

consummationem  et  abbreviationem  .     Hoc  est,  Dominus  consummabit 
et  perdet  populum  propter  peccata  sua,  et  tamen  propter  misericordiam 

30  servabit  reliquias,  ex   quibus  nova  Ecclesia  enascetur.      Sic  promissio 
hoc  in  loco  de  domo  David  est  conditionalis  et  eventus  ostendit  regnum 
totum  eversum  esse;  et  tamen  verum  hoc  quoque  est,  quod  Angelus  dicit: 
'Sedebit  super  solium  Davidis  nsque  in  seculum'.     Haec  contradictio  j,u,  ,_  ,0 
nunquam  potest  conciliari,  nisi  tale  discrimen  promissionum   Dei  fa- 

35  ciamus.  Omnis  autem  ludaeorum  error  in  hoc  discrimine  positus  est: 
vident  magnificas  promissiones  de  terra  et  regno.  Deinde  etiam,  quae 
de  regno  spirituali  promissa  sunt,  ea  accommodant  ad  corporale  regnum. 


416  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  132, 10) 

,  3„„  JJ^]  RegLes  appellati  'Christi'.    Ut  David:  'Non  mittam  manum  in  Christum* 

■t.  2am. i.uetc.   Ad  Amalech[itam:  'Quare  non  timiiistif  etc.;  quia  Saul  fuit  unctus 

verbo  dLi\ano  et  dLivina  autoritate.    Ideo  dictus  'unctus'  dei.    Hoc  nomen 

lün. ».  26hab[ebant  bLoni  et  mali  reges,  praesertim  in  hoc  pop^ulo.     In  UanielLe 

fingunt  ludLaei  Agrippam  et  alios  E^eges  'unctos'.     Eeges  Syrie  etiam    j 

i.»iin.  19,  li'uncti'.  Unctus  i.  e.  rex.  Ideo  sino  blLciben  'Christum'  regem  temporalem. 
'Fa[ciem':  i.  e.  praesentiam  reg^is  i.  e.  regnum  ipsum.  Non  toUas 
regnum,  polLitiam  tuam,  domine,  quia  tua  est,  tuum  tempLorale  regnum, 
sunt  ibi  tuae  leges.  Da,  ut  ibi  Rex,  principes,  Xus,  aequitas,  discipLÜna 
in  oecoLUomia  et  omnibus  ordinibus  istius  reg^ni;  per  sediciones,  sectLas,  lo 
simulationes,  odia,  furta  hominum  jevieift;  be{)ut,  @ott!  Regnum  petere 
Est  petere  pulchLram  pol[itiam,  ubi  mala  puniuntur,  servatur  equitas, 
iustitia  vendendi,  emendi.  Regnum  dicitur  ab  ordinatione  iustitiae; 
i.  e.  ne  toUas  reg[num,  sed  sine  mauere,  quia  in  eo  est  Ec[clesia  tua,  hio 
docetur  v^erbum  tuum,  hie  tu^i  sacLerdotes,  sancti;  hi  non  possunt  con-   u 

i.iim.  3,  if.  sistere,  si  omnium  seminant'  contemptum.  Sic  Pau^lus  1.  Timo.  2. 
Sub  Kar^olo  nostro  Est  Ec^clesia  dei,  saerLamentum  dei.  Orandum,  ut 
deus  non  sinat  Imp^erium  coUabi  bellis,  tumultibus  impediri  et  confundi; 

3  Amalechi^itam]  Ämachiitam 
')  Erg.  als  Subjekt  mali. 

l>rl  Hinc  surffunt  eis  illae  laetae  et  pertinaces  spes  de  regno  restaurando, 
sed  facile  iudicium  est,  quam  stulte  errent;  sed  videamus  iam  ad  Psalmum.  » 

Cur  Davidis  mentionem  faciat,  diximus;  propter  promissiones  igitur 
Davidi  factas  petit,  ne  avertatur  seu  toUatur  facies  Christi,  hoc  est: 
Regis.    Est  enira  appellativimi  nomen,  quod  simpliciter  signiflcat  Regem 

i.gam.si,  7Beu  unctum,  sicut  David  dicit:  'non  mittam  manum  meam  in  ohristum 

Doraini',  hoc  est  in  Saulem  vcrbo  seu  mandato  Domini  unctum.  Porro  « 
faciem  christi  vocat  praesentiam  Regis  seu  ipsum  regnum  divinitus 
donatum  et  constitutum,  quasi  dicat:  Serva,  Domine,  populum  tuum, 
iu8,  iudicia,  aequitatem  et  totam  administrationeni  politicam,  ut  onmia 
iusto  ordine  flaut,  ne  pax  turbetur  per  seditioncs  et  intestina  odia,  ne 
disciplina  per  adulteria  et  reliqua  scandala  confundatur  aut  deformeltir.  jo 
Haec  enim  et  liis  similia  ad  regnum  pertinent.  Neque  enim  regnum  pe- 
tere est  simpliciter  coronam  petere,  sed  pulcJiram  et  bene  constitutam 
politiam,  in  qua  tuta  sit  innocentia,  contra  pravitas  et  scelera  gravitcr 
puniantur.  Haec  omnia  flagitat  Psalmus,  cum  rogat,  no  tollatur  facies 
Christi.  st 

[iBg.  n]  Causa  autem  est,  cur  hoc  potissimum  petat,  quod  in  isto 
populo  Bit  Ecclesia  et  verbum  Dei,  cui  non  potest  esse  laus,  ubi  caetlibus, 

i.tim.i  it  belÜH  et  logum  contemptu  omnia  ardent.  Sic  Paulus  quoque  iubet  'orari 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 10.  11)  417 

Hs]  Deinde  Cesar  est  pacatus  et  priiiLcipes  et  nos.  Ergo  orandum,  ne  tollat 
istam  taciem  regni.  Nos  accusamiir  perturbationis  istius  reg[ni.  Sed 
docemus  per  orationes  iuvari,  per  verbum  divinum  erigi  et  consolari. 
22.  sepiietnbris]    TepLimus  altLeram  partem  istius  psalmi,  quae  est  oratio 


5  pro  altLoro  regno,  pol^itico,  quia  ita  coninncta  sunt  et  insita  2  ista  impLcria, 
ut  alt[erum  sine  altLcro;  si  non  pLax  et  tranqLuillitas,  pietatem  non 
pos^suraus  colere  vel  cum  diff^icultate  et  morte.  Si  non  est  E[uangelium, 
tum  totus  mundus  etc.»  Ideo  orandum,  ut  sit  sana  doctLrina  et  pax 
poli^itica,  ut  Sit  mens  sana.    [öl.  Jütb]  sed  raro  contingens.  i.  e.  ne  tollas 

10  hoc  TLegnum.    Nititur  liec  oratio  —  ut  omnis  —  promis[Sionibus  divinis. 
NLhil  orandum,  nisi  certum  sit  posse  impetrari.     Habemus  non  solum 
praeeepLtum  et  proLmissionem,  sed  formam:  'ut  sanctÜLicetur',  'ad^ve-ffliatii).  e.sf 
niat',  'flat  vol^untas',  econtra  etc.    8ic  ista  oratio,  qua  orat  pro  regLno. 
Sic  facite  o^mnes  domino,  q^uando  fit  temporalis  promis^sio:  ut  sequitur: 

15  'luravit  dominus':   Hie   psalmus   äuget  illam   promis[sionem   iura-v. u 

mento.    Et  omnes  promis^siones  personales  sunt  cruentae,  quia  mancher 
pro[pheta  jein  f)aU  bruber  laffen  ^oben.    Pro  maiore  parte  fuit  inflatrixSct.o.sf. 

5  quia  est  ita  8  tum  c  aus  tot[us  9  rari  zu  9  Promissiones  sanguinariae 

am  oberen  Bande  der  Seite  11  impetrari  c  aus  oratre  12  nach  sed  nochmals  sed 

')  Erg.  perit. 

Dr]pro  Eegibus,  ut  vitam  agamus  in  trünquilHtate'.  Hodie  sub  Caesare 
Carolo  habemus  aliquas  Ecciesias  bene  constitutas,  in  quibus  sana  doc- 

20  trina  et  iusta  Sacramentorum  administratio  floret.  Orandum  itaque  est, 
ne  Deus  tollat  faciem  Christi  ac  bellis  Ecciesias  collabi  sinat.  Nam  sub 
pace  Caesaris  est  etiam  Ecclesiarum  pax.  Ad  hanc  orationem  diligenter 
hortamur  nostros.  Quomodo  igitur  impii  homines  nos  accusare  audent, 
quasi  simus  pertiirbatores  pacis?    IVIilii  quidem  dubium  non  est,  si  ulla 

25  re  pax  et  tranquillitas  conservatur,  fleri  id  potissinnim  nostrarum  Ecclesi- 
arum precibus.  Quid  enim  orarent  adversarii  aut  quid  Christus  largiretur 
suis  hostibus  et  persecutoribus?,  qui  ne  quidem,  quomodo  orandum  sit, 
norunt. 

luravit   Dominus   David   veritatem    et   non   frustrabitur     v.n 
30       eum :   de   fructu    ventris    tui   ponam    super   sedem    tuam. 

Diximus  institutam  esse  secundam  partem  huius  Psalmi,  in  qua 
oratur  pro  regno  PoUtico.  Haec  enim  duo  regna,  Politicum  et  Spirituale, 
etsi  sunt  inter  se  diversissima,  ita  tarnen  coniuncta  sunt,  ut  alterum  sine 
altero  vel  vix  vel  omnino  non  possit  consistere.  Ubi  enim  pax  deest, 
35  ibi  pietas  sine  summis  pericuUs  non  potest  coli.  Contra,  ubi  verbum 
deest,  ibi  sine  fine  errandum  est.    Necessaria  igitur  oratio  est  pro  pace 

SutfterS  WtxU.    XL,  3  27 


418  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  132,  11) 

lls]  praesumptuosorum  hominum.  Et  econtra  infirmorum  consolatio.  Quando 
proLpbeta  c^epit  incTep[are  Eeges  et  popLiilum,  au(l[ivitM  Tu  heretice, 
diab[oli   prupliLeta,   casti^as   Eegem   et  damnas   etc.;   Nonne  legisti   in 

2  flij/VwP^L^'™'^'    ^^    libLris    EegLiim,    quod    d[eiis    iuravit    David    successcreni, 

qui  nunquani  defieiet  de  th[rono?    Si  Eegem,  ergo  etiam  regnum.     Ideo    i 
^"  7i,'u  impossibile !   8ie  roevfacnö  ampliJLicieit  fjalien.   Ided  fuit  cruenta  et  niisera 
proLmissio  contra  prou)hetas.     Si  papLa  habLeret  istam  promis[sionem 

sRottii.ss.ao  contra  nos,  Ego  cras  redLirem  ad  cuciilhim.    Arrogavit  sibi  tanien:  'Ecce, 
vobisLCum  usque  ad'.    Ut  hie:  'Ponam  super  sedem',  Item:  'non  def[iciet 
vir,  sed  usque  in  eternum',  —  Sic  hodie:  EcLclesia  non  potest  er^rare;  •» 
Christus  est  cum  sua  spon^sa  in  finem  mundi.     Et  pa^pa  arrogat  sibi 


')  Nämlich  von  den  falschen  Propheten. 

PrJPolitica  et  regno.  Ad  haec  evnn  verbum  accedit,  eo  maior  causa  est, 
cur  Deo  agamus  gratias.  Diximus  autem  hanc  quoque  orationem  niti 
promissione  Dei.  In  oratione  enim  praecipue  spectandum  est,  ut  nihil 
oretur,  nisi  quod  certiim  est  ac  impetrari  potest.  Propter  hanc  certitu-  i» 
dinem  non  sohim  praeceptum  de  oratione  traditum  est,  sed  etiam  certa 
orandi  forma  et  concepta  verba,  ut  vocant,  praoscripta  sunt.  Causae 
quoque  certae  ostensae,  pro  quibus  dum  oramus,  certi  sumus  Deo  gratam 

fliatu.s.s  esse  orationem,    Sicut   cum  oratur  pro  'sanctificatione  nominis'  Dei  etc. 

Huc  pertinet,  quod  hoc  in  loco  proinissio  augetur  iuramentu,  ut  eo  cer-  w 
tior  esset. 

Haec  promissio  de  regno  temporali  sicut  est  valde  magnifica,  ita 
quoque  occasio  mortis  fuit  multis  sanctis  Prophetis.  Sicut  enim  pro- 
missiones  erigunt  afflictas  et  pias  mentes  in  suo  vero  et  proprio  usu,  ita 
quoque  in  abusu  inflant  securos  et  praesumptuosos,  qui  üdncia  harum  »•'» 
promissionum  postea  persequuntur  pios.  Sicut  manifesta  exemphi  in 
Prophetis  sunt,  qui,  cum  castigarent  idolatriam  Eegum  et  damnarent 
impios  cultus  ac  ideo  minarentur  interitum  regno  et  populo,  nisi  eos 

3«.  S7, 15  abiicerent,    tanquam   haeretici   rapiebautur   ad    supplicia,    quod    contra 

lianc  et  alias  promissiones  k)querentur.  Et  in  spetiem  sane  niagnum  so 
argumentum  fuit,  quod  Prophetis  obiiciebant:  Si  promisit  Dominus, 
quod  ülü  David  in  seciihini  .sedebunt  sujjcr  sedem  Davidis,  inipcssibile 
est  a  Eege  tale  aliquid  üeri,  piopter  (juod  destruatur  regnum.  rrnfecto 
tarn  magnificam  speciem  Papae  regnum  non  habuit,  quanquam  is  quoque 
eodem  modo  promis.sionibu8  Christi  abusus  est  ad  stabiliendani  tyranni-  a 
dem  siiam  el  idolatricas  abhominationes.  Quauto  supenilio  iactaruut, 
watm.vs.ioquod  Christus  Ecclesiae  auae  dixit:  'Vobiscum  ero  usque  in  finem  scculi'  1 

38  limuf  B 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  11)  419 

Hs]hanc  promisLsioneni  in  suam  sedem  datam.     Et  ista  vox  Christi:  'Ego 

vobiscum'  facta  cruenta,  sanguinaria  vox,  per  quam  multi  S^ancti  mar- 

tyres  occisi  praetextu  liuiiis  suavisLsimae  et  vivacisLsimae  consolationis. 

'Ego  vobiscum',  'portae  inferi'  etc.     Simul  tarnen '■  sevus,  atrox  'Antiochiis'  wanb. u! is 
:  .  .  ,        .  ^ ,  . '  .1.  TOaft.  i,  ji.  ai 

i   sui  regni,  pcrversonim  pesLSimus  lioniiniim.     Idee  vides,  quanta  possit 

lieri   divinorum   promissio   perversitas.      Sic  de   Arnos   contra   Eegem:imo»T. lof.;  ii 

'terra'.   Postea  mit  eim  fteden  ju  tob  ic()hig.   Ama8[ia  erat  idol^atra.   Ideo 

dicit:  'Sanctitudo  Eegis',   Itcx  constituit  istud  templum  dLci,  tu  impug- 

nas  dLivinam  ord[inationem,  quia  rex  promissus  huic  pop[ulo  successor 

10  DavidLis;  q[uidquid  rex  locutus  et  fecit,  ^at^  ge^etffen:  deus  ordinavit; 
ut  cum  papi^a:  qLuidquid  dix^erit,  fecerit,  est  ärt[iculus  fidei;  Si  increpLa- 
veris,  negaveris;  morieris.  Sed  quando  captivi  abdLUcebantur  per  Regem 
Nini[vltam  et  Bab[ylonicum,  ['^1.220«]  ibi  erat  consol[atio  omnium  in- 
firLmorum  ludLaeorum.     Ubi  praesump^tuosi  prius,  occidLerunt  tum,  — • 

15  Ibi  pii,  fideles,  abiecti  iLudaei  consolLabantur:  Non  deficiet  de  sua 
ecLclesia;  ludeis  servabit  fidem,  quam  promisit.  Sic  regularis  abusus, 
quod  promisLSionem  dj^ivinam  arrogat  praesumpLtio  h0[minum  et  oc- 
cidunt,  ut  hodie  nos  pap^a.    Et  utinam  hec  'Grex',  Matth.  ultLimo.    Nonsuf.u,» 


4  sevus]    setrux    [VoTklang    des    folrjenden    Wortes]  Antiochus    c    avs   Aiitioclium 

8  templum]  (p)emplura  zu  13  'Ego  vobiscum  sum'  am  oberen  Bande  der  Seite 

•)  Erg.  Christus  est.    Das  Game  ist  ein  Paradoxon  echt  Lutherscher  Kühnheit;  der 
Gedanke  fehlt  im  Druck,  weil  Dietrich  ihn  nicht  verstand. 

Dr]  quasi  vero  hoc  ad  Papae  nunquam  interitiiram  tyrannidem  pertineat. 

30   Sic  puicherrima  illa  consolatio:    'Portae    inferorum  non  praevalebunt' anott^.is.is 
cruenta  et  sanguinaria  facta  est  ac  multis  sanctis  exitio  fuit,  quod  eam 
Papa  sibi  et  tyrannidi  suae  usurpavit.  Haec  enim  sola  ratio  fuit,  qua 
probaverunt  Papam  non  posse  errare  tanquam  Ecclesiae  caput.      Ad 
himc  mod\;m  promissionibus,  quibus  Deus  voluit  suos  erigere,  impii  et 

J5  securi  homines  abutuntur  contra  veram  Ecciesiam.     Haec  erat  causa, 
cur  Arnos  Prophetam  non    posset    ferre  Amazia  Sacerdos,    Arnos  vii. : 
'In  medio  domus  tuae',  inquit,  'seditionem  contra  te  movet  Amos.    Nonamo»  ?,  icf. 
potest  terra   sustinere  sermones  eius.      Sic  enim  dicit:    Gladio   peribit 
lerobeam  et  Israel  captivus  abigetur  de  terra  sua'.    Quasi  vero  impossi- 

30  bile  hoc  esset  et  Eex,  eo,  quod  Eex  erat,  impune  peccare  posset.  At- 
qui  postea  res  docuit  vanam  istam  fuisse  fiduciam,  Prophetam  autem 
Vera  dixisse. 

Ad  hunc  modum  abutuntur  impii  promissionibus  Dei,  arrogant  eas 
sibi,  cum  tamen  ad  veram  Ecciesiam  pertineant,  ac  flunt  praesumptuosi  et 

35  securi.  ISTon  cogitant  de  peccatis  suis,  non  de  iudicio  Dei,  sed  securissime 
saeviunt  in  sanctos.     Sicut  hodie  in  Papatu  videmus.     Ita  opprimitur 

27* 


420  In  XV  Psalinos  graduum.    1532/33.    [1540]    (Ps.  132,  11) 

HsJiudLicant  sua  malefLacta  et  doctirinam.  Contra  nobis  est  consolatio, 
qui  opprimimur,  qiii  transferimur  in  Bab[ylonem  et  ALSsyriani  et  dLiu 
obnüinur  PapListis,  heretiois,  nostris  tyLiannis  et  PLrineipibus,  a  falsis 
fratribus,  a  pl^ebe  et  popLulo  indomito;  videtur  interire  iLegnum  ChLristi, 
Nomen  blaLsphematur,  rel[igio  conspuitiir,  facies,  in  ocLulis  impicta,  s 
videtur  ecLclesiae  ruentis  et  intereuntis.  Hie  praesumant,  qui  possunt. 
Pap[istae  petunt,  ubi  deb^erent  timere,  et  adhuc  praesumunt.  Nos 
deiiciniur,  sed  contra  dominus  est  promissor  adiuratus  per  semetipsum 

sNattb. 28, 20  et  iu^a^^t:  'Ego  vobisLCum'.     Non  deseram  EcLclesiam,  etiamsi  videtur 

interire  in  ocLulis  vestris.    Sic  dicitur  Petri  naviculLam  supter  ablLUtam  lo 
etc.,  ubi  Christus  dor[mivit  in  navi  et  opcLriebatur  flucti^bus,  ut  olaLma- 

»(att6. 8, 24 i. rent  disLcipuli:  ''Domine'  etc.;  sie  fa^cias  EcLclesiae  nostrae  bodie,  2((f) 
mein  Christus!  Sicut  ibi  fecj,  dedi  ludLaeis  promis^sionem  regni,  fuit 
impeditum  exter^nis  hostib^us,  a  rebelLÜbus  populis,  et  subiectum  et 
impiis  RLCgibus  ludae  et  IsLraelis  et  transmigratum  est  et  nudata  terra,  ü 
ubi  impossibile  credere,  hunc  textum  credere,  quia  reg^num  extra  reg^num. 
Quäle?     Daniel,  Rex,  Regina,  prophetae,  omnis  vir  bellator  et  princi- 

2  aon.25.  i2palis  regni  pars  est  in  BabLylone,  fex  popLuli,  'aratores,  vinitores',  fex 

5  impiugens  ö  iutercuntur  [Schreibfehler  in  der  Ahlcürzung]       potest         lö  Iuil(e)ae 

Dr]  quidem  vera  Bcclesia,  obruitur  a  tyrannis,  oppugnatur  a  falsis  fratribus, 
laborat  contemptu  et  odio  mundi  ac  similis  est  iamiam  periturae.  Hie  -m 
opus  erat,  ut  pii  se  erigerent  fiducia  misericordiae  et  promissionum  Dei. 
Nam  ideo  promissiones  propositae  sunt,  sed  hie  videmus  mirabilem 
per  Versionen! .  Qui  credere  debebant  et  sc  eonsolari  ac  erigere,  non 
faciunt,  neque  enim  sinit  id  inflrmitas  carnis,  quam  etiam  Satan  äuget 
ampliflcando  pericula  et  terrores.  Contra  impiorum  Ecclesia,  quae  2» 
propter  peccata  timere  siVi  debebat,  praesumit,  nptime  sperat,  vivit 
sine  omni  metu  in  summa  securitate.  Sic  Papa  pertinaciter  retinet  illas 
promissiones,  quibus  Christus  consolatus  suos  est  'se  cum  eis  futurum 

Biattii.e. t3B. iisque  in  flnem  seculi':   l^aviculam  Petri,   etsi  pcriclitetur,  tarnen  non 

submersum  iri.^  At  Ecclesia  vera,  cui  soli  haec  dicta  sunt,  haec  non  sie  jo 
credit  nee  se  ita  fiducia  harum  promissiunum  erigit.    Ita  omnibus  tem- 
poribus  eadem  est  fortuna  et  conditio  verae  Ecdesiae. 

Sicut  autem  impii  pertinacissime  .sperant,  di:m  res  secundae  sunt, 
ita  quoque,  cum  adversae  sunt,  fgedissime  desperant.    Contra  pii  etiam 
in  raalis  spem  retinent,  utcunque  nuUus  videatur  spei  locus  esse.     Sic  « 
proniissiü  haec  de  regno  Cliristi  varie  impcdita  fiiit  per  rcbelles  populos, 
per  liostes  et   Reges  inipios,  donec  tandcui  pmptcr  pcicaiuin  civitas  ac 

».  «on.  21,  ntemplum   vastatum  et  populus  captivus  abductus  est, 'relictis  tantum 

')  Vgl.  Untre  Autg.  Tischreden  i,  iJU ;  Ud.  4i,  307,  24  u.  ö. 


In  XV  l'salmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  11)  421 

HsJpopLiüi,  fab[ricatores  in  terra.  lacet  sacrif[icium,  ludicium,  tribunal, 
cultus.  Quis  hie  cred[idisset,  quod  regLmim  esset  in  ista  terra?  Ideo 
facti  psalmi  ad  consolandos  abLiectos,  desperatos,  capLtivos,  qnales  tum 
8ub  capLtivitate  Bab^ylonica.  2)a  l^cit  bes  te^tf^  gelebt  IcrcLmias,  Ecx  ^"ru^'i!  8 
5  lechonia.  Quia  impossibile  fiiit  ruere  de  f[ilio  vent[uro  David^is.  Ideo, 
ubi  volu[erimt  abiicere  regi^mim,  dedit  claris[simos  prop^hetas,  Iere[miam, 
DaLnielem,  ZacbLariam,  Hagigeum,  constituit  eos  principes  in  Bab[ylone 
illos  3.  Et  definivit,  quod  Tix^erint  70  annis,  [S8f.  220i']  ut  tarnen  ser- 1""'25,  li 
varet  suam  promis^sionem :  Vos  provocastis  me,  ut  delerem  reg[mim, 

10  sed  ut  promis[Sionem  DavidLi  factam;  tantum,  ut  satisfiat,  70  anni  etc.; 
tamen,  ut  maneat  unus  Rex,  sacerdotes,  prophetae  recti,  non  deseram 
hoc  totum  regLnum;  sed  tantum  captum  et  restituendum  regnum.  Ideo 
omnia  in  Christum,  ut  videamus  deum  non  posse  deserere  suum  r[egnum 
usq[ue  in  f[inem  mundi.     Si  Antich  [ristus  regnat,  tamen  manet  ecLclesia 

15  sub  eo,  sub  TurLca,  quia  usqLue  ad   consuLmmationem  seculi,  ut  ipsi 

'super   sedes'.      Ideo   non  pro    superbis   contemp[toribus   sed   af [flictis,  Don.  9, 27 

desperatis  et  conclusi[8  cogitationibus ;  non  est  species,  ut  hodie  videtur, 

et  magis  videbitur,  si  mundus  diu  steterit.    'Portae  inferi'.    Non  deficiet  wattd.  re,  is 

Dr]  aratoribus'  et  infima  fece  populi.  lacebat  tum  verbiun,  cultus,  iudicia 

20  usitata.  In  summa,  iacebat  Ecclesia  et  Politla  omnis.  Ibi  quis  potuit 
sperare  non  defuturam  posteritatem  Davidi  ?  sicut  hie  Psalmus  promittit. 
Opus  igitur  hac  promissione  fuit,  qua  sancti  se  consolarentur,  quod  scili- 
cet  impossibile  esset  hoc  regnum  ruere,  antequam  Christus,  verum 
Davidif   semen,   exhiberetur.      Itaque  cum   desperatissima  tum  omnia 

25  viderentur,  excitavit  Deus  summos  Prophetas,  Danielem  etiam  constituit  J'^'jJ'}^ 
inter  summos  Principes,  a  Hieremia  deflniebantur  anni  1  xx.  Reliquiae 
regalis  stirpis,  hoc  est,  semen  David,  etiam  in  captivitate  servabantur. 
Ad  hunc  modnm  regnum  vere  desertum  secundum  externam  speeiem, 
tamen  non  fuit  desertum  et  pii  retinuerunt  spem  liberationis,  ubi  impii 

30  desperabant  ac  peribant. 

Ad   hunc   modum   credimus   et   consolamur   nos   hodie,   Christum 
affuturum  regno  suo  et  Ecclesiae  usque  in  flnem  mundi,  etiam  si  Papa 
Antichristus  triumphet  et  'sedeat  in  templo  Dei'  ac  Ecclesiam  videatur  San.  9, 27 
plane  oppressurus.      Nam  propter  pericula   et  necessitatem  hanc  pro 

35   missiones  suas  Ecclesiae  Deus  reliquit,  quas  etsi  Ecclesia  plene  non  potest 
credere,  tamen  eas  non  plane  negat.      Probat  autem  Christus  fidem, 
etiamsi  sit  sicut  'granum  synapis'.     Hoc  utile  est  admonere  propterea,9j!atti).  17,20 
quod  futurum  est,  si  modo  non  occupamur  novissimo  die,  ut  Satan  per 
suos  omnia  tentet  et  conetur,  quae  ad  oppressionem  doctrinae  pertinent. 

40  Hie  si  nos  etiam  captivum  et,  ut  sie  voeem,  transmigratum  regnum 
et  arcam  videbimus  sicut  popiilus  ludaeomm,  tamen  debemus  retinere 


422  In  XV  Psalmos  graduum.    153-2/33.  [1540].    (Ps.  132,  11) 

Hg]  fides  tua  et  q^uldquid  dixit  Christus  pro  ccnsolanda  ecLclesia  in  extrema 
solitudine  et  despLeratione  Ecclesiae.  Si  istnm  popLulum  non  deseruit, 
etiam  capLtivum  et  trans[inifrratiini,  scd  dcdit  semen  et  f[iliimi  de  Aen- 
tLre  David  propLiio,  Sic  EcLclesiani  non  de.?eret,  quantumcunque  videatur 
deseri,  non  curari.  Ideo  aperiendi  ociil[i  et  videndum  phis  verbum  s 
promittentis  quam  ec[clesiam  oadentem.      Sic  Christus  erit  n(ibis[cum, 

iKottö.  16,  is'portae  non'  etc.,  etiamsi  -sädeantur  in  specie  pracvalere  et  Christus  non 
adesse.  Et  siüs  Christianis  fan  er^  lüol  ju  gut  Italien,  qucd  una  specie, 
tarnen  in  mediis  abusLibus  pura  fides  ixnt,  quia  eius  misericordia  maior 
CLoelo  et  mare  et  potens  condonare  'electis,  qui  seducuntur  in  erLrorem',   »o 

«ojtb.ji  2iMatth.  24.  Ego  etiam  optarem  ut  omnes,  ut  esset  politia  pulchLra  in 
pace,  prudentes  principes,  obedientia,  quod  Ec[clesia  uniformis,  Con- 
cors in  una  doct^rina  et  operibi^us.  Dici  potest,  sed  non  invenitur  in 
terris.  Xec  est  sperandum  vos  \isuros  h^anc  facieni  istius  purae  EcLcle- 
siae  et  pacificae  pol^itiae;  simus  content! ,  si  maneat  et  stet  Ec^clesia  et  i* 
polLitia,  si  multi  p[uri  concionatores  sint,  modo  principatus  maneat; 
sint  multae  sectae,  perturb^atores  Eci^clesianim,  modo  stet  Ec^desia, 
ut  tantum  [SB(. 'iäl»]  reliquiae,  quod  sit  bap^tismus,  tantum  prcbigftuel, 
tantum  ne  in  totum  corruat.    2)a  bienen  bte  Consolationes  ju.    Princi- 

Dr]  spem  futurum,  ut  Dominus  det  Prophetas  et  desertam  Ecclesiam  tarnen  ao 
non  deserat.  Magis  enim  movere  nos  debet  verbum  promittentis  Dei 
quam  praesens  aut  imminens  ruina.  Si  enim  Deus  per  patientiani  multam 
conservavit  Ecclesiam  sub  Papa,  si  tulit  usum  alterius  speciei  tantum 
et  multos  abusus,  quos  in  Ecclesiam  invexerunt  impii  doctores,  si  tan- 
dem,  cum  omnia  essent  desperatissima,  clarissimam  verbi  sui  lucem  ss 
exoriri  fecit  inter  densissimas  tenebras,  cur  desperaremus !  Maior  est 
misericordia  Dei  coelo  et  terra  et  potest  absorbere  'errores,  in  quos  electi 
manii.u,u nonnunquam  inducuntur'. 

Nemo  quidem  est,  qui  non  optet  Politiam  esse  tranquillam,  populum 
obedientem  et  sanctum.  Sic  optabile  erat  Ecclesiam  esse  concordem,  so 
nuUa  nee  doctrinae  nee  nioruni  conspici  scandala,  Principes  amplecti 
verbum,  id  non  odisse  aut  persequi.  Sed  talis  tum  Politia  tum  Ecdesia 
forte  a  perit«  artiflce  pulcjire  pingi  potest,  in  hoc  mundo  vero  non  jxiterit 
usquam  inveniri.  Quare  sie  comparemus  nos,  quod  Ecclesiae  taiu  purae 
et  Politiae  sie  tranquillae  faciem  nun(|uam  simus  visuri,  oo  autem  con-  »^ 
tenti  simus,  quod  Ecclesia  et  Politia  (ctsi  turbao  et  incommoda  quae- 
dam  sunt)  non  prorsus  abolentur,  qucd  aliqua  maicstas  in  Imperio,  in 
B<<l('sia  autem  Sana  doctrina  conspicitur  et  quod  ])auci  quidam  nuigni- 
faciunt  verbum,  utuntur  Sacramentis,  oraut,  etsi  maior  pars  diversum 


30  exoriro  A  33  poterit]  poloral  Jl 


In  XV  Psalmos  graduum.    1582/33.    [1540.]    {Ps.  132,  11)  423 

Hslpatui,  Eefrno  non  po8[8umii8  f)elffen,  finb  Oneins  et  mali  con8il[iarü, 
tüirb  x>bex  ein  I)auffen  fönen,  enben  TJt  cum  Regno  David[is;  Sic  hodLie 
inspicio,  quort  brevi  nee  parocliLiae,  praedicatores.  Si  etiam  omnia  ruant 
in  specie,  tarnen  non  riumt,  quia  plus  ampliflcanda  pr(imis[Sio,  quam 

•■'  omnem  speciem  in  EcLclesia  apparentem,  qiüa  Ec[cle8ia  fol  abscondita 
jein  tyrannide  principnm  et  erroribus  lieLreticonim  et  propriis  PLecoatis, 
tentationibiis  diabLoli,  ut  putetur  nee  deus  nee  EcLclesia  adesse,  et  tarnen 
manet.  Ideo  non  debet  inspici,  nt  est.  Debet  esse  quidem  quieta,  iinica, 
Concors,  et  tantiim  SLancti,  qiii  confldLerent  et  qiii  in  pace  viverent.    Sic 

10  videntur  verba  sonare  et  sie  videtnr  pingi,  sed  oppressa  sub  tyrannide, 
vexaLta  snb  hereticis,  afflicta  in  semetipsa  in  suis  p[eccatis  et  tenta[tiom- 
bus,  quotLidiano  contemptu  rusticorum,  et  tamen  dicendum:  Manet  et 
manebit  ecLclesia.  Non  curo,  quid  videam,  sed  quod  audio:  'Usque  ad 
Con^summationem',  'Portae'  etc.,  et  imer  ^in  geprebiget,  gelegen,  gebet, '"'""'■ 'isf?,; 

ib  toaö  feit,  ba^'  feit.     Exempli  gratia  applica  istum  tex[tum  ad  nos,  ut 

ipsi  in  neces[sitate,  ut  EsaLiam  valde  egLit  prophetantem  de  casu  regni,3ci  6,9  f. 


12  rusticum  13  video  14  getejet 

Dr]  facit.  Ad  hunc  finem  pertinent  consolationes  hae,  ne,  dum  omnia  videntur 
coUapsuja,  omnem  spem  abiiciamus.  Nunc  sane  misera  Ecclesiae  facies 
est,  cum  pastores  et  ministri  verbi  vix  se  videntur  contra  famem  tueri 

20  posse  in  tanto  rusticorum  et  civium  odio.  Saepe  itaque  cogito  totum 
mtnisterium  sua  sponte,  etiam  si  absque  tyrannis  esset,  corruiturum,  sed 
promis'-io  pluris  a  nobis  debet  fieri  quam  omnes  species,  quae  se  oculis 
ingerunt.  Nam  vide  omnes  historias,  an  non  Ecciesia  semper  fuit  abscon- 
dita tyrannide  principum  et  mendaciis  haereticorum  ?    Ad  haec  accesse- 

25  runt  propriae  tentationes  peccatorum  et  vexationes  Diaboli,  quibus 
perpetuo  exercentur  pii.  Haec  si  quis  intuetur  et  in  his  malis  fixes 
habet  oculos,  is  iudicabit  neque  Ecclesiam  nee  Deum  usquam  esse.  Sed 
non  est  ex  hac  specie  faciendum  iudicium.  Nunquam  enim  talem  Ecclesiae 
faciem  videbis,  in  qua  nihil  offensionum,  non  scandala,  non  dissensiones, 

30  non  infirmitates  variae  et  quasi  morbi  inveniantur.    Optabile  erat  quidem 
abesse  haec  et  talem  speciem  extare  Ecclesiae,  qualis  fere  hie  et  in  alüs 
locis  describitur,  ubi  comparatur  'sponsae  formosae',  in  qua  non  macula,  >^(.  «s,  lo 
non  ruga  aliqna  conspicitur,  sed  nunquam  videbis  foris  talem  esse;  sem- 
per enim  opprimitur  a  tyrannis,  vexatur  ab  haereticis,  exercetur  afflic- 

35  tionibus  tum  internis,  tum  externis,  inobedientia,  contemptu  rustico- 
rum, perfidia  falsorum  fratrum  etc.  In  his  periculis  omnibus  retinenda 
est  consolatio,  quod  nee  portae  inferorum  ad  versus  eam  praevalebunt, 
et  pergendum,  magno  animo,  docendo,  exhortando,  corrigendo  et  reli- 
quis,  quae  ad  ministerium  pertinent;  si  qui  tnobedientes  sunt,  eant  sane 


424  In  XV  Psalmos  graduum.   1532,33.   [1540.]   (Ps.  132,  11) 

Hs]  quod    transmigrandum   in  Bab^yloniam,   es  tt)Ut  im   tü^e.      Sed   quid  T 

3f!.  11,1  habet   istam   consolLationem :    'de   f^ructu    vcnt[ris'  stabil  regLmim,    ex 

isto  tex^tu  ge^punen.     Etiam,  inquit,  si  Eex  Nabiicli[()donosor  transmi- 

graverit  meos  pLrincipe.s,   Reg[es,  ludices,   SaLOerdotes,  si  etiam  in  in- 

fernum  et  ultra,    tarnen  stabit  regLnum,  deus  non  mentietur,  quia  super    s 

semen  Da\ndLis.      Grandia  verba:  'luravit    David^i',  ba?  ex  bte  pev^on 

nennet.     Non  pemiittit  siiCLcessionem  reg^ni  vagari  in  iucerta  per.sona 

Ideo  max^ima  promisLsio.     AbLialiam  et  Ia[Cob  etiam  liab[uerunt  pro 

mis^sionem,  sed  non  in  certam  personam.     Sed  bic  reg^num  definitum 

in  DavidLem  et  suos  posteros.     [W. -'■-'l'»]  Ideo  magna  res,  si  etiam  cadit  lo 

regLnum,   necesse   est   ex   posteris  Da-vid[i8   habere   reg[em.      Kon  sie: 

Necesse  in  sede,  ponit  RLCgem  sedere  virum  potentem.    Sed  liie  certum, 

quod    ludLaeorum    omnium    corda    alligata,    ducta,    conclusa    in   istam 

familiam,  oportet  in  ]ianc  tribum  gejef)en.    Et  omnem  mascuhim  istius 

sangLuinis  :^oben§  auftf)rteben.     Et  in  eternum  etc.,  quia  f)at  follen  \i)en  is 

nuff  Christum,  qui  est  eter^nus  Eex.    Est  consolatio :  'Inravit  In  veritate'. 

Prius  scitis,  sed  addit  a\v  ad  consolandum,  quia  jol  blLicten  ad  Christum, 

quia  ^aben  brumb  geforget,  quod  PLeccatum  eorum  bö^  nid}t  fjinbevt. 

8. laUt  sequitur:  'Si'  etc.,  ut  in  longo  psalmo.    In  libLris  RegLum  [tl}et'5  gor 

j.  «an.  8, 19  absolute.    Ideo  'veritas',  i.  e.  gemi'o  fein,  i.  e.  certitudo,  sine  ullo  dubio.  20 

»f. uo.'i'Non  avertet  ab  eo'.     Sic  Sal^omon.    'Sede  a  dex^teris',  ber  ift  ^ubj(f)er 

?!!. 72,1  quam  filii  psalmus.  'non  recedct'  ab  s>in  luramento.     'De  fructiu':  ^ai- 

ift  iaLm  clarior  promisLsio.     »sol  letn  1  tomg  gepLOVcn  uom  ftnm  ^amb 

Dr]  et  ruant,  satis  sit  aliquos  esse,  quibus  Christus  et  ministerium  Euangelii 
est  in  resurrectionem.  sj 

Ad  hunc  modum  fecerunt  sancti  Prophetae,  qui  Aiderunt  captivi- 
tatem  Babilonicam  impendoro.  templum  et  urbem  incensum  iri.  Haec 
erat  facies  regni  interituri  prorsus.  NiJiil  itaquc  fuit,  quo  se  consolarentur, 
praeter  hanc  et  alias  similes  promissiones,  futurum,  ut  de  fructu  ven- 
tris  David  ponatur  Eex,  atque  iioc  conflrmasse  Deum  iuramento.  Ac  jo 
sane  insignis  haec  est  promissio,  quod  certam  personam  definit  nee 
sinit  successionem  vagari  in  incerta  persona.  Abraham,  Isaac,  lacob 
etiam  habuerunt  proraissionem  de  Christo,  sed  sub  incerta  persona,  si 
i.moif  i»,j  respicias   ad   multiplicatam   posteritatem.      In   hac   autcm   promissione 

est  certa  descriptio,  (niod  certa  persona  denominata  est,  ut,  quamvis  « 
totus  populus  captivus  esset  abducendus,  tamen,  quamdiu  posteritas 
Davidis  siiperesset,  spem  regni  rotinerent.  Iluiusmodi  promissicmom 
non  liabet  regnum  l'ontiücinm,  quasi  necesse  sit  esse  Pontiticem  taieni 
in  Ecclesia,  sicut  in  illo  populo  omnium  corda  et  ocnli  iubebantur  respicere 
ad  iinicam  familiam  Davidis.  Haec  causa  fuit,  cur  existimcm  accurate  «o 
annotatas  esse  genealogias  a  piis,  ut  scilicet  successio  familiae  Davidis 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  13?,  11)  425 

H.s|et  ji|}cn  in  solio  DLavidis;  opt[ima,  pulcheiLrima  promiSLsio.     EegLnum 
et  peijon  certa.     EefiLnuin  Davidis  et  persona  sanguinis  David^is.     Ibi 
Daniel  et  alii:  Non  peribit  nostrura  PLegnum;  captivari,  affligi  potest  lon.  7, 27 
Eex,  in  car[cerem  potest  conÜLci,  sed  thronus  DavidLis  et  persona  de 

5  sang[uine  ÜLavidis  manebit ;  hec  sunt  consoLlationes  piorum,  qui  erex[erunt 
se  istis  amplis[sinns  proniis^sionibus  et  semper  mansurum  reg[num 
speraverunt  usqLue  ad  Christum.  Argu[mentnm  contra  I  d^aeos:  non 
habent  capLtivi  aliquem  regLem.  Si  etiam  dLicebant:  sumus  captivi, 
transmigrati  sicut  antea,  Sed  ibi  deus  fecit  3:  reliqnit  illum,  qui  sed  erat  2.  son.  2s.  27  ff. 

10  super  th[ronum   DLavidis,   ut   lechonia.      In  istam   personam   omnium 
oculi  intenti  et  deinde  elevatur  et  habetur  pro  reg^e  ludLaeorum   in 
BabLylonia  et  colebatur  ut  ELex,  'fructus  VLentris'  non  deerat.  2.  erant 
ibi  prophete,  Daniel  cum  3,  lereLmias,  EzechLiel  et  alii  non  nominati,  ^on.  i,  e;  3, 12 
isti  illustres,  servare  regales  et  prophe[ticas  personas.     [Söl.  222»]  3.  de- 

15  finiebat   tempus   captivitatis,   sciUcet   70.   Ideo    non   simile   capLtivitatiscr.  25, 11 
hodiernae.    Non  habent  regem,  personam,  quae  cap^tivis  I^udaeis  fuerit 
Eex,  pro[phetas  et  saeerdotes  non  habent  nee  tempus.     Ista  3  feine 
reüquiae.    Sub  Pap^a  servavdmus  ministerium,  sacramentum  et  scripLtu- 
ram.     Ex  istis  relLiquiis  potest  edificari  Sac^erdotium  et  EegLnum.     Sic 

20  illis.    Ideo  lud^aei  non  possunt  defLinire  tempus.     Non  habent  E[egem, 

Dr]  propter  hanc  spem  exhibendae  promissionis  esset  quam  certissima. 
Fuit  enim  haec  familia  tanquam  Stella  quaedam  in  hoc  populo,  cuius 
posteritas,  quandiu  conspiciebatur,  certam  spem  relinquebat  futurae 
liberationis  per  Christum,  etiam  in  captivitate  Babilonica  et  omnibus 

35  aliis  periculis. 

Etsi  enim  captivitas  Babilonica  satis  horribilis  et  acerba  fuit,  longe 
tarnen  mitior  fuit  quam  ista  calamitas,  in  qua  ludaei  post  vastationem 
a  Eomanis  factam  vivunt.  Nam  etsi  populus  captivus  esset,  tamen  habebat 
etiam  in  captivitate  Eegem,  in  quem  piorum  oculi  intuebantur  tanquam 

30  in  pignus  promissionis  de  Christo  exhibendae.     Testabatur  enim  Deus, 

superstite  adhuc  Eege  relictum  esse  fructum  ventris  David.      Deinde  inson.  7, 27 
captivitate  h*bebant  ludaei  verbum  et  Prophetas,  Danielem,  Hieremiam, 
Ezechielem  et  sine  dubio  plaerosque  allos.    Quis  autem  non  videt  regnum 
nondum  plane  fuisse  desertum  nee  vastatum  superstitibus  adhuc  personis 

35  destinatis  ad  regnum  et  sacerdotium?    Tertio,  etiam  annorum  numerus  3«.  25,  n 
definitus   erat,   quibus  duratura   esset  captivitas.      Horum   quid   simile 
ludaei  hodie  possunt  ostendere?  non  solum  regnum  nusquam  habent, 
sed  ne  quidem  jjersonas  destinatas  regno,  praeter  id,  quod  neque  annorum 
certum  numerum  nee  verbum  seu  Prophetas  habent.     Quam  praeclaras 


35  Tertia  B 


426  In  XV  Psalmos  RTaduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 11) 

Hs]  sacerdotes  et  p^ropLetas.  Ideo  capLtivitas  eorum  est  destructio  et  vasti- 
tas  R|egiii  corporalis;  et  illa  promis^sio  Inipleta  de  regLiio  Christi,  quia 
popLulus  dei  non  debet  manere  sine  reg^no  et  etc.  vel  debent  ista  3  etc., 
Ut  sciatur,  ubi  pop^ulus  dei,  regnum  sit,  vel  deus  mentitiir.  Ideo  d^icit, 
quod   Eex  in  Bab[ylone  sit  relictus  tanquam    scintilla    etc.,    quia  pro-    s 

».  flön.8,  i9misit,  quod  'lucernam'.  Ideo  vocant  capLti\nim  ELCgcm  scintillam 
Eegni  D^avidis,  ex  qua  deus  ein  liedjt  in  regLno  ange^unb.  lam  nulla 
scintilla  neq^ue  proLmissio  regum  nee  templi.  Ideo  per  istam  scripLturam 
SLanctam  condemnata  it  bing,  quia  Non  reliquit  popLulum  sine  reg^e 
ex  semine  David[is.  Sed  reliquit  sine  istis  3,  ergo  finis,  vel  deus  mentiretux.  i» 
Ista  simul  promisLsio  cruenta,  quia  impii  praesumunt,  arrogLant  ad  se 
pertinere  ot  ocLcidunt  omnes,  qui  resistunt,  ut  Pap^a.  Est  necesLsarium 
et  utÜLe  argLumentum  Eeclesiae.  91P  buberet)  per  hoc  argLumentum: 
Ec[clesia !  Ecclesia  non  potest  etLrare,  Non  subvertetur,  PLapatus  maLnet, 
Non  relinquitur  Eex  etc. !  Non  potest  errare,  est  unctus  domini,  nuni  deus  is 
iuraret  et  relinq^ueret  Eegem  peccare?      VerisLSimum,  quod   Ec^clesia 

«atui.fcijmanebit,  non  errabit,  pecLcabit,  sed  tarnen,  ut  oret:  'DimittLe'.     Sed 
non  satis,  quod  dicis:  ecLclesia  manebit;  certe  etiam  Invitis  diabLolis, 


2  Impleta  c  am  d[e  8  istam  11   ad  se   mit  Strich  [zu   praesumunt  gezogen 

18  dicis  0 

')  =  Alk. 

Dr]reliquias  in  captivitate  habebat  populus.      Certum  igitur  est  ludaeos 
plane  periisse  et  praesentem  calamitatem  non  debere  appellari  capti\n-  20 

snott^.>4,i4tatem,  sed  simpliciter  destructionem,  sicut  Daniel  quoque  dicit:  'et 
posthac  erit  finis'.  Quomodo  enim,  stante  promissione  hac,  populus 
Dei  potest  penitus  sine  rege  de  ventre  Da\-idis  esset  Nam  in  captivitate 
Babilonica,  etsi  sine  regno  erant,  tarnen  regias  personas  tanquam  scin- 
tillas  quasdam  regni  habebant,  sicut  dicunt  tanquam  scintillam  de  'lu-  35 

3.  «8it.  8, 19  cerna'  Davidis  tunc  fuisse  relictam.  Huiusmodi  nihil  ludaei  hodie  habent; 
itaque  res  arguit  eos  damnatos  esse  cum  omni  religione  sua,  aut  praesens 
promissio  Psalmi  vana  est  et  mendax,  quae  confirmat  non  defuturam 
posteritatem  Davidi  usque  ad  Thristum,   cuius  regnum   aeternum   est. 

Porro  de  praesumptione  impiorum  supra  diximus,  quae  fecit,  ut  so 
omnes  huiusmodi  promissiones  essent  cruentae.  Nam  cum  ad  pios  proprie 
pertineant,  impii  scmper  eas  sibi  arrogant.  Quibus  cum  contradicunt 
pii  et  minantur  eis  iram  Dei  atquo  exitium,  vim  parant  impii.  Discendum 
itaque  est,  quod  sub  nomine  Eeclesiae  omnis  gencris  incommoda  machi- 
netur  et  struat  Satan.  Sic  videmus,  quid  Papa  in  Ecclesia  eflecerit,  m 
iino  hoc  praetextu,  (pind  persuasit  orbi  Ecclesiam  non  posse  errare, 
Ecclesiam  non  posse  perire.    Vera  quidem  vox  est,  sed  hoc  etiam  addon- 


In  XV  Psalmo8  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,11. 12)  427 

Hsjsed  requiritur,  ut  destLines,  ubi  sit  EcLclesia.      Num  decretiB  Pi.apae, 

conciUonim  ?  Sed:  'qui  me  confessus  fnerit,  Ego  volo';  quis  'ego' ?  SDJottö.io.sü 
iLesuR  CliLristus.  Quis  confitetur?  Kum  P^apa  confitetur  iLesiim  ChLri- 
stum  pro  nobis  passiim  ■?  [«l.  :-'-'2>']  Qui  ergo  ncn  teniierit  verbum  Christi, 
5  confessus  ei.  Si  etiam  multitudo,  pctentia,  totus  mundus,  die  abuti  eos 
nomine  EcLclesiae.  8ed  tutv  mu^en  bvuber  fterben.  Ideo  accomodamus 
nobis  istum  psalmum.  Utciinque  fundatiir  sang[iiis  EcLclesiae,  tarnen 
manebit;  adhereamus  tantum  verbo,  sive  üant  tyLranni,  sive  Schtwer- 

meri. 

10  'Si  cnstodierint' :  Ibi  addita  conditio,  quia  non  est  absoluta  in  lioc^-J^^^ 

psalmo  promisLsio  ut  in:  'Dixit'  et:  'Deus,  ludLicium  tuum  regi  da';  Scili- vi'ia.i 
cet  salLoraon  fecit  psalmum.  i.  e.  qui  tui  filii  sunt  et  galten  meine  gepot, 
illi  manebunt  sedentes.      Ista  conditionaUs  impleta   2  mal,   quia  ß^i^'^ ,  gj„  „_ ,,  33 
Sal[omon  fuit  ex  Batbseba,  defecit  stirps  ista  — ,  tantum  loas,  et  tamenj:»»«.  isis.si 

IS  fuit  etc.;  sed  quia  posteri  non  seq[uebantur  vestigtia  patris,  perierunt. 
SalLomonem  cum  sua  posteritate  in  5.  vel  6.  generationem  üerlejd)t  er 

14  Balhseba]  BersLaba  [Schreibflüchtigkeit]         loab 

Dr]dum  erat,  ut  proprie  definiatur,  quae  nam  sit  vera  Ecclesia  et  ubi  sit. 
Haec  deflnitio  non  ex  decretis  Pontificum,  sed  ex  Euangelio  petenda  est, 
in  quo  Christus  confessionem  tanquam  certam  notam   suorum   exigit. 

ao  'Qui  me',  inquit,  'confessus  fuerit  coram  hominibus,  euni  ego   quoquemattft.  10,3a 
confltebor  coram  patre  meo'.    Ergo  ad  verbum  potissimum  respiciendum 
est.    Neque  enim  confessio  est  nee  esse  potest,  ubi  non  est  verbum.    Se- 
quitur  igitur,  quod,  ubicunque  confessio  et  verbum  non  est,  etsi  ibi  sit 
multitudo,    potentia,    magnifici    tituli,    species    sanetitatis    etc.,    tarnen 

25  ibi  non  est  Ecclesia.  Ad  hunc  modum  accommodandus  est  Psalmus  ad 
nostras  res  et  praesentem  usum  ac  transferenda  promissio  regni  cor- 
poralis  ad  Ecclesiam,  quae,  etsi  ab  haereticis  et  tyrannis  affligitur,  tarnen 
non  peribit,  sed  manebit  inconcussa  etiam  contra  'portas  inferi'.  mattn.  le,  18 

XII.    Si    custodierint    filii    tui    testamentum    meum    et    testi-"^'" 
30  monia    mea,    quae    docebo    eos,    tunc    filii    eorum    usque    in 
seculum    seculi    sedebunt    super    sedem    tuam. 
Haec  promissio  non  est  absoluta,  habet  enim  additam  conditionem. 
Differentia  igitur  est  inter  hane  et  illas,  quae  sine  conditione  sunt,  qualis 
est  in  Psalmis:  'Dixit  Dominus'   etc.,    'Deus,   iudicium  tuum  regi  da'.>;!(:72,i 
35  Ibi  absolute  promittitur  regnum  Christo.   Sed  hie  non  absolute  promittitiir 
regnnm  posteritati  Davidis,  sed  cum  hac  conditione:  si  servarint  testa- 
mentum Domini.     Itaque  Salomoni  obvenit  regnum,  qui  ex  Bathseba 
natus  est,  sed  defecit  fere  postea  stirps  eius  in  Ahasia,  quem  sustulit 


428  In  XV  Psa1mo3  graduum.    1532/38.    |1540.]    (Pb.  18>,  12i 

lis]per   AtalLiam   impiam   etc.;   illa   volLuntas   DlcI:   aiijrotten  non   ßolum 

^ä/gan,",".'»  SalLomonem,    sed    otiam    ceteros  eins  fratres.     Omne  masLCulum  sexum 

occidit.     (5in  fd)cujlic[}  moib.     loas  reservatus  a  sorore,  qiii  fuit  scintilla. 

2.eam.i2,  loper  Natan  minare  finem.     EegLnum  est  promisLSuin  D^avidi  perpetuo 

et  jolt  aiitf  bem  semen  blteiben.     Sed  sie,  quod  posteros  viilt  ausrotten,    * 

si  non  etc.;  qnoniam  ista  duo  manent  vera:  In  eterLnum  manebit  et 

comminata  destructio  regLni.  Est  ein  norjpil,   quod   SalLomonis  posteri 

£ut.3,3iextincti.     Ubi  ntd)t  auff  {)Ovt,  gtengen  posteri  Nathan  aud)  f}in  per  Hero- 

dLem,   q^uaniquam  non  periit,  tarnen   amiserunt  reg[nuni.     Morija  fuit 

«.«"".l.'lnimdina,  IlerodLes  gentilis.     Sic  videbatur  extingui  in  Bab^ylone.     Si   lo 

ttjerb  ir  nid)t  front  jein,   SalLomonis  et  Nath^an  posteritatem  aujrotten, 

et  tarnen  servabo  reg[mim.    Sic  unam  posteritatem  post  alteram  destruxit 

su!.3, 23. 31  et  tarnen  sangLuinem  et  lineam  servavit  usqLue  ad  Mariam,  ex  qua  natus 

Christus  eterLnus,   qui  nunquam  delebitur.      RegLnum    jol    glt)i§    fein. 

Sed  quod  Sal[omon  et  sui  fratres  jolten  galten,  non,  sed  emicet  scintÜLla,  is 

quae  manebit  in  eteiLnum.    Dicta  contra  praesumptuosos.    58Lnjer  ^LCrr 

«Pfl. »0.28  0 [Ott  mu§  ad  Pap[ista8  jagen:  'AttenLdite',  [SI.223»]  'In  quo',  Act.  20, 

'sLpiritus  s^anctus  posuit  vos  Ep[iscopos'.     Sed  sie,  quod  po8tfutu[ri  et 

ex  vobis  orientur.    Ibi  promis[sio  sie  faciendi,  ut  otiosis  hominibLUS  non 


a.  Sön. 


3  a  sorore  o  7  destructio  c  aut  compLunctio  9  Moria  10  Sic  e  aus  Sicut 

It  Soliomonis 

„^"i^Athalia,  cum  solus  loas,  reUquis  ab  Athalia  occisis,  superesset.     Hoc  20 
molitus  est  Satan,  si  quomodo  promissionem  de  Christo  posset  impedire. 
Postea  ad  loas  devenit  regnum,  qui  etiam  erat  de  semine  Davidis  et 
cura  sororis  asservatus  erat,  ne  occideretur  ab  Athalia.      Sic  regnum 
quidem  perpetuum  promissum  est  posteritati  Davidis,  sed  sie,  ut  minetur 
Deus  exitum,  si  non  servent  testimonia  sua.  Itaquc  tandem  regnum  etiam   2» 
liur.  s,  81  posteritati  Nathan  ereptum  est  et  usurpatum  per  alienigenam  Herodem, 
donec  regnantibus  impiis  Christus  ex  ISfaria  Bethlehemitide  natus  est; 
una  igitur  posteritas  post  aliam  a  Satana  propter  peecatum  destrueta 
est,  et  tamen  servata  est  Integra  successio  seu  linea  usque  ad  Mariam. 
Haee    utile   est   considerarc,    qnoniodo    regnum    promissum    Davidi  s« 
i.uiin.  11,31. 31  Salorooni  filio  obvenit,  sed  propter  peecatum  iterum  ei  adimitur.    Idem 
cum  Nathan  accidit,  et  tamen  serva\at  Dens  scintillam,  ex  qua  hoc  reg- 
num tanquam  fax  quaedam  emiearet.    Facta  autem  sunt  haee  ad  retun- 
woiiii.a»,iodendam  praesumptionem  nostram.     Sic  promissio  de  Eeclesia  est:  'vo- 

bisrum  ero  usque  ad  linem  numdi',  sed  additur  conditio:  'si  ambulaveritis  si 
in  viis  meis'.    Nam  qui  verbum  negligunt,  eos  Deus  vieissim  negligit  et 
Well»  i.»exeitat  alif)8,  qui  sint  Ecelcsia.     Sie  loannes:  'potest  Deus  ex  lai)idibu8 
faeerc  lilio8  Abraliae'.    Quia  enim  promissio  erat  Alirahae  facta,  Pbarisuei 


In  XV  Psalmos  graduum.    lr)32/33.    [1540.]    (Ps.  132, 12)  429 

Hs]detur  securitas,  ne  d[icat  PapLa:  non  possum  errare.  Sis  Episcopus 
Episcoporum,  sed  debetis  redig[i  in  ordLinem;  vel  deus  potest  suscitare 
alios  filios,  qui  etiain  de  sangLuine  et  ordLÜie  PapListarum  non  ve^niunt. 
Ideo  propter  securos  additio,  qiii  habent  Ec'Lclesiam,  concilia,  decrLcta. 

5   Sed  c§  l^eiji:  'Si  cust»Ldierint'.    Non  te  ideo  pro  PapLa  galten,  quia  sis 
maior.    Sicut  David,  q[uamquam  habLuerit  eternam  promisL.sionem.    Sed : 
'ex  lapLidibus  istis'  etc.    Ego  reservabo  sedem  Christi  et  sedem  EcLclesiaesuaitii.s.a 
et  dabo  ei,  quando  non  credis,  quantumcunque.    Sis  d[ivina  ordLinatione 
constitutus  Eex,  sacerdos,  EcLclesia  et  liaberis  pro  ea,  sed  subiecta  sis 

10  huic  versiii :  'Si  custLodieriut',  si  meas  promisLsiones  servabunt,  'testaLmen- 
tum'.  Sie  muffen  glauben  et  from  fein.  Si  non  coluerint  idol^a,  deflex^e- 
rint  a  fide  et  erexLerint  meas  promis[siones,  'testaLmentum',  'testimonia', 
legem,  doctrinas.  ^d)  tüil  2)octor  bleiben,  'galten  testaLUientum',  i.  e. 
promis[sionem  et  praeeepta  operum.    Ego  sum  doctor,  videte,  quid  ego 

15  doceam;  non  quid  poncilia,  Pap[a  doceant,  sed  id)  bin  S)octor;  si  meas 
promisLsiones  prebigen  et  f)alteu  et  opera.  Ibi  proprie  pcclesia  et  regnum, 
si  non  abiiciam.  Sed  tarnen  aliquot  reservabo,  qui  custod^iunt,  ut  Esther, 
DauLiel,  Ieehon[ia.    Sed  quod  vultis  breift  buchen :  Ego  rex,  sumus  sacer-  «aru*  i,  3.  j 


5  te  ideo  pro]  ideo  pro  te,   aber  te  mil  Strich  vor  ideo  gezoyen         lOjlt  testa[mentum 
mit  Strich  zu  custodieriiit  Z.  10  gezogen  14  praeeepta    mit  Strich   zu   'testimonia*   Z.  12 

gezogen  15  doceam]  doceo         doceant]  doceam 

Dr]  sentiebant  se,  cum  fllii  Abrahae  essent,  certo  haeredes  promissionis  fu- 

20  turos  esse.  Haec  fiducia  inflabat  eos,  ut  securi  et  sine  timore  Dei  viyerent; 
dielt  igitur  loannes:  certum  est,  fllii  Abrahae  erunt  haeredes  promissio- 
num,  quae  Abrahae  factae  sunt,  sed  si  vos  vultis  securi  esse  et  non  obedire 
mandato  Dei,  dico  vobis:  facile  est  Deo,  vobis  reiectis,  Abrahae  ex  lapi- 
dibus  producere  posteritatem.     Sic  Papa  non  ideo  est  Papa,  quia  sedet 

■ib  in  regno  et  dignitate  ista.  Nam  si  non  vult  verbo  Dei  obedire,  facile  in- 
veniet  et  excitabit  Deus  alibi  Ecclesiam.  Sic  promissio  haec  tota  pendet 
ex   addita   conditione   contra   praesumptionem. 

Testamentum  est  promissio  misericordiae  per  Christum,  testimonia 
sunt  voluntas  Dei  revelata  omnibus  temporibus  per  Mosen  et  Prophetas. 

30  Itaque  requirit  fidem,  deinde  etiam  obedientiam  erga  legem.  Diserte 
autem  dicit:  testimonia,  quae  docebo,  per  [3?8  0]  Sacerdotes  scilicet. 
Hi  enim  etsi  ministerium  habebant,  tarnen  ipse  Dominus  vult  esse 
doctor  et  se  audiri,  non  vult  audiri  concilia,  non  Doctores  docentes, 
quae  ipse  non  docuerit.    Hunc  igitur  ad  modum  de  Ecclesia  quoque  dici- 

35  mus,  quod,  ubicunque  creditur  promissioni  Dei  et  obeditur  eins  verbo, 
ibi  est  Ecclesia.     Qui  autem  non  credunt  nee  obediunt  verbo,  hi,  etsi 


20  inflabat]  instabat  B 


430  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 12) 

Hsjdotes,  prophetae,  ergo  est  verum,  q^uldquid  dicimus,  docemus  et  man- 
damiis,  —  Non! 


23.  Scp^tembris     DixLimus  de  solvendo  isto  argLumento  max[imo  et  capitali 
SKQti4.s6,«odiab|^oli  et  cruento  valde:  EcLClesia  non  errat,   Christus  est  'usq[ue  ad 

consu[mmationem',  ergo  debes  credere  et  sequi,  quae  dicuntur  a  Pap[a,  s 
'fonig',  aut  combureris  etc.  Et  sub  l)oc  praetextu  inducuntur  omnes 
errores.  Sic  hodie  s^editiosi  Spiritus.  Sub  Iud[aico  pop^ulo  seniper  falsi 
proi^phrtae,  coniunxerunt  se  Eegib[us  et  per  eorum  autoritatem  de- 
fendLcrunt  et  planta^verunt  suos  errores.  Sic  respondendum  ad  hoc 
argi^umentum :  'Si  custodLierint'.  Deus  non  sie  promisit:  'Eex',  ut  faciat,  lo 
quae  vellet;  [!8l.223'']  addam  conditionem:  Eris  Eex,  Episcopus  autori- 
fluMo,  istate  d[ivlna;  'qui  te  audit', 'contcmnit',  quae  feceris:  Ego  fecero,  'audit 
me'.  Sed  istae  abso^lutae  promis^sioni  ad[dit  conditionem:  si  meam  pro- 
i.3)!oin7,  i4f.;miS[sionem  servaveris.     Sic  in  DeutLeronomio :  'cum  fuerit  tempus,  ut 

Dr]titulo8,  vocationem  et  alia  habent,  tarnen  vere  a  Deo  abiecti  sunt  nee  n 
habendi  pro  Ecclesia.  Quis  enim  Pontiflci  crederet  ideo,  quia  est  Pon- 
tifex  t  Atqui  hoc  uno  nomine  postulat  sibi  credi  nee  \Tilt  disputari,  utrum 
Vera  sint  et  sana,  quae  praecipit,  simpliciter  vult  credi,  quod  sacra  sedes 
non  possit  errare.  Qui  contradicunt  et  exigunt  eius  decreta  ad  verbum 
et  voluntatem  Dei,  subiiciuntur  omnis  gcneris  suppliciis.  Plane  idem  jo 
usnrpant  phanatiei  spiritus  hodie,  quicquid  somniant,  volunt  esse  Spiri- 
tum  sanctum.  Sed  egregie  Basilius  dixit:  ov  näv  evvjiviov  ev&vg  nqo- 
<pr\xüa}  Sicut  igitnr  isti  in  populo  Israel  propagaverimt  et  defenderunt 
errores  et  impietates  suas  autoritate  Eegum,  in  quibus  videbatur  haec 
promissio  niti,  ita  omnibus  seculis  solet  falsa  Ecclesia.  Sed  nos  respon-  s» 
demus  promissionem  quidem  veram  esse,  sed  esse  conditionalem  et  dici: 
Si  custodierint  testamentum  et  testimonia  mea.  Neque  enim  Deus  sie 
unxit  Eeges,  ut  facerent,  quicquid  ipsis  videretur,  aut  ut,  quicquid  in- 
stituerent  et  docercnt,  Deus  probaret  ideo,  quia  essent  Eeges.  Sed  con- 
ditionem addidit:  Si  servaveritis  testamentum  meum.  Sic  in  novo  «o 
auf  10, 16 testamento  non  negamus  hanc  Dei  vocem  esse  veram:  'Qui  vos  audit, 
me  audit'.  Sed  hoc  negamus,  quod  simpliciter  de  omnibus  in  Ecclesia 
docentibus  intelligenda  sit.  Quidam  enim  docent  non  Christi,  sed  suum 
verbum.  Hos  certe  Christus  non  vult  audiri  sicut  seipsum,  sed  y>rohibuit 
•wottM.  16 audiri,   cum   dicit:   'Cavete  a  falsis   Prophetis'.  js 

s. «o|n7,iaf.  Sic   in   Deutenmoniio   praecipit   Moses,   ut  'librum   legis   nunquam 

deponat  de  manibus',  ut  'perpetuo'  se  in  eo  'legendo,  discendo,  faciendo' 


U  Hof]  Hoc  B 

')  Ep.  II,  210,  6;  Migtxe  Oraec.  33,  777. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.)    (Ps.  132, 12)  431 

Hs]  constitueris  regem  super  te,  habLcbit  in  manu  DeutLcronomium  et  legit'. 
Ibi  Regi  praes^Tibit  fnturo  divinitus,  qucd  simpliciter  semper  se  exer- 
cere  debet  in  iLegedei.  lactent  patres,  EcLclesiam;  respondemus:  EcLclesia 
dei  babens  autoritatem  dLivinam  est  ea,  quae  habet  et  sequitur  verbum 

»  dei.    Ego  iudieabo,  an  sedes  RoLmana  vel  alia:  ille  pastor  doceat,  regat 
secundum  praescrip[tam  iLegem  divinitus.     Si  contra,  sedet  quidem  in 
regno,  sede  dei,  non  deturbabo  eam.     Non  ideo  'Achas'  occidam,  quiaa.  flön.  is.aft. 
idolatra,  sed  non  sequar  regis  Imp[erium,  non  obedLiam  pastO[ri  Eo^mano 
in  iis,  quae  contra  scripi^turam,  —  quia  deus  dicit:  'pastorem  ordLino',<jef.  34, 23 

10  constituo  Regem,  cui  obedLias  ut  mihi.     Sed  fieri  potest,  ut  abutatur 
dLivina  autoritate.     Ibi  relinquam  tibi  praesidium  et  subministro  tibi, 
ut  dicas:  'Oportet',  Act.  5.    Sint  ho^mines  Reges,  sint  Pontiflces,  non  dii,  «m  s.s» 
nisi  quatenus  docent  verbum.    Generalis  abusus  EcLclesiasticae  potestatis 


13  über  abusus  stehl  est 


Dr]  exerceat.      Hoc    si    Regibus    in    lege   fuit    mandatum,    quid    sentiemus 

15  de  verbo  novi  testamenti?  ibi  certe  frustra  iactabunt  Pontifices  sua 
Concilia,  Patres,  Ecclesiam,  dignitatem  tot  seculis  usurpatam.  Haec 
omnia  sie  valeant,  si  iuxta  regulam  verbi  doceant.  Ecclesia  enim, 
qiiae  auctoritatem  divinam  usurpat,  ea  tantum  est,  quae  sequitur  vocem 
et  verbum  Domini.     Ad  hanc  regulam  examina  Pontificem  tuentem  se 

ao  nomine  Bcclesiae  et  vide,  num  secundum  legem  sibi  divinitus  praescrip- 
tam  Pontifex  doceat.     Si  contra  docet  nee  incedit  recta  via,  et  tamen 
sedet  in  regno,  non  ideo  deturbes  eum  de  loco  suo.  Sicut  'Achas'  non  ideo, 2.  son.  is,  äff. 
quia  idolatra  est,  occidi  debet  a  subditis.    Hoc  autem  facias,  ne  sequaris 
eius  Imperium,  ne  doctrinam  impiam  approbes,  ne  facias,  quae  Episcopus 

25  Romanus  iubet  contra  scripturam  fieri.    In  hoc  enim  casu  absolvit  nos 

omnes  Deus  ab  obedientia.  Sic  enim  dicit:  'Ordino  tibi  pastorem',  cui t>ff. 34, 23 
obedias  tanquam  mihi.     Sed  fieri  potest,  ut  velit  abuti  ordinatione  Dei 
contra  verbum.     Ibi  tibi  relinquo  hoc  praesidium,  hoc  remedium  tibi 
subministro,  ut  dicas:  'Oportet  Deo   magis  obedire  quam  hominibus'.apa. i.29 

3u  Igitur  etsi  Reges  sunt,  etsi  sunt  Pontifices,  eatenus  audiendi  et  eis  ob- 
temperandum  est,  quatenus  incedunt  iuxta  regulam  verbi. 

Porro  usu  discimas  nihil  esse  crebrius  nee  vulgatius  quam  abuti 
potestate,  tum  in  Politia  tum  Ecclesia.  Itaque  rarissimi  sunt,  qui  legitime 
utuntur  auctoritate,  quam  sive  in  Ecclesia  sive  Politia  habent.     Ratio 

35  est,  quia  maior  pars  hominum  servit  cupiditatibus  et  patitur  se  regi 
et  gubernari  a  Satana.  Hinc  fit,  quod  videmus  Pontificem  et  Episcopos 
de  doctrina  nihil  esse  sollicitos,  omnem   autem  curam   eo   convertere, 


16  CoDsilia  A 


432  In  XV  Psalmo»  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 12) 

Hs]  et  secularis,  rariSLSimi  utriqLue  sunt,  qui  legLitinie  funguntiir  etc.,  quia 
maior  pars  miindi  (liab[ül().  Ergo  Episcopi  quaerunt  suam  gLloriam, 
ambitii)nem  iniindi,  pLiincipes  suas  volLuptates,  glorias,  tyrannides. 
Num  insurgemus  et  occidLcmus  ambos?  Sinamus  eos  regere  et  sedere 
WütiD.  1.1.8  in  loco,  in  quo  divinitus  constituti,  tantum  observemus  os.  Sic  Matth.  23. :  » 
Sedem  eorum  non  violetis,  est  'catb[edra  MoLsis',  concede  sessionem, 
cathedram,  autoritatem,  regLnum,  ImpLcrium,  sacerdotium,  claves,  sed 
hoc  damnandum:  Habentes  potestatem  docendi,  claves,  Ipsi  non  docetis 
vos,  et  alios  seducitis.  Ideo  iste  error  excludendus,  quem  Canonißtae: 
Non  praesumendum,  quod  tantae  celsLitudLnis  apex  erret.  MaxLinoa  i" 
apud  CanoLnistas:  quia  est  apex  celLsitudinis  Papa,  ergo  non  praesumen- 
dum, quod  erret  ^;  hanc  sequitur  PapLa,  RegLes.  Ibi  scrinium  pectoris, 
quia  non  praesumendum,  quod  etc.     Sic  fecerunt  idolum  tale  etc.    Non 


')   Vgl.  Unsre  Ausg.  Tischreden  3,  40T,  11  f. 

i>r]  ut  augeant  gloriam  suam,  dignitates,  opes,  voluptates.  Hie  quid  facien- 
dum  est  subditis  ?  Num  per  seditionem  eos  eiicient  aut  occident  ?  Non.  is 
Sed  sinant  eos  regere  et  tantum  observent  ac  caveant  os  eorum,  sicut 
sBotig. 23, » apud  Mattbaeum  Christus  quoque  dicit:  'Super  cathedram  Mosi  sedent' 
(quanquam  longe  dispar  ratio  est  nostrorum  Pontiflcum).  Hie  relinquit 
eis  sessionem  et  auctoritatem  docendi  nee  \\x\t  eam  violari.  Cuncedit 
quoque  clavem  scientiae.  Hoc  autem  damnat,  quod,  dum  clavem  seien-  •» 
tiae  habent  et  sedent  in  officio,  tarnen  praeterquam,  quod  ipsi  seipsos  non 
docent,  etiam  alios  seducunt.  Quanquam  hie  etiam  Ecclesia  reliqua  sui 
iuris  meminisse  debet.  Quia  enim  nostri  Episcopi  neque  docent  ipsi,  nee 
sanis  Doctoribus  relinquunt  locum  docendi  et  tamen  fruuntur  beneficiiß 
Ecclesiarum  atque  iis  abutuntur  ad  foedisstmas  voluptates  suas,  ele-  ss 
ganter  et  vere  multi  disputant,  non  esse  beneficium  separandum  ab 
officio.  Ideo  reliqua  Ecclesia  pro  suo  iure  tantum  potest  Papistarum 
facultatibus  detrahere,  ut  i)ii  Doctores  habeant,  unde  vivant.  Hoc 
enim  omnibus  modis    cavendum  est,  ne  ministerium  prorsus  aboleatur. 

Explodendus  itaque  est  error  ille,  quem  impii  Canonistae  impuden-  so 
tissime  statuunt,  cum  dicere  audent  non  esse  praesumendum,  quod  apex 
tantae  celsitudinis  erret.  Hoe  est  quasi  primum  prineipium  8t<didorum 
Canonistarum,  ex  quo  hoc  monstrum  enatum  est,  quod  nunc  in  Papatu 
videmus  et  execramur,  quod  sine  fronte,  quicquid  in  mentem  venit  et 
ad  numos  parandos  idoneum  fuit,  tanquam  artieulos  fidei  statucrunt.  sj 
Nos  autem  sie  dicimus  :  Vocetur  sane  apex  celsitudinis  ista  tyrannis, 
quam  contra  seripturam  et  omnem  aequitatem  sibi  usurpat,  et,  ut  plus 
tribuam,  flngamus  eum  etiam  di\'ina  ordinatione  esse  Pontificem  et 
obtinere  primatum  in  Ecclesia.     Adhuc  plus  tribuam:  Si  ita  poatulat 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 12)  433 

Ilsjsic.  Concedimus  esse  (l[ivmitus  orcl[inatam  voluntatem  magistratus 
et  sacerdotii,  Pastor  est  divinitiis,  i)()nt[ifex  divinitiis;  Autürita.s,  claves 
potestatis  ibi  etc.  Sed  distiague:  Alia  est  res,  alius.^  [Sl. 224»]  Kern  dei 
trahunt  in  abusum  diab[oli.    Omnis  'crea[tura  dei  est  subiecta  vanitLati.' i"»'"- *■  i"» 

.'-  Ipse  sol,    qLuamquam    minime  in   mann   nostra,   tarnen   abnsui   servit. 
Corpus,  anima,  frumentuni,  vinum  subiectissima;  ergo  falsum:  habeo  rem, 
ergo  nou  habeo  vanitateni,  non  possum  errare.     Non  impugnamus  rem 
Cesaris  ut  AnabLaptistae.     'Si  quis  dilexLerit  PLatrem  et  matrem,  non  ^«attD.  iu.37 
me*:   concedit   PLatrem   et   m^atrem   tanqiiana   rem;   sed    diligLere   plus 

lu  etc.  Non  negamus,  quin  Episcopi  sedeant  in  sede  Ec[clesiae,  habent  et 
reveremur  autoritatem.  Sed  quia  damnant  verbum  Euangelii,  consti- 
tuunt  nobis  idola[triam  iustLitiae  proprie.  Ideo  discedimus  ab  iis,  qui 
habent  rem  dLivinam  in  perverso  usu.  Eot^tenses  sie  non,  qui  perdere 
rem  cum  usu  SacrLamenti;  quia  video  sacLramentum  PapListas  vendere, 

15  ideo  negamus  SacLramentum,  tantum  nihil  habent,  2  sed  ex  una  faLCiunt 

10  idolatLrias.  'Saä  'fpar  ad  extLremumdLiem'.  Ibi  mutabit  res  et  'succen- a.  spctri  3, 7. 10 
d^et  c[oelum  et  terLram'  et  mutabit  res  in  aliam  formam.    Ibi  dLivina 
Creat[ura  et  vanitas  sunt  2.  lam  propter  vanitatem  non  debet  tolli  res; 
ultra  arg[umentum  EcLclesiae  concedo  ludLaicum  reg[num,  Sacer[dotium; 

20  Eex.  Non  potest  fleri,  quod  isti  omnes  er[rent;  qLuidquid  dixLit,  est 
verum!  Solvitur:  'si  custod[ieriiit  creat[uram.'  Sic  respondeat  mihi 
P^apa  ex  sac^ris  l[iteri8,  sinat  me  iustiflcari  solo  precio  sangLuinis  et  non 

5  in  minime         7  über  vanitatem  atelU  abusum         12  über  ab  iis  »tehl  a  vobis  taDquam 
•)  Erg.  est  usus.  ^)  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  38,  189,  2;  193,  22  f. 

Dr]Pontifex,  faciamus  eum  sane ' Angelum  de  coelo'.    Quid  possum  de  eo  sen- 

tire  praeclarum  magis?     Sed  etiam  si  'Angelus'  sit,  tarnen  'anathema' ®ai.  i,s 

25  eum  esse  pronunciat  Paulus,  cum  'aliud  Euangelion  euangelisat'. 

Sic  pastor  est  divinitus  pastor,  Eex  est  divinitus  Eex.  Haec  sie 
largiamm'  Pontiflci  quoque,  quasi  vera  auctoritate  praesit.  Sed  conditio, 
de  qua  diximus,  neeessitatem  affert,  ut  distinguamus  inter  rem  et  usum. 
Eem   voco    auctoritatem   divinam.      Eam   etsi   concedam   Pontificibus, 

30  tamen  usum  non  concedo,  quia  rem  divinam  manifeste  trahunt  in  ab- 
usum. Non  utuntur  auctoritate  sua  secundum  voluntatem  Dei  pro  gloria 
verbi,  sed  pro  sua  gloria.  Non  igitur  obligat  nos  eorum  auctoritas,  etiam 
si  Sit,  ut  dixi,  auctoritas  Angeli  de  coelis,  sed  cum  bona  conscientia 
discedimus  ab  eis,  ne  inobedientes  flamus  summae  auctoritati  et  maiestati, 

3s   quae   est  Deus.     Quod  si  Pontifices  non  pugnarent  contra  doctrinam 

Christi,  si  nobiscum  statuerent  iustiflcari  nos  solo  precio  sanguinis  Christi 

et  non  docerent  negociari  homines  propriis  meritis   et   operibus,   tunc 

libenter  agnoscerem  auctoritatem  eorum  et  conflterer  eos  re  sancta  sancte 

Sut^etl  SBeifc.    XL,  3  28 


434  In  XV  Paalmos  graduum.    1532/33.    (1540.]    (Ps.  132,12) 

Hs]doceät  negotiari  propriis  opLeribus,  tum  dico:  non  sohim  habes  iustam 
rem,  sed  usum  sancte  rei,  quia  mihi  agitur  de  usu  S[ancto  et  salutifero 
rerum  divinitus  datarum.  Rex,  pLontifex,  sacerdos  alligatus  verbo  dei, 
qLUia  deus  dominus  istorum  omnium.  Non  facit  regem,  ut  sit  eius  deus. 
Ista  altis^sima  propositio,  quod  PapLa  sit  supra  ScripLturam  SLanctam,  s 
quod  possit  dispeiiLsare  in  l^ege  divina  et  sit  dominus  positus;  et  valuit 
valde  ista  opinio,  quod  tjat  Jollen  macf)en  cum  EcLclesia,  OLmnibus  conLScien- 
tiis,  qLuidquid  vellet.  Hoc  non  feremus,  et  propter  hoc  sumus  excom- 
municati  et  sumus  herLStici.  Sed  si  tu,  Pap^a,  et  succeS[Sores  'custod^ie- 
ritis';  aliqui  custodiunt,  quia  EcLClesia  non  deseritux,  q^noniam  Eeg^num  lo 
dLi%anum  deserendo  non  desertum.  Si  papLa  non  facit,  tf)ut«  301)10"" 
^U§.  Si  Episcopus  Mog^untinus,  facit  Episcopus  ju  ^vate.'  [sbl.  •<;24''] 
Non  concedimus  EcLclesiae  autoritatem  ullam  supra  scrip^turam.     Sed 

3  alligatus  vor  sacerdos,  aber  mit  Strich  xu  verbo  gezogen 

•)  Pratau,  Dorf  bei  Wittenberg:  vgl.  ü.  A.  Tischr.  6,  Register  s.  r. 

Dr]  etiam  uti.    Sed  cum  abusus  manifestus  sit,  nihil  eos  iuvat,  quod  sanctam 
rem  habeant,  sicut  gloriantur.  u 

Haec  enim  est  summa  summarum,  quod  Papa  non  minus  quam 
omnes  alii  homines,  etiamsi  Angelicam  diguitatem  haberet,  alligatus  est 
ad  verbum  Dei.  Hoc  cum  manifeste  inipugnet,  cum  extrema  crudelitate 
impietates  suas  defendat,  non  sublevat  eum  sedes,  non  dignitas,  non 
auctoritas,  sed  est  anathema,  sicut  Paulus  dicit.  Yulgatissimnm  est  so 
inter  Doctores  Papatus,  quod  Papa  sit  supra  verbum  seu  Script uram 
et  possit  pro  arbitrio  in  lege  divina  dispensare.  Hinc  de  Ecclesia  et  con- 
scientiis  constituit,  quiccjuid  volnit.  Hoc  cum  nos  freti  verbo  Domiui 
damnemus  et  coacti  mandato  Domini  graviter  refutemus,  excommuui- 
camur.  Ab  bac  sententia  non  debemns  discedere,  sed  cum  Psalnio  hoc  n 
dicere:  Quod  si  Pontitices  custodierint  tostanientum  et  testinionia, 
quae  Dominus  docet,  audiemus  eos,  Si  non  custodierint,  non  audiemus 
nee  venerabimur  in  eis  quantumvis  sanctam  rem,  qua  sie  foede  et  impie 
abutuntur.  Nam  etsi  Pontiüces  non  sunt,  tamcn  aliqui  erunt,  qui  custo- 
dient  testamentum,  ne  Ecclesia  plane  aboleatur.  Sic  ante  annos  centuni,  so 
cum  Pontifices  testamentum  J)omiai  proiicercnt,  loannes  Huss  inventus 
est,  qui  id  summa  cum  reverentia  custodiret.  Sic  hodie,  cum  Episcopus 
Moguntinus,  tanquam  summus  quo  ad  dignitateni,  testamentum  non 
vult  custodirc,  sunt  alii,  ([ui  c  ustodiaut,  et  in  oculis  Dei  pastor  contemp- 
tissiini  pagi  longe  gratior  et  maior  est  quam  omnes  totius  üermaniae  j» 
EpiKc<)j)i  tum  iininilins  rardinalibus  et  Pontificibus.  Neque  enim  Deus 
cimcedit  honiinibus  autoritatem  .supra  verbum.  Hoc  qui  venerautur, 
sequuntur  et  custodiunt,  sunt  Ecclesia,  quantumvis  in  mundo  conlempti 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  12)  435, 

Hb]  veneramur  illam  EcLclesiam,  quae  nos  certo  verbo  docet  et  consolatur. 
'Testimonia,  quae  ego  doceo',  et  verum,  i.  e.  ut  verbum  suum  maneat 
magister.  Ipse  non  docebit,  sed  inquit:  'habetis  Mosen',  qui  illum  ''audit'jßut.  le.  w 
et  me.  Ideo  meum  verbum  reget  Papam,  Ecclesiam.  lila  disputatio 
5  non  est  obscura  vel  particularis,  sed  universalis,  quia  P[apa  adhuc  hodie 
vult  cum  suis  Episcopis  et  principibus,  quod  sit  supra  scrip^turam  S[anc- 
tam.  Ideo  oportet  vos  munitos  scrip^tura.  Credo  Pa[pam,  concilium, 
principes,  Ecc[lesiam  SLanctam,  cath[oIicam,  sed  sie  credo,  quod  EclcIb- 
sia  sancta  dei  sit  subiecta  suo  sponso,  qui  vocatur  Christus.     Si  vis  ex- 

10  PLectare,  donec  veniat  Christus  et  dicat,  quae  sit  EcLClesia,  ubi  invenias 
EcLClesiam.  Sed  die:  Christus  vult  audiri  suum  verbum;  PapLa,  sis 
subiectus  scrip[turae,  verbo  Pauli.  In  istum  ordLinem  redigendus  Papa. 
Sed  hoc  maxLirae  fugit;  nuUum  venenum  in  curia   EoLmana  atrocius 


11  verbum]  nochmals  vult  [SchrellßUchtiyhek]  13  atrocius  o 

Dr]  sint.    Qui  non  custodiunt,  sunt  Ecclesia  Satanae  nee  sublevant  eos  mag- 

16  niflci  tituli. 

Atque  haec  causa  quoque  est,  cur  diserte  in  textu  ponitur:  Testi- 
monia,  quae  ego  docebo  eos.  Sic  enim  vult  Dens  in  Ecclesia  uti  ministerio 
Doctorum,  ut  tamen  ipse  sit  summus  Doctor  et  ministri  omnes,  etiam 
Papa,  etiam  ipsa  Ecclesia,  regantur  et  gubernentur  verbo.    Sic  enim  haec 

30  transferri  debent  ad  praesentem  usum.  Neque  enim  haec  particularis 
et  certi  temporis  disputatio  est,  sed  durat  omnibus  seculis.  In  populo 
Israel  Eeges  et  Sacerdotes  inflati  vocatione  putabant  sibi  omnia  licere. 
Sic  hodie  Pontifices  non  putant  se  subiectos  esse  legibus  verbi,  sed  audent 
sibi  arrogare  potestatem  supra  verbum  et  scripturam.      Plane  simiüs 

25  causa  est.  Oportet  igitur  nos  hie  munitos  esse,  ut  possimus  dicere:  credo 
concUium,  credo  Papam,  credo  Principes  et  Eeges,  credo  Ecclesiam 
sanctam  et  catholicam,  sed  sie,  ut  illa  sancta  Ecclesia,  nedum  Episcopi 
et  Pontifices,  sit  per  omnia  subiecta  suo  Deo  et  sponso  Christo  et  eins 
verbo  sine  uUa  exceptione.   Atque  hoc  ita  credo,  ut  non  sit  necesse  Deum 

so  mihi  de  coelo  loqui  et  sensibiliter  mihi  revelare.  Hoc  verbum,  quod  Prophe- 
tae  et  Apostoli  locuti  sunt,  est  id  verbum,  quod  debet  credi,  cui  debet 
subiectus  esse  Papa  cum  omni  Ecclesia  sanctorum,  nee  quicquam  debet 
sine  hoc  verbo,  multo  minus  contra  hoc  verbum  suscipere  etc. 

Ad  hunc  modum  in  ordinem  redigi  debet  Papa.      Sed  experimur 

35  niülum  veneni  genus  eum  sie  formidare  et  odisse  sicut  Scripturam.  Itaque 
totis  viribus,  etiam  si  aliud  simulet,  obnititux,  ne  fiat  Synodus  seu  con- 
cilium, tantum  ideo,  quia  hanc  quaestionem  metuit,  ne  quaeratur  in 
Synodo,  utrum  Papa  sit  iudicandus  per  Scripturam,  an  Scriptura  per 
concilium.     Nam  mala  conscientia,  quam  Papa  habet,  hoc  semper  ei 

28* 


436  In  XV  Psalmos  graduum.    1532,'33.    [1510.]    (Ps.  132, 12) 

Hs]  quam  hoc,  quod  Pap^a  siib  scripLtura  SLancta.  Ideo  non  vult  concilium, 
quia  metuit  hoc:  An  pap^a  sit  iiulicandue  per  scrip^turani  S^aoictam, 
vel  econtra.  Mala  consLciencia  est  malae  fidel  possessor.  Istae  bestiae 
concludent  contra  nos,  quod  nos  simus  sub  scripLtura  S^ancta;  si  hoc 
amisimus  reg[num:  Non  sie  debes  facere,  vivere,  et  tvixb  rumpeln  gtjen  in 
decretal[ibus  etc.  Munienda  coULScientia,  quod  deus  suos  reges  dielt, 
qui  autorltate  dLivina,  et  magis,  quia  nominatur  certa  persona,  —  et 
tarnen  suis  legibus  subücit.'  Eex  soli  deo  subiectus,  i.  e.  verbo  dei,  si 
a.  som. la.  13 etiam  ein  armer  leut^,  ut  David  erat  dominus  super  Natan,  tarnen  aud[i- 
vit,  quia  attulit  non  vocem  suara,  sed  dei  verbum.  Ego  doctor,  ideo  cum 
audis  hoc  verbum,  sis  discLipulus,  q^uamquam  dominus.  Sive  PapLa, 
si  etiam  altior,  quia  ad  mel  Si  dix^i:  debes  iustif[icari  flde,  non  operibus, 
—  tum:  audio  te  ut  verbum  dei  sonantem,  D^octor  Mart^ine;  si  non, 
abutitur  vocabulis  EcLClesiae,  Spiritus,  sua  sede.     Non  tacebo,  ut  vos 


8  tarnen  o 

')  Nämlich:  Papa.  ')  Erg.  flinb,  nämlich  der  Prediger. 

Dr]acclamat,   quod   Scriptura  sancta  sit  verbum  Dei,  futurum  itaque,  ut  n 
verbum  Dei  vincat  et  concilium  concludat,  quod  necesse  sit  Papam  esse 
sub  Scriptura  sancta.     Hoc  si  üat,  de  Papa  actum  erit.     Nam  quid  in 
omnibus  suis  decretis,  ceremoniis,  doctrina  tueri  poterit  Papa,  si  iudicium 
fiat  ex  sacris  literisT     Praevidet  itaque  animo  reformationem  intollera- 
bilem  atque  ideo  omnia  eonatur,  ne  concilium  cogatur,  quanqiiam  in-   m 
terim,  si  quis  verba  spectet,  simulat  se  nihil  optare  aliud  quam  Syno- 
dum.     Sed  dum  haec  iactat,  regum  animos  sie  implicat  et  involvit,  ut 
ad  omnia  suscipienda  plus  ocii  et  auimi  habeant  quam  ad  concilium 
institucndum.      O  astutiam  dignam  aeternis   flammis  et  odio  omnium 
bonorum,  quod  cum  tanto  Eeclesiae  incommodo  Pontifices  suam  tjTanni-   -n 
dem  volunt  stabilitam. 

Haec    omnia   diximus    propter    similitudincm    negociorum    in    hoc 
Psalmo  proposilam,   quod   Deus  suos  Eeges,   (jui  pollcbaut    auctoritate 
divina,  circumscripsit  et  vinxit  legibus  suis,  ut,  etsi  potentia  praepolle- 
rent  omnibus,  tamen  Deo  et  verbo   eins  essent  subiecti.      Iluic  verbo   su 
^necesse  fuit  eos  parere,  etsi  ab  inferiore  annunciaretur.     Sicut  Nathan 

II.  uDavidem  arguit,  et  David  paret,  non  quia  Nathan  siipsum  offerebat, 
sed  verbum  Dei.  ITuius  discipuli  dcbenuis  omnes  esse.  Qiiare  cum  ad 
Pontilicem  dico,  ut  se  submittat  misericortliao  Dei,  qua  sola  necesse  sit 
nos  iustiflcari  in  oculis  Dei,  debet  Pontifex  se  submittere  verbo,  non  J^ 
qui<lem  propter  nie,  qui  id  annuncio,  sed  pro])(er  ipsum  verbum;  \nn-  si 
non  facit,  abutitur  potestate  sua  nee  debetur  ei  ulhi  obedientia  in  iis, 
quae  contra  verbum  mandat  aut  docet. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  132,  12. 13)  437 

Hs]  Reges,  Levite,  S[acerdotes  et  Episcopi  facialis,  quod  vultis.    Sed  'habent 

M[OSen  et  prophetas'.  siiM6,29 

''Usq[ne  in  eternum  sed[ebiint':  condicionalis  promis[sio  i)ropter 
impios  ftf)et,  Absoluta  [i8l.225^]  propter  Christum,  quia  absolute  pro- 
5  miss[um  venturum  MesLsiam  ex  DLavidis  progenie.  Sed  etiam  erat 
propter  illum  temporalis,  idoo  addita  huc  conditionalis :  IrapLios  reges 
amitti  et  occidi,  tarnen  mansurLum  hoc  regLnum,  donec  venit  S[anctus 
sanctorum.  Ideo  ista  contra  boftüid)!,  qui  praesumebant  de  autoritate 
dLivina.     DeuS:  Ego  ab8ol[ute  meam  promisLsionem  servabo.     Sed  vos 

10  non  iactetis  vos  autoritate  divina  constitutos;  oportet  secundum  iLCgem 
meam  regatis  pLopuh)s ;  alium  post  alium  [tui^en,  et  in  Eo[mana  vasta[tione 
penitus  extinxit.  lam  Amplificatio  promissionis  et  exposita  clarius, 
qLuasi  d[icat:  habetis  promiSLsionem,  videte,  ut  fvom  jeib.  Si  hoc,  mane- 
bunt  EegLCS  in  sede. 

15  Et  2.:  'Hie  habitabo':  inil  ^te  ^aufuater  fein,  Ut  EsaLias,  volo  Oeco- g^,*!, , 

Lnomus  in  utroq[ue  TLegno,  spirituali  etc.   Dabo  sacerdotes  doctos,  SLanc- 


7  occisi  8  qui  c  aus  quae 

Dr]  Haec  conditionalis  sententia  ponitur  propter  impios,  ne  sibi  sumant 
absolutam  potestatem  contra  verbum.  Nam  absoluta  promissio  ea  est, 
quae  Christum  complectitur.    Hunc  enim  non  promittit  sub  certa  con- 

30  ditione,  sed  simpliciter  promittit  venturum  eum  ex  semine  Abrahae.  iSKofsä-iB 
Quia  autem,  dum  haec  de  Christo  promissio  impleretur,  regnum  corporate 
duravit,  est  id  sie  firmatum  verbo  Dei,  ut  tamen  haberet  certam  con- 
ditionem  additam.     Itaque  multi  impii  Eeges  cum  tota  familia  funditus 
deleti  sunt  et  alii  suffecti,   ut  tamen  regnum  temporale  aliquomodo 

25  perduraret,  donec  veniret  sanctus  sanctorum  et  Eex  regum,  qui  regnum 
hoc  continuavit  usque  huc  et  in  aeternum.  Pertinet  itaque  conditio 
addita  contra  praesumptionem,  quasi  dicat:  veniet  promissio  mea  de 
Christo  et  certo  stabiliam  thronum  Davidi  meo,  sed  vos,  qui  Interim  in 
hoc  throno  sedetis  et  admtoistratis  regnum  hoc,  nolite  putare,  quod  non 

so  possitis  errare  aut  errata  vestra  probatiirus,  et  non  potius  damnaturus 
Sit  DeuS.  Itaque  aut  secundum  verbum  administrate  regnum  vestrum, 
aut  praecipitabo  vos  et  evertam.  Hanc  promissionem  amplificat 
iam  egregie: 

XIII.    Quoniam    elegit    Dominus    Sion,    Elegit    eam    in    habi-v.13 
3»  tationem  sibi. 

Haec  est  amplificatio  promissionis,  quasi  dicat:  Habetis  promissio- 
nem, sed  in  hoc  nunc  incumbite,  ut  iusti  sitis  et  custodiatis  testamentum 


26  conditio  itaque  B 


438  In  XV  Psalmos  graduum.    153233.    [1540.]    (Ps.  132, 13i 

Hs]  tos,  et  RegLes,  pLrincipes  pios,  et  qLuidquid  gerendum  in  utroQLue,  guber- 
nabo,  Si  obeditis.    Si,  non  volo  bic  ftab  in  tred  werffen.    Tum  Christum 
sinam  venire. 
j.Biofti«,»       'Elegit':  Emph^asis.    Sic  MLOses: 'quemcunque  elegerit'.    Illo  tempore 

tabLemaculum   MLOsis   non  habLuit   certum   locum,      migrabat   iam   in    s 
EphLraim,  ManasLse,  Dan  tribu.    Ideo  dieit:  'quem  locum'  etc.    Et  hoc 
verbo   destruit   et  damnat  omnes  elecLtiones  nostras  proprias.      ludei 
dixLerunt:  S^ancti  sacerdotes  transf[erunt  tabLernaculum,  ubi  vol^unt; 
i.sfä'ru'^slam  in  Sylo,  Gibeon,  Gilead;    Si  hoc  S[anctis  principibus  licet,  et  mihi. 

3"- »•  *»  jj-Qjj  gg^  simile  fund[amentum,  quia  deus  dixit  tab[ernaculum  certum:   lo 
a.3Jiotfjo,24'MemorLiam';  roo  ar(f)e  tvax,  ibi  deus.    Da^  War  promisLsio.    Ibi  Sacer- 
i.tt^ton.6,6idotes  d^ei  poterant,  Iam  in  tribu  Eph[raim,  Tiriathaim'^  ergo  hie  habi- 
tatio  divina,  quia  deus  aliigarat  se  huic  propiLciatorio.    Ergo  volo  in  isto 
monte,  arbore,  valle,  flumine  facere  aUiare,  ut  hodie  SchLwermeri:  Si 
licet,  hie  roil;  quare  non  nobis  ?    Non  vident  nos  habere  verbum  institu-   m 
tionis  pure.     Pugnant  prophete  ubiqLue  contra  hoc  verbum  eligendi: 
3ff. ««.  I  Nostrum  est  eligendi.    In  lereLmia:  'Hec  omnia  elegLerunt  in  suis  abo- 
3fc. 7, 15  minationibus'  et:   'proiiciam'  clecta  eorum,    [in.  225>>]  Cum  electis  eorum 
non    communicabo;    contra    elect^a    reg[um,    p^rincipum    pugnant,    ut 
«ou»,»o.»3PauLlus  Col.  2.:  'Si  finis'  etc.;  regLCS  ut  MonachLi  BenedLictini:  sie  ieiuno;  »o 

3  sinere  veniam 

*)  Ciriathaim  ist  eine  Levitenstadt  im  Gebiet  des  Stammes  yaphthali. 

Dr]meum,  tum  enim  fiet,  ut  regnum  hoc  maneat,  et  ego  habitabo  vobiseum; 

t5ti.>i.9  8ieut  apud  Esaiam  quoque  dicit:  'Habebo  focum  in  Sion',  hoc  est,  ero 
oeconomus  in  utroque  regno,  spirituali  et  corporali,  et  dabo  omnem  bene- 
dictionem,  sed  ita,  si  obedieritis  voci  meae  etc. 

Utitur  autem  singulari  consilio  eo  verbo,  quo  Moses  quoque  usus  %» 

».wolt.o^est  Deut.  16.  26.:  'In  loco,  quem  elegerit  Dominus  DeuS  tuuS,  ut  habitet 

nomen  eins  ibi'.    Neque  enim  initio  certus  tabernaculi  locus  erat,  sed  va- 

gabatur  non  solum  per  loca  divcrsa,  sed  etiam  per  tril)us  diversas,  Ephraim, 

Manasse,  Dan,  etc.    Porro  destruit  hoc  verbo  omnes  proprias  electiones 

«Ol.  Mshominum  seu,  ut  Paulus  vocat,  'i&£koi'>Q>]nxt']a;\  qu:\e  apud  Tudaeos  so 
inünitao  orant;  sie  enim  cogitabant :  si  licet  sacerdotibus  transferre 
tabemaeulum  ex  uno  loco  in  alium,  cur  nobis  quoque  non  liceret,  plus 
uno  in  loco  sacrificare!  Haec  erat  certa  Idolatria.  Quia  enim  Deus  per 
verbum  suum  se  propiciatorio  alUgaverat,  quod  ibi  esse  et  invcniri  vellet, 
Idolatria  erat  cum  alibi  aut  credere  esse  aut  quaerere.  Pugnant  igitur  n 
Prophetae  summo  conatu  contra  hoc,  ne  sibi  homines  aliud  eligant 
quam  Deus.  Nihil  enim  Deus  aeque  execratur  quam  suscipi  aut  institui 
uliquid  pro  cultu  Dei,  quod  ipse  non  iussit.  Nostra  igitur  debet  esse  non 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (Ps.  Vi2, 13)  439 

Hsjln  soripLtura  est  mandatum  et  laudLatum  leiunium.  Sed  quis  mandavit, 
hocfacere?  Ego  elegi!  Sa?  btanf  btr  ber  ^Ldifcl.  Ideo  iam  volumtaria 
relig[io;  baS'  tt)iff(f)t  bei"  "^LCufel.^  Eligere  locum  dei  cultum,  ba5  tl)ue 
^in  weg,  non  fort  deus,  quia  dicit:  'Ego  eligo  Zion',  vos  non.     Deinde 

i  iam  fit  vestro  merito  iustitia  ?  Sed  misericordia  mea  vol[ui  sine  re.S[pectu 
v[e8troruin  meritorum,  hoc  placuit,  elegi.  2)a  tuirt  er  fetber  roelen  relig[io- 
nem.  Sic  cum  papListis  pug[namiis,  quia  defendunt  suas  facticias  religLio- 
nes,  electa,  i.  e.  diaboli.  0Jot  geb,  bu  faft  bid)  ju  tob!  Si  respondendum: 
quis  mandavit?  deus  non.  quisl  est  bLona  intentio.     Nulla  bona,  nisi 

10  quae  dirigitur  Bonitate  verbi  dei.  AmbLrosius:  intentio,  i.  e.  causa 
finalis,  iudicat  opus.  Bene  intellexit.  Non  qiaae  ex  proprio  corde.  Sed 
debet  habere  fundamentum,  formam  verbi  domini:  Deus  praecepit  mihi 
hoc.    Ideo  intendo  bene;  quia  verbum  dei  bii"  gtüiö,  intLcntio  est  bLOQa. 


")  Luthers  Sprichwörtersammlung  Nr.  206,   ünsre  Ausg.  Bd.  51,  694 ;  Thiele  S.  210. 

Dr]  electio,  sed  obedientia.  Alioqui  continget  nobis,  quod  Hieremias  minatur: 

15  'Proiiciam'  electa  eorum.  Haec  pertinent  ad  refutandas  electiones,  quas  3«.  v,  n 
in  Papatu  vidimus.  Kam  quod  alius  huic  ordini,  aliuS  alii  Se  addicit,  quod 
certos  dies  ieiunii  habet,  quod  certos  sanctos,  quos  invocat,  etc.,  hoc 
totum,  si  quaerag,  quis  iusserit,  cogit  eum  conscientia,  ut  respondeat 
Se  sie  elegisse  ista.     At  hoc  est  non  Deo,  sed  Satanae  servire.     Neque 

20  enim  Deo  aliter  servitur,  quam  cum  fit,  quod  ipse  iussit.  Pertinet  itaque 
electio  non  ad  nos,  sed  ad  Deum,  obedientia  autem  ad  nos  pertinet,  ut, 
quod  Deus  elegit,  nos  exequamur. 

Deinde    verbum    Eligendi   pertinet   etiam    contra   praesumptionem 
meriti;  si  enim  diceret:  Ego  reddo  vobis  Sion  aut  remuneror  vos,  signi- 

25  flcaret  id  fleri  nostro  merito.  Sed  cum  dicit:  Eligo  secundum  meam  volun- 
tatem,  significat  se  id  facere  sine  respectu  ullorum  meritorum,  ut  simul 
etreligionem,  quae  simulatur,  et  fiduciam  meriti  damnet:  'i&elo&Qt^axrjm  aoi.i,  23 
igitur,  seu,  ut  Anshelmus  vocat,  factitiae  religiones  pertinent  ad  theo- 
logiam  Diaboli.     Neque  enim  sublevat  nos,  quod  bona  intentione  sus- 

30  ceptae  sunt.  Neque  enim  est  bona  intentio,  quae  non  verbo,  sed  suo 
iudicio  nititur.  Itaque  quod  AmbrosiuS  dicit,  Intentionem  iudicare 
opus^,  recte  quidem  dictum  est,  si  recte  tntelligatur.  Nam  intentio 
finalis  debet  habere  verbum  Dei  ceu  fundamentum,  cui  innitatur.  Is 
enim  solus  recte  intendit,  qui  statuere  potest  se  verbo  Dei  cogi  ad  hoc 

35  aut  illud  suscipiendum.    Hoc  verbum  qui  non  habet,  etiam  si  Angelica 


20  itaqae]  igitur  B 

')   Wohl  Augustin,  In  Ps.  XXXI;  Migne  36,  269. 


440  In  XV  Psnlmos  gradiium.    1532/33.    [1540.]     (Ps.  1.32. 13  U) 

HslOmnis  electLicia  religLio,  sive  BenedLictus,  FLranciscus,  Dominicus, 
®(ii.i,  ta  Si  'Petri',  aUfrelica,  tum  dioite:  Elejrit  hoc  dens?  Non.  quis?  BenedLictus, 
AugLUStinuf?.  Est  volLuntaria  rel[ifrio,  assumpta  sine  verbo.  Qä.  ^eift: 
'Ego  Elesri'.  Ibi,  inquit,  fol  mein  roonung  jein,  ba  Wil  ic^  ^aue  galten. 
V.  14  'Haec  requies  mea':  Mag[na  promis[sio  et  fortis:  nullibi  alias.  Ideo  s 
EsaLias  et  alii  maxLimas  proplietias  gefpunnen,  quod  leruLsaleni  dura- 
tura  in  eternum,  et  regLnum  et  locus  iste  deseri,  nisi  venerit  iUe,  qui 
perpetuam  faciat  ex  temporali.  lam  iacet  150l0'  sine  prophetis.  Ibi 
promis[Sio  claris[sima,  quod  elegit,  ut  illic  habLitet  in  eternum.  Cum 
destruxit  per  BabLylonios,  temporaliter  destrux^it;  manserunt  RegLCS,  lo 
sacerdotes,  proLphetae  et  mansit  semper  praedicamentum  Relationis. 
lam  post  dcstLructionem  EoLmanorum  nulla  species,  promisLsio,  persona. 
Ideo  venit  is,  qui  leruSLalem  continuat  in  eter[num.  Ideo  ista  promisLsio 
d^ivina  fuit  magnifica,  quod  ista  r[ivitas  non  pot[erit  deleri.  Ideo  occi- 
dLerunt  Christum,  putarunt,  Jic  tunben  fo  gvculid)  [öl.  226»]  nidit  tjnnbeln,   is 


')  Erg.  annos.     I/iither  meint:  hix  auf  seine  Zeit. 

Dr]onmia  sint,  cave  probes  aut  sequaris.  Haec  igitur  tutissima  regula  est, 
quam  cum  sequimur,  nunquam  aberrabimuS,  ut  Semper  quaeramus, 
Num  Deus  hoc  elegerit;  si  rospondetur,  quod  Benedictus,  Augustinus, 
Franciscus  elegerit,  qui  etiam  Beo  oari  fuerunt,  fuge  tancjuam  pestem 
et  venenum  extreme  noxium.  Certum  enim  est  Deum  nihil  probare,  so 
nisi  quod  ipse  elegit.    Haec  de  verbo  eligendi  paucis  admonere  volui. 

t.mXIIII.  Haec    requies    mea    in    seeulum    seculi,    hie    habitabo, 

quoniam  elegi  eam. 

Haec  est  sane  magnifica  promissiu,  qualem  de  nullo  un(|uam  alio 
3d.».  sloco  dedit.     Hinc  Esaias  et  caeteri  Prophetae  videntur  cuncludere,  tpiod  -a 
Hierusalem  duratura  sit  in  aeternum,  hoc  est,  donec  veniat  Messias, 
qui  faciat  ex  temporali  Hierusalem  aeternain.     .Sicut   Angelus  quo()ue 
siuM.iiif.  ad  Mariam  dicit,  quod  sedebit  Christus  'super  thrtmum  patris  sui  l>avid 
in  secula.'   Porro  nota  consequentiam,   quam  promissio  haec  evidenter 
ostendit.     Hierusalem  hodie  iacet,  et  tarnen  ])r(inussio  haec  manifeste  ju 
dicit,  quod  sit  haec  futura  Domino  sedes  in  secuIum  seculi;  sequitur 
igitur  certissime,  quod  ille  venerit,  qui  Hierusalem  hanc  seu  regnum  hoc 
perpetuavil   in  aeternum.     Nam  quod  etiam  in  captivitate  Babilonica 
a""»».''!! '^"St'it'i  fuit,  tamen  fier\'atae  sunt  reliquiae,  deflnitum  fuit  tempus,  i|U(> 
^""■'■'"duratura  esset  captivitas,  manebant  Keges  et  Prophetae.     Huiusmodi  »:, 
nunc  nihil  est,  sicut  etiam  supra  ostendimus. 


1«   lUllt  IS 


In  XV  Psalraos  graduum.    1532/33.    [1540  ]    (Ps.  132, 14)  441 

n<l(iu<i(l  C[ivitas  submer^geretur ;  quia  persona,  locus,  Tempus  habent 
proniisLsionem  eternam,  erjjo  ianc-  nid)t  feiten.  Sed  addita  conditio : 
'Si  custodLierint'.  Volunt  facere  proniisL.sionem  absolutam,  quam  sinit 
dominus  bleiben  et  Equat^  per  conditionalem.     Ideo  istae  prophLctiae 

s   eifdjollen  per  omnes  vit'Linas  gLentes.     Mag[num  etiam,  quod  liab[itatio 
duratura  in  eterLnum.     Et  'ex  Sion  lex'  et  verbum  eius  in  orb[em  ter-M.2.3 
[rarum,  leruSLalem  maior  mundo  et  muri  erunt  fines  terrae,  Eab[bini.2 
Factum   est.      Sic   manet   Christus   eternus   economus   in   HierusaLlem, 
et  tarnen  temporaliter  destruitur.    Pii  manent  in  perpetuum.    Hoc  unum, 

10  quod  hie  velit  habitare.  Hoc  dictum  de  utroq[ue  regLUo,  SacLcrdotali 
et  polLitico  reg[no;  hoc  audietis.  Sacerdotes  ttjirb  er  befenbirn  et  bie 
Sf}rij'ten  ba  bef)alten. 

Aud[ivisti8  istum  psalmum  orationem  et  gLratianim  aLCtio- 


13.  Ui-tobiri» 


nem  promissis  Davidi  dictiS  et  cum  af[fectu  probatis.  Nunc  sequitur 
i'i  post  istas  orationes,  g[ratiarum  actione«  prophetia  vel  promissio  tan- 
quam  exordLium  orationis  et  acceptatae  gratiarum  actio nis,  quia  'Elegit 
dominus  Sion'.  Promiserat  reg[num  illud  nepotibLUS  Davidis.  Sed  sie, 
ut  temporale  r[egnum  staret  sub  conditLione,  praesertim  in  nepotib[Us; 
q[uamquam  eterLnum  rLegnum  hab[erent  promis[Sum,  sue  promisLSioni 
20  tamen  hie  addit  conditionem:  'Si  custodierint'  etc.  Istud  rj^egnum  tem- 
porale finitum,  quia  non  'servarunt  test^amentum'  etc.,  qLuamquamSJ.  n 
admoniti  severiter  per  bella,  clades,  cap[tivltatem  BabLylonicam.     Non 


')  Äequat.  ')  Vgl  Umre  Ausg.  Bd.  46,  571,  7 ff. 

Dr]         Magniflca  igitur  haec  est  promissio  Hierusalem  hanc  fore  in  aeternum 
sedem  Domino  nee  unquam  deletum  iri.     Fiducia  huius  promissionis 

25  crucifixerunt    Christum    et    omnia    scelera    patrarunt,    quod    nunquam 
putabant  futurum,  ut  Hierusalem  periret  propter  promissionem  aeter- 
nitatis,    quam  habebat;   sed   audivimus   conditionaliter  haec  promitti, 
si  servent  testamentum  Domini  et  testimonia  eius.    Mansit  itaque  Hieru-s  12 
salem  usque  ad  Christum,  postea  dedit  peccatorum  poenas,  sicut  alias 

30  impiae  civitates  et  impia  regna.     Sic  Prophetae  certo  promittunt  ven- 
turum  Euangelion  'ex  Sion'  et  novum  Christi  regnum  ex  Hierusalem,  3cf.  «,3 
sed  postea   addunt  Hierusalem  hanc  fore  maiorem  tota   terra,  murosc«iflä-2,7.9 
eius  fore  flnes  terrae  etc.   Haec  non  possunt  intelligi  de  corporali  Hierusa- 
lem [äg.  p],  quae  tarnen  initium  regno  Christi  praebuit.    Sed  postea  est 

35   vastata,  sicut  etiam  Davidis  impii  posteri  excisi  sunt,  pü  manserunt, 
usque  dum  Christus  nasceretur. 

Porro  notum  est  electionem  hanc  coepisse  sub  Davide.    Nam  Hieroso- 
lymorum  urbs  ante  id  tempus  lebusitarum  fuerat,  sub  Davide  autemaof.  15,  es 
per  promissionem  Domini  electa  est,  ut  esset  regalis  et  sacerdotalis  civitas, '  ®"'"'  \\\l' 


442  7n  XV  Tsalmos  graduum.    1632/33.    [15401    (Ps.  132, 14) 

Hs]fit  bLonum,  nisi  extirpet;  tolerat  nos  diu  et  promittit  et  minatur.  De- 
structo  illo  rLegno  mansit  eternum.  lani  sequitur  promisLSio  de  reg^no 
corporali.  Sicut  promisi,  sie  servabo  v'Lobis.  lam  praedicat  de  temporali 
regno  promisso  nepotibLUS.  'Et  delLegit  habitare  ibi'.  Igft  maxLima 
promisLsio  pro  illo  tempore,  quod  D^eus  elegLit  hLunc  loeuni  et  CLivitatem,  & 
tarn  pro  TLegibus  quam  saeerdotibus ;  et  cepit  illa  electio  sub  David, 
antea   sub   tempore   Saulis  nondum   metropLolis  regLiii  et   SLacerdotii, 

3o(.i5,6S8ed  sub  lebusteis;  sub  B[^avnde  regalis  et  sacerdotalis  CLivitas,  Illa  sedLes 
regia   et   Ecclesiastica,   templum,   tab[ernaculum,   arx   regni.      Ab   isto 
1.  «on.  3, 5  tempore  popLulus  stabilitus  in  suo  regLno,  ÖLacerdotio,  prius  vagabatur  lo 

3of.  18,  'appa  iam  in  Gibeon  et  Silo.  Hie  tandem  firmatum  et  fundatum  in  certum 
locum  per  DLavidem.  Ibi  vigilantib^us  et  proprio  assumptis  verbis,  quod 
'Dominus'.  Non  illi  meruerunt  regni  et  S[acerdotii  locum  certum,  [S3l.  226'»] 

»t.  100,1  sed  dLCi  beneplLacito.    'Ipse  elegit  nos,  non'.    Divina  bonitas,  quae  pro- 

misit  DLavidi,  illa  elegit  sua  g[ratia  hanc  urbem.  Ista  verba  posita  propter   u 
futLuram    8uperb[iam,    praesumpLtionem   pop[uli,    quia   semper  gloriati 
de  opLeribus  et  meritis,  ut  PapLa.    Ideo  deus  praecurrit  istis  praesump- 
tionibus,  non  putent  aliquem  l^ocum  regni,  taceo  stabilem.    'A  die,  qua 
».swo(e3i,jTsuscepi,  fuisti  rebeljis,  dure  cervicis'.  Non  dicas  etc.,  sed  quia  illi  impie 

^erunt.      Ideo   deus  non  respexLit  t^uam  iustiLtiam,   sed   recordLatur  m 
suorum   promis^sionum.      Ideo    istam   superbiR[Rimam   cer\-icem   populi 
praevenit.   AdhucdeCir[Cumcisione:  legegloriantur.  SicPapLa:  Ec^clesia 


3  promisi  mit  Strich  zu  'Elegit  dominus  Sion'  S.  441,  16jl7  gezogen 

^A  idque  ita,  ut,  sicut  antea  sacerdotum  non  vagae,  sed  certae  personae,  ita 
etiam  porro  Regum  personae  et  suecessiones  essent  certae  nee  sie  vagaren- 
tur,  sicut  antea  ludices  et  Duees  non  in  certa  tribu  consistebant.  Ftitur  k 
autem  hie  quoque  verbo  eligcndi  ad  redarguendam  fiduciam  meriti, 
quod  fere  semper  adhaerescit  aniniis,  ut  intelligant  divina  gratia  et 
beneplacito  Domini  hanc  urbein  definitani  esse,  ut  esset  sedes  religionis 
et  politiae.  Peculiariter  enini  laborabant  ludaei  hoc  vitio  Satanico, 
ut  gloriarentur  de  operibus,  merito  et  cultibus  suis.  Sicut  Moses  quoque  so 
s.TOof»».sideo  eos  obiurgat  ac  praemonet,  ne  statuant  'propter  iusticias  suas'  sibi 
beneflcia  tam  magnifica  contigisse,  sed  quod  et  'gentes  istae  meritae 
erant  tales  poenas'  et  Dominus  benevolebat  suo  populo.  Non  propter 
tuas  iusticias,  inquit,  introduxit  te  Dominus  in  torrani  hanc.  Sic  quoque 
in  Papatu  diabolicam  hanc  liiluciam  videmus,  quantiuam  longo  deteriore  js 
conditiono  quam  in  populo  Dei,  qui  di^^nitus  mandato  cultu  utebatur. 
In  Papatu  nihil  sunt  nisi  oloctioneshi  manae,  quae  sunt  idolorum  servitus. 
Videtur  aulcni  nihil  magni  dici  in  eo,  quod  promittit  Deus  se  habi- 
turum   in  lUerusalem;   sed  oportet  spectare  magnitudinem   habitantis, 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  14)  443 

llsjecclesiarum.  Est  'electio',  benep[lacitum  dLivinum.  Est  il[ei  gratuita 
misericordia  et  favor,  praeterea  nihil.  Dens  reservat  hanc  gLratiam. 
Si  non  servaveritis  pactum,  possiini  hunc  locum  penitus  delere.  Non 
in  vestro  op[erc,  sed  mea  donatione.  Verba  signata:  Et  del^ector,  cum 
5  habita[bo;  magnLa  promis[Sio:  'habLitabo  domum',  non  simplex:  'servo'. 
Locus  quidem  angustus.  Quid  Ieru[salem  ad  EegLis  domum  ?  Cell 
celorum,  Sei,  totus  mundus  nihil  ad  eum!  Magnifica  promisLsio,  scire 
certum  locum,  personam,  ubi  deus  repLeritur,  ne  homiLnum  CLor  vagetur 
et  unus[quisque  eligat  l[0cum  et  personam,  quae  placeat.     lila  vagatio 

10  cordum  in  omnibus  gLentibus;    Ierob[oam  in  Dan  et  BersaLba.     Deusisön. u, aei. 
h[anc  infinitam  misericordiam  fecit,  ut  certum  iLOCum  tarn  rLegni  quam 
SLacerdotii  quam  verbi  quam  cultus  quam  r[egni  OLoelorum.     Ideo  Civi- 
tas  SLancta  non  projiter  popLulum,  qui  fuit  pessimus,  sed  propter  domini 
sanctitatem  inhabitantem,  qui  sanctif  [icat  omnia.   Non  gloriati  in  miseri- 

15  cordia  habitantis  in  leLrusalem,  sed  in  sua  iustLitia,  qua  placarent  habi- 
tantem,  qua  mere[rent,  ut  hie  hab[itet.  Habere  certum  iLOCum,  personam: 
magnum,  ubi  Sit  deus  tam  regLno  quam  sace[rdotio,  verbo  quam  pol^itia, 
ubi  Ec[clesia  et  caput  EcLclesiae,  Ut  nos  habemus  illam  SLanctam  gloriam, 
quod  Christus,  non  Pap[a  sit  ecclesiae  capLUt.  Seimus  adesse  in  b[aptismo, 

so  Sac[rameato,  verbo ;  maxLima  g[loria  et  superb[ia,  quae  non  pendet  ex 
b[onitate  et  iuStitia  nostra,  sed  misericordia  et  b^onitate  divina  super 


4  meo  9  eligit 

Dl]  tum  locus  quantumvis  humilig  et  contemptus  reddetur  augustissimus. 
Quem  enim  coeli  coelorum  non  comprehendunt,  eum  promittebat  verbum 
in  Hierusalem  certo  inventum  iri.     Ergo  magnifica  promissio  est  scire 

85  et  habere  certum  locum,  in  quo  Deus  inveniri  possit,  ne  corda  dubia 
vagentur  et  unusquisque  pro  sua  voluntate  sibi  Deum  aut  locum  cultus 
Dei  deligat.    lila  enim  erratio  vagabunda,  cum  animi  sibi  locum  et  cul- 
tum   constituunt,   sicut  Hieroboam,  nihil  est   qiiam   idolatria.      Quarei.sön.  i2,28fl. 
infinita  misericordia  est,   quod  definivit  Deus  certum  locum  verbi  et 

30  totius  cultus  divini.  Hinc  magniflcus  illo  titulus  loco  tributus  est,  ut 
appellaretur  civitas  sancta,  non  quidem  propter  populum  sanctum 
inhabitantem,  sed  propter  Dominum  sanctum  inhabitantem  et  sancti- 
flcantem  per  verbum  omnia. 

Hanc  gloriam  habet  quoque  Ecclesia  novi  testamenti,  quod  scilicet 

35  caput  eius  est  non  Papa,  sicut  impii  Papistae  impie  dicunt,  sed  Christus 

'sedens  ad  dextram'  Dei,  qui  ad  est  verbo  et  Sacramentis  suis.   Haec  ingens  W-  »w,  i 
est  magnificentia  et  Superbia,  quae  pendet  non  ex  nostra  iusticia,  sed 
ex  misericordia  Dei  accipientis,  probantis  et  laudantis  omnia  propter 
filium  suum,  caput  nostrum. 


444  In  XV  Psalmos  graduam.    1582/33.   [1540.]    (Ps.  182,14.  15) 

"".]  no8.  Hic  habLcmus  Civit[atem  positam  'in  medio  hostium',  diabLoli,  tarnen 
''de\is  PxerLcet  omnia  opLcra  E|egni  et  saLcerdotii  quam  in  salutem  tem- 
poralem et  eternam. 

'Hic  est  mea  requiLes':  Est  tautOLlogia.     Ex  1.  promis[8ione  facit 
proseqLuentiam.     Sic  dicit  dominus,  quod  liec  eius  reqLuies  et  mansura.    s 
[!8I.  227"]    2)a6  f)ex\t  certos  facere  omnes  popLulos,  ubi  sua  polLitia,  regnum, 
Consiliarii  sui,  subditi  pop[uli,  ubi  cultus,  salus.     Verba  'electionis'  et 
3os.  14. 16 gratiae  ista  omnia.    SLalutem  non  meremini.  'Ego  elegi  vos,  ergo  vos  non 
me.'  Non  VLestrum  meritum;  ut  nos:  Non  est  nostrum  meritum  hab^itatio, 
1.  «ot.  1, 31  absolutio,  consolLatio  PLrivata  et  pubLlica,  sed  dona  dei.  'Ne  quis  glorietur  lo 
nisi  in  deo'.     lam  promisLit  TLegnum  et  sacerdLotium,  et  exaud^it  etc. 
Et  iam  promittit  temporalia,  quia  dat  etiam  ju  effen  et  t[rinfen. 
V.  15      'Viduam':  Ex  greco^  fecerunt,  facilis  lapsus  translatoris  etc.    Gs  fo 
f)etHen:    'praedam'   vel  'venationem'.     Nos:  'fpeis'.     Qft  jel^am  gevebt 
quod  quot[idianum  panem  et  victum  apLpellat 'praedam'.    QuareT    Chri-   u 


ö  proseq[Uentiani]  prosep  fSchreibfiüchtigIceU}  zu  6  'Paupercs  eins  saturabo  pani- 

bus'  am  oberen  Rande  der  Seite  9  me  c  am  mei  13  translatoris  o 

')  Hieronymits,  Breviarium  in  Psalmos  z.  St.:   Pro  'vidua',  i.  e.  xrjea,  et  Hebraea 
Volumina  et  ipsi  Septuaginta  iHjgav  babent;  Migne  26,  1289  f. 

Dr]  Sed  civitas  Hierusalem  propter  hanc  causam  quoque  infensissimum 
habuit  Satanam,  quod  esset  tanquam  officina  Dei,  in  qua  omnis  generis 
beneficia  et  sancta  opera  Deus  quotidie  exeroeret.  Sed  tamen  a  Deo 
mirabiliter  quoque  servata  est  et  defensa,  ne  incertum  redderetur,  ubi 
esset,  ubi  coli  et  audiri  vellet  Deus.  Iterum  autem  hic  monemur,  quod  w 
haec  omnia  doni,  non  meriti  sint,  misoricordiae,  non  operum.  Siqiiidem 
ipse  elegit  hanc  requiem  et  ipsi  placuit  habitare  in  hoc  loco.  Sic  meriti 
nostri  non  est,  quod  habemus  Euangelion,  Baptismum,  Absolutionem 
privatam  et  publicam.  Omnia  haec  sunt  dona  misercntis  et  benevolentis 
Dei  propter  rhristtim.    Iam  transit  ad  politica  seu  temporalia.  a* 

v.isXV.   Victui    eius    benedicens    bcnedicam,    et    pauperes    eius 

saturabo  panibus. 
Nostra  translatio  habet:   Viduam  eius,   sed  fortasse  imperiti  scrip- 
toris  hoc  erratum  est.     Vocabulum  proprie  'praedam'  seu  'venationem' 
signiflcat.     Sed  cur  sie  appellat  scriptura  cibum  nostrum?     Nimirum   jo 
«<itn.«,iieam  ob  causam,  propter  quam  Christus  vocat   'panem    quotidianum "; 
moiin « »dUt,  sicutbestiaepraedamsuam  quotidie  sectantur  et  inveniunt, 'nonsemi- 
»otio  e.jinant',  'non  laborant',   sed  per  pracdam  quasi  obvcniimt  eis  omnia,   Ita 
noH  quoque  non  in  multos  annos  per  avariciam  et  incrodulitatem  ciimu- 
lemus  victum,  sed  quotidie  oxpectemus  et  accipiamus  de  manu  Domini,  s.s 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 15)  445 

Hs]  stiis  recte  exp[onit  in  'pater  noster' :  'quoLtidianum',  ut  nostra  temp[oralia  wottt«,!! 
accipiamus  ut  fera  praedam,  aves  fovii.  Non  habent  'horrea'  non  'nicf  nint',  swaim  n  ue. 
'seminant',    HabLorant',    sed,    qLidquid    acquirunt,    per   modum    praede 
acquirunt.     Est  dictum  contra  curam  infid[elium  et  curam,  quae  non 

5  praesentibus  contenta.     Promittit  nos  pasturos  quotidie,  etiamsi  desit 
in  specie.    Ideo  parvis  verbis  signiflcat,  vocans  cibum  tanquam  raptum 
quoddam,  quod  hiegen  quasi  im  flug.    Non  curandum  de  Crastino,  'sua  ajiattt.  e. 34 
mal^itia';  laborate,  servite,  fit[cite,  quae  vestrae  vocationis.  'Pulsate'  etc.,iWatt^.T,7 
tantum   ponite  illani   similitudLinem.     Istis   verbis   vol[uit   significa[re: 

10  DabLO  victum,  quia  non  est,  ut  satis  messLis,  avari  super  avaros.    Tarnen 

vita  V[estra  non  certa  in  crastLino,  non  potest  'quisquam  staturam'.anattö.e,»? 
Vita   est  morsellus,  praeda;   timent,  si  in  crastinum   vis^erint.      Quid 
furis  insanus  de  futLuro  cibo,  saturitatet   qui  dat  substantiam,  vitam, 
et  alimoniam  etc.    Non  quod  sit  non  laborandum,  oportet  omnia  facere, 

15  quae  ad  victum,  sed  anxiam  incredLuIitatem,  et  solicit[udinem  damnat, 
quae  nihil  promovet,  i.  e.  tantum  dabo  511  t\\cn,  quantum  barff.  Quid 
ampLÜus,  'habentes  victum',  muftu  bod)  t)intcr  bir  laffen.  i.stnt.6, « 

'Pauperibus' :   ^fJenut  fie  pauperes;   qui  sunt  paupLeres  in  Ier[usalem, 
i.  e.  Jollen  effen,  ttiinten,  tleiber,  \ä)u<i)  i)abicn,  neces[saria  liuius  v[itae. 

20   Quare?     Vides,  quod  deus  vidit  suam  Ec[clesiam  talem,  qualis  semper 


l>r]mediante  tamen  labore  nostro,  et  eo  content!  simus,  quod  quotidie  ob- 
venit,  tanquam  bestia  oblata  praeda.  Avaricia  enim  et  incredulitas  non 
est  contenta  praesentibus,  quantumvis  promittat  Deus  fldeliter  se  nos 
pasturum  et  daturum,  unde  vivamus.   Ad  liunc  modum  scriptura  Victum 

35  proprie  et  signiflcanter  praedam  vocat,  quae  nobis  non  sollicitis  obvenit, 
sed  laborantibus   et  relinquentibus   curam   Deo   nostro,   sicut  Christus 
fere  hortatur  Matth.  VI.     lubet  laborare,  facere,  conari  omnia,  quaeswatt^.  s.sj 
sunt  vocationis  nostrae.     Hebraeis  enim  est  labor,  quem  'singuli  diesmatts.«.  s« 
habent'  et  secum  afferunt.     Sollicitudinem  autem  et  curam  iubet  Deo 

30  relinqui  ac  promittit  victum  nobis  tarn  non  defuturum  quam  avibus  et 
caeteris  animantibus.  Neque  enim  hoc  agitur,  ut  in  hac  vita  simus  inexple- 
biles.  Etsi  enim  habeamus  omnes  totius  mundi  opes,  tamen  cum  hac  vita 
relinquendae  sunt.  Sicut  autem  vita  non  certa  est,  sed  ceu  raptus  quidam 
aut  praeda,  qua  fruimur,  donec  Domino  visum  est,  Ita  etiam  est  victus 

3b  ceu  raptus  quidam,  quo  debemus  contenti  vivere,  non  de  futuro  solliciti 
esse.  Sic  damnat  appellatio  haec  impiam  sollicitudinem  et  anxiam 
incredulitatem,  qua  tamen  nihil  promovetur. 

Quod  sequitur:  Et  pauperes  eius  saturabo  panibus,  nota  phrasis  est, 
quod  panem  vocant  sicut  nos  victum,  hoc  est,  quicquid  ad  alimoniam 

40  pertinet,  zibum  et  potum.    Haec  promittit,  sed:  pauperibus.    Sic  autem 


446  In  XV  Psalmos  gradaum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  132, 15) 

H»le8t.  In  media  opulentia  illa  sola  sitit  et  esurit.  Maior  pars  fidLelium  pa- 
tiuntur  inopiani.  Le\nte,  sacLerdotes  bie  recf)ten  33etler.  Pap^a  appre- 
hen[dit  re<;Lnum  cum  autoLritate  in  vero  sacerdotali  officLio,  nemo  dabat. 
[SBl.  227>>]  Verus  popLulus  dei  est  in  contemptu,  despLeratione,  irrisLU, 
derelictu,  Ut  hodie.  (Sie  liejfcn  Dn§  iDoI  f)ungev  [terben  et  leuje.'  Ideo  s 
sequitur  IdolLatria  et  docet  placentia,  quando  veritas  etc.  Suos  quidem 
VLietu  pascet,  sed  ita,  ut  in  fide  expLectemus  salutem  et  sint  contenti, 
?oi). i8,s«si  quandoque  inopiam,  quia  ''reg[num  nostrum  non  mundi  est'.  Non 
hab[et  hoc  regnum  potestates  etc.,  sed  in  ignominia,  despectu,  odio  om- 
nium  hominum.  Qui  non,  fiant.  Qui  vero  diligLit  Christum,  sit  pauper,  lo 
despLCCtus,  ignominiosus,  sed  tamen  fol  ni(J)t  l^unget  iLciben,  quia  nos 

Su(.6,s5. 21  speramus  aliam  v^itam,  in  qua  edemus  hilariter,  ubi  'esuLritnt,  qui  iam 
saturi',  Luc.  5.;  vide:  illi.  Econtra  'beati,  qui  hie  fletis'.  Qui  non  expLCc- 
tant  aliud  rLegnum,  nihil  curant  de  Christo,  Euangelio;  nieltuenigev 
oupiunt  ministri  esse  EcLclesiae,  quia  sunt  pauperes.  Si  quaerere  volLumus  is 
regLnum,  fiamus  PapListae.  Pap^a  saturat  se  in  hoc  seLCulo,  non  solum 
pane,  sed  delitiis,  sanctitate  et  gLloria.     Non  tamen  sinam  vos  fame,  vel 

JHaiii).  H.  i?'4  panes'  etc.    ExpLectamus  aliud  regLnum,  ubi  reg^emus.    Ibi  es  serrus, 

3  officiis  4  in  fehlt  5  leufe]  Ia~fl  [=  (oufi]         6  sequetur  16  se  fehlt 

')  D.  h.  wohl,  bo6  bie  Säuft  un8  frefjen  \oit  btn  SSettlet;   vgl.  Thiele  S.  282. 

ür]  appellat  populum  suum,  vidit  enim  suam  Ecclesiam  talem,  qualis  semper 
est,  quod  in  media  opulentia  mundi  sola  esurit  et  sitit.  Sic  Levitarum  so 
initio  singularis  fuit  inopia,  donec  tandem  ad  regnum  spectarunt,  sicut 
nostri  Pontifices  quoque.  Ita  enim  gubernat  ista  Satan,  ministerium 
conatur  fame  opprimere  et  contemptu.  Id  quia  multi  recusant  ferre, 
eo  prolabuntur,  ut  potius,  quam  csuriant,  doccant  hominibus  bcnepla- 
centia  et  sie  evehantur  ad  magnas  opes  et  dignitatcs.  w 

Retinenda  itaque  piis  est  haec  promissio,  quod  Psalmus  dicit  Dominum 
daturum  panes  pauperi))us  suis.    T'trunquo  enim  fict :  Habcbimt  panes, 

3o».  I«.  j«et  tamen  erunt  paui)erc.>*,  ideo  scilicet,  quia  'regnum  Christi  non  est  de 
hoc  mundo'.    Itaque  ii,  qui  in  ministerio  sunt  et  praecipua  pars  huius 
regni,  ferant  ignomiam,  odium  et  contemptum,  aut  a  ministerio  desistant.  jo 
Non  enim  huius  mundi,  sed  futurae  v-itae  certa  et  aeterna  haereditas 

naiui.i,apii8  promissa  est.    Itaque  Christus  'beatos'  pronunciat  'pauperes  spiritu', 

quos  necesse  est  simul  sustinere  calamitates  plurimas.    Contra,  eos,  qui 

aur.«,ai'abundant  et  saturi  sunt',  dicit  infoelices,  quia  futurum  est,  ut  'plorent'. 

Instituamus  igitur  rationes  nostras  ad  hunc  modum:  Si  volumus  esse  u 
populus  Dei,  ut,  contenti  in  hac  vita  victu  et  amictu,  reliqua  onmia 

«0«  «,  18  aequo  animo  feramus  et  superemus  spe  eius  'gloriae,  quao  revelabitur' 
in  fliios  Dei. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  132. 15. 16)  447 

Hs]  oportet.     Hie  ut  1.  Timo.  6.:  roilt  bu  jo  xdd)  fein,  ad  blaspheraandum  i.tim.6,» 
Christum  et  vexandiim  sucs. 

'Sacerdotes' :  ®as  ift  ein  toftLÜdjcr  tejt,  ben  nimb  id)?  pro  pLane  etv.is 
vino,  bn^u  Bniangelium,  fLides,  promissio.    ^d)  li'il  mein  pfLcirre  regirn, 

5  ut  puri  et  integri  in  verbo  et  omncs  sanoti  hab[eant  gLratiam  et  pacem. 
Si  iam  adhuc  M[onachus  essem  et  in  istis  calLamitatibus,  quas  habLebam: 
angLustias,  laqueog,  captivitates,  ba^  in  ein  PLCCcatum  post  aliud  fiel, 
et  getninben  ad  supersti[ticncm  cibi,  potus,  vestium,  horarum,  rerum, 
Si  quis  dixisset :  Qu'd  dares,  MartLine,  ut  ex  Monast[erio  venires  et  habLcres 

10  pacem  cum  Christo,  etc.?  — :  Ego  libLcnter  ftuticn{)ei§et  etc.,  et  omnes 
nos  fecisLsemus.  Iam  cum  liabemus,  obliti  nostrarum  divit[iarum,  gloria- 
rum,  opulLcntiarum  in  Christo  et  spectamus  sursum,  non  contenti  paup[er- 
tate,  inopia  temporali,  et  non  praeponderaLmus  nostras  gj^lorias  et  spi- 
ritLuales    et    eterna[S.      Est  pars  ingrat[itudinis:  desistimus  comparare 

15  nostras  opes  cum  paup[ertate  nostra.  SibLCV  Mend[icantes  et  b[ett(er 
für  bev  t()ur  quam  CardLinales  MogLuntini,  privati  r[emis»ione  p^eccato- 
rum,  cogLnitionis  Christiani  et  omnium  rerum,  quas  abunde  habemus. 

6  in  fehlt  7  in  fehlt  9  Quis  13  praeponderi[mu8 

Dl]  XVI.  Sacerdotes   eins   induam   salutari,    et    sancti   eius   exul-v.i6 

tatione  exultabunt. 

20  Haec  promissio  longe  praestantior  est  ea,  de  qua  jam  diximus,  quod 

promittit  Deus  sie  gubernaturum  Sacerdotes,  ut  sint  puri  et  sancti  per 
verbura  et  habeant  bonam  eonscientiam.  Haec  si  possemus  eonferre 
cum  iUo  parvo  defectu  corporalium  rerum,  patientius  eum  tolleraremus. 
Ego  fui  Monachus  et  vixi  in  meris  labyrinthis  et  laqueis  conscientiarum, 

25  ubi  per  traditionum  copiam  peccatum  pariebat  peecatum.  Eram  alli- 
gatus  contra  naturam  ad  impurum  coelibatum.  Ibi  si  quis  mihi  dixisset, 
quanti  redimere  vellem  pacem  cum  Christo  et  illas  magniflcas  glorias, 
quas  hodie  per  verbum  et  Spiritum  Dei  habemus,  humilis  me  prostra- 
vissem  in  terram  ac  vitam  libenter  profudissem  ac  petivissem  tantum 

30  eonscientiam  liberari.  At  nunc,  cum  vere  induti  sumus  salutari  propter 
amplissimas  et  manifestas  promissiones  remissionis  peceatorum  et  \atae 
aeternae,  obliviseimur  harum  opulentiarum  spiritualium  et  querimur, 
quod  non  etiam  simus  Eeges  in  hac  corporali  vita.  Non  anteferimus 
nostras  glorias  aeternas  et  spirituales.  Magna  autem  haec  est  ingratitudo, 

35  sie  offendi  illa  externa  paupertate  et  non  potius  laetari  et  gaudere  in 
tantis  opibus  spiritus.  Quis  enim  non  mallet  cum  istis  donis  Spiritus 
etiam  mendicare  panem  ostiatim,  quam  esse  Episeopus  Moguntinus 
vel  etiam  Pontifex,  quos  constat,  cum  hostes  verbi  sint,  in  illis  opibus 
mundi  extreme  infoelices  esse!  siquidem  carent  remissione  peceatorum, 


448  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Pi.  132,16) 

Ha]  [SBl. 228«]  Confer  gLratiam  et  äeitltid)  gut:  gilt«  njcd^fel,  fav  tjin  jLum  '  etc. 
PaiipLeres,  tristes,  afflicti,  ignoniinin  oppressi,  nihil  nocet;  sitis  contenti, 
habetis  sacLcrdotes,  qui  doceb[unt  punini  VLerbuni,  et  eorum  doctLrina 
erit  Salus,  qua  salvabimini  et  qua  vincetis  PLortas  inferi,  habLebitis  contra 
diabi^olum,  pLcecatum,  mortem  victoriam.  Miilti  desperarunt.  Si  potuis-  s 
[Sent  acq^uirere  consolLationem  de  Christo,  omnia  b^ona  dediss^ent, 
quasi  letantes  'ben[edicti',  quod  nuUum  consilium  cordis.  Ibi  tt>[eltli(^ 
gut  et  gulben,  frfilojfcr,  fteb,  9Jomtid)  et  ^LUitifd)  vcicf),  tantum  ut  habj^eant 
cor.  Illam  g[ratiam  habemus.  Modo  possemus  magniücare  nostrum  do- 
i.xofff.s.Jsnum,  quia  PLaulus  InvoLcat:  'Olokleron'.-  S5  ift  ale  mit  cinaiibcr  bvin.  lo 
Hie  panem  edo.  In  celo  remisLsio,  pLanis  spirituLalis.  Cui  hoc  vile,  fiat 
MLonachus,  sacerdLos,  Card[inalis.  Söil  ev  »ticdf)feln,  meinctLrtjegen  etc. 
Si  mihi  quis  1  psalraum  dediSLset,  ut  recte  intel[^ligerem,  ego  cüg^itarem 

4  et]  sed  10  'Ülolokleron' 

')  Erg.  Seuftl,  nämlich  das  weltliche  Gut.  »)  =  öXötcXtigoy. 

Dr]  spe  vitae  aeternae,  cognitione  Christi  et  omnibus  aliis,  quae  nos  per 
verbuni  abunde  habemus.  Si  igitur  sunuis  coram  mundo  contempti,  is 
afflicti,  tristes,  vexati,  abhominabilcs,  pauperes,  consolemur  nos  eo, 
quod  habemus  dotes  regni  coelorum,  quod  per  fidem  in  verbum  eva- 
demus  victores  peccati,  mortis  et  Satanae,  quod  toti  sumus  induti  salute. 
Quam  multos  apprehendit  ante  hoc  foelix  seculum  desperatio  !  Quod  si 
hanc  Cognitionen!  gratiae  Del  et  consolationes  has  verbi  habuissent,  »o 
an  non  putas  eos  potius  omnium  opum  mundi  iacturam  passuros  fuisset 
Quamlo  enim  sentitur  ira  Dei  et  desperatio,  tum  etiam  inflnitae  opes 
vilescunt.  Quid  enim  tum  sunt  arces,  quid  oppida,  quid  regna  et  princi- 
patus  1  Omnia  haec  quis  non  libenter  proiiceret,  tantum  ut  cor  pacatum 
esset  t  »* 

i.Htii.i,2s  Merito  igitur  Paulus  'oloxXijQiav'  vocat,  quod  omnia  in  hac  cog- 
nitione sint  posita.  Nam  etsi  eraendicato  pane  hie  vivamus,  an  non  boc 
puhhre  sarcitur  in  eo,  quod  pascimur  pane  cum  Angelis  et  ^^ta  aeterna, 
Christo  et  Öacramentist  Ilaec  cui  non  sapiunt,  is  sane  seetetur  Papam 
et  quaerat  cum  fabris  Satanae  Cardinalicium  galerum.  Ego  alias  opes  m 
sector,  (|ua8  fortasse  contcnmunt  sapientes,  qui  aut  Epicurei  aut  Aca- 
demici  sunt,  ego  autem  omnibus  mundi  gemmis  et  auro  omni  antepono. 
Ante annos  triginta,  si  unius  tantum  Psalmi  veram  Cognitionen!  habuisseni, 
Visus  mihi  fuissem  Dens  (iuis])iaui.  Omnia  enim  tum  plena  craiit  foe- 
dissima  ignorantia,  abhominalionibus  et  idolatria  inlinita.  At  nunc,  " 
cum  quasi  diluvium  quoddam  coelestis   sapientiae   et  cognitionis  nobis 

HS  arcen]  arlc«  li 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 16)  449 

lls]  me  deum,  angLelum.  Mere  idolLatria,  abLominatio  sine  f [ine  et  raeiiLdacium. 

lam  fie  ümb  fonft  tvigt,  et  lib[euter  voluLmns  feifev,  fonig.    'Lectus  an-jcf.ae.so 
g[ustu8',  Esa[ia8.     Habere  non  damnatur;  si  obvenit,  fruere;   Si  non, 
patere.   'Scio  honorari',  Phil.  4.    ®{)rt  man  tnid),  nimbö  nn;  si  etc.,  quiawi.  4,  la 
5  habemus  aliud   PLegnum   et  exp[ectamiis  salnitem   e  celo,   quam  cepit 
largiri  per  VLCrbum  et  sac[ramentum.     Purum  v^erbum  et  syiic[eram 
rel[igionem  dabo.    QLuamquair  ibi  multi  idol^atrae  et  temp[lum  repletum 
ImagLinibus  sub  rege  Achas,  culturis  propriis,  tamen  is  Ilocus  servatusä.  röii.  le,  lof. 
usque  ad  Christum,  quod  erat  reperibile  verbum  purum;  q^uamquam 

10  tempore  Christi  inflrmum,  tamen  Zach[arias,  ElizLabeth  et  alii  multi,  Cur.  i, 6 ff. 
qui  syncere  doc[ebant  interim  SadLducaeis  et  PhLarisaeis  triumphantibLUS. 
Consolatio  hec:  EcLclesia  manebit  in  finem  et  verbum  purum.    Si  PhaLri- 
saei  et  SLadducaei  non,  tamen  Hanna,  Simeon,  quia  'ad  finem',  Matth.  28.  awatn.  28,20 
Max^ima  promisLSio:  In  lerusLalem  est  invenire  certum  et  purum  verbum. 

IS  'In  Cathedra  Mosi  sedent'  etc.,  'quae  dicunt,  aud[iatis;  quae  taicmnt'.mam.is.iu 
'Induam':  ornabo,  'et',  i.  e.  salutari,  victorioso  v[erbo,  vero  et  sancto 
cultu,  ut  audiatis  ex  ore  ipsorum  vestram  salLUtem  et  victOLriam.    Lo- 
quitur  de  vestitutu  allegLOrico  et  spirituali.    Non  de  MoLSis.    Ut  Pau^lus 

10  über  tempore  Christi  steht  Sad^ducaei,  Phiarisaei 

Dr]  Dominus  aperuerit,  etiam  mundanas  opes  quaerimus  ingrati  et  sie  delicati 

20  sumus,  ut  nolimus  eorum,  quae  mundus  habet,  aliquid  nobis  defieri;  sed 

apud  Bsaiam  est  'lectum  angustum  esse',  non  itaque  utrisque  potest  esse 3cf. 29,20 
locus;  Quanquam  res  non  damnamus,  sunt  enim  dona  Dei,  quare,  quibus 
obveniunt,  fruantur  iis  cum  gratiarum  actione  et  sine  querela  proximi. 
Quibus  autem  non  obveniunt,  ii  aequo  animo  ferant  penuriam,  Sicut 

25  Paulus  dielt  se  omnia  posse,  abundare,  egere,  edere,  esiirire,  laudari,  ip^ii.«,ia 
vituperari  etc.,  ideo  scilicet,  quia  habemus  aliud  regnum  in  eoelo  et  ex- 
pectamus  Salvatorem,  qui  nobis  illa  coepit  largiri  per  verbum  et  Sacra- 
menta.   Is  tantum  verbum  et  sacerdotium  nobis  reUnquat  purum  et  inte- 
grum, de  rebquis  non  multum  laborabimus. 

30  Est  igitur  haec  insignis  promissio  et  consolatio,  quod  scilicet  Ecclesia 

et  verbum  manebunt  'usque  ad  finem  mundi',  Idque  non  humano  con- ^0,,^. 23_  j^ 
silio  aut  sapientia,  sed  Deo  induente  sacerdotes  suo  salutari.   Itaque  etsi 
sub  Achas  et  aliig  impiis  regibus  omnia  plena  erant  Idolatria,  tamen,  j,(in,j,Qf 
erant  certi  Prophetae,  per  quos  verbum  retinebatur.    Ac  Christi  tempore 

35  incredibilis  fuit  coecitas,  cuiug  similem  non  existimo  fuisse  in  illo  populo, 

et  tamen  erant  tum  Anna  et  Simeon  agnoscentes  et  praedicantes  recens  gut.  2, 25 ff. 
natum  salvatorem.   Hoc  vere  Dei  donum  et  opus  est  induentis  hoc  modo 
Salute,  hoc  est  victorioso  verbo,  vero  et  sancto  cultu  sacerdotes  suoß,  ut 
audiatur  ex  ore  hominum  salus  et  gloria  nostra.  Hae  sunt  magniflcentiores 
ßut^exS  SBette.   XL,  3  29 


450  Jn  XV  Psalmos  gradunm.    1532/33.    [1540.]   (Ps.  132, 16) 

Hs]ad  T[im.  2.:  TimoLtheus,  qui  sit  ornatus  'verbo'  et  doctirina  'veiitatis', 

s.tiBi.  j,  ij  qygg  possit  dOLcere  in  pietate  subditos  et  hereLticos  convincere  bellantes 

contra  veritatem.    [81.228'']  In  bello  contra  hereLticos  et  terrores  vincit 

et  dat  verbum  victoriam.     In  pace  salutis.     Cum  tales  dat,  max^ima 

gLratia.      Dabo   per  verbum   ministeriiim,   cultum,   ubi'  me  inveniatis.    s 

'Omnes  sancti':  i.  e.  credLentes,  qui  credunt  SaLcerdotibus  et  docen- 
tibLUS,  qui  sanctificantur  per  cultum,  verbum,  Sacramenta.  Istos  'leti- 
ficabo',  i.  e.  dabo  per  verbum  salutis  victoria^m,  PLacem,  g^audium  in 
spiritu  SLancto,  ut  bene  de  me  sperent,  cogLnoscant  me  misericordem, 
habLeant  benigLnum  dominum.  2!ü'5  tüil  ic^  SacerLdotibus  et  principLibus.  lo 
Hoc  regLnum  c^oelorum  in  ter^ra,  quod  pacem  erga  deum,  quod  non 
irascitur,  sed  placatum.  ®a§  t[t  thesaurus  inenarLrabilis,  cui  comparata 
regna  mundi  sunt  fex  et  stercora,  nihil  ad  verbum  audire  et  credere. 
Verbum  dabo  per  SacerLdotes  fide  auditoribLUS.  Sunt  tamen  VLerba 
spiritualia,  quia  secundum  rationem  nihil  mendacius  dictum:  quia  Ec-  u 
[clesia,  sac^erdotes  habent  verbum,  ut  videLamus  ecclesiam  succumbere; 
gentes,  Impii  sunt  securisLSimi,  leti&Loimi,  gloriantur  et  ovantur  supra- 
modum;    Christian!  veri  vexantur    intus  et  foris  a  SatLana,    hereticis, 


1    über   ornatus    steht   armatus  4    victorie  5    nacli    inveniatis    nochmals    me 

10  principi^ibus]  peip^  2U  11  KLegnum  C'[uelorum  r 

Dr]  vestes   quam  illae   Aaronicae  MosiS,   quod   Doctores   sunt  instructi   et 
ornati  verbis  salutis  et  doctrina  veritatis,  qua  non  solum  suos  in  pace  jo 
docere,  sed  etiam  contradicentes  refutare  possint.     Huc  enim  pertinet 
vestis  salutis,  hoc  est  victoriae,  quae  paratur  per  purum  verbum  et  sa- 
lutare  ministerium. 

Secundum  est,  quod  promittif  etiam  fructum  verbo,  nempe,  quod 
omnes,  qui  audiunt  illos  sacerdotes  et  credunt  verbo,  sanctificantur  et  » 
implentur  corda  eorum  pace  et  gaudio,  bene  sperant  de  Deo,  cui  scivmt 
se  placere,  quem  statuunt  sibi  favere.  Haec  pax  cordis  est  nostrum 
regnum  coelorum,  quod  habemus  in  hac  vita.  Est  enim  thesaurus  inenar- 
rabilis,  ad  quem  comparata  regna  et  opes  mundi  sunt  fcx  et  stercora; 
sie  coniungit  Psalmus  haec  duo,  qiuul  victoriosnm  verbvm  sit  daturus  jo 
per  sacerdotes  et  fidem  audientibus  nos,  ut  sie  omnes  salventur  ac  in 
laeticia  cordis  prae<iicent  ac  laudent  I>euiu  tarn  l)onefuMiiu. 

Si  quis  spcciem  extcrnam  scquatur,  iudicabit  liacc  falsa  esse,  sunt 
enim  verba  spiritualia,  quae  secundum  carnem  non  debent  intelligi. 
Narii  si  quis  speciem  sequatur,  de  Papa  potius  et  impii.s  luinistris  iudicabit,  js 
quod  «int  induti  salute;  hi  enim  securissime  triiimphant  ctiani  tum, 
cum  sentiunt  contra  Christum  et  veram  Ecclesiam;  contra  Christiani 
seu  Vera  Eccleaia  vexantur  intus  et  foris  n  Satana,  üaereticis   et  perse- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  16. 17)  451 

iis]  odio  Civiiim  etc.  ^eift  baä  stilus,  vict[oria  ?  Sunt  iste  turbaLtiones  in 
mundo,  carne.  Sed  respice  maiest[atem  illam,  quae  propicia,  habes 
deum,  qui  remitLtit  p^eccata,  a  acedLia  et  blan[ditia  etc.;  per  Christum, 
f[ilium  tuum,  nnlla  ira,  suspioio  erga  deum  et  te;  tum  absorbentur  omnia 
5  mala  in  isto  mari  miserationis  d^ivinae.  Ideo  cane  cum  apoLstolo  deum: 
'Si  Deus  pro  nobis,  Quis?';  sit  diabLOlus,  mundiis,  rustici  iste  'Quis'.5»öni.8,3i 
Ipse  places  mihi.  'Confide,  fli';  habeo  in  te  etc.  Ista  verba  vivifLicantmottö.9  2 
in  eternum.  2)a§  jtnb  let[itiae  spirituales  hominum  pauperum,  vex^a- 
toruni  in  mundo. 


10  14.  (imoii|ri8  I    'Illuc  producam  cornu  David' :  Perseverat  in  illa  promis[8ione  v.  17 
regni  et  SaLcerdotü,  et  quod  non  solum  servabitur  salus  et  letitia  et 
Sac^erdotum  et  SanctLorum  in  pop[uIo  ad[versus  phaLnaticos  et  sedLitiosos 
Spiritus,  quibus  popLulns  ille  repl[etus,  2.  Pet.  1.    Sed  servabo  etiam  hoc  2.  suciri  s,  i 
reg[num   adversus   hostes,   domi  adversus   sedLitiones,   quoniam   David  Jj^A"".  ^'"1' 

16  solus  3  seditiones  pertulit.    Ideo  vid[emus  regnum  salutis,  sed  infirmum 


1  iste  c  aus  istud  3  a  c  aus  qui  4  absorbelur  14  adversus  (2.)]  per 

Dr]  cutoribus.  Haec  sane  nemo  vel  salutem  vel  laeticiam  appellabit,  sed 
potius  calamitates  et  aerumnas  perpetuas ;  sed  tu  oculos  tuos  ab  externa 
specie  remove  et  intuere  illam  maiestatem,  quam  tibi  in  verbo  loquitur 
et  promittit,  quod  velit  tibi  esse  propitia.     Si  igitux  apud  Deum  es  in 

2«  gratia,  si  ille  te  non  odit,  sed  amat,  si  fovet  ac  tuetur  te,  quid  quaeso  sunt 
omnes  calamitates  et  odia  omnia  mundi?     An  non  calamitates  omnes 
quantumvis  magnae  absorbentur  in  illo   profundo   misericordiae  Dei? 
sicut  Paulus  quoque  ratiocinatur:  'Si  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nos  1' ;  gjäm.  s,  si 
Sit  sane  Satan  cum  omnibus  f  uriis  mundi,  quid  nocebunt  mihi,  cum  Deus 

25  foveat,  cum  me  ut  fllium  complectatur  et  cumulet  omni  benedictione 
spirituali  per  verbum  victoriae  suae? 

XVII.  Illlc  producam  cornu  David,  paravi  lucernam         v.17 

Christo  meo. 

Perseverat  in  promissione  regni  et  sacerdotii,  quod  non  solum  ser- 
30  vabitur  Salus  et  laeticia  sacerdotum  et  sanctorum  in  populo  adversus 
phanaticos  Spiritus,  quibus  ille  populus  nunquam  caruit,  sed  etiam,  quod 
servabitur  hoc  regnum  foris  adversus  externos  hostes  et  gentes  et  domi 
adversus  sediciosos.  Sicut  enim  inter  Levitas  multi  fuerunt  phanatici 
et  haeretici,  ita  in  reliquis  ordinibus  multi  fuere  sediciosi,  sicut  ostendunt 
35  historiae.  Quam  multos  Saul  habuit,  qui  eum  pro  Eege  non  agnos-i.sam.ii,  12 
cerent,  sed  criminarentur  et  contemnerent  eum?    Eo  occiso,  cum  a  tribu2.sam.!,nff. 

24  Sit]  Sic  B 

29* 


452  1°  XV  Psalmos  gradunm.    1532/33.    11540.]    (Ps.  132, 17) 

Hb] et  labile;  Sicut  inter  SacLerdotes,  LeviLtas  erant  hereLtici,  phLanatici 
Spiritus,  et  tarnen  servatum.  [»1.229»]  Sic  semper  in  r^egno  6p[irituali 
et  temporaLÜ,  si  sit  divinitus  institutum;  semper  seminat  sectas  et  her^eti- 
cos,  qui  impufiLnant  vei-bum  r^egni  spiritualis.  Sic  in  TLCgno  tempLorali 
vel  polLitico  semper  suscitat  DiabLolus  membLra  rebelLlia,  sedLUcit  cives  etc.  s 
Sic  tarnen  neque  pax  integLra  in  regLno  sacerdLOtali  vel  polLitico.  Sic 
30*.  »,■!<  semper  cum  diabLolo  gevaufft,  quia  'mendax'  contra  spLirituale  repLnum 
et  'homicida'  etc.  Sicut  nunc  ab  nob^ilibus,  t^irbis,  sedLitiosis  in  temporalLi 
regne  etc.  Ideo  non  oportet  inspicere  regLmim  David,  SolLomonis,  sed 
secundum  dei  partem,  quia  omnes  prophetiae  falsae,  plus  scandalorum  lo 
quam  edifLicationis.  Sic  EcLclesia  habet  promis^sionem  pacis,  letLitiae, 
salutis.  Sed  sie  tarnen,  ut  maior  pars  sit  seditionis.  Sed  nos  heremus  in 
magnitudine  promittentis  et  unica  verbi  maiestate  vinoimus  tentationes 
illas.  Sic  hie  intellige.  Ergo  1.  hab[emus  sal^utem  et  victOLriam  inter  nos, 
Sic  tamen,  quod  semper  manent  heretici,  scandalosLi  et  rebelies  impug-  n 

9  sed  secundum]  ßn  [d.  h.  eed  ist  in  der  er$len  Hälfte  der  Abkürzung   für  secnndom 
enthalten]  14  nos]  se 

ür]  luda  David  Eex  salutatus  esset,  per  sedicionem  discesserimt  ab  eo  omnes 
reliquae  tribus  et  secutae  sunt  superstitem  Saulis  filium.    Ea  dissensio 

j. e«m.  j,  u  vere  fuit  seditio  et  duravit  ad  annos  soptem  et  nienses  sex,  sicut  clare 
ostenditur  ij.  Samuelis  ij.  Quis  autem  nescit,  quae  ineommoda  seditionum 

i.B8n.ii,soet  bellorum  David  postea  in  regno  sustinuerit!  Post  Salomonis  autem  kc 
obitum  res  iterum  ad  infinitam  seditionem  per  Hieroboam  deducta  est. 
Contra  haec  mala  confirmat  populum  Psalmus  et  promittit,  cornu  David 
istic  mansurum  tanquam  a  Domino  productum.  Haec  fortuna  huius 
regni  fuit.  Sacerdotium  sanctum  et  purum  contaminabat  Satan  per 
sectas,  qiiae  puram  doctrinam  impugnarcnt.  In  Politia  cxcitabat  rebelle«  w 
et  inobedientes  cives.  Ad  hunc  moduni  Satan  mendacio  contra  regnum 
spirituale  et  caedibus  contra  Politiam  furit,  ne  seilicet  usquam  desint 
Bcandala  mendacii  et  caedium. 

Ergo  sicut  inspiciendum  hoc  regnum  et  iudicandum  est  non  secundum 
speciem  extemam  (Ita  enim  apparet  esse  regnum  infirmum,  soditiosuin,  jo 
debile),  Ita  Ecclesia  quoque  habet  (luidein  proniissiones  pacis,  Sed  sie, 
ut  pro  maiori  parte  turbetur  scandalis,  pcrsecutione  et  afflictionibus  aliis. 
Haerendum  itaque  est  in  magnitudine  promissionis,  in  maiestate  verbi 
et  auctoritate  promissoris,  qui  salutoin  sie  promittit,  ut  tarnen  maneant 
in  Politia  rebelies  et  in  Ecclesia  scandalosi  Haeretici.  Ilic  forti  animo  jj 
3oii.  it,  1»  opus  est,  ut  statuamus  nos,  si  'de  mundo'  essemus,  a  mundo  diligi;  si 
enim  Papae  adulari  et,  quae  ipse  probat,  docere  vellemus,  amaret  nos, 

31132  lic,  ut]  licut  Ji 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]   (Ps.  132, 17)  453 

Hs]  nantes,  quia  'homicida  et  pater  men[daciae'  f)at  mit  ön§  aud)  jU  jd)affen. 

'Si  de  mundo'  etc.,  'Sed   quia  elegi'.     Si  dLOceremus  mendacia,  PapLa 30^15,19 
esset  propLicius  dLominus.     Si  singnilis  hereticis  obseq[ueremur,  essent 
amici.    Sic  in  temporalibus:  si  permittitur  jr  mutrt)ilLle  Civibus,  rusticis, 

6  tum  sunt  princip[es  from.  Tarnen  consolatur,  quod  non  solum  faventem 
deum,  sed  etiam,  quod  non  subvertent  S[acerdotium  et  regnum.  Quo- 
modocunque  conculceLnt  scandala,  tarnen  manebit  EcLclesia.  Sic  PolLitia. 
'Ibi  germinare  faciam  cornu  David'.  'Zemmach'^;  hie  videntur  etiam  hl 
2  versus  occulte  de  Christo  prophetare.     Sed  maneamus  in  literali  sen- 

10  tentia,  quod  promittit  posteritatem  Davidi  in  loco  leruLsalem.  In  Zach[a- 

ria:  'Vir,  cuius  nomen  crescens',  i.  e.  hoc  reg[num  semper  crescet.     Sic  Sa«.  6,1a 
nostrum  CesLarem:  Aug[ustum,  i.  e.  ml}ever  be§  9{[etd)ö;  nisi  cresceret, 
tum  periret.    Ipsa  conservatio  est  crescentia;  nisi  quotidie  aleretur  Ec- 
Lclesia  et  pol[itia;  [331.229'']  reliquie  crescunt.    'Ibi  faciam  germinare  vel$ei.».si 

15  crescere  cornu  David'.  Ebraice  regnum  vel  potentiam,  foiLtitudinem 
regendi:  'Ibi  |ot  gun^emen  et  wadlLJen  r[egnum  David.'  Iterum  notanda 
misericordia  d[ivuia,  quae  certos  reddit  SLanctos  istius  temporis  de  domo, 
persona,  loci,   Ut  certi,    quod   deus  gubernaturus,   foturus.      Max[ima 

1)  =  nas;   im   Text  verbal:  nipsx. 

J^"^]  non  persequeretur,  non  feriret  sententia  anathematis.     Sic  haeretiei  et 

20  gectae,  si,  quae  ipsis  placent,  probaremus,  non  sie  acerbe  odissent  nos. 
Hie  igitur  perpetuus  est  cursus  mundi,  ut,  qui  in  Ecclesia  volunt  esse, 
se  comp^rent  ad  ista  scandala  magno  animo,  fiducia  promissionum  Dei, 
sustinenda  et  superanda.  Promissio  autem  in  hoc  tota  est,  ut  consolemur 
nos  eo,  quod  habemus  Deum  faventem  et  quod  hostes  verbi  Eeclesiam 

2b  non  evertent,  utcunque  contra  eam  furiant.  Ideo  scilicet,  quia  Dominus 
producet,  seu,  ut  in  Hebraeo  est:  germinare  ibi  faciet  cornu  David. 

Notus  est  locus  in  Zacharia  de  'Zemach'  seu  germine.  Itaque  quidamsa*.  e,  is 
iudicant  hie  obscure  per  vocabulum  germinandi  signiflcari  Christum,  in 
quo  regnum  David  vere  confirmatum  est.    Neque  ego  valde  repugno,  et 

30  tamen  malo  in  simplicitate  literae  consistere,  quod  simpliciter  promittat 
Davidi  et  locum  et  posteritatem  certam.  Ideo  autem  utitur  germinandi 
vocabulo,  ut  signiflcet  incrementum,  sicut  nostris  moribus  Imperatorem 
Augustum  vocamus  ab  augendo.  Nisi  enim  regna  conservarentur,  perirent, 
et  crescere  est  conservari.     Sic  Ecclesia  germinat,  etsi  propter  persecu- 

36  tiones  videtur  diminui,  quia  conservat  eam  Dominus  et  quotidie  äuget 
per  verbum  et  spiritum  Suum  .  Sententia  itaque  est,  quod  Dominus  cornu 
David,  hoc  est  regnum,  potentiam  et  fortitudinem  benedicet,  quod 
gubernabit  et  servabit.  Personam  enim  praecipue  notare  voluit,  ut  certi 
essent  posteri  de  domo,  persona  et  loco  regni. 


454  In  XV  Psalmos  graduum.    1532  33.    [1540.]    (Ps.  132, 17) 

Hs]  consolatio,  quoddeus  cum  8uo  cultii  etpolLitia  nobiscum  Inveniendus;  i.  e. 
instruxi  'LucLernam' :  EbLiaismus,  apud  nos  nihil  valet.  lam  de  magnis 
i.wn.ii.sif.  viris:  Est  lumen,  ItalLice,  gerLmanice,  grece.  In  KegLiim  lib^ro  2.,  quando 
deus  per  prophetam  Ahiam  comminatiir  SolLomoni,  quod  ablaturus 
'10  tribLUs',  et  'tantum  unam  tribum  dabo  fllio',  filio  David,  'Ut  sit  lu-  •■• 
CLerna  domiii  ÜLavid'  et  fLÜiiis  eius  'cunctis  diebiis';  '10  tibi',  ^eroLboam, 
dat,  unam  David^i,  'ut  maneat'  etc.  Ibi  signiflcatio  istius  vcLritatis, 
i.  e.  tamen  stirps,  posteritas  non  def^iciet,  sed  semper  aliquis  sedLebit 
j. «n. 8. 1».  2s ;  jji  lopo  DLavidis.     Sub  tempore  loram  repetitur  'iLurerna',  qui  ult[imu8 

de  stirpe  SalLomonis;  in  eo  defecit  sang^uis  SolLomonis,  sed  tamen  con-   lo 
servav-it  'luc[ernam  Davidis'  usque  ad  Christum.      Ubi  heroLdes  tarn, 
i.  WaR.  8, 17  tuar*  nm  enb,  et  MachLabaei  fetten  fdnv  gcmad)t,  qnnd  'Lu[cerna'  cxtincta. 
Contra  sub  C[aptivitate  BabLylonica   videtur  esse  extincta  'LuLcerna'. 
Non;  quia  adhuc  in  leruLsalem  non  fuit  rex,  sed  desolata,  videtur  ista 
promi8[sio  corruisse.  Cum  iam  HieLrusalem  in  cinere  et  E[ex  et  p^rin-   n 
cipes  in  Bab^ylone  et  pop^ulus.      Respondet:  Non  erat  adhuc  deleta 
HieruLsalem,  sed  hereb^at  in  promis^sione :  redigam  eam  in  favillam,  sed 
3ct.35,ii  revocabLO  vospost'TO',  iLOCum  reliquit  redLitus,  non  mutavit,  sed  ser- 
vavit,  et  personam,  quia  mansit  lechonia  captus,  mansit  Ec^olesia,  erec- 
tus  etc.     Ibi  scribitur,  quod  appellatus  'Neri'^  propter  istas  promis^siones  so 
LucLernae,  quia  esset  servata  [iBI.  230»]  LucerLna  et  parata  ad  regLnum. 
Idee  nondum  gar  au§.     Sic  sub  Christi  tempore,  cum  Machi^abaei  et 


4  minatur  e  aus  lo|quitur  6  über  sit  iteht  maneat  8  aliquid  18  reediitus 

«)  =  ->:.. 

Dr]  Quod  sequitur:  Paravi  lucernam  Christo  meo,  Hebraismus  est,  qui 

convenit  fere  cum  eo,  quod  nos  dicimus:  Joannes  Huss  est  lumen  Eccle- 
siae  Bohemicae,  Leonhardus  Keser'  propter  insignem  confessionem  fidei  sj 
et  constantiam  est  lumen  Bavariae  etc.    Idem  fere  lucernam  vooat  Tle- 
».6«m.»i,nbraeu8,  usiirpatur  autem  haec  figura  2.  Reg.  21.:  'Xe  extinguatur  lucerna 
j.«4ton. 21.7 Israel',  et  2.  Paral.  21.  de  loram:  'Noluit  Dominus  disperdere  domum 
David  propter  pactum,  quod  inicrat  cum  co,  et  quia  promiserat,  ut  daret 
ei  lucernam  [5*9.  q]  et  filiis  eius  in  omni  tempore',  loram  cnim  ultimus  jo 
fuit  ex  posteritate  Salomonis.      Qui  post  eum  regnarunt,  fuerunt  ex 
».eam. 5.14  posteritate  Nathan.  Ea  sub  captivitatcm  BabiUinicam  vidobatur  proxima 
esse  exitiü,  cum  urbs  deleta  esset  et  Rex  tenerctur  in  vincidis.    8ed  Do- 
minus tum  locum  tum  personam  castigavit,  non  mutavit  neque  abiecit. 
Sub    nativitatem    Christi    imperinm    a    Davidis    stirpc    ad    Madiabaeos  sj 
i.WQti.».!-.  et  üomanos  devenerat.    Quod  igitur  ad  rem  attiuebal,  pene  inlerciderat 

')  Vgl  Uture  Aiuy.  Ikl.  -JH,  44Hff. 


In  XV  Psalmos  gradiiuni.    1632/33.    [1540.]    (Ps.  132, 17)  455 

Hs]  EoLmani  regnabant,  tarnen  de  Davide  erant  principes  et  luda  et  SLacer- 
dotium  et  Eeg^num;  postea  unicum  Christum  premunt,  maxi  \(i)ix  gar 
QU§.  LucLerna  i.  e.  conservatio  regni  in  Christo  promisLSO,  spe  et  fide. 
Alioqui  non  potest  defendi,   quia  pop[idus  nondLum  confid[it  in  istas 

i  prcinis[sicnes  et  effudit  sangLuinem.  Ideo  tollitur  in  Bab[ylonem,  sed 
non:  vos  relinquam  illic.  Sed  post  Christum  gieng^  Hier[usalem  et 
persona.  Successit  Christus,  meus  Eex  verLus,  qui  manet  in  eterLnum. 
In  CLaptivitate  BabLylonica  erant  certi  se  restituendos,  erant  tum  quasi 
restituti,  quod  iam  non.    lam  pater  Da%äd,  sicut  quisq[uam  pericÜLtatur 

10  scintillam.  Ut  de  muliere,  2.  Eeg. :  'volunt  ext[inguere  scintillam',  i.  e.  2-2<"it.  14,7 
tollere  heredem   de  gtenu   meo,    ut  simpliciter  extinguar  et   successio 
mea  tollatur  de  popLulo.     In  ProverLbiis:  'ExtingLiietur  lucerna  eius  inspt.  3i,i8 
medLia'2;  eorum  Phra[sis,  i.  e.  istud  regLnum  debet  manere,  non  contra 
dome[sticos  hostes,  sed  omnes  Monarch[as,  demones,  portas  inferorum. 

15  ConsolLatio  max[ima:  usq[ue  in  Christum.   Ut  nos  promis[Sionem,  'EcLcle-  wott^.  is.is 
siam'  mansuram  contra  'portas  inferi'  etc.,  sed  sub  Pap[a  ^c^tr  QZ^dfetjen. 
'ISTisi  abbreviati'.     @§  tvai  tt)[Of)I  gar  OerIojf(f)en,  Christus  non  praedica-9Jmtt5.2*,S2 
batur,  sed  Iudex;  MarLia  erat  Christus,  ipse  Iudex.    Quando  ipse  venerit. 


2  Christo  3  Christo  c  aus  prü[misso  8  erant  (1.)]  erat       erant  (ij]  erat       tum] 

tarnen 

')  Erg.  jugtunbe.  ')  Brg.  nocte. 

Dr]  lucerna  haec,  sed  tarnen  in  fide  erat  adhuc  incolumis.    EeUcti  enim  erant 

jo  certi  quidam  ex  tribu  luda,  ex  quibus  postea  natus  est  Christus. 

Lucernam  itaque  vocat  conservationem  regni,  saltem  quo  ad  speciem, 
etiamsi,  quod  ad  rem  attinebat,  tum  locns,  tum  persona  periclitata 
sint.  Coactus  enim  erat  Deus  propter  idolatriam  et  praesumptionem 
destruere  et  delere  eos.  Itaque  sub  Christum  regnum  a  tribu  luda  ablatum 

85  est.     Successit  aiitem  Christus,  qui  aediflcavit  novam  Hierusalem,  quaeaui.  3,si 
nunquam  cessabit.     Similis  phrasis  est  II.  Eeg.  XIIII. :  'Volunt  extin-a.Som.u,? 
guere  scintillam  meam',  hoc  est  haeredem  meum,  ut  tota  posteritas  mea 
intereat.    Hinc  Salomo  Proverbiorum  XXXI.:  'Non  extinguetur  in  nocte  spr.  31,18 
lucerna  eius'. 

30  Est  autem  Emphasis  qunque  in  verbo  Paravi,  significat  enim  hoc 

regnum  munitum  esse  non  solum  contra  domesticos  hostes,  sed  quoque 
contra  omnes  daemones  et  portas  inferorum  usque  in  Christum.  Et 
tamen  historia  docet,  quomodo  varüs  calamitatibus  fuerit  humiliatum. 
Sic  nos  habemus  promissionem  de  'Ecclesia',  mansuram  eam  usque  ad 

35  flnem  mundi  et  non  'praevaUturas  portas  inferorum'.     Et  tamen  quis  ivott^  le, is 
nescit,  quomodo  Ecclesia  sub  Papa  humiliata  et  pene  extincta  fuerit? 
Praedicabatur  et  adorabatur  non  Christus,  sed  Maria,  Apostoli.    Itaque 


456  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132, 17. 18) 

i  «ot  is'i]  <^®^^*^Lit  fid©8)  'enigma',  et  erit  eterna  felix  ecLClesia  sine  scandalis.  lila 
intelligenda,  ut  anteferamus  promisLsionem  quam  spectacula  scandalorum 
mundi,  diabLoli,  ne  deiiciamur  animo.  Furiat  mundus  et  diabLolus  cum 
Anab[aptlstis,  manebit  Christus  ille,  manente  eo  EcLclesia,  etiam  si 
1. Soll.  4,4  parvuli  et  pauei.  'Maior  in  nobis',  plus  verbum  quam  omnes  furiae  » 
diaboli.  Sic  ille  consolatur  etc.  [391.230'']  Occulte  Christum  etiam  tangit: 
V.  18  'Inimicos  DavidLis':  i.e.  Eeg[num  Bab[yloniae,  Syriae,  Edomitarum, 
Eomanos  etiam.  Non  Jollen  illam  'lucLernam'  aufleffdjen,  donec  venerit 
ille,  qui  implevit  omnia;  hoc  servavit  deus.  Coniunctis  viribus  sepe 
impugnavit,  se<l  non  potueLrit,  quia  diab[olu8  victorem  venturum.  i» 
Ideo  propter  eum  perseq^uebatur  istum  popLulum,  tarnen  AegLyptus, 
Persia,  Bab[ylon,  grecia  ^RufteivJ  ntrfit  tl;im. 

'Ind[uam':  quando  diu  impug[naTerant,  habLebant  'confusionem'. 
Utcunque  despectum  sit  regLnum,  tamen  manebit  in  gLloria  coram  me 
et  mundo.  Dabo  victorias  coram  OLmmbus  gentib[us.  ^erlLidje  pro-  is 
misLsiones,  baLmit  |id)  getialten  ein  botff  üol  ^Saurn  erga  omnes  gentes; 
i.  a»an.  1,81!!.  lib^enter  excidissent.  AntLiochus  EpipliLanes  cupiuit  eradLicare,  sed 
est  'confusus'. 


^■^Isecundum  Christi  verbum:    nisi  abbre\nati  essent  dies  In,  non  salvata 
Blattli.  J4,  if  ,       „        .    .  ,     .       ,  , 

esset  omms  caro  .     Hoc  igitur  semper  faciendum  est,  ut  praeferamus  •» 

magnitudinem    et   potentiam   promissoris   scandalis   mundi   et   diaboli 

nee  sinamus  deiici  animos,  cum  Papa  anathemate,  mundus  gladio  sae-vit 

contra  Eeclesiam.    Nam  etsi  Ecclesia  neque  numero  nee  potentia  par  sit 

1, 3oi).4,4  adversariis,  tamen  manebit,  adversarii  autem  peribunt.     'Maior  enim 

est,  qui  in  nobis  est,  quam  qui  in  mundo  est',  et  verbum,  quia  aeterna  25 

Dei  potentia  est,  omnes  inferorum  furias  facile  vincet. 

V.  18  XVIII.  Inimicos  eius  induam  confusione,  super  ipsum  autem 
efflorebit  sanctificatio  mea. 

Non  Kex  Babylonis,  non  Syriae,  non  Edom,  non  Moab,  non  Aegyp- 
tu8.  In  summa  nuUus  inimicus  praevalebit  huic  regno,  sed  regnum  hoc  so 
stabit  paratum  usque  ad  Christum,  inimici  autem  huius  regni  omnes 
induentur  confusione.    Lucerna  hacc  non  extinguetur,  donec  ille  venerit, 
qui  implebit  omnia.    Hie  thronus,  quaniumvis  dcspectus  et  odioRus  toti 
mundo,  manebit  in  gloria,  non  solum  coram  me,  sed  etiam  coraiii  mundo. 
Neque  enim  Satan,  etsi   unice  id   ageret,  efflcere  potuit,   ut   postcritas  si 
Davidis  deleretur,  antequam  Cliristus  natus  esset.     His  pminissioniltus 
ceu  baculo  flrmo,  imo  ceu  petrae  sanoti  innixi  sunt  in  summis  calamitaii 
bu«,    quibuR    Satan    hnnc   populum    cxcrcuit,    studio    ini]>tMii('ndac    pro- 
I.  Won  1,11  n  misHionis  de  (  hrisl«!.    Ac  sanc  .Vniioclius  Epiphanes  prac  caetoris  magno 


In  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.    fl540.]    (Ps.  132,  18)  457 

Hs]         'Sed  super  ipsum':  'Nezer'^,  'Corona',  i.  e.  regLnum.  ®§  jolL^en  itn 

fein  C[oronam  ftefin^  follen  im  ba^  {rontIid)en  nid)t  atireijfen.   KuLm.  6.'4.  mo|e«.«f. 
Erat  singLularis  cultiis,  qiialem  nos  MLonachi  imitati  electiciiim.    Mona- 
chus  erat,  qui  abstinebat  vmo,rasuro,potu  forti;  f(^Ied^t*  relig[io,  (etd^t(id) 

5  Sit  f)nlten  4  tooc^L^n  ®t^-»  '^®1  semper.  Erat  proprius  cultus  dei.  ®er  ömb 
©[OttC'o  loillen  ettua§  tüolt  Iajje[n:  'preciosum  cap[ut'.  Non  erat  electitius 
cultus,  sed  approbatus  Status  a  deo.  Sicut  illi  erant,  mihi  servierunt 
addicti.  Sic  David  erit  'Fazareolus'.  Alia  reg^na  etiam  distribuit.  Sed 
mea  'corona',  regnulum  parvulum,  fol  mein  ^etlt^um,   'sanctitas'   fein 

10  et  servabo  illud;  significat  imperium,  maiestatem,  comparatum  ceteris 
r[egms;  tarnen  manebit,  et  non  solum,  sed  ""florere',  quasi  corona  in 
capLite  stet  florens.  Erit  quasi  quoddam  sacerrimum  et  florentiSLSimum, 
quod  deo  sacrum  et  mundo  utiliS[simum.  [931.231»]  Sunt  promis^siones 
contra  hostes.    (£r  jiljet  fd)el  auff  bie  reges,  qui  hab[ent  pro  perditiS[simo 

15  pop[ulo;  Ap[ostoli,  episcopi,  il)a  maled[icta  Civitas,  Ec[clesia!  Sed  ego 
apupello  hoc  regLnuIum,  popellum  'Meam  coronulam'  et  'florentem' 
et  fructificantem,  quam  in  sp[irituali  quam  temp[orali  regno.  ©oI  mein 
9lajavenid)en,  ©imfonidjen  fein.  ®a§  ift  de  r^egno  David.    Per  allegLoriam  31141.13,5 

2  nach  Cioronam  nochmals  joUen  zu  2  Nume.  6.  8  Nazareolus  (inter  ceter^a) 

>)  =  -ly.        »)  Erg.  laffen.        ')  „Nasiräer" -Gesetz.        *)  =  schlicht. 

Dr]  conatu  hoc  egit,  ut  populum  hunc  eradicaret.     Sed  sicut  Psalmus  hie 

20  promittit:  Quia  inimicus  fuit  sancti  populi,  confusione  indutus  est. 

Quod  Latinus  vertit:  Sanctiflcatio  mea,  verti  debet:  Corona  eius. 
Sic  enim  vocat  regnum.    Ab  hoc  vocabulo  Fazarei  dicti  sunt,  de  quibus 
est  Num.  VI.  Horum  erat  singularis  cultus,  non  dissimilis  monastico.  4.TOo!e6,2f. 
Abstinebant  a  vino  et  omni  forti  potu,  non  radebantur,  idque  aut  ad 

25  certum  tempus  aut  per  omnem  aetatem.  Etsi  autem  in  arbitrio  homi- 
num  positus  erat  hie  cultus,  tarnen  non  erat  electicius,  sicut  monachorum, 
sed  a  Deo  praescriptus.  Hinc  sumit  similitudinem  Psalmus  et,  sicut 
tales  erant  Nazarei,  ita  dicit  Davidem  quoque  seu  regnum  eiuS  fore,  ut 
sie  dicam,   Nasareolum  seu  coronulam,    quam   conservaturus  sit  et  ita 

30  stabiliturus,  ut  floreat  tanquam  Deo  gratissimum  et  mundo  utilissimum 
regnum.  Eespicit  enim  eo,  quod  in  mundo  contemnitur  tanquam  exiguum 
et  tnfirmum  regnum.  Sed  inquit:  ISTe  vos  hoc  offendat;  Mihi  enim  est 
coronula  florentissima  et  fructiflcans,  tarn  in  spirituali  quam  corporali 
administratione.    Ad  hunc  modum  intelligo^simpliciter  de  regno  Davidis 

S5  usque  ad  Christum. 

^       Qui  mahmt  Allegoriam  sequi  et  ista  omnia  transferre  ad  Christum, 
sine  negocio  id  possunt.    Nam  alioqui  in  Prophetis  usitatum  est,  ut  in 

32  vosl  nos  B 


458  In  XV  Psalmos  gradunm.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  132,  18) 

•ä*]  ad  Christi  regLnum,  quia  benden,  quod  in  fine  de  Christo  proLPheta  eum 

Sdci).  «i  12  vocat  'NazLareum',  Ut  MatthLaeus.     Et  ZachLarias  vocat  'Zemmach'. 

Significat,  quod  paraturus  deus  'LucLernam'  perpetuam,  quod  sit  con- 

servaturus  Nazareum,  quem  non  possint  subvertere  OLinnes  inimici  et 

ajiatto  16,  le'portae'.  Quia  non  dubium,  quod  hoc  SLacerdotium  et  regLnum  fuerint  » 
figura  Christi  regLni.  GLratias  a^gamus  deo  pro  conservando  verbo  et 
pace  polLitica,  et  quod  non  offendamur,  si  turbemur  scandalis  et  erro- 
ribLus  in  EcLclesia;  et  si  inobe^dientia  vulgi  et  iniqnitate  mag[istratuum, 
tarnen  oportet  maneant;  praesertim  ubi  verbum  est,  diabLolus  odit 
Ec[clesiam,  Mag[istratum,    ideo   o^mnibus    modis    perturbat  pacem   et  »* 

I.  *tirt  5, 8  veritatem  et  docLtrinam  Ecclesiae.  Ideo  non  'dormitandum',  quia  'ipse 
non'  etc.  Ideo  si  pericula,  bella,  inobed^ientia,  tyrannides  etc.,  sunt 
i'l. 2, 9  percussure  'virge',non  damnatio,  ideo  non  desperandum.  Melius,  ut  deus 
nos  argLuat  iniquitate  magListratus  et  inobLedientia  vulgi  et  heresibus 
ecclesiae,  quam  damnatione.  SBir  ^aben  tnol  uerbient,  ideo  patienter  » 
ferendum  hoc  malum. 


4  quam         5  portas  12  8i(c)         t/ranndies  14  nos]  non 

3tf.  II.  I  •  s3. « ^®  attexant  prophetias  de  Christo,  qui  est  verus  'surculus'  seu  'germen' 
'■'«"ol"'«®*  verus  'Nasareus',  aDeo  in  hoc  paratiis,  ut  sit  lucema  perpetua,  quam 
4.moit6,aff  non  possit  extinguere  Satan.  Nam  absque  hoc  constat  totum  illud  regnum 

Mam  ».2J  1  o  1 

fuisse  figuram  Christi  et  regni  eius.  Hie  enim  est,  cuius  perpetuus  thronus  » 
firmatus  est  in  domo  David,  cuius  Imperium  durat,  dum  sol  et  luna  cur- 
sum  suum  retinent  etc. 

Complectitur  itaque  Psalmus  precationem  pro  verbo  et  pace  con- 
servanda.  Hoc  enim,  nisi  ingrati  esse  volumus,  praecipue  in  oratione 
nostra  a  Deo  rogandum  est.  Ita  autem  animi  sunt  instituendi,  ne  offen-  « 
dantur  seu  scandalisentur,  cum  vexatur  aut  Politia  inobedientia  vulgi 
ac  Magistratuura  iniquitate,  aut  Ecclesia  falsis  fratribus  et  haeresibus. 
Non  enimaliter  fiet,  ubi  cunque  est  verbum  et  pax,  ibi  Satan,  'mendax 
ai)i).8,44et  homicida'  spiritus,  utrunque  perturl)are  conabitur.    Haec  est  causa 

se<litionum,  bellorum  et  sectarum  seu  haeresium.  Mnnitos  itaque  oportet  su 
i.<>«iti5,sno8  esse,  ut,  cum  'adversarius  noster'  non  dormitet,  magno  animo  nos 
talibus  scandalis  opponamus  et  putemiis  ea  esse  adinonitiones  quasdam, 
saepe  etiam  virgas  seu  poenas,  quas  Dominus  immittit,  ut  emcndeniur, 
non,  ut  pereamus.  Melius  enim  est  affligi  a  maligno  vulgo  quam  dam- 
nari.  Itaque  verbum  quidem  et  leges  manent,  sed  maior  pars  liominum  u 
sequitur  cupiditates  suas  et  tum  verbum  in  Ecclesia  tum  legcs  in  Politia 
negligit.  Hoc  cum  experimur,  feramus.  Nam  peccata  nostra  etiam  gra- 
viores  poenaß  meruerunt.  Deus  misere^itur  nostri  et  benedic«t  nobis. 
Amen. 


In  XV  Psalmos  graduum.   1532,33.   [1540.]   (Ps.  133, 1)  45JI 


Hs]  20. octoi^ns  Psalmus  CXXXlll. 


[SI.  2311^]    'Ecce,  quam  bonum':  PsalmuS  iste  est  satis  apertus  et  clarus,  v.  i 
quo  ad  rem  vel  sententiam,  tarnen  habet  figuras  2  barb[ara8  vel  potius 
ebraiLcas  vel  sanctas,  quae  snmpte  sunt  de  reb[us  apud  gentes  incog- 

6   nitis;  ideo  sonant  ut  barbarae  et  absurdae.    Econtra  gentium  verba  sunt 
etiam  barbara   apud  SLpiritum  sanctum  et  S[piritus  S[anctus  barbarus 
apud  g^entes.    Sed  ic^  f)oIt§  cum  s[piritu  sancto,  qui  Aeg[yptios  vocavit 
'barb[arum  popuhim'.   Commendat  charitatem   vel  concordiam,   et  in    ««Jig.'' 
utroque  regno,  principaliter  in  spirituali.    Ergo  gLratias  aLgit  coram  deo 

10  de  illo  dono,  quod  sacriflcium  Concors,  regnum  Concors.    Est  obedientia 
minorum  ad  Seniores,  pax,  tranq[uillitas  civium  et  lusticLia  erga  regem 
et  gubernantes.     Hoc  stante,  fo  ftfjets  tooL     Quis  dixit  David^i,  quod 
excellens  res  concordia  Ecclesiae  et  polit[iae'?      Absal^om,   praefectus^  ^Jel'ä^'      ' 
Siba  et  alii.  Item  f)offf(i)ran^[en  et  centauri^,  qui  in  aula  Saulis,  multisi.sam. as, äff. 

15  vexaLtionibus  et  tentaLtionibuS  hanc  sapientiam^  et  dLidicit,  quod  con- 


3  über  barb^aras  sieht  inerudifis  [für  ineruditas/  13  über  Absal(om  steht  psieudo- 

fratres,  de  quibus  ubiq[ue  qneritur 

>)  Vgl.  U.  A.  Tischr.  5,  5375  v.        *)  Erg.  ei  docuerunt. 


Dr]  Psalmus  CXXXIII. 

Ecce,  quam  bonum. 

Hie  Psalmus,  etsi  brevis  est,  tamen,  quod  ad  rem  et  sententiam 
attinet,  satis  etiam  apertus  et  clarus  est,  exceptis  duabus  barbaris,  imo 

20  potius  sanctis  et  Hebraicis  figuris  de  rebus  apud  Gentes  simpliciter  in- 
cognitis.  Neque  enim  decet  barbara  vocare,  quibus  Spiritus  sanctus  uti 
volnit,  quin  potiuS  barbariem  vocemus  elegantiam  Graecorum,  siquidem 
cum  impietate  et  ignorantia  Dei  coniuncta  est.  Quod  igitur  ad  argumen- 
tum attinet,  commendat  concordiam  seu  charitatem  in  utroque  regno, 

25  spirituali  et  corporali,  principaliter  tamen  in  spirituali,  proque  hac  agit 
Deo  gratias.  Non  solum  enim  pulcherrimum  hoc  donum  est,  esse  con- 
cordem  Ecclesiam  et  tranquillam  Eempublicam,  sed  etiam  maximorum 
bonorum  fons  et  origo. 

Hie  forte  quaeras,  ubi  David  didicerit  tam  esse  magna  et  utilia? 

30   Sed  intuentibus  historiam  eius  facile  apparet,  magistros  huius  cogni- 

tionis  fuisse  Saulem,  Doeg  et  alios  Centauros  in  aula  Saulis,  praece-i  Scim.j9,9if. 
dentis  Regis,  Item  Absalona,  Ahitophel.   Hoc  est,  David  multis  tentatio-  2.  sam.  is,  uff. 


29  Hie]  Haec  B 


460  Jn  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.   [1540.]  (P».  133, 1) 

Hs]  cordia  esset  Summum  bonum.    ®a§  ift  apud  omnes  gentes  verum:  Dulce 
bellum   inexperLtis  S    mundus   et   iuvenes,   principLes   fervent,   Iuvenil! 
sangfLuine  nihil  pulchrius  ducunt  quam  frloriam  belli  et  armorum.    9?emb 
bu  ein  ftnb  et  recedat  victor;  carLnales  motus,  qui  putant  victoriis  et     ■ 
bellis  rndarescere;  postea  jie  juftoc^en,  d^icunt:  fjet  irf)  frib.     Mundus    s 
et  CLaro,  impossibile,  ut  hunc  psalmum  aud[iant.     Mundus  non  sapit 
nisi  flagitatus  et  caesus,  calamitatibus  vexatus,  ut  sciat,  quae  commoda 
pacis  et  incommoda  belli,  ©unb  bleibte,  amareeoneordLiam!  sumus  ignavi, 
stertentes  ocio,  SJiujjen  On§  beiDLÖ^ren!    Sae  ift  CLaro  et  sangLuis,  odit 
dei  dona  neces[saria  et  opLtima  et  persequitur  ea,  contra  diabolica  damna,   >o 
spt.  jo,i4  calamitate^.    (Je  ringt  nad)  tingltücf.    'Malum,  malum  dielt'.    3Senn  pax 
nod)  jo  jcf)on  tner,  fo  ift  blut  jo  gar  üergifft,  ut  non  frui  possit  dono  pacis 
et  omnium,  quae  pacis.    Quis  potest  mundum  regLnare  pace?  non  potest 
ferre-,  bellum  minus.     Quando  pax,  Qudt  gladLium,  si  bellum,  o^ptant 
frib.    [931-  232»]  Quamquam  illa  sap^ientia  per  gentes  celebrata,  quod  pax  «» 
aurea',  concordLia  res  parvae  crescunt*,  tamen  non  credunt  nee  sequun- 


7  seit  8  iUibi  16  über  aurea  steht  !ojiI[idö,  gutben       parvae  rh 

')  Vegeiius,  Res  mtl.  III,  12.  *)  Erg.  pacem.  ')  Oyprianus    GaU.,    Genetis 

Vers  860;  Corp.  Vind.  Bd.  23,  32.       *)  Sallust,  Bellum  lug.,  cap.  X.  U.A.  lischr.  5,  442, 30. 

Dt]  nibus  et  longa  experientia  didicit,  concordia  et  tranquillitate  nihil  ease 
melius.  Verum  enim  est,  quod  proverbio  dicitur:  Dulce  bellum  inexpertis. 
Iuvenes  enim,  qui  adhuc  iuvenili  sanguine  fervent,  nihil  ducunt  pul- 
chrius gloria  belli  et  victoria,  qua  inclarescant.  Hi  camales  motus  facile  » 
postea  extinguuntur,  cum  experiuntur  tales  suam  et  suorum  calamitatem. 
Sed  ante  calamitates  commoda  pacis  ignorantur  a  mundo  et  vere  bellum 
inexpertis  dulce  est.  Sicut  historiae  ostendunt,  in  quibus  saepe  seditiosa 
ingenia  accusant  pacem,  quod  in  ocio  fere  homines  stertant  et  ignavi 
flant,  Optant  bellum  ceu  segetem  gloriae  et  occasionem  ostentandae  » 
virtutis.' 

Hie  affectus  nobis  per  peccatum  insitus  est,  ut  divina  necessaria 
et  optima  dona  Bei  simpliciter  fastidiamus  ac  fuiriamus  et  persequamur 
ultro  diaholi  damna  et  calamitates,  sicut  Germanico  proverbio  dicitur, 
E»t  JO,  uluctari  saepe  homines,  ut  sibi  concilient  malum.*  Et  in  Proverbiis:  'Ma-  » 
lum,  malum  dielt  omnis  omptor'.  Nam  optimas  res  fastidiunt  animi 
propter  copiam  praesentem.  Itaque  etsi  pax  vcro  sit  praestantissiuium 
omnium  bonorum,  tamen  natura  sie  corrupta  est,  ut  saepe  bellum  malit. 
Sicut  autem  mundus  pacem  non  potest  ferre,  ita  vicissim  multo  minus 
potest  ferre  bellum.    In  pace  queritur  de  ignavia,  in  bello  iterum  pacem  31 


')  Vgl.  Sallust,  CkU.  XX,  9 f.  ')  Wunder  4,  1456:  Unglück  423;  486. 


In  XV  Psalmos  gradunm.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  133, 1)  461 

Hs]  tur  etiam  dictantem,  sed  propriam  literam  contemnunt.  quid  in  spiritu- 
alibus  reb[us  ?  sensati  et  spirituak-s  intelLÜgunt  magnitudinem  et  multitu- 
dinem  bonorum  in  pace,  econtra  quae  sunt  in  bello  discordiae.  Que  illa 
damna,  quae  sentiunt,  non  etc.,  et  bona,  quibus  vivunt,  non  sent[iunt. 

6  Ideo  mundus  toi  et  torid)t,  neq[uo  suum  iudicium  sequitur  nee  mala 
sentit.  Non  donum  dei,  habere  paLcem,  concord[iam,  pulchLram  polit[iam, 
sacerdotium,  sed  hoeipsum  donum,  hoc  pos.se  intelligLcre;  quia  phires 
pulcher[rimam  pacem  et  obedientiam,  et  tarnen  non  fruuntur,  Ut  §[et3og 
©Lcovg  habet,  non  intel^ligit  hoc  donum.  Ita  aliis  est  inquietudo  in  media 

10  quiete,  multa  convel[lit  animus  in  media  tranquilLÜtate.  "^a^  ift  natura. 
Sic  nos  fac[imu8.  Donum  est,  habere  hanc  pacem,  donum  intelligere. 
Si  ratio  intelLÜgeret,  quod  pax  sit;  vocab[ulum  audLit.  Non  intel[ligit, 
quod  bona  res,  multominus,  quod  dei  donum.  Ideo  non  solum  invitat 
psalmug  ad  cognitionem  concordLiae,  sed  dei,  qui  dat,  Ut  sciamus,  quanta 

IS  donatio  in  utroqLue  regLno.  Mundus  in  ipsa  re  excaecatur,  ut  oblivisLcatur 
dei,  et  est  inquietus,  donec  perturbet  pacem.  S)a§  leben  non  taugtt,  det 


5  mala  o  6  nach  Non  nochmals  non  9  habet  o  12  nach  pax  nochmal» 

pax  13114  invitat  psalmns  o  16  inquietus  c  aus  inquieta 


Dr]  expetit.  Quod  igitur  vocant  gentes  Pacem  auream,  quod  dicunt  Con- 
cordia  parvas  res  crescere,  discordia  etiam  maximas  dilabi,  Hoc  ipsum, 
etsi  experientia  didicerunt,  tamen  non  credunt  verum  esse  nee  sequuntur, 

20  alioqui  non  quaererent  oceasiones  bellorum  et  turbandae  pacis.  Quid 
facerent  in  spiritualibus,  quae  plane  non  intelligunt?  cum  visibilia  sua, 
tum  bona,  quae  pax  affert,  tum  mala,  quae  bellum  affert,  quaeque  sen- 
tiunt, non  tamen  intelligant,  si  quidem  pacis  pertesi  sunt  et  occasionibus 
motuum  et  bellorum  gaudent,  idque  contra  iudic'.um  suum  ? 

35  Habere  itaque  pacem  tum  in  Politia  tum  Ecclesia  summum  donum 

est,  sed  hoc  postea  etiam  donum  est,  agnoscere,  quod  sit  donum.  Multos 
enim  videas,  qui  pacem  habent  et  obedientes  subditob,  sed  tamen  hoc 
dono  non  fruuntur.  Sic  dux  nobis  vicinus,  persecutor  et  hostis  Euangelii 
insignis,  habet  pacem  et  bene  constitutam  Politiam,  sed  in  media  hac 

30  tranquillitate  irrequieto  est  animo,  cum  odio  verbi  semper  novas  ocea- 
siones quaerit  reprehendendae  et  dissipandae  religionis  nostrae.  Quanto 
eum  decebat  magis  agnoscere  donum  pacis  et  ea  uti  cum  gratiarum 
actione  ? 

Exhortamur  itaque  ad  gratitudinem  non  solum  huius  doni,  sed  Dei 

35  etiam,  qui  tum  pacem  tum  alia  donat,  ut  discamus,  quam  magna  res 
sit  pax  et  concordia,  et  eam  referamus  acceptam  Deo  auctori,  ne  mundo 


27  iutelligunt  B 


462  In  XV  Psalmos  gradunm.    lf.32/33.    [1540.]    (Ps.  133, 1) 

H8]deu8  aliam.  Non  solum  non  intelLligimus  res  opt[imas,  piilchLras,  sed 
deum  ridemus.  Utinam  possit  tantum  sapLcre  mundus,  quanta  res 
pax  et  qiiod  bellum  et  seditiones;  diabolLum  altenim  ei  donareni,  quod 
non  intel[li.£rit  donnm  dei!  Non  est  rex,  sacerdos;  deus  guberLnet  et 
erhalt  pacem;  mundus  facit,  quod  VLult.  Non  est  regnum  hominis,  angeli,  ' 
Bed  dei.  PolitLia  et  EcLclesia  sunt  opera  dei  conserv^antis  et  restituentis 
pacem.  Ideo  disce  resistere  furiosis  leuten,  qui  excitant  bellum  et  sedLitio- 
nes,  phanatici  Spiritus,  quia  non  vident,  quantum  bonum  in  Eoclesia 
et  doctLrina  pura.  Nos  rogemus,  ut  conservet  et  phaLnaticos  spiritus  et 
errores  tollat;  oportet  manus  dei  faciat  gratiam,  quod  inteljigamus,  >o 
quantum  donum,  et  GLtatias  aLgamus  deo  et  erudire  nos  cum  gLiatiarnm 
a^ctione,  quid  pax,  bellum,  p^ura  doctLrina  et  erroreLS,  Et  quod  maxLimum 
opus  dei,  alterum  diab^oli  perniciosiSLsimum.  [S*(.  232=>]  Hoc  ^ndemu8 
'siauti  13,14 et  non  vid^emus,  Hoc  est:  'Oculos  habent'.     Sv  ift  expertus  ista  mala 

seditionum,  Impiorum  dogLmatum;  ift  firLmum  gain.^    Et  accendente  i» 
SLpiritu  SLancto  illuminatus  non  solum  intelLÜgit  bona  pacis,  doct[rinae 
pure  et  mala,  sed  dicit,  quod  deus  det,  gubernet  et  bened^icat  illa;  ift 


')  =  Netz,  das  ihn,  David,  umschlingt. 

Dt]  flamus  similes,  qui  donum  hoc  non  intelligit,  sed  in  ipso  usu  doni  Dei 
obUviscitur  et  est  inquietus,  donec  perturbet  aliquid.  Donet  igitur 
Dominus  nobis  meliorem  vitam.  Nam,  Deum  iuro,  haec  vita  prorsus  so 
nihil  valet,  in  qua  non  solum  res  optimas  non  servamus  nee  studemus 
retinere,  sed  ne  intelligimus  ([uoqre,  quod  sint  dona.  Hoc  non  Ma- 
gistratus  politicus,  non  Ecclesiasticus  efficere  potest,  ut  retineatur  hoc 
ipsum  donum,  quod  habetur,  sed  tanquam  oculis  et  auribus  capti  ho- 
mines  faciunt,  non  quod  probant,  sed  quod  tum  peccatum  in  natura  tum  ji 
Satan  suadet. 

Ergo  non  hominis,  imo  nee  Angeli,  quae  melior  creatura  est,  sed 
Boliiis  Dei  est  servare  imperia,  ne  prorsus  coUabantur  bellis  et  tumultibus. 
Is  pacem  non  solum  constituit  et  restituit,  sed  s(dus  scrvat,  etiam  tum, 
cum  nos  in  Tdlitia  seilitiosis,  in  Ecdesia  autem  Dei  fanaticis  nos  oppo-  >o 
nimus.  Hoc  donum  iubet  Psalmus  agnoscere  et  hortatur  ad  gratiarum 
actionem  pro  hoc  dono,  siquidom  manus  divina  est,  quod  saltom  aliqua 
pax  existit.  Ac  Deo  gratia  sit,  (juod  cognitioneni  hanc  habemus  et  scimus 
pacem  esse  donum  Dei,  etiamsi  gubernare  et  retinere  eam  viribi's  nostris 
non  possumiis.  Hoc  enim  eo  valere  debet,  non  ut  desperemiis  in  ista  ss 
cupiditate  et  malitia  lioininum,  sed  ut  tauto  diligontius  incumbamus 
in  orationem,  ut,  quod  Dominus  dedit,  id  etiam  servet,  defendat  contm 
äatuoam  et  improbos  humines;  sed  veniamus  ad  Psalmum. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532'33.    [1540.]    (Ps.  133, 1.2)  463 

Hs]  Ijoljcx  geift ;  i.  e.  'manere'  • ;  i.  e.  in  sacerd  [Otibns  et  mundani.s.  Pax  PolLitiae 
est  pax  EeLclesiae  et  econtra,  ift  bocf)  an  einanbcr  bunben.  'Fratres': 
sive  Cives  vel  8acerd[otes,  ut  sacerdotes  una  doctLrina  pascant  popLulum, 
Non  pugnent  sibi,  sed  idem  consentLiant,  popLuhim  regant  et  credant, 

5  ita  serviant  deo  secundum  ipsorum  beneLdictionem.  ^a?  mag  foftI[tcf) 
hing,  non  solum  bonnm  delectabile,  sed  utile,  honestum  et  divinum. 
Nos  adhortatur  ad  intelligentiam  pacis  et  ad  gratitudinem  pro  dono  pacis. 

"■Sicut  ungLuentum':   vel  balsamum   optimum.      S)as  ift  barbarie8V.2 
SLpiritus  S[ancti,  sie  loquitur  ille.   Barbarus  est  nobis  et  nos  illi.    lUa  res 

10  non  fuit  in  usu  gentium.  Ideo  vocabula  et  similitudo  non  mollig.  Commen- 

datur  in  Ex.  15.  illud  ung[uentum,  ubi  praecepit  Mosi,  ut  componereta. !mofc3o,22ff. 
singLulare  ungLuentum,  adiecta  prohibitione  illa,  ut  non  prophanaretur 
in  aliud  corpus.    Nullus  fllius  Is[rael  praesumat  facere  hoc  ung[uentum 
in  suum  corpus.    Ideo  comraendavit  ung[uentum.    Est  jonberIi(f)   bing. 

15  Non  solum  pax  res  lucunda  et  bona,  sed  sacra,  divina,  quae  nullis  viribLUS 

4  credit  5  servit 

')  Für  das  Textwort  'habitare'. 

Dr]  I.  Ecce   quam   bonum   et   quam   iucundum,   habitare   fratresv.i 

in  unum. 
Fuit  in  periculis  et  uSu  didicit  in  seditione  et  alüs  turbis  non  solum, 
quantum  malum  in  discordia  et  doctrina  erroris  sit,  Sed  etiam,  quantum 

20  boni  sit  in  concorclia  et  sana  doctrina.  Itaque  statiüt,  qucd  Deus  ista 
conservet,  gubernet  ac  benedicat.  Intelligo  enim  Psalmum  de  utroque 
genere,  hoc  est  de  pace  Politiae  et  Ecclesiae,  sicut  etiam  natura  coniunctae 
sunt.  Nam  pax  Politiae  est  etiam  Ecclesiae  pax,  propterea,  quod  in  pace 
verbum  propagari  potest.    Fratres  autem  vocat  tum  cives  inter  se,  tum 

26  Sacerdotes.  Hi  tum  sunt  concordes,  cum  una  et  eadem  doctrina  pascunt 
populum,  cum  non  pugnant  inter  se  et  uno  ore  sanam  doctrinam  pro- 
pagant  et  populus  credit  verbc.  Haec  pax  in  Ecclesia  est  singulare  do- 
num  et  bonum  non  delectabile  solum,  sed  etiam  utile  et  honestum;  sie 
in  Politia,  cum  legum  auctoritas  consistit  et  ilagistratus  subditorum 

30  diligentem  curam  gerit,  contra  subditi  Magistratus  suos  tanquam  liberi 
parentes  cclunt,  venerantur  et  eorum  auctoritati  parent.  Haec  dona, 
hortatur  Psalmus,  ut  intelligere  discamus  et  pro  üs  agamus  gratias. 

n.  Sicut   unguentum   in   capite,    quod   descendit   in   barbamv.2 
Aaron,   quod   descendit  in  oram   vestimenti   eius. 
35  Haec  est  barbaries  Spiritus  sancti,   qui  si  nobis  est  barbarus,   nos 

vicissim  sumus  illi  barbari.    Porro  notuS  est  locus  Exodi  XXX.,  in  quoa.siHofeso.siff. 
praecipitur  Mosi  de  singulari  unguento  conflciendo,  Adiecta  hae  prohibi- 


464  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    (1540.]   (Ps.  133,2) 

Hb]  humanis  potest  parari,  conservari;  qniamquam  donetur  impiis  et  pentibus, 
tarnen  pax  est  divinum  donum  et  sacerLrimum.  'üJfan  joltö  fjalten  rote 
ba6  foftlLicI)[te  ^eiltl)um,  tanquam  sacerLrimas  reliq^iiias  et  proprie  deo 
dicatas  et  gratis[simas.  Si  SchwerLmeris  persuaderi  posset,  ut  unitatem 
Sequierentur,  quod  esset  sacer[rimnm  balsLamum,  deo  gratis^simum  et  s 
Segregatum  ab  OLnmibus  prophanis  usibus.  Sed  unitatem  EcLclesiae 
fol  man  I)alten  pro  re  vanisLsima ;  quilibet  fllius  Israel  facere  istud  ung^uen- 
tum  non  pro  corpore,  [^l.  233»]  sed  calceis  et  porcis  etc. !  Quare  debeo 
sequi  illumt  Num  non  habeo  s^piritum  S[anctum?  Et  alius:  cur  istum 
sequeLrer?  et  ducere  pro  ignominia,  retinere  concor[diam;  habere  p[a-  lo 
cem  pro  stercore!  absit,  ut  pro  ungLuento  capLitis,  potius  calcei!  SLpiritus 
SLanetus  vellet  libLenter  pacem  adorari  et  habLeri  pro  reliquiLis  sanctis[si- 
mis.  Ipsi  non.  Sinb  mit  guten  rootten  geben  istae  simili[tudLnes.  'Quod 
est  in  capLite':  Ducit  nos  figLura  vocum  ad  concordLiam.  'Aaron'  sie 
ungitur  1.  'capLite',  postea  'barba',  'or^a  vestiLmenti' ;  ümb  ben  ring,  >* 
gljet  Don  oben.    ConcordLia  non,  ubi  quisqLue  suum  caput;  ubi  pes,  ba 

2  divinum  c  au$  dirina  4  possent  12  pacem  o 

Dr]  tione,  ne  a  quoquam  alio  fiat  neve  in  alios  usus  flat  quam  ad  ungendum 
sacerdotem  summum.  Cum  hoc  ungento  comparat  Psalmus  pacem, 
quod  Sit  singularis  quaedam  sacra  et  divina  res,  quae  nullis  viribus  hu- 
manis nee  parari  nee  conservari  potest.  Nam  etsi  impiis  quoque  donatur,  so 
sicut  ostendunt  regna,  quae  extra  Ecclesiam  sunt,  tarnen  revera  est 
donum  Dei  et  sacerrimum,  quod  praecipue  servire  debet  sacris  usibus 
ad  propagationem  religionis,  ad  matrimoniorum  fidem,  ad  educationem 
liberorum  et  curam  omnis  honestatis  retinendae. 

Hoc  si  persuaderi  posset  phanaticis  hominibus,  qui  novis  et  absurdis  »s 
dogmatibus  de  Sacramentis  et  aliis  articulis  perturbant  Ecclesiae  pacem, 
quod  scilicet  pax  Ecclesiarum  sit  sacrum  et  Deo  gratissimum  balsamum, 
segregatum  omnino  a  prophanis  usibus,  an  non  existimas  cautius  eos 
acturos  esset     Sed  quia  hoc  non  cretlunt  nee  sibi  persuaderi  sinunt, 
nihil  pensi  habent  temere  cogitata,  temere  effundunt  et  sacro  hoc  balsamo   »o 
utuntur  ad  prophanos  usus,  ut  sibi  gloriam  et  nonien  magnum  conparent. 
Imo  concordiam,  sanctissimam  rem,  pro  ignominia  habent  et  tanquam 
stercus  conculcant  pedibus,  non  utimtur  ea  prt)  capitis  unguento.     Sed 
quam  longe  alia  Spiritus  sancti  sentontia  est,  qui  vellet  pacem  exosculari 
a  nobis  et  haberi  pro  sacerrimmis  reliquiis,  sicut  similitudine  optimis  ver-  jj 
bis  exposita  ostendit. 

Diserte  autem  dicit:  a  capite,  ut  ostendat  veram  et  arctissimam 
concordiam.  Nam  si  similitudinem  respicias,  Aaron  primo  ungitur  in 
capite,   inde  ungentum   promanat  in  barbam,    tandem  fertur  ad  oram 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  133,2)  465 

Hs]  I)tn  au§.^  Sed  in  Christo,  —  unum  caput  — ,  manemus,  tum  'oleum'  i.  e. 

concordia  etpax  venitex'unitate  spiritus',  unica  doctLrina,  concordLia.  1.  (Spo.  4,3 
ex  Christo  in'Barb[am',  i.  e.  viriles  personas,  qui  docent,  ut  sacerdLOtes. 
Os  est  org[anum  doctrinao,  per  os  auditur  verbum  dei.  Postea  in  reliquam 

5  Bcclesiam,  quae  indumentum  Christi,  quae  adheret  verbo.  Et  hoc  un- 
guentum  valde  suave,  ut  concordia  Ec^clesiae  [tf}e,  adoretur.  Sed  non 
facimus,  non  credimus  bLonam  rem,  sacram.  Ideo  pha[natici  spiritus 
S[ummam  gloriam  discindere  unitatem:  Bcce,  quam  bonum  disturbare 
fratres!  Hoc  pulch[errimum:  stercus!  Sinei'  f)ie  ij'xn  au§,  quia  nihil  con- 

10  temptius  'balSLamo'  i.e.  sacra concordia.  Putant  se  non  posse  paroch[Os'': 
Ego  non  cogor  istis !  quod  discindis  unitatem,  baä  jol  bid)  glorivn  et  ^eilig 
mad)en.  Interim  nos  studLeamus  intelLÜgere  concordLiam  D[ei  donum, 
quod  'in'  uno  ''capit[e',  'in  barb[am',  postea  etc.,  i.  e.  ad  Ec[clesiam 
concorLdia,  si  pastores  sint  concordes,  unius  sensus,  mentis  sentiendo, 

1»  gubernando,  docendo.   Pap [a  et  diabLolus  Concors  cum  apostolis?    ludLas 


')  Zum  Sinn  vgl.  Z.  9.  *)  Erg.  ferre. 

Dr]  vestimenti  eius.  Cur  itaque  capitis  mentionem  facit  ?  Nempe  ut  ostendat, 
quod,  ubi  concordia  non  est,  ibi  perinde  ac  cum  regnum  sine  capite 
est,  alius  huc,  alius  istuc  fertur.  Ecclesia  autem  habet  caput  Christum. 
Debet  itaque  balsamum  hoc,  id  est  Concors  doctrina  ceu  unguentum  pre- 

20   ciosum  fluere  per 'unitatem  spiritus'  in  barbam,  hoc  est  in  viriles  personas,  gpn  4,3 
quae  administrant  officium  docendi.     Hoc  enim  barba  signiflcat,  quae 
OS  vest't,  Organum  doctrinae.  Inde  fluere  debet  in  oram  vestimenti,  hoc 
est  in  reliquam  Ecclesiam,  quae  est  indumentum  Christi. 

Ad  hunc  modum  optat  Spiritus  sanctus  concordiam  pro  sacra  et 

25  nobilissima  re  haberi,  sed  quam  pauci  sint,  qui  hoc  sibi  persuaderi  sinant, 
notum  est.  Quis  enim  non  videt  phanaticos  spii'itus,  quos  Basilius  ele- 
ganter T/7  yXcbaoij  ßop.ßaiveiv  dicit^  hanc  unicam  gloriam  ducere,  ut 
concordiam  discindant"?  Hi  Psalmum  invertunt  et  canunt  in  cordibiis 
Suis:  Ecce  quam  bonum  et  iucundum  e.st,  disturbare  fratres,  ut  non  habi- 

30  tent  in  unum,  sed  alius  huc,  alius  illuc  proruat.  Neque  enim  habent 
pacem  et  concordiam  pro  balsamo,  ideo  semper  nova  quaerunt  nee 
putant  se  aut  Doctores  aut  pastores  Ecclesiarum  esse  posse,  nisi  a  nobis 
dissentiant  et  quiddam  novum  sibi  excogitent.  Hos  fugere  debemus  et 
cavere,  ne  eorum  simus  similes,  sed  discere,  quod  Ecclesiarum  concordia 

35  Sit  donum  Dei,  quam  fovere,  augere,  custodire  debemus  omnibus  viri- 
bus.   Nihil  enim  est  pulchrius  in  oculis  Dei  et  Angelorum  quam  videre, 


22  oram]  ora  AB  25  sinuut  B 

')  Ep.  II,  701,  1;  Migne,  Graec.  32,  760. 
Sut^ct?  SBerte.    XL,  3  30 


466  In  XV  Psalmos  graduom.    1532/33.    [1540.]   (P».  133, 2. 8) 

Hsjcum  PhaLrisaeis!  sed  oportet  hoc  verbum  purum.  Ideo  hie  sacerdos 
unctus,  Sanctus,  habens  divinum  mandatLum.  Hie  gerit  similitudinem : 
'BarLbam'  tntreminat.*  Sft  and)  bar[barus  Ilocus,  sed  S[piritus  SLancti; 
[331.  233>>]  i.  e.  'totara'  barbam  'auff  b[etben  ieiten',  i.  e.  per  totam  EcLcle- 
siam  est  concordia,  ut  omnes  conspirent  et  conspiLrent  in  totum.  'Oleum' :  ^ 
non  tonsonim  illud,  fuit  balsa[mus,  fuit  ein  f[oftItd),  liblid^  hing,  ^at 
jeubevlid^  gef(oLJjen,  specie,  quam  rusae  aqua,  ein  subtÜLis,  jd)on,  {[oftlid) 
»oajfev,  rool  gerochen,  gejunb  gemeft.  Pax  est;  quod  conimunioat,  manat 
per  membLra  sLnsLula,  totum  corpus  recreat,  bene  olere  facit,  mad}t 
2  «ot.  i,  15  'gut  gevud)  coram  deo'  et  mundo,  sed  apud  pios.  Sed  Sch^wermeri :  stercus !  i« 
Hec  pro  EcLClesia. 

V.  3         2.  'Sicut  ros  Hermon,  qui  descendit  supra  montes  sion':  Qft  aud) 

feläam.    'ner^mon'  est  mons  ille,  qui  contij,aius  LibLano  et  aliis  multis, 

iPf. «,  7  quia  terra  cuncta  montibLUS.     'Terra  hermonim'  in  psalmo.     Dicitur 

'terra'.  Est  terribiLÜs,  ligt  im  gebtvg  Ilermon,  magna  silva  ut  2;uvingLen.*  is 

Quomodo  ros  Hermon  venit  in  montes  Sion!  quacritur.    Eos,  qui  heret 


10  gerud^t       mundus       apud  o  11  Hac  14  mi  utib^us  o  16  quaeritur  stark 

korrigiert 

')  Die  Verdoppelung  des  Texttoortes  'barba'  nach  Urtext  und  VuJgata;  vgl.  ünsre 
Ausg.  Bd.  4,  423f.;  ehen»o  Onsre  Ausg.  Bibel  1,  547.  Dietrich  geht  nach  der  späteren 
Luthtrbibel.  ')   Thüringen. 

Dr]  quod  Doctores  et  Magistri  Eeclesiarum  sint  concordes  et  unanimes,  qui 
idem  docendo  sequantur  et  sentiant. 

Papa  quidem  cum  suis  pulchre  concordat.Est  enim  etiam  furum 
et  latronum  inter  se  concordia,  sicut  ludao  cum  Pharisaeis.  Sed  haec  so 
non  est  concordia,  quam  Psalmus  hie  praedicat.  Psalmus  enim  eam  con- 
cordiam  praedicat,  quae  inter  eos  est,  qui  habent  verbum  purum.  Ideo 
utitur  non  simpliciter  quavis  similitudine,  sed  ea,  quae  pertinet  ad 
Aaron,  divina  voce  nominatum  sacerdotem.  Ac  diserte  de  barba  dicit, 
quae  cum  ore  coniuncta  est,  ut  signiflcet  concordiam  a  Üoctoribus  per  a» 
totum  corpus  Ecclesiae  diffundi,  ut  non  solum  ipsum  corpus  recreetur, 
sed  odor  diffimdatur  passim  et  fama  Ecclesiae  celebretur  coram  Deo  et 
hominibus,  qui  hoc  donum  intelligunt. 

v.alll.  Sicut  ros  Hermon,  qui  descendit  in  montem  Sion.    Quo- 
niam     illic     mandavit     Dominus     benedictioncm     et     vitam  so 

iisqiio  in  seculum. 
»1.41.1  Hernidn  est  mons  contiguus  Libano.      llinc  alio   in  loco  'terram 

lIcriiHiniiii'    vocul   lutlaoam,    (jiiae    montibus   istis   cingitur.      Quiul    ad 
Hiiiiibludini-ni    lianc   aMind.   cxistimo   Prophetam   vulgari   modo   loqui. 


In   XV  Psalmos  graduum.   1532,33.    [1540.]   (Ps.  133, 3)  467 

Us]  in  nubibus,  videtur  tangere  montes  etc.,  sed  etc.  Est  poetLica  figLura. 
SBic  ein  fd)oner  taw,  qui  tnn  ber  (ufft  fd)lt»el)t  et  feit  er  ab  quasi  ex  monte. 
'HermoLiiim':  sunt  commendationes  pacis;  laetis[simus  et  gratis[8imu8 
humor,  quando  colludunt  iste  gutta  in  herb[i8  et  graminibus,  i.  e.  a 

5  maioribus,  Eeg[ibug,  Principibus  in  alios  mag[i8tratu8  et  inferiores 
offiLciales  et  permanat  in  ipsum  privatum  Civem  et  rust[icos,  qui  omnes 
refrigerantur,  crescunt,  aluntur  generali,  veniunt  fruges,  vinum;  quia 
pax  politica  est  germinatrix  omnium  terLre  reg[norum,  quia  Concordia 
parvae  res.^    Quando  f^taut,  gra§,  bäum  fiaben  einen  fuletn  tau,  valde 

10  refrigLcrantuT,  recreantLur,  ba  tüerf)ft,  ba§i  e§  retcf)t,  g'^et  fein  ju;  quando 
non  ros,  sed  gtffttg  sales,  kaumata,  oerbivbt  in  contrarium,  ut  belLla, 
seditiones.  Sic  sub  pulch[ra  figLura  describLit  commoda  pacis.  [S3l.  234«] 
Econtra  sub  ardOLre  solis.  Quam  mag^na  et  iitilis  res  ros  in  vere,  tarn 
pulchLia  pax  pol[itica.    Hoc  non  curant.    Illum  rorem  et  PLacem  ffaiten 

15  pro  max[imo  gravamine.  Ut  iam  in  nostro  principatu.  SBiffen  einten 
I^Lunbe  trecf,  tnie  jtd)  regen  follen.  SBtr  mugen  beten  et  prebigen,  ipsi  non 
faciunt.  Ibi  fd)Ieuft  er  ein  'fegen'  bruber.  §ie  mufe  ®ott  toonen,  ubi  con- 
cordia, pax  et  Episcopi,  ibi  glud  et  {)et{. 


2  talD  über  laui  9  tau]  taut  11  kausmata 

')  Siehe  oben  S.  460  Anm.  4. 


Dr]  Quia  enim  montes  procul  intuentibus  videntur  coelum  contingere,  ros, 

20  qui  de  coelo  seu  ex  nubibus  defertur,  videtur  ex  montibus  altioribus 
ferri  in  subiectos  coUes.  Itaque  dicit  rorem  descendere  ex  Hermonim 
in  montem  Sion,  quia  sie  videtur  procul  aspicientibus.  Pertinet  autem 
meo  iudicio  haee  particula  ad  concordiam  politicam,  sicut  superior  simili- 
tudo  ad  Ecclesiam,  quod  per  pacem  Dei;s  imperia  et  regna  recreat.    Sicut 

25  sata  et  herbae  recreantur  matutino  rore,  initium  autem  pacis  est  ab  ipsis 
principibus  tanquam  a  monte  Hermon,  inde  in  privates  cives  et  totam 
Eempublicam  manat,  quae  ceu  rore  refrigeratur,  ut  omnia  floreant. 
Sicut  enim  rore  omnia  terra  nascentia  revirescunt  et  incrementa  trahunt, 
ita  concordia  quantumvis  [S?g.  r]  parvae  res  crescunt.    Contra  in  magnis 

30  aestibus  et  xavfiaai  sicut  exarescunt  et  pereunt  omnia,  sie  bella,  sedi- 
tiones et  turbae  evertunt  Eespublicas.  Hoc  experientia  etiam  Gentes 
docuit  et  adliuc  docet,  et  tamen  experimur  etiam  in  nostris  hominibus, 
quod  diuturnam  pacem  fastidiunt  et  ea  gravantur  nee  videntur  eam  ferre 
posse,  perinde  ac  si  quoddam  intollerabile  onus  esset.    Itaque  opus  est 

35  non  solum  diligentibus  exhortationibus  pro  concione,  sed  etiam  cratione 
assidua,  sicut  Propheta  iam  addit: 

30* 


468  In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  133,  3) 

lU]  'Illic  vitam' :  2)a  f)at  üLofcr  ^loxx  @LOtt  ju  tf)un.  Hoc  EncoLiuium  debet 
permonere,  quod  in  pace.  Sanctus  locus,  i.  e.  apud  consentientes  doctLrina 
et  fid[e;  principes  pacis,  qui  non  bellant,  nisi  coguntur  scLrvare  viLtam. 
Econtra  ubi  spixitus,  qui  pacem  funbLCn  l)ai\en  et  non  quiescunt,  ibi 
deserit  eos  deus.  ^[Cräog  ©teorg  et  nostri  centauri  bcifjcn,  PLacem  possint  s 
habere,  sed  nolunt.  Ibi  deus 'mandavit'  maledLictum,  mortem  et  pemi- 
ciem.  Sed  ubi  pax,  ibi  deus.  Ibi  servatio  'vitarum';  in  phirali  numero', 
W.6s.«ut  ps.  62.:  'super  %ntas'  etc.,  i.  e.  luic  man  m[ag  leben,  omnia  jrLenera 
vivendi,  omnes  ordines  vivendi,  sacerdotum,  principum,  singulorum 
civium  ordines  benedicuntur.  %a5  jinb  commoda  pacis;  breviter  de-  lo 
scPLibuntur,  sed  optimis  et  electissLimis  verbis;  sed  1.  pugnamus  conti-a 
verbum,  facimus  dissensiones,  inobLcdientes,  rebelLles,  ut  non  maneat 
EcLclesiae  pax.  In  polLitia  quisq[ue  fac[it,  quod  viiU,  nc  maneat  ])ene- 
dictio  et  vita.  Quando  venit  'ungLuentum',  fo  mögen  luiii?  nid)t  iil}emcn, 
i.nde».»«  qLuamquam  ullis  flageUis  emendatur,  nisi  tob  jd)Iagen.    Sod[om,  GoLmor-   is 

2  perinoneret  7  über  Ibi  steht  ubi  is  8  Itliag  am  beachnittenen  BttUirande 

14  ni(i^t  felilt 

')  Hier  nicht  in  der  VuJgata ;  aber  im  Urtext  n'i^n. 

Ur]  Illic  mandavit  Dominus  benedictionem  et  vitas  Ulis.  Sic  enini  in 
Hebraeo  est.  Hoc  est:  Illic  Deus  liabitabit,  ubi  concordia  est.  Hoc  pro- 
fecto  magnificum  encomium  est,  quo  ornat  pacem,  ac  debebant  animi 
excitari  Lac  praedicatione  ad  Studium  pacis,  siquidem  audiunt  Deum 
habitare  velle  cum  talibus  Principibus  et  Doctoribus,  qui  pacem  amant  •«) 
et  adiuvant.  Sequitur  igitur,  quod,  ubi  sunt  inimici  pacis  et  qui  bellis 
non  necessariis  delectantur,  sicut  sunt  Centauri  aulici  et  seditiosi  rustici, 
ibi  habitet  diabolus  cum  angelis  suis,  et  quod  Deus  ibi  mandavit  male- 
dictionem,  mortes  et  perniciem. 
W.  ca,  4  Emphasis  est  in  nomine  Vitae,  est  enim  plurale,  sicut  Psalm.  IXII.   sj 

Significat  enim  in  genere  omne,  quod  vivit,  seu  omnes  ordines  vitae, 
Sacerdotes,  Levitas,  fldeles,  Magistratum,  artiflces,  cives,  rusticos  etc., 
quasi  dicat:  Omnia  genera  vitae,  omnes  Status  et  ordines  omnes  locu- 
pletabuntur  in  pace.  Uaec  sane  magniflca  promissio  est.  Sed  an  non  nos 
Humus,  qui  magnifice  quoque  eam  contemnimust  Multi  de  industria  so 
quaerunt  occasiones  turljundarum  Ecclesiarum.  In  IJopiiblica  ox])eri- 
mur,  i|ii:intus  sit  Legum  (■(•ntiMuptu.s.  llis  omnibus  quasi  cogimus  ])i'um, 
no  beno<lictionem  et  vitas  mandet.  Itaque  variis  calamitatibus  subiicimur, 
ijuia  l)enLMli<'ti()n<'m  taiii  libcraliter  olthitam  contciiininuis.  Qii:in(|uam 
ne  (^uideiii  cahtmilalitiuK  d  fia^'i-llis  iiniuiliis  s:in:itiir.    CjiiitI  «'Uiiii  ])riifuit    jj 

10  Hill]  sie.  B 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  133,  3;  131,  Ij  4(39 

Irha  ludeos  nirf)t  from  madjen,  nisi  vastatis  et  excisis;  sie  nobis;  verbum, 
minas,  promisLsiones  üiulLimiis,  piagas  etc.  UnnsqLuisque  discat  siiiim 
officium  paci  et  habLeat  in  R[unimi  et  sacri  loco  et  vel[it  omnia  amittere, 
quam  dissolvere  unitatem;  t()un  jd)abeii  am  gut,  tantum,  ut  servi  s  p^acem, 
quae  omnia  damna  pote.st  reftaurievn,  quae  pateris  propter  eani;  [3*1.  234*'] 
si  non  vind[icas,  dat  Ijunbevtfeltig;  est  inestimabilis  theLsaurus  et  donum 
pax.    3(nein,  ut  discamus  aKLUoseere  et  gLiatias  aLgere  deo  pro  ea. 


27.  octowris  I  Psalinus  CXXXIin. 

'Ecce,  nunc   bened[icite':  Iste  est  ult[imu8  de  psalmis,  qui  vocanturv.  i 
10  'graduum'.  Et  cum  liact[enus  audiveritis  per  istos  15  multas  graves  doc- 

3  officium  fehlt  4  servas 

Dr]toties  exerceri  ludaeos  omnis  generig  malis?    Itaque  ad  extremum  fun- 

ditus  eos  delere  necesse  fuit,  sie  Sodomis  frustra  concionabatur  Loth.  i- wo'eis.e'^. 
Primo  mundo  frustra  concionabatur  Noah.      Idem  periculum  nos  Ger- 
manos  quoque  manet,  pestibus,  bello,  fame  non  emendamur  n£c  meliores 

IS  reddimur.  Itaque  sequetur  interitus.  Est  igitur  Psalmus  commen- 
datio  pacis,  ut  habeamus  eam  loco  summi  et  Sanctissimi  doni  et  potius 
omnia  reliqua  in  discrimen  patiamur  abduci,  quam  ut  adiuvemus  homines 
seditiosos  et  profanes.  Kam  etiam  si  ferendum  aliquid  est,  aequo  animo 
ferri  debet,  si  quidem  pace  omnia  restaurantur,  sicut  quidam  eleganter 

20  dixit:  Nihil  minoris  emi  quam  pacem,  si  quidem  emptori  amplissimos 
frucljs  parit.i  Saepe  in  privatis  negocüs  experimur,  si  quis  iacturam 
decem  aut  \äginti  aureorum  aequo  animo  fert,  ut  pacem  retineat,  eum 
rectissime  consulere  suae  rei  familiari,  ubi  alius,  prodita  pace,  dum  per 
contentiones  et  Utes  decem  aureos  seetatur,  saepe  centum  aut  amplius 

Vi  amittit.  Haec  si  in  privatis  sie  fiunt,  quid  putas  in  administratione  Ee- 
rumpublicarum  et  magnorum  imperiorum  fieri?  Discamus  itaqiie 
pacem  magno  aestimare  et  Deo  pro  tanto  dono  tum  in  Eepublica  tum 
Ecclesia  grati  esse.  Tunc  fiet,  ut  nos  quoque  sentiamus  mandatum  de 
benedictione  et  vitis,  sicut  Spiritus  sanctus  promittit,  Amen. 

Psalmus  CXXXmi. 

Ecce,  nunc  benedicite. 
Hie  est  ultimus  Psalmus  inter  eos,  qui  habent  titulum  a  gradibus. 
In  quibus  cum  hactenus  audiveritis  multas  graves  et  utiles  doctrinas 

26  magnorum]  Magistrorum   A 

')  Vgl.  etwa  Wander  1,  1210:  Friede  98. 


470  In  XV  Psalmos  graduam.    1532/'33.    [1540]    (Ps.  134,  1) 

HsltLrinas  et  summas  fere  de  0[miiibus  artLiculis  totius  Christianae  relLigio- 
nis,  de  praedicatione,  rLemissione  pLeccatonim,  de  cruce,  charitate, 
coiiiug[io,  mapListratu,  ut  vidLeatur  SLumma  earum  renim,  quae  doceri, 
Videtur  iam  concludere  breviusculo  psalmo,  quod  liLodie  maxLime  con- 
cludimus  in  omnibiis  doct[rinis  et  concionibus .  ut  perseveret  et  perduret  s 
verbum;  eo  conservato,  tum  conservabuntur  OLmnia,  utcunque  furant 
woitt.  i«,i8'pLortae  inferi'  et  t^otus  mundus.  SangLuinem  fundemus,  iacturam 
patiemur,  sed  animae  fiunt  salvae;  salvis  istis  et  potLcrimus  conservare 
polLitiam,  oecoLnomiam  et  cetera  g^enera  vite,  quanquLam  diffLiculter, 
quia  solLum  verbum,  quod  conservat  omnia.  Extincto  sole  et  ablLata  lo 
luce  mundi,  quicunqLue  amb[ulamus,  in  tenebLris  amb[ulamus.  Ideo 
polLiticus  hOLmo,  servuß,  ancilla  nescit,  quid  faciant,  Älinister,  quid; 
omnia  in  erLrore  et  teneb^ris.  S^umma  ÖLummarum:  ift  ber  ULltimus 
psalmus.  @ott  Ijelpf  bn§,  ut  verbum  retineamus,  eo  reservato  non  not, 
quantumcunque  cadant,  patiantur.  ߧ  lüerben  fi^L^f,  mutluil,  btauern,  n 
burger,  Dnge^orLJame  discipuli,  quin  relinquantur  multi  boni.  Ideo  est 
Epiph[onema  iste  psalmus,  conclusio  b[ona  istorum  psalmorum.  @ot 
geb  öns  gtnab  et  betLcn,  ut  conservemus  verbum,  tum  invenire  est  ali- 

12  über  pol^iticus  tteht  neq^ae  faciuDt  13  bei]  baS 

Dr]  ferme  de  omnibus  articulis  totius  religionis  Christianae,  de  iustifleatione 
seu  remissione  peccatorum,  de  cruce,  de  charitate,  de  coniugio,  Magistratu  2n 
etc.  (perinde  ac  si  hoc  studuerit  Propheta,  ut  in  hisce  breviusculis  Psalmis 
summam  eorum  comprehenderet,  quae  in  populo  docenda  sunt),  videtur 
iam  concludere  hoc  Psalmo  institutum  argumentum.  Sicut  nos  quoque 
solemus,  cum  in  fine  concionum  rogamus,  ut  Deus  nobis  conservet  ver- 
bum suum  et  donet  nobis,  ut  in  eo  persevereinus.  Quia,  cum  verbum  25 
«atn.  16, 1»  est  purum,  tum  omnia  sunt  salva,  sancta  et  pura,  utcunque  furiant  'portae 
inferorum'  et  nos  non  solum  rerum,  sed  quoque  vitae  et  corporis  iacturam 
faciamus.  Quid  enim  in  eo  incommodi  est,  modo  animae  salvcnturT 
Verbum  itaque  est,  ut  sie  dicam,  genus  generalissimum  omniiim  bonorum, 
siquidem  omnia  bona  conservat.  Hoc  autem  amisso  aut  depravato  ro 
omnia  bona  simul  sunt  amissa.  Sicut  enim  sublato  sole  et  luce  mundi, 
qui  ambulat,  in  tenebris  ambulat,  ita  obscurat«  verbo  sequitur  etiam 
politiae  periculum.  Ibi  non  Magistratue,  non  subditus,  non  anoilla,  non 
8er\'U8  seit,  quid  faciat,  sed  sunt  omnia  in  errore  et  donsissiiuis  tenebris. 

Ergo  hie  Psalmus  hortatur,  ut  oremus  pro  verbo  conscrvando  et  a 
Btudeamus  singuli  hoc  officio  adiuvaro  Ecclesiam.     Nam  etsi  nunquam 
Ecclesia  est  sine  liaereficis,  sicut  quoque  Politia  nunquam  est  sine  homini- 
buB  seditiosis,  tarnen  verbo  adhuc  incolumi  non  potest  üeri,  quin  multa 

86  et  fehU  B 


In  XV  Psalmos  graduuni.    1532/33.   [1540.]   (Ps.  134,  1)  471 

Hs]  quot  pastores,  rusticos,  feminas,  qui  synceriter  et  pie  etc.  Extincto 
verbo  nihil. 

'Ecce' :  Iib[enter  velit,  omnes  facerent  etc.  'Benedicere' :  non  privatim 
gLratias  a[gere  erga  doiim,  sed  g[ratias  a[gere,  ut  Christus:  'hoc  facite' >-'i"- 22. 's 

5  etc.,  ''Mortem  C[ommemorate',  Cor.  11.     Non  solum  privatim  laudare,  i- **"■  n- 2« 
sed  pubiLice,  quod  est  de  deo  praedicare.    Quando  praedicamus  pubLÜce, 
aliud  nihil  facimus,  quam  celLcbramus,  laudamus,  gLratias  a[gimus  deo 
pro   sua  misericordia,   eum  creatorem,   conservatOLrem,  redemptLorem, 
qui  miserit  fLilium  suuni  pro  [S?!.  235»]  eter[na  vita.    Tio?  ift  pubLÜca  laus, 

10  benedictio,  g^ratiarum  actio.  Ibi  proprio  de  pub[lica  laudatione,  i.  e. 
bef)alt  nur  verbum  dei,  qui  estis  servi;  et  utinam  omnes!  Exhortationes 
pertinent  ad  omnes,  sed  non  omnes  faLCiunt.  'Benedicere  dLeo'  est  proprie 
praedicare  Christum  vel  pLraedicare  deum  in  Christo ;  i.  e.  sit  hoc  Studium 
vestrum,   qui  estis  in  ministerio,   et  omnes  Christiani:  privatim  agat 

15  gLratias,  confiteatur  domi  et  foris,  Ijalt  über  bem  bing;  hoc  commendo, 
ut  über  bem  verbo  i)alt,  pubLÜce  et  privatim,  DoctLores,  auditores,  tnie 
ir  f)eift.  ®a§  f)etfft  'benedicere' :  praedicare  verbum  de  Christo,  de  PLatre 
deo  mittente  Christum,  ut  sequitur: 


13  Christo]  Christum 

rir]  bona  et  multi  boni  quoque  simul  relicti  sint.    Accipio  igitur  Psalmum, 

20  quod  sit  tanquam  epiphonema  superiorum,  in  quo  precatur  et  hortatur, 

nt  Domino  agantur  gratiae  pro  dono  verbi  sui,  ut  id  porro  q  oque  con- 

servetur,  propterea,  quod  conservato  verbo  semper  est  invenire  aliquot 

bonos,  qui  sancte  et  pure  vivant.    Ideo  dicit : 

I.   Ecce,    nimc    benedicite    Domino,    omnes    servi    Domini, v.i 
25  qui    statis    in    domo    Domini    per    noctes. 

Benedicere  significat  non  solum  privatim  agere  gratias  Deo,  sed 
publice  quoque  laudare  Deum  et  praedicare  verbum  Dei;  hoc  enim  non 
potest  fleri,  quin  simul  celebretur  misericordia  Dei,  qui  Creator,  conservator 
et  simul  redemptor  noster  est,  qui  omnia  fert  et  tentavit,  quae  pertinent 
30  ad  vitam  nostram,  non  solum  hanc  corporalem,  sed  futuram  etiam  et 
aeternam.  Etsi  autem  vocabiüum  servorum  Dei  proprie  pertinet  ad 
ministros  Ecclesiae,  tamen  complectitur  in  genere  omnes,  qui  veram 
doctrinam  proütentur  et  sequuntur.  Nam  etiam  istorum,  qui  in  mini- 
sterio non  sunt,  officium  est,  confiteri  verbum  et  beneflcia  Dei  agnoscere 
35  ac  celebrare.  Omnes  igitur  vos,  inquit,  simul  conferte  operas,  perseverate 
in  verbo,  confitemini,  praedicate,  docete,  magnifacite  illud,  ut,  cum  reli- 
quus  totus  mundus  Deum  blasphemet  et  contumelia  afficiat,  vos  saltem 
sitis,  qui  eum  benedicatis,  quod  sit  misericors;  tunc  flet,  ut,  etsi  numero 
et  viribus  sitis  inferiores,  tamen  vincatis  omnes  hostes  vestros. 


472  la  XV  Psalmos  giaduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  134,  1.2) 

ile]         'Oranes  servi':  2)a§  jinb  principaliter  ministri,  postea  omnes,  qui 
privatim  confiten^tur,  vel  occasLio  et  neces^sitas,  ut  publLice  confiteamur. 
'3)q§  f)eift  ce]eb[rare..   QS-  muncn  postea  perinila,  tentaLtiones;  hoc  imum: 
perseverate  in  verbo;  legt  fid}  nnmdiis,  C[aro,  diabLolus  bii  tribbcr,  taiuen 
vos  laudLate  deum  et  dLicite,  quod  deus  beneLdieatur,  —  eritis  victores.    i 
'Qui  statis  in  domo  nocte':  Est  EbLraismiiS.    Nos:  f[rüf)  Pnb  \pat; 
uoi.'s. 'i«  supra :  'A  custodia'  etc.,  i.  e.  assidue.    Sic  PLaulus  loquitur:  'Yerbuiu  dei 
■   '    abundet  in  vobis  canentes  omni  tempore' ;  Christus :  'oportet    semper 
orare'  etc.    'Nox'  tempus  dormicndi,   et  tarnen  pro^pheta   pro  tempore 
orandi  arripit  etc.    Si  nocte,  multo minus.    Ipsi  orarunt  horas  caLnonieas,  lo 
sed  ttjie,  novit  deus. 

'Stantes':  qui  estis  vocati  ad  doccndiim 'in  domo  d[omini'.  Sunt 
proprio  ministri,  sed  \[XÜi)  et  \pat  bereit  ad  praedicandiim.  Non  solum 
spectat,  ut  canat  L[e\äta  in  templo,  sed  quod  leo;itis  in  tempLlo  pulch[rum 
psalmum;  hoc  facite  ad  laudandum,  magnifaciendum  dominum.  Hoc  is 
debLent  facere  ministri;  got  ^elff,  ut  faciant. 
V.2  'Levate':  repetitio.  Sic  lege:  'Levate  manus  vestras  pure  et  sancte'. 
Sed  non  sum  EbLraeus.    In  sacrario  orare  est  pure  orare.    Ut  PLaulus: 


4  in  o  6  nocte  o  12  'Stantes'  o  16  faciat 


Dr)         Sed  quid  est,  quod  diserte  addit:  Qui  statis  noctu  in  domo  Domini  t 

num  Papistarum  more  in  templo  certas  horas  observarunt  t   Hebraismus  » 

est.  Signiflcat  enim  idem,  quod  nos  Germanice  dicimus:  Manc  et  vesperi', 

*l.  130, 6 hoc  est,  assiduo.  Sicut  etiam  supra:  'A  custodia  matutina  usque  ad  noc- 

soi  s.  letem'.    Paulus  hanc  sententiam  aliis  verbis  effert:  'Abundet  verbum  in 

■Joiiii.sG, 41  vobis  omni  tempore'.     Et  Christus:  'Oportet  semper  orare'.     Nam  cum 

noctis  tempus  somno  destinatimi  sit,  qui  noctu  benedicit,  etiam  interdiu  ji 
idem  faciet  et  sie  semper  benedicet. 

Hebraismus  quoque  est  in  verbo:  Statis.  Neqne  enim  significat 
positum  corporis,  sicut  Carthuhiani  orantes  stabant,  sed  vocationem. 
Erpo  idem  est,  cum  dicit:  Qui  statis,  ac  si  dicat:  Qui  ordinati  et  vocati 
estis  ad  domum  Bomini,  ut  ibi  laudetis  ot  praedicetis  Dominum,  non  jo 
cantando  solum,  sed  enarrando  verbum  Bei,  exhortando  fldcle.'!  ad  fidcm, 
patientiam,  charitatem  etc. 

V  'i  II.  Extollite  mauiiK   vestras   in   sancio   et    benedicit e  Domino. 
Non  invituB  verterem:  Levate  manus  pure  et  sancte,  sed  Graiimiatica 
Tcpiif;nat,  quanquam  sententia  codem  retlit.    Nam  qui  in  sanctuario  orat,  » 


'l  VqI.  hier  oben  JC  i!  utut   i:i. 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  134,  2)  473 

"sl'manus  piinis  et  8[aiictas  in  onmi  loco'.    [ai.  235b]  Pure  manus  i.  e.  iimo-i.Tim  a.s 
centes  a  sangLuine,  rapina.    üt  Esa. :  'Lavamini,  mundi',  manus  vestrae3ci.  1. 1» 
a  rap[ina  et  avaPLitia.     Principaliter  gfjete  ad  sangLuinem,  ut  sint  manus 
SLanctae,  pure,  ut  impolLlutas  a  sang[uine;  i.  e.  sie  orare,  praedicare, 

5   benedicere  domino,  ut  simuS  innocentes.    Ibi  distingLuit  David  oratores 
vel  praedicatores.      Aliquot   hyp^ocritae,   aliq[uot  innocen[tes;   1.   est: 
laudant  et  maioribLUS  verbLs,  sed  manus  non  purae  nee  levatLae  in  sancto, 
sed  in  prostibulo  et  sterquilinio.    Si  vultis  sacrificium  laudis  off[erre, 
cog[itate  1.,  ut  sitis  puri,  ne  aliquis,  ut  PLaulus,  'cum  heS[itatione  et  qjwi  2,14 

10  murLmuratione'  oret,  i.  e.  ut  Christus  dicit:  'Si  habes,  reconciliare  fLratriwattii.  5,23f. 
tuo'.    '2)0?'  i[t  distinctio  verorum  praedicatorum  a  falsis,  qui,  ubi  omnia 
g[enera  iniuriarum  fecerint,  digenmt  os  et  dLicunt:  Non  peccavi;  'Non sut.  is,  u 
OLmnes  ut  ego'  etc.!  Et  orant  et  iactant  Euangelicas  voces  plus  quam 
veri  Euangelici.    %a^  t^ut  rtic^t.    Sed  sie  benedicendus  dominus,  ut  sis 

15  purus,  SLanctus  invocans,  quia  talem  personam  vult  habere,  qui  confitea- 
tur  Christum  et  praedicet  misericordiam.      Si  plLenus  invidia,  rapina 
et  iacture  ELuangeUi:  'Quare  tu  assumis  testaLmentum  etc.,  Et  enarras  tij-so,  leff. 
iuSticias  meas?     Currebas  cum  adulteris  simul  et  estimasti,  quod  tui 
similis.'    'Benedicere  dLCo'  est  duplex:  hy[pocritarum  et  publicanorum.  aue.  is.gff. 

20   Qui  vere  et  sincere  praedicat,  'extolLlit  manus  suas  in  SLancto',  qui  tan- 

3  a  fehlt  10  reconciliari  12  fecerit 

Dr]debet  pure  orare,  hoc  est  'puras  et  sanctas  manus  tollere',  sicut  Paulus  i.jim.  2, s 
loquitnr,  alioqui  frustra  orabit.    Signiflcant  autem  purae  manus  innocen- 
tiam  a  sanguine  et  rapina  praecipue.     Ostendit  autem  Propheta  duo 
genera   esse  hominum   venientium   ad   templum   et  orantium;    quidam 

25  veniunt  et  orant  in  tnnocentia  et  sanctitate;  Quidam  orant  in  hypocrisi 
et  habent  manus  pollutas  sanguine,  siquidem  incensi  sunt  odio  verae 
doctrinae  et  totius  mtnisterü.  Horum 'oratio  peccatum  est',  sicut  Psalmus  ui.  loj,  7 
dicit.     Ad  hunc  modum  praeeipit  de  oratione  Paulus  quoque:    'Orate  iatii.  2,  h 
sine  murmure  et  sine  haesitatione'.    Haesitatio  est  dubitatio,  ubi  non  est 

30  Vera  flducia  misericordiae  Dei.     Murmur  est  impatientia,  quam  mora 
seu  dilatio  exauditionis  affert.   Haec  fere  cum  studio  vindictae  coniuncta 
est.  Item  Christus:  'Si  vis  ofEerre  munus  tuum  ad  altare  et  tibi  in  meutern «lottb. 5,231. 
venit  fratrem  tuum  habere  aliquid  contra  te,  abi  et  reconciliare  fratri 
tuo  et  tum  ofEer  munus  tuum'.   Hoc  enim  usitatum  est,  quod  hypocritae, 

35  postquam  omni  genere  iniuriarum  oneranint  fratres,  non  solum  sibi  non 
sunt  male  conscii  et  excusant  factum  suum,  sed  etiam  Simulant  singulare 
Studium  reUgionis  et  sanctitatis  ac  iactant  EuangeUon  plusquam  veri 
Christiani,  securi  de  eo,  quod  odio  et  invidia  contra  proximum  accensi 
sunt. 


474  In  XV  Psalmos  graduum.    1532,33.    [1540.]    (Ps.  134,  2.3) 

Hs]tum  iactant  verba,  sunt  hyLpocritae;  et  tarnen  valde  usitata  pestis  in 
orbLC  terraLrum,  quod  mundiSLsimos  iactent  se  viciosLissimi,  alii  non 
«(.  »o.icaeres,  ferventes,  pii;  ut  iUi.  Scrip^tiira  S[ancta  et  verbum  dei:  'assu- 
mentes'  nomen  dei;  lioc  videt,  quod  praetlicandum  verbum,  sed  manibus 
impolLlutis;  i.  e.  corde  et  vita  impia  nihil  magis  de  pietate  habent,  nisi  * 
quod  verbum  et  voces  iactant. 

'Et  sie  beneLdicite' :  ®o  gefeit  es  got.     OcLCurrit  ergo  istis  impiis 
praesumptoribus,  [S8l.  236»]  qui  putant  se  in  sanctuario  posse  orare  et 
deum  non  videre  eorum  imp[ietatem.   1.  deus  det  verbum  et  eonservetur 
etc.;  ad  conservandam  puritatem  verbi  ista  2  orat:  ut  deus  servet,  ut  lo 
EotLtenses  non  nfiemen,  ut  nomen  dei;  2.  prae[dicatores. 

V. 8  3.  versus:  'BenedLicat':  ber  öLev§  gcf)ort  ledit  brauff:  primi  2  versus 
videntur  signilicare,  quod  de  deo  praedicari  possit,  quando  omnia  vaga 
et  incerta.  Non,  sed  iussi,  ut  'bened [icant  domino  in  nocte'.  Et  tamen 
illud  d[icit:  quem  ibi  adoratis  in  istis  teneb^ris,  est  d^o minus  CLoeli  et  is 
terrae.  Quia  non  permittendum,  quod  nova  devotio,  cultus  dei,  sit  eri- 
genda,  statum  locum,  personam,  tempus,  ritum  fol  f)alten,  quem  ipse 

1  iactat  5  magis]  minus  9  conservatur  13  nach  possit  nochmali  de  deo 

Dr]  Contra  hos  monet  Psalmus,  ut  in  sancto  loco  oraturi  puri  et  sancti 
sint.  Nam  qui  orat  et  est  aut  avaritia,  aut  libidine,  aut  ira,  aut  alio 
m  10,  i.:ff. Diabolo  obsessus  et  captus,  huic  dicit  Dominus:  'quare  enarras  iustitias  m 
meas  et  assumis  testamentum  meum  per  os  tuum  t  Tu  odisti  disciplinam 
et  proiecisti  sermones  meos  retrorsum.  Cum  ^^deres  furem,  currebas 
cum  eo,  cum  adulteris  erat  portio  tua',  etc.,  Psal.  50.  Talis  erat  oratio 
2iir.  18, 14  Pharisaei,   qui  Mescendit"   iniiistus  ex   tcmplo.   Nam  haec  usitatissima 

Pestis  est,  quod,  qui  impurissimi  sunt,  de  Deo  et  verbo  eins  magis  et  « 
pertinacius  gloriantur  quam  vere  pii.  Itaque  Scriptura  diserte  nominat, 
quod  quidam  nomen  Dei  in  vanum  assumunt,  qui  corde  et  vita  tamen 
polluti  et  impii  sunt.  Et  Propheta  hoc  in  loco  llypocritis  insultat,  qui, 
cum  orant,  putant  Deum  non  videre  impuritatem  cordis  ipsorum.  Neces- 
sarium  igitur  votum  est,  ut  primum  Deus  verbum  daret  et  id  servet  so 
contra  phanaticos  Spiritus  et  haereses,  deinde  etiara,  ut  nos  servet  in 
innocentia  et  custodiat  ab  hypocrisi. 

v.alll.  Benedicat    tibi    dominus   ex  Ziou,    (jui    fecit  coelum    et 

terram. 
Do  Zion  aliquotios  in  bis  loctionibus  adnionnimus,  vohiit  enim  Dous  s5 
non  Boluin  ritum  et  personas,  sed   locum   quoque  cultus  certum  esse, 
ne  animi  incerti  vagarentnr  et  sibi  ipsis  certa  loca  cultuum  deligerent. 
Quia  autem  non  carebat  res  scandalo,  quid  enim  absurdius  potest  fingi, 
quam  Deum  coeli  et  terrae  condudi  in  illas  tenehrasT,  ideo  a«l  confir- 


In  XV  Psalmos  graduum.    1532/33.    [1540.]    (Ps.  134, 3)  475 

iisldefinivit;  extra  hanc  deflnitionem  dLei  qLuidquid  fit,  est  idolatria.    ^d) 
Jt)il  euä)  fjeifjen  anbeten  deum,  'qui  creavit  CLoelum  et  tLerram'.    Scilicet 
ex  'Sion';  supra:  'In  domo  d[omini'.    Ibi  invenietis  creatLorem  et  f Lac- |J-,'^^' '^ 
torem  celi  et  terre.     Sic  apud  nos:  In  Christo  et  non  extra  inveniemus 

'  PLatrem.  Si  volo  invocare  PLatrem,  in  eo.  Extra  eum  non  exauditio, 
cxiltus,  sed  idolatria  et  damnata.  S[umma  S[nmmariim:  vobis  Sacer- 
dotibus  et  ministris  praecipio :  adherLCte,  ut  curctis  VLestrum  officium ; 
facite,  quod  commissum;  servato  ministerio  verbi  non  necesLsitas,  pugnent 
infernus,  diab[olus.      Apud   nos  dLCus,  'qui  fecit  CLoelum  et  ter[ram', 

10  maior  morte,  diabLolo,  inierno  et  Omnibus.  Ideo  principalis  cura,  ut, 
ministri  ecclesiae,  curetis  de  puro  conservando  verbo,  ut  vestre  manus 
pure  et  syncere  doceatis.  Quam  neces[saria  ista  adhLortatio,  %adetis. 
Sub  Pap[a  impollutae  manus.  Deus  conservet  verbum,  non  auferat 
propter  ingraLtitudinem  nostram.     Nos  tantum  docemus:  'Benedicite',».  2 

15  'tollite'.    Ibi  invenietis  deum,  'creatLorem  CLoeli  et  ter[rae'. 

11  (ut)curetis 

Dr]  mandos  animos  dicit,  quod  Dominus,  qui  in  Zion  habitat,  sit  creator 
coeli  et  terrae. 

Haec  sepe  diximus  et  utile  est  saepe  inculcari,  ne  deUgamus  nobis 
peculiares  cultus.       Sicut  enim  in  veteri  Testamento  erat  certus  locus, 

20  persona  et  tempora  certa,  quibus  Deus  cultum  suum  quasi  affixerat, 
ita  apud  nos  in  solo  Christo  invenimus  Patrem.  In  Christo  adoratur  Pater 
et  invenitur,  extra  Christum  nee  adorari  nee  inveniri  potest,  sed  dam- 
natum  est,  quicquid  extra  Christum  pro  cultu  Dei  instituitur. 

Summa  igitur  est,  vobis  sacerdotibus  dico,  vos  moneo,  ut  verbum 

25  sequamini  et  pure  administretis  officium  vestrum.    Nam  verbo  et  mini- 
sterio  salvo  nihil  est,  quod  possit  nocere.    Etsi  enim  Satan  et  mundus 
oppiignat  nos,  quid  tum?    'Si  enim  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nosTsöm. s.ai 
Prima  itaque  cura  sit,  ut  vos  Doctores  curetis  de  iraro  verbo  conservan- 
do, in  eo  adiuvet  vos  Deus.    Haec  enim  vera  et  praecipua  est  Dei  bene- 

30  dictio,  id,  quod  posset  diei  pluribus,  sed  satis  sit  ostendisse.  Nostrum 
hodie  est,  in  hac  luce  verbi,  eadem  studere  et  conari  ac  omnibus  modis 
cavere,  ne  per  ingratitudinem  nostram  verbum  iterum  amittamus;  id 
flet,  si  nos  quoque  Bcclesiis  precabimur,  ut  benedicat  eos  Deus  per  filium 
suum  redemptorem,  Dominum  ac  Deum  nostrum  lESUM  CHEISTUM, 

35  cui  sit  laus  et  gloria  in  secula  seculorum,  Amen. 


20  personae  B  et  fehlt  B         35  Aach  Amen  folgt  noch :  Finiit  Lutbenis  Psalmos 

Graduum  Vittenbergae  anno  Üoniiui  1533,  die  Octobris  27.      Descripti  autem  sunt  Noribergae 
et  finiti  anno  154C,  die  lanuarii  26. 


M 

S 

PI 

^^ 

Enarratio  Psalini  XC. 

1534,35.    [1541.] 

S}lad)  füft  auf  ben  %a%  genau  einjöl^viger  Unterbrechung  nal^in  Üutl^er  am 
26.  Cftober  1534  mit  bem  90.  ^Molm  bic  SKci^c  lofer  ^pfalteröovtefungen,  nun  juni 
legten  5JIqIc,  »üieber  auf.'  SJie  ©vünbc  für  biefc  lange  ^'aiife  liegen  in  einem 
£o(jpettcn.  Prftens  na^m  bie  Meöifionsarbeit  für  ben  beoorftcfienben  3)rucf  ber 
erften  iUoübibcI  Sutf)er  „gon^"  in  'Jlnfpru^;  jnjei  3Jad)ric^tcn  fdjon  Com  1.  3anuar 
unb  11.  5Jläri  1534  bejeugcn  baö  auSbrüdfüd);  ber  S)rucf  lief  wol^l  bi§  in  ben 
Cftober  t)inein.^  S'^'^'^f"^  mocf)ten  bie  9{eil)cnprebigten  über  bon  ^J^fülter,  bie  ba= 
mala  in  SBittenberg  gel^altcn  tourben,  ali  eine  3lrt  (?rfa^  für  ben  SluBfatl  ber 
SBortefungen  gelten;  li'utber  beteiligte  fic^  com  1.  9ioücmbcr  1533  bis  27.  Cftober 
1534  fec^Smal  baran  unb  l)ielt  onc^  am  5.  3uni  in  S)ejfau  eine  i}-Malnienprebigt.' 

S)ie  Säten  ber  Sorlefung  über  i^ifalm  90  fmb:  26.  Cftober,  2„  3.,  9., 
10.  9loBember  1534,  8.  53}ör,^  unb  31.  Mai  1535.  3)ie  3uiifd)enräume  in  i^r 
fmb  njenigftenä  jum  Seil  erflärlic^:  ber  öom  Dlobember  biä  ^är^  in  feiner  letzten 
.^älftc  burd)  firänflid)feit,  ber  jtocite  für  ben  SJJonat  ^ai  abermals  bnrd)  Pier 
^pfalmenprebigten  Üutljers.-' 

'Mxexi  Äollegfjcft  liegt  in  Bos.  q  24"  (Unfre  'ähiSg.  i'b.  37,  Xllj  Oor. 
S)ie  .giefte  6ruciger§  unb  S)ietrid^i,  bie  gleid^fallS  nac^gefd)riebcn  f)aben,  fmb  nid)t 
erljalten.  3lm  31.  Ulai  1535  waren  bie  bcibcn  (^rftgenannten  Don  SlBittenberg  ab> 
tnefcnb,  Sietrid)  aber,  obrooljl  bie  9icife  nad)  feiner  iiaterftabt  ging,  in  ber  auS- 
gefprod)enen  91bfid)t  bal;eim  gcloffcn  li'orben,  um  ^.'uttjerö  '|!rebigten  nodjjufdjreiben.* 
2Iuf  iljn  ge^t  alfo  auc^  bie  Diac^fd^rift  biefc«  legten  lageä  jurüdf.  JKörer  gibt 
fte  in  91cinfd)rift,  genauer :  in  Überarbeitung,  wie  er  aud)  feine  eigene  ^Jad)fd)rift 
überarbeitet   ^at.     XHls  Sdjlufjbatum    Ijierfür  ift   ber  3.  ^JfüUember  1535   üermerft. 

')  j^&^llinsitato(tau,  W.  l'utf)cr  II,  300.  jtah)riau  =  eieincn,  l'ut^i^  6d)Tiflcn  nad)  bei 
Sttiljfiifolgt  öetjtidjiift,  in  Sdjtiftcn  bei  ÜJcrcin*  für  iHcfotiitotioiiiflcfdjic^le,  *Jlt.  117  (1^29). 
B.  l'J.)  "Hx.HT.  ö.  Sdjiibtrt  uiib  UJIcifriiiflct,  ^S»  H'utljcri  ajotleliiiigotätiflfeit,  in  SiliungS. 
btiWt  bft  ^(ibelüftgtt  «fabriiiit  bct  •aUffenictjofliM,  "iUjil.  :I)ift.  fllofjt  IIC-'O,  y.  ?ll)l)(iiibliiiig. 
e.  IH.  ^,  Unfre  aiiig.^^iM  4,  XXIV.  >)  Unfte  Vlii*g.  !j<b  ST,  X\IV  unb  XXVll. 

*)  Unfre  ?lii*g.  SPb.  41,  XII  iiiib  XIII.  ')  ?lU'rfcl)l  iinb  gltmining,  Ta*  fog.  Miinuscrip- 

tuiii  Tliuiii».-.iuniiiii,  in  flidjiu  für  'JtcforniationSgcfdjid^te  12.  .datfrg.  (1'J15,  ^cft  4),  6.  20'Jf. 
3u  Stirer*  aJlitfaljrt  tgl.  befoiiber«  o.  o.  0.  253  «nm  7. 


Enairatio  Psalmi  XC.     1534/35  [1541.]  477 

®icfe  Überarbeitung  gefcfjaT;  auf  Scronlaffung  ^iüxiä)i,  ber  bie  Sjorlcfutig 
greid}  bcn  früljeren  t)crauSgegcbeii  '^at.  3Iuä  ber  Norihtrgae  ex  parochia  Sebal- 
liina  iilibus  Iiinii  1541  batierten  SBibmung  an  Sofiann  ^eg  feien  folgenbc  Sö^e 
ertüäl^nt:  53on  ber  Verausgabe  bon  3]orIefungen  fiut^erl  saepe  detei-ruere  me  . 
iiuJicia  aliorum  .  . ;  Ilaqiie  constitupram  mecum,  ab  hoc  instituto  discedere  et 
hos  labores  relinqiiere  aliis,  .  .  Praesertim  cum  ipse  Lutherus  aequo  animo 
patiatur  haec  non  vulgär!.  Ecce  autem,  cum  haec  ita  animo  fixa  sunt,  Amici, 
qnos  Vitebergae  habeo,  novas  operas  mihi  imponunt,  nämtic^  bie  ^erouSgobe  ber 
©enefigtiortefung.  Cum  autem  D.  Lutherus,  priusquam  Gonesin  susciperet  trac- 
tandam,  orationem  Mosi  .  .  explicarit ',  Existimavi  ab  ea  faciendura  exordium. 
Sietrid^  fptelt  l^icr  auf  bai  OTiBfallen  an,  bai  feine  Sluägabe  be§  51.  5pfalm§  in 
Wittenberg  erregt  fiattc.^  ginfolgebeffen  ^at  er  bei  $fa(m  90  offenbar  Sörer  ber- 
anlaBt,  in  einer  bor'^cr  nid)t  ju  beobadjtcnben  3Iu§fü^rlid^feit  ben  SBortlaut  ber 
»orrefung  ouä^uarbeiten.  ©0  ift  3törer§  ^ollegfieft  mit  über--  unb  beigefi^riebenen 
eintragen  gerabe^u  übertaftet.  ajJan  fann  faft  fagen,  9Jörer  ^obe  ba§  Äonaept  aum 
S)ructereimanuftript  geliefert.  3n  ber  SJeinfdjrift  jum  31.  mai  tritt  ba§  augen- 
faaig  autage:  b.ier,  aber  auc^  überaQ  fonft  folgt  S)ictrid)§  SrucE  mit  öerpttniä» 
mägig  fleinen  Stnberungen  bem  bon  SRörer  feftgeftellten  SBorttaut. 

©0  bilbet  gerabe  bie  borliegenbe  C>anbfc§rift  ein  überaus  beutlic^eg  SDotument 
3ur  Beurteilung  be§  „titerarifc^en  gförer".^ 

©eine  Überarbeitung  ber  eigenen  ^lac^fd^rift,  burc^  bunücre  Sinte  überall  bon 
biefcr  genau  unterfc^eibbar,  bietet  ber  Sariantenapparat  bar.  51ur  Wo  urfprüngtid^e 
Söorte  gänjlic^  geftric^en  ober  einjetne  ©teilen  fo  abrupt  loiebergegeben  pnb,  bog  i^r 
©inn  ni($t  o^ne  toeiterei  beulli(^  toirb,  ift  bag  gjadigetragene  in  ben  eigentlichen 
2cjt  aufgenommen,  bann  aber  ^ugleic^  a(§  fotc^ei  im  3tpparat  berjeic^net  ttjorben. 
Siefe  Strbeit  ÖJörerg  gefd^al^  md)  feiner  3{ücf!et)r  bon  ber  ermäfinten  «Rürnbergcr 
Dieife  -  am  6.  Sjuni  fc^rieb  er  toieber  unter  Cuf^ers  ^an,]ü  mä)*  —  bis  jum 
3.  5tobember,  bem  ©d)lu§batum  l^inter  bem  9lac^trag  ber  testen  Sßorlefung  aui 
Sietrid^i  ^t^\  gg  l^anbelt  fid^  im  toefenttic^en  um  SJerboHftänbigung  ber  un= 
mittelbaren  5«ad&fc&rift  au  berftänblic^en  ©a^gefii^en  u.  bgt. 

5Dabei  aog  er  nun  auc&  bie  9Jad)fc^riften  Sietric^g  unb  grucigerS  l^eran. 
6ä  lol^nt,  bie  Einfügungen  au§  beiben  einmol  genauer  ju  betrachten.  Sietrid^  er= 
tbäfint  Mörer  innerl^alb  bcg  bon  i:^m  felbft  9^ac^gefc^riebenen  nur  an  jlDei  ©teüen 
unten  ©.  510  au  3.  3  unb  ©.  550  au  3-  5/6,  unb  fditie^t  bie  le^e,  bon  i§m  ja 
berfäumte  5ßorIefung  in  feiner  Bearbeitung  an  beffen  5loc^fc^rift  an,  ©.  580  ff. 
3{n  jener  erften  ©tette  fügt  er  aug  Sietri^g  ^eft  nur  ein  .tanquam'  ein,  unb 
a»ar  fe^t  er  eg  über  ben  SIugbrucE  ,creata',  ben  Sut^er  alg  erftäruug  an  bie 
SjotiannegfteHe    anfd)IieBt:    ,quod   'per   filium    omnia   fiant'«    (^of).  1,  3).     gütiger 

■)  Sliid^  3of).  gicfcr,  Sut^er  aU  !Ptofeffot,  in  ^attifc^e  Uniüerfitfitlrebcn,  9Jr.  .34  (1928), 
S.  30  9lnm.  ju  ®.  6  3.  1  ü.  u.  toeift  auf  biefcn  ÜbetgangÄdöataftet  bct  Sortefung  übet 
Wim  90  äu  bei  gtofeeit  föettefiäootlefmig  Don  1535-45,  bei  legten  Sut^cr^,  (,in  '-)  Unfie 
9tuäg.  Sb.40S  189;  ?l.  gfteitag,  Seit  Sietricfi-S  «ntcit  an  ber  Sutfietübetliefetung,  in  8utf)«= 
ftubien  .  .  bet  Sffieitnater  Sulfjerau^gabe",  1917,  ©.  193ff.  ')  Sgl.  31.  Freitag,    ©et  litc= 

rotifd^e   OJorer",   in  Itieol.  Stubien  unb  Äiititen,   98./99.  ^a^rQ.  a926,  2.  ,g>eft)  "befonbetä 
©■  275  ff.  *)  Unfte  9Iu§g.  «b.  41,  SXIV.  ')  Oben  ©.  476  unb  unten  ©  591 


478  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35  [1541.] 

betonte  offenbar  gleid^fam  bie  ßcid^tigfcit  bcr  ©ci^öpfung;  Wörer  f)atte  boä  fc^on 
fcftgcl^alten  (6.  510  3-  1):  ,quara  ex  niliilo;  Verius  vidcntur  nasci  quam  for- 
mari',  .  .  unb  nac^^er  miebcr  (3.  3):  „floinpt  er  qu§  (=  l^erauS)  velut  nascens, 
desunl  omnia  instrumenta".  So  ftang  ,crcata'  ein  tocnig  rcid)(id^  molftt);  ober 
Suf^cr  tjQtte  e§  tt)of)l  in  ber  %ai  ol^nc  äbfc^wäc^ung  gefagt,  jur  5Pcrbeutlic^ung 
bcr  onberen,  met)r  fcf)iDebenben  Segriffe:  , omnia,  quae  sunt  creata',  b.  i.  eben 
„olleg,  tooä  ba  ift'.  ^itttiä),  im  Sann  ber  ganzen  übrigen  ^luefütjrung,  fügte 
too^l  audE)  l^ier  baS  f^iKcrnbe  .tanquam'  pon  fic^  aus  ein.  £er  geftiiffcnl^afte 
9lörer  trägt  eS  au§  beffen  ^t\l  x\ad),  fiebert  ben  9luibrudE  ausbrüctlic^  burd^  3"fa^ 
bon  ,M.  V.'  (=  Magister  Vilus)  —  öicüeid^t,  toeil  nad)  feiner  SJleinung  Sut{)er 
.tanqiiam"  l^icr  eben  nic^t  gebrandet  l^attc,  fd^iebt  er  SJietric^  bie  Serantroortung 
für  baifelbe  ^u.  Unb  too§  tut  S)ictric^  bann  im  Sirucf  ?  Qx  lägt  unten  S.  510  3  18 
ben  ganacn  ©a^  fnmt  bem  Stnttang  an  bo§  SlofJonncSeüangelium,  alfo  fic^er  ci$tc§ 
Cutl^ergut,  fort!  —  3tn  ber  jtoeitcn  ©tcHe  liegt  e§  ebenfo  arg.  9ißrer  fdfjrieb, 
unten  ©.550  3.5/6:  .Siruten  non  tielffen,  3ut'er  ftongen,  fc^toebcl,  bonner,  bli^, 
l^eÜLif^  feur.«  S)a§  i^  ärticifettog  e(^t  2utt)crfd)e  ^crb^eit  unb  günc.  2Im  SRanbc 
aber  fügt  er  lieber  Qu|erft  geroiffcnl^aft  mit  bem  Siglum  ,M.V.'  Ijinju:  ,Iteni,  trenn 
corporales  poenae  nid)t  l^elffcn,  mu§  man",  unb  jietjt  baS  mit  einem  ©trid^  ju 
„^eUtifd^  feur".  S).  f).  SJietrid^  f)atte  in  feiner  5Ja^fd)rift  jene  nac^brüctlic^eren 
SBorte  gar  nic^t  aufgejeid^net!  Unb  bann  fc^möc^t  ber  Srutf  meiter  ab.  S)a 
l^ei^t  ei  ^unöc^ft,  unten  ©.  550  3-  17:  'Sicut  igitur  pueri,  qui  virga  non  possunt 
corrigi,  fuslibus  (b.  i.  mit  ©tödten)  corrigendi  sunt',  unb  aU  Ükd^fa^  nimmt 
S)ictric^  feine,  öon  SWörer  {"^m  am  3lanbe  notierte  eigene  ffür^ung  bei  Sut^erfc^cn 
SDortlaut^  auf:  'ita  quos  corporales  poenae  non  emendant  .  .,  lii  igni  infernali  .  . 
frangendi  sunt'.  —  örtDÖ^nt  fei  nod^  unten  ©.  518  ju  3-6:  tia  fe^t  JRörer  über 
bie  eigene  9IufjeidE)nung  „effectum'  offenbar  au8  einem  anberen  ÄoIIegtjeft,  too'^I 
bem  2)ictric^fd)en,  ,affectum',  fügt  aber  in  klammer  bei:  „legendum  puto:  elTec- 
lum'.  S)er  2)ru(f  folgt  bicfcm  ^ingcrjeig.  SBa§  bie  Bearbeitung  bcr  testen  9}or= 
lefung  gutf)erä  burc^  9{örer  auf  ©runb  i^rer  3^ictrid)fcf)en  9lac^fd)rift  anbelangt 
(unten  S.  580  ff.),  fo  mag  man  in  S)ietric^§  S)rudE  ein  geglattctereä  ßatein  finbcn, 
auc^  baä  SRörerfc^e  ift  aber  smcifcUoS  gut.  GS  loar  jcbcnfiillS  fein  geringer 
iJreunbeBbienft,  ben  iHörcr  2:ietric^  leiftete,  bafe  er  ibm  ein  fojufagen  auSgearbei- 
teteä  S;rudEereimanuffript  lieferte  —  mürbig  her  großen  9lrbeit8leiftung,  bie  er 
fd^on  tjorl^er  an  feiner  eigenen  5]Qd)fdf)rift  für  jDietrid)  tiotlbrac^t  ^atte,  toürbig 
aud)  ber  ©elbfllofigfeit,  mit  bcr  er  bicfcm  fonft  feine  floUegl^efte  jur  Verfügung 
ju  fteücn  pflegte.  S^ietrid)  »ou^te  aud)  nidhtä  SeffercS  ^u  tun,  alS  fid)  bicfer 
9lu^arbcitung  bcr  legten  93orlefung  burd)  9iörer  fo  gut  Iric  toortgctrcu  anju- 
fc^liefecn.  ©insi  fallt  aud)  t)ier,  toie  fonft  im  9.!crt)ältni8  bcr  .£iaiibfd)rift  3um 
ürurf  auf:  SRorerd  SBortlaut  ift  mud)tigcr,  i.'utl)cr8  ge|prod)cnem  SBorte  nül)er. 
6^arafteriftifd)c  Sßenbungen,  mie  bcr  ©a^  unten  ©.581  3-  3f.:  ,.  .  quid  esset 
petitio,  diccre:  Tu  (nömlid)  Dens)  es  iratus  in  aelernimi,  —  gib  mir  ein  ftud 
fcmeH',  fmb  nic^t  öon  S)ictrid)  miebcrgegeben,  fonbern  ber  Ie|)tc  Slußbrudf  ift 
j.  SB.  abgcfdjmäc^t  ju  bem  gor  nic^t  öon  iilutber  gefprodjenen :  .aliquod  leve  et 
exiguuin  lieneliciuin  paurorum  annorutii".   Unb  bcrglcid)cn. 

SBebeutfam  tuicber  für  5RDrcrd  Wemiffentjaftigfeit  ift  in  bitfcr  Bearbeitung  nun 
umgete^rt  bit  .^»injufüflunfl  feineä  eigenen  ^Jlamenö  an  einer  ©teile:  Unten  ©.  585 


Enanatio  Psalmi  XC.    1534/35  [1541.]  470 

8U  S.  9/10  fc^reibt  er  ,M.  Georg.«  (=  Magister  Georgius,  b.  ^  eben  er  felbfti 
SBarum  bog?  er  tuoEte  bamit  tuoTif  bie  Seronttrortmig  für  bie  bcutfcfien  9Iu§- 
brüdEe  „bag  man  el  fü(e  önb  erfore"  übernehmen,  mit  benen  er  ba§  Icjtroort 
,ut  'ostendatur'«  umfc^rieb,  ötelleid^t  im  SlufrfiUig  an  ein  ,etc."  in  Sietridiä 
^onbfc^rift.  dnblic^  ©.  588  ju  3.  2  fc^reibt  Mörer  aui  ^ietxidß  ^eft  ein  Sejt. 
toort  /enu'«  nieber,  ju  bem  er  bemertt:  ,ila  scriptum  repperi«.  SDamit  moUte 
er  offenbar  ben  literafcn  SQdjbcrljalt  fiebern,  beffen  ©inn  unbeutlic^  war  6g 
Ijonbelt  fic§  um  bag  ^ebräifde  SSort  «x,  bag  2)ietricf)g  Srud  burcb  'Naim' 
erfe^t. 

©ein  eigencg  ÄoHegTjeft  —  bag  fei  auibrücflidifl  feftgefteHt  —  ^at  iebenfaKg 
2)tetrid^  fem  etn^igeg  Mal  für  bie  .^erftellung  feines  Srucfcg  eingefe^en-  eg  teirtte 
nur  burd)  dtoxex  barauf  ein,  babet  Pet  bag  eine  Sitat  aug  i^m  nodj  baau  gauA 
unter  ben  Zi\ä).  ^      0     a    0 

„   ^''  f*5*  '^  """   •"'*  ßrucigcrg  $eft?    SRörer  jitiert  eg  neunmal.     Sie 
erfte  ©teOe  ift  unten  S.  504  ju  3.  8:  ,Vide  Exemplar  C.  G."  (=  Gasparis  Gru- 
eigen).     9iörer  fc^retbt  biefen  |>intoeig  o^ne  irgenbtoefc^en  anberen  Xejt  febigliA 
ju  fetner  eigenen  «ufaeic^nung  alg  eine  9trt  Sicherung  i^reg  3BortIautg  ^in^u 
Stetric^g  3)rud  läBt  ben  gongen  ©a^   ber  in  9törer§  Raffung  ec^teftcg  ßut^ergut 
tft   fogar  oug!  -  ©.  506  au  3-  1   fte^t  rcieber  au  einem  etmag  unebenen  9ieben= 
aKlTl       C-  exemplar."     ©oHte   mxn  tvirlUd)   Sietric^   bamit  eine   eigene 
einrtjtna^me  tn  Srucigerg  ^eft  ^aben  onraten  »oHen  -  eg  ift  nic^t  teaMcfietn- 
1-.   1  f  la   *>effen  STufaeic^nungen  fonft  felbft  ^inauaufügen  pflegt    -,   fo  W 
Sietrt(^  ben  Söinf  jebenfaag  nicf)t  befolgt:   im  3)rucf  bleibt  bie  ©teHe  fort    — 
©.  507  au  3.  3  ff.   mifd}t  S)ietric^   bie  SRörerfc^en  3lugbrüde  mit  ben   aug  Sru- 
ctger   betgefc^riebenen.   -  ©.  582  au  3-  6.     Üiörer  ^atte  gefc^rieben:  ,Si  totum 
f^"'Z  J""^=in"m    apprehenLdimus    sub    Toeno',    quod    primo   'mane   mutatur'- 
{Ham^}  ex  Embrione  fit  pulcher  adolLescens  etc."     gr  ergönat  burcb  Über-  unb 
Unterfcljreiben  ben  ©a^  au  folgenber  Raffung:  ,Si  totum  genus  humanum  appre- 
lieiiLdimus  sub  nomine  'foeni',  quod  primo    mane  mutalur'  ex  Embrione  in  for- 
mam   hommis,   ibi   est  'foenum'.     Über   feine  9Xufaeic^nung    ,fit  pulcher  adolie- 
scens     fcireibt   er  aur  ©ic^erung  ber  Stnberungen:  ,Vide  G.  G  «    (=  Ga<;parum 
Grucigerum).    Sietrid)  folgt  biefer  Einarbeitung  3iörerg  aug  grucigerg  ^eft     9Iber 
erfteng  gibt  Sörerg  ,fit  pulcher  adolescens"  fid)er  einen   bon  Sutl^er  gebrausten 
^ugbrud  teieber  (ügt.  unten  3.  ©t.),   unb  aum  anbern  ift  SRörerg  ©ab   ototter  alg 
grucigerg  boppelteg  'foenum'.  -  ©.  537  au  3-  8  ift  eine  augfü^rlic^ere  grgänaung 
emeg   gragmuSattatg   beigefügt.     3)er  Srud  nimmt  fie  auf.   -   ©   539  .^  H  7 
Ift  ber  |)intoeig  auf  Grucigerg  ^eft  lebiglic^   Sicherung   eineg  ^ierontjmugaitatg 
Ser  3)rud  bietet  nic^t  me^r,    alg  Diörerg   eigene  91ac^fc^rift  f(^on    enthielt    -^ 
©.  560  au  3.  7  nur  ©id^erung  bcg  Sörerfd^en  Stugbrudfg.   —  ©  551  .„  q   7/0 
tP  att>ar  Sefferung,  aber  nic^t  im  S)rud.  -  ©.  562  au  3.  10  nur  ©ic^eru?g  - 
|n  anberen  ©teEenfc^eintgrucigerg  $eft  in  Mörerg  3"taten  ^inburc^aufc^immern : 

?.;  \,^",;^  »^•V■/'  ^""'  ^"^^""9  ^°"  ""™  beigefc^riebenen  anbergartigen 
Stugbrud  ab.  S)ietnc^  nimmt  biefen,  aber  mit  ber  Sinberung  revocet  in  renovef 
au  .  —  ©.  523  au  3-  6  bietet  eine  ä^dd)  ftingenbe,  aber  gana  anbere  Sebeutunq 
aufweifenbe  aweite  Formulierung  bar.  Sietric^  mift^t  im  S)rud  beibe  -  ©  527 
au  3.  2  ftammt  bie  grmo^nung  öon  Sut^erg  Sitter  offenbar  ebenfaEä  aug  SrucigetS 


480  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35  [1541.] 

^lemplor.  Sic  bleibt  im  S)rucl  fort.  —  ©.  529  ju  3.  9  ergönat  SRörer  boä 
2ejtiDort  bf§  tjorliegenbcn  93erfe8  'soninum'  ju  bem  einem  fpäteien  9?erfe  an« 
gebörigen  'erbcif,  boä  er  gcfc^ricben  unb  Cutter  jweifellos  Qucf)  fc^on  an  bicfer 
Stelle  gefagt  l^attc.  93ielleicf)t  tpor  jeneS  bon  ßruciger  ali  ba§  äutreffcnbe  ein» 
gefegt  tuorben.  —  <B.  547  ju  3-  3  fü^rt  iRörcr  eine  anbere  iJoflung  an,  roobei 
ober  feine  eigene  als  tä)kr  Slugbrutf  Cutl^erä  i^r  \30Üci  Direkt  bet)ält.  —  <B.  548  ju 
3.  3  ebenfo.  —  <Bo  beftätigt  fi(^  aud^  l^ier  »ieber  bog  Urteil,  baä  bei  Diörerä 
Verausgabe  be§  @aIotertommcntQr§  öon  1535  ^  unb  in  bem  ^2(uffa^  „Ter  lite= 
rarifd^e  JRörer" '^  gefallt  teorbcn  ift:  gttoaö  9iennenSmertes,  ba§  über  SJörer  t|in= 
ausginge,  bringt  (SrucigerS  ÄoHegl^eft  nidjt.  iUörer  üer^eicbnet  baS  toenige  in  58e= 
trai^t  Äommenbe  aufä  geroiffenl^aftcfte.  3.?on  einem  „(5influ§"  ber  ßrucigerfc^en 
Dkd^fd&rift  auf  ben  gebrucften  Kommentar  fann  auc^  I)ier  fc^Iecf)terbing§  feine 
9iebe  fein.  S)iefer  rul^t,  mie  alle  bisI^i^'Sf",  bur^auä  auf  ber  ^anbfc^rift  Oiörerä. 
Sie  aber  jeigt  f)öc^fte  Iiterarifcf)e  Sorgfalt.' 

3lud^  fonp  bietet  gerabe  biefe  93orlefung§nad^fd^rift  manifierici  33cad&tcnä= 
toerteä,  toorauf  in  ben  2lnmerfungen  befonberä  ^ingewiefen  toirb. 

Sut^er  \)at  loa'^rfd^einlidö  in  feinen  5öortefungcn  —  abgefef)en  öon  ben  aüer« 
frü^eftcn*  —  in  fefir  biet  auigcbebnterem  Wa^e  [li)  ber  bcutfd^en  Spradfje  be- 
bient,  a(ä  e§  nac^  ber  öorlicgenben  Überlieferung  ben  3lnfd)ein  l^at.  3n  ben  Störcr» 
fd^cn  ^Prebigtnad^fc^riften  nimmt  ba§  Seutid£)e  ganj  natur»  unb  ftnngcmöfe  einen 
biet  größeren  9iaum  ein  als  in  benen  ber  Söorlefungen :  ^»rebigtcn  mußten  ja  auä) 
beutfc^  gebrucft  njerben.  £ie  Sßorlefungen  gab  man  no^  latcinifc^  ^craue,  für  bie 
S^eologen.  9ludö  toar  für  9förer  bie  latoinifd^e  Sprache  geeigneter,  um  mögli^fl 
biet  aus  bem  Vortrag  ßutl^er«  f efl.ju!^alten :  ©nbungcn  tonnten  fortgetaffen  werben, 
Äonftruftioncn  ergaben  ftrf)  au§  einer  einjelnen  lyorm,  aui  mittelaltertid^en  Sruden 
toarcn  beftimmte  Slbtürjungen  fc^on  geläufig,  für  immer  wiebcrfel^renbe  33ud^ftaben 


')  Unfre  «u^g.  SBb.  40 ',  690.  »)  Oben  S.  477  «nm.  3.  •)  «U(5  auf  bem  ©ebiet 
b«  lifditcbeuübctlieferung  (pielt  bie'e  Sri  bet  literorif^en  Setätigung  iRöterS  il)tf  OJoIle.  £ie 
SBcbcnftn,  bie  fltofer  in  U.  a.  lifc^r.  6,  XVII  f.  gegen  a.  grcitog«  Slulfütftungen  in  .gefl- 
(d^titt  .  .  bft  2Beimarct  Cut^craiilgobe',  1917,  185  unb  179  ctljcbt,  löfen  fic^  unter  biffem  &t- 
fH^tÄpunft.  Qi  ^Qubelt  fid)  nn  ben  folgenbcn,  Don  Ärofet  angefütjrten  gtcüen  boc^  auä)  nur 
um  eigene  aufjei(^nungcn  unb  arbeiten  9J6rctS:  2ifc^rebe  'Tlx.  1014  ifi  lebiglid^  3n^olt*notij 
bon  gtr.  1627  (fltofet  S.  XVin,  bie  Sioret  fit^  felbfl  modjt  jum  3iDt(fe  ber  einotbnuiig  bei 
einet  fpäletcn  .fierauÄgobe.  Setjelbcn  3lbri(^t  bienen  feine  ;Honbtoetn)eifungen  aui  bem  einen  iai 
onbete  ^vft  fßtofet  B.  XVIII  3.  6),  teo  feine  Criginalonfjtic^nungen  flehen,  anbterifit« 
formt  er  bie  9lufjtid)nMngen  anbetet  ^tadjic^teibet  (fltoftt  S.  XVIII  3.  20  unb  241  (lotet  tbeo> 
Iogi((^  füt  (ünfiige  litetnrifcf)e  Slermcttung.  Seine  biftorift^t  Weipiücnfjofligfcit  babci  jeigt  Titi) 
»Hiebet  befonbets  in  bet  Sit^etfleHung  einet  grjiljlung  alt  einet  Siettidjft^en  ifltofei  S.  XVIII 
3- 11  D.U.):  bü«  etörf  ift  oon  i^m  aui  titlx\6)i  5)lunb  obet  3ettel  in  bet  3d)fotm  auf« 
gefe^tieben  tootben;  um  jeben  3tr''ini  mit  feinet  eigenen  ^»etfon  füt  fpätet  ouSiulc^liefeen,  öet« 
toeifl  et  auf  ein  onbte«  feinet  ^efte,  100  et  au«  edjlogin^aufen*  ^fadjfc^tiften  biefelbe  St. 
jä^lung,  obet  in  bet  Iftform  fidj  not^mnl»  abgffdjtiebeu  Ijatte.  %uä)  biefe  4<eobocl)liingen  tt> 
geben  ein   einbrurfeDoDe»  iPilb  Bon  Siöict«  litetatifc^et  flottertljeit.  •)  »gl.  obet   fdjon 

Olbetopi  Üufeftung  minbeflen«   übet  ben  «ibeUest   bet  «ömetbtiefDotlefung  bei  3o^.  fjitfer, 
6.  LH. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]  481 

unb  ©Üben  aud^  inner'^alb  ber  aQ8orte  lieg  ftdE)  ein  reidieS  ©l)ftem  ftenograp^ie« 
artiger  3e'<4eii  i"  längeren  ober  türjeren,  in  ober  über  ber  3^''«  angebroditcn 
ßinien,  Sogen,  fünften  auöfinnen  nnb  anmenben,  fo  bog  man  fagen  tann :  jebeg 
8ont3ei(^en  ftef)t  and)  in  iKbrerä  ftürinifc^er  ©c^rift  tatfäc^üc^  ba,  —  aber  aU 
bog  toar  eben  nur  im  fiatein  niöglid).  6ruciger  fcEieint  in  feinen  5}adE)|d§riften 
mel^r  beutfc^e  9lnäbrücfe  ßutl^erg  öeräeid)net  ju  tiaben  S  loo  SRörer  beffen  Vortrag 
inä  £atein  umfe^te.  9Ibcr  ber  5)langet  wirb  '^ier  jum  Söorjug:  9{örer  fa|t  burd^ 
feine  lateinifd^e  Äurjfdbrift  im  »cefentlirfjen  jeben  Oon  8utl)er  auggefprocE)enen  ®e= 
banfen  auf,  toä'^renb  ßruciger  tt)ot)I  mel^r  bei  ber  gormung  be§  einzelnen  öerweilt, 
ol)ne  baä  ©an^e  beä  ßuftierfcben  5Bortrag§  fo  genau  ju  bieten,  ©o  Würben  fid^ 
aud)  bie  nur  gelegentlid^en  9lnfü'^rungen  ouS  feinem  ,g)efte  ertlären.  Smmer'^in 
■^ält  aber  aud)  SHörer  manche  beutfi^e  5lu§brüde  a\ii  Sutf)er§  Wunbe  in  feiner 
5lacöfd^rift  feft.  3in  ben  9lnmerfungen  foHen  nun  einige  |)inmeife  tierfut^t  n)erben, 
»0  felbft  bur(^  ba§  lateinifd^e  ©ertaub  feiner  ©dineüfd^rift  bie  beutfc^e  ©prad)= 
grunblage  öon  £utl)er§  ÄoHegüortrag  in  getoiffen  SBenbungen  nod^  '^ert3or}ufd^im= 
mern  fc^eint. 

ferner  tooHen  bie  3lnmertungen  aulbrüdlii^  borauf  aufmerffam  modjen,  toie 
frül^er  ßrarbeitetei  in  ßut^erg  @ebäcE)tni§  bod^  immer  teiebcr  gegenwärtig  ift, 
a.  S.  toie  bie  Sßulgata  if)m  parot  bleibt;  toie  Slejte  be§  ^ieront)mu§  ober  ^ßaul 
Oon  SBurgog  feit  ben  Dictata  super  Psalterium  öon  1513  unbergeffen  finb;  toie 
bie  crfte  ülieberfdirift  feiner  SSibelüberfe^ung  in  ii)m  nadl)!Itngt;  ebenfo  feine  6tn» 
tragungen  in  ben  lateinifd^en  Äun{)eimpfalter  üon  1529;  toie  er  feine  93ulgata= 
rebifion  öon  1529  üertoenbet;  toie  er  ober  aud)  3)ietri^  enblid^  au§  feiner  beutfc^en 
iöibel  iui  fiatein  ^urüd  überfe^t. 

©d^lie6li($  fon  nod)  angemerft  toerben,  wo  SRörer  Sßorfd^Iäge  für  3lbfä^e  im 
S)rud  mac^t  unb  toietoeit  jDietrii^  fie  befolgt.  SieHeid^t  ge^t  auf  biefe  gelegent» 
lid)e  Sld'tfamfeit  DiörerS  aud^  für  bie  S)rudglieberung  bie  bann  atlerbingS  gerabeju 
überfteigerte  ^ütte  t)on  9lbfd)nitten  in  S)ietrid^ä  Slulgabe  jurüct.  9Xudb  weifen  bie 
Stnmertungen  auf  beai^tlid^ere  Slnberungen  in  biefer  gegenüber  ber  ^anbfd^rift 
9iörer§  t)in,  3.  33.  wo  S)ietrid)  fdE)toierigc  SQSorte  berfelben  fortlägt  ober  too  er  in]^alt= 
lid),  in  Si'oten  ober  im  SSibeltoortlaut,  felbftänbig  anbereg  bietet. 

5ßoraQelcn  ju  aß  biefen  Beobachtungen  toirb  mon,  toenn  erft  ba§  9tuge  bafür 
gefi^ärft  ift,  au^  fonft  aßenttialben  in  ben  öertoanbten  ©toffen  ber  fiut!^erüber= 
lieferung  finben.  ©ie  finb  wert  genug,  beac£)tet  ^u  Werben.  S)amm  foule  '^ier 
einmal,  wie  an  einem  Seifpiel,  ber  ginger  ouf  biefe  6rfc^einungen  gelegt  Werben. 


')  Sgl.  EthJQ  in  ber  ®alatctCBtIefung  bon  1531  Unfte  Sluäg.  SSb.  40'  ©.  192  ju  3.  11; 
212  JU  11;  248  ju  5 ;  255  ju  5;  502  ju  8;  592  ju  9;  598  au  8;  623  ju  2;  645  äU  3;  653 
äu  1/2;  675  ju  1/2.  ät)nlic^ei  löfet  fid^  öielleic^t  auä)  für  2)ictxid^  onnel^men,  ettoa  ©.  44  ^u 
3.  2  unb  aud)  S.  502  ju  3.  8. 


SttHerä  aBette.    XL,  3  31 


482  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.] 

3lu§gaBe: 

,ENAR.'!  RATIO  PSALMI  1|  XC.  PER  D.  DOCTO- !  rem  Marlinum  Luthe»  l| 
rum,  In  Schola  Vite»  [j  bergenfi,  Anno.  ;  1534.  publice  I  abfoluta.  !| 
VITEBERGAE.  j]  M.D.XLI.  |!'  «Kit  liteleinfoffung.  litelrücffeite  teer. 
80  unbeaiffcrte  Slättcr  in  Cftaü  (=  Sogen  A-K),  bie  le^te  Seite 
(=  Statt  K  8b)  leer,  «m  dnbe  («latt  K  »  3.  1):  .VVITTEMHERGAE, 
PER  II  VITVM  GREVZER.  ||  Anno  &c.  1541.  j," 

SOot'^anben:  Setiin  (Luth.  7482,  oiiä  bct  fiü^er  flnaale|(^en  ©ommlung,  unb 
an  Br  3264),  3ena  U.,  ÜKünc^eti  U.,  SaliWebtl  flat^i.  = »  ,  «löolfcnbüttel.  - 
erlangen  ^gfronffuttet  ausgäbe:  Exeg.  opp.  lat.  XVIII  (1847),  ©.261  9lr.  1; 
aSJolc^  »  ;■>,  732  Slnm. 

S)eutf(]^e  ü.fierfe|ungen: 

1.  „35er  5leün^=  i  igft  ^pfolni.  j   (Sin  @epet  ^Ulofi  wo«  jj  flerben   fe^,   önb   loie 

man  bem  ,,  tobt  entpflie^e,  aujigelegt  burd)  2).  Wart.  iiut()er.  ®e= 
brütft  jü  iUürnberg  bei)  ß^riftoff  @uttned^t.  "  5)tit  üteleinfafyung 
(3.  Cutter,  iiteleinfaftungen:  Xafel  124:i,  1;  ligi^^i;  124a,  2). 
Xitetrücffeite  bebrutft.  32  unbeaifferte  Slättcr  in  Quart  (=  Sogen 
21-^),  bie  te^te  Seite  (=  Statt  ^4*')  teer. 

Sot^anbcn:  Setiin  (Luth.  7486  unb  7486 1-'»,  leitete?  ou«  bct  ftüt)et  StnaaU-- 
(c^en  ©ominlung),  SCBcrnigetobc,  SBittenbetg,  fflolfenbüttel;  Sionbon.  —  Sinbfeil, 
ffletjcit^ni§  bet  Otiginal  =  ausgaben  bet  ßutl).  Übetfefung  (1841^  S.  14  ^h.  14 
(unjutteffenb  bci(^iteben):  6tlangen=5tflnffuitci  ?luögabe;  Exeg.  opp.  lat.  XVIII 
(1847),  ©.  261  9tt.  2;  aSBal^'  5,  732  anm. 

2.  „S)a§  @ebet  3Jlofe,   ||  beS  «Dlang   ©otteS.  |!  S)er  XC.  5ßfalm.  ||  S)urd^,  |1 

S).  5Jtart.  Cutter  ||  jnn  Satinifd^er  fprad)  auSge=  tcgt,  onb  j^t  Der« 
beubf(^t,  il  35urd^,  ||  5)1.  Qol^ann  Spangenberg,  ber  .fieifertit^en  Stab 
9lott.  II  l^aufen  ijjrcbiger.  |1  15  t^unbbilb  iiut^erg]  46  ||".  2itetrücf= 
feite  teer.  92  unbeaifferte  Stätter  in  Quart  (=  Sogen  31—3),  ba« 
le^te  Statt  (=  3  4)  teer.  9tin  gnbe  (Statt  3  3''  3-  9):  „®ebru(ft  p 
SBittemberg,   burd^     @eorgen  mt)m,  W.S).  IJ  im  XLVl.  jar.  ||  ^v''  ||" 

Sottjanben:  Sctlin  (Luth.74.S9  unb  7489 bi»,  leitete«  an?  ber  ftübct  .ffiiaole^ 
fc^cn  Sammlung),  Iteäben,  5tö"'f'"'  "•  ^-  ®*'  ®otl)a,  .^lambutg,  .Jitibelbetg, 
Seipjig  U.,  ÜJiünt^cn  11.,  5Jütnbctg  St.,  ifflittcnbetg,  aBolfcnbüttcl;  i'oiibon.  - 
(StlQiigen  =  gtanlfiittet  »umgäbe:  Exeg.  opp.  lat.  XVIII  (1847),  S.  261  9lt.  3; 
aOald)*  5,732  anm. 

3.  Spätere  9Iu8gabe  ber  Spangcnbcrgifc^en  Übertragung: 

„15tr  XC.  ^^Jfnlm:  j  ba«  (Bebet  «Dlofc,  burd)  j,  2).  Wart,  l'ntljfr  in 
)L'atinifd)er  (prad)  ausgelegt,  önb  Oerbeubfc^t,  3)urd)  W.  3»')<i><» 
Spnngcubcrg.  15  |2öappcu]  4S  '•JJIit  einer  Sorrobe  3)octori6  , 
(Meorgij  ^JJlaiori«.  "  Xitel  in  Sdjtoara-  unb  iHotbrurf,  Unterer  Ijier 
burc^    ffettbrucf    luiebergegcben.     Ziteltürf|eite    leer.     94    unbcjificrte 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534  35.      [1541.] 


483 


Slätter  in  Cuart  (=  Sogen  9t -3),  Statt  18  4b  unb  bai  tebtc  Statt 
(=  3  4)  teer.  3tm  (Snbe  (Statt  3  3"  3-  9):  „Sebrurft  3U  Söittem» 
lierg,  burd^  i,  ©eorgen  yt^ato.  '[  m.  3).  XLVIII.  ||" 

Söottionben:  S>reäben,  flönigibetg  U.,  2Bernigetobe. 

K^nb^^  i>en   ©efamtauigoben:   Satetnifc^:   SBittenberg  III  (1549),  550"- 

nMr.^ZV\iT''  i''  r'''"'  ß^'°"9^"=5-"fM:  Exeg.^pp.^at.  XVll, 
\ltl'  ^^^-334.    -    3)eutfcf,:    1.   nac^    ber  gtütnberger   Stuägab  •    2imia  6 

i.    ^'  f ';  'if'  "^."^^^  '  ^''''''  1074-1171;    2.  na^  L  Übe2  Sn 
©pangenbergi:    2B,ttenberg   3    (1550;,    II,    143^-176-    Stttenburg   8  (1662) 
165-20.;   fietpäig  6  (1730),   313-356;   3.  neue  übetfe^ung   mä)  manj: 
iJrantfurt   unter  Sergletc^ung  bon  SBittenberg  unb  3cna:   SBalc^^  5^  732  _  799. 


31* 


484  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/36.    [1541.]    (Ps.  90) 


Hb]  [»1.231']  Praelectio  Miartini  Liutlieri  in  orationem  Mosi, 
caepta  26.  octobtris  1 534. 

Post  mortem  nostram,  etiam  viventib[U8  nobis  multi  sunt,  qui  con- 
temnent  omnia  studia,  non  solum  Theolog[ica,  pauci  Deum  laudant. 

Psalmus  habet  titulum:  'Oratio  Mosi*  etc.  Antequam  tract[emu8 
Titu[lum  vel  textum,  videbimus  de  argumento  huius  psalmi  vel  orationis. 
Nostis  Universum  genus  huma[num  ita  lapsum  et  excaecatum  orig^inali 
peccato,   ut  non  modo   seipsum  ignoret  et  deum,    sed    etiam   suas    ipsas 

zu  1  am  oberen  Bande  der  Seite  tteht  Pap^istae,  quo  longius  verbum  illastrat  Christi 
gloriam,  hoc  magis  indurantur.  Ideo  nos  oportet  etc.  Ipsi  malam  con|8cieDtiain,  nos  scrip- 
t^urae  intel[lectum;  Paul|U8  nihil  ad  lud^aeos,  quid  nos?  et  nos  parvi  in  oculis  ipsorum 
3  vor  Post  eingewieten,  tteht  über  der  ersten  Textzeile  Volo  Mosen  tractare,  donec  vivimus, 
qnia  über  etiam  iteht  hodie  nobis  o  unter  multi  »teht  satis  sunt  mit  Strich  zu  riri- 
mus  »n  der    Variante  zu  Z.  3  gezogen  5  tract).emu8  ergänzt  zu  tractab[imus  eu  5 

Iste  psalmus  est  inscriptus  rh  7  über  ita  steht  tieff,  horrib[iliter  zu  7  Peccati  ori- 

ginis  maxima  vis,  quod  ne  mala  quidem  inteUigamus  nostra  r 


Dr]  [«9  AI    ENARRATIO  PSALMI  XC. 

Per  D.  Doctorem  Martinum  Lutherum  in  Schola  Vitebergenai   lo 
Anno  1534.  publice  absoluta. 

PRAEFATIUNCULA. 
DE  OFFCIO  NOstro,  quos  Deus  ad  docendas  Ecclesias  vocavit,  saepe 
dixi,  quod,  cum  post  mortem  nostram  satis  multi  futuri  sint,  imo  hodie  satis 
multi  vivant,  qui  Theologiam  et  omnia  studia  contemnant,  necesse  est  esse  ü 
aliquos,   qui  Deum   laudent  et  verbum   eins   longo  lateque  propagare  co- 
nentur.     In  hoc   curriculo  siquidem   nobis  decurrendum  est,    donec  absol- 
vamus  cursum  nostrum  et  constitutam  metam    salutis  nostrae   attingamus, 
Certo   consilio   post   multos  Psalmos   explicatos  nunc  hunc  Mosi  Psalmum 
decrevi  enarrare  et  ita  reliquum  vitae,  quod  Dominus  mihi  dabit,  in  Mose  m 
explicando    consumam      Quia    enim    Moses    fons    est,   ex    quo  Prophetae 
sancti    et    Apostoli    quoquc    sapientiam    divinam    Spiritus    sancti    beneficio 
hauserunt,   Non   possumus   operam   nostram    melius   aut   rcctius   coUocare, 
quam  si   nos   quoqne   ad  hunc  fontem  deducanius  Discipulos  et  pro  virili 
nostra  ac   modo   doni    nostri   ostendamus  semina  divinae  sapientiae.   quae  » 
per  MoBcn  Spiritus  sanctus   sie    sparsit,   ut   nulla   ratio,   nulla   vis  humani 
ingcnii  spiritu  nancto  destituta  vidcre  aut  intoUigcre  ca  possit    Sed  prius- 
quam  vel  ad  titulum  vel  ipsum  Psalmum  perveniaraus,  paulo  copiosius  de 
Argumento  praefandum  est. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90)  485 

Hs]  calai  mitates,  quas  sentit  et  patitur,  non  intelligit,  neque  unde  eint,  veniant, 
nee  quo  vadant,  quid  sint  et  hab[eant.  Tanta  est  miseria  orig[inalis  pec- 
cati.  Nam  illa  gravissiraa  et  hoiTib[ilis8iina  res,  quae  vocatur  mors,  quae 
tantis  calamitatibus  inundat  univer^sum  genus  humaLnum,  non  solum  stul- 
5  ti8[sime,  sed  etiain  impie  tractata  est  a  sapientis[8imi8  viris  etc.  Volue- 
runt  medei'i  generi  huraano  et  lapsi  in  hori^ribilem  sententiam,  aliis  sua- 
dentibLUs,  ut  simpliciter   contemnatur,   abiiciant.     Sic  consultum  putabant 


1  über  quas  steht  in  quibus  viirit  3  nee  quo  o       est  o  3  illam  grarissimam 

et  horriblilissimam  rem         über  vocatur  ateht  est         über  quae  (2.)  steht  on  allen  fflibbetftanb 
^inteifft   Bnb   aufftifft '  o  4   inundat  über  in^         humaLnum  o         non  bis  Z.  5  est  über 

(tarn  impie)        unter  viris  steht  hominibus  5/6  Voluerunt  über  (Volebant)  7  con- 

temnatur c  aus  contemnantur       (Hor^atius,  ut)  abiiciant       über  (Horatius)  steht  dii  superii 
fvgl.  das  Zitat  am  Rande]         putabant  o  zu  7  Sicut  Mar[tialis :    Summum  nee  metuas 

diem  nee  optes.*    Et  Hora^tius:  Quis  seit,  an  hodiernae  crastina  tempora  vitae  '  r  mit  Strich  zu 
superi '  yezogen 

')  Vielleicht  aus  Orucigers  KoUegJieft.  ')  Epigr.  II,  47, 13.  ')  Horctz,  Carmina 
IV,  7,  17 f. 

Dr]  ARGUMENTUM  PSALHI. 

Universum   genus   humanuni   ita   lapsum   et   excaecatum    est   peccato 

10  Originis,  ut  homo  non  solum  se  et  Deum  ignoret,  Sed  ne  calamitates  suas, 
quas  sentit  et  patitur,  Has  nee,  unde  sint,  intelligit  nee  videt,  quo  redeant. 
Tanta  est  miseria  illa,  quam  ex  peccato  contraxerunt  nostri  primi  Parentes 
et  in  Posteros  propagarunt.  Nam  vide  illam  gravissimam  et  horribilem 
poenam,    quae    est   mors   et   tantis   calamitatibus   inundat   in    totum    genus 

15  humanum,  quam  stulte  de  ea  sapientissimi  homines  disputarunt.  Dum  alii 
suadent,  ut  contemnatur,  Sicut  ille  dixit:  Summum  nee  metuas  diem  nee 
optes,  Alii,  dum  sentiunt  nimis  esse  gravem  rem,  eo  inducunt  homines,  ut 
praesentibus  voluptatibus  ad  leniendum  malum  hoc  indulgeant  liberius, 
Sicut    extat    notus    sed    depravatus    versiculus    ex   Sardanapali   Epitaphio 

20  sumptus:  Ede,  bibe,  lüde,  post  mortem  nulla  voluptas.^  Sic  sapientes 
mundi,  dum  poenae  peccati  mederi  volunt,  in  maiora  peccata  involvuntur. 
Neque  enim  mors  contemnendo  vincitur,  Sicut  latrunculi  et  milites  putant 
fortitudinis  specimen  se  edere,  cum  etiam  per  iocum  pestem,  pustulas  gal- 
licas   et  similes   calamitates   aliis   imprecantur.     Aha   arte,    aliis   remediis 

25  opus  est. 

Fere  idem  recentiores  Theologi  faciunt.  cum  exemplo  gentilium  dis- 
putant  in  funebribus  orationibus,  non  esse  dolendum  tanquam  in  re  mala, 
Mortem  esse  portum  ^  quendam,  in  quem  conclusi  tuti  simus  a  laboribus  et 


»)  ünsre  Aitsg.  Bd.  43,  373,  36.         «)  Cicero,  Tusc.  Bisp.  I,  49. 


486  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90) 

Hs]generi  humano,  si  redderent  mortem  humano  geneLri  contemptibilem.  Sic 
centauri^  nostri,  milites  putant  se  in  hoc  fortes,  si  possint  maledicere:  J)eftt= 
len^!  fran^oä*!  etc.  Sic  quaesitum  estremedium  ad[ versus  hor[ribile  malum, 
scilicet  mortem,  et  omnes  calaLmitatea  totius  vitae  nostrae.  Ibi  extenuata 
est  mors  etiam  a  recentioribus  doctorib|U8,  ut  Itali  faciunt  mortem  con- 
temptibilem ex  hac  causa,  quod  mors  finis  raalorum ,  mors  ultima  linea 
rerum.'  lata  est  caecitas  et  superaddita  miseria  orig[inali  peccato, 
quod  ipsum  peccatum,  mortem  et  calamitates  humani  generia  extenuamus 
et  pugnamus  contra  sensum.  Ex  cordib[u.s  hominum  volumus  excutere 
hoc,  quod  experimur  et  sentimus.  Tste  non  est  modus  loquendi  de  morte 
et  calamitatibus  ge[neri8  huma|ni,  aed  caecitates,  fructus  origina[lis  peccati, 
qui  sua  mala  extenuant.  Moses  tLOtum  aliter  exaggerat  et  amplif[icat 
mortem  et  calamitates  huius  vitae  et  proprio  Moses,  vir  legalis,  minister 
mortis,  irae,  peccati.     Hoc  etiam  crescit  in  hoc  psalmo,  egregie  suo  officio 


1  über  contemptibilem  steht  Sed  eS  t^utS  nid^t        2  über  milites  tteht  bie  tTiegSgutgetin  * 
über  abgekürztem  possint  nochmali  possint  4  scilicet  o  6  doctoribus  o         cor 

mortem  eingefügt  et         zu  5  In  italia  receperunt  funebres  orationes  r         6  mors  (].)  r      über 
malürum  steht  laborum  9  volumus  o  10  hoc  o       über  sentimus  steht  quasi  sint  cogi- 

taitiones  variae        über  loquendi  steht  dii^putaudi  de  niorte  11  über  caecitates  ttehl  gen- 

tiles  et        über  fructus  steht  1        über  origina^lix  steht  3  [d.  h.  peccati   soll   dazicischen   ai 
stehen  kommen]  zu  lljvi  Peccatum  orlg[inale  lacit ,    ut  nosira  mala  nobis  pcrsuadeamu 

DOD  esse  mala  r  12  über  extenuant  steht  et  voluut  non  esee  mala  13  pruprie  e  aus 

proprius       über  proprie  steht  MosisslmuB       über  legalis  steht  in  proprio  officio         14  egregie 
über  (et  gre)  [verschrieben] 

')  Vgl.  oben  S.  459  Anm.  1.  ')  =  Morbtis  Gallicus,  Sanders  1,485;    U.A. 

Tischt.  6,  6554.  •)  Horaz,  Ep.  I,  16,  79.  *)  0.  A.  Tischr.  5,  238,  17;  6,  289,  13. 

Dr]  calamitatibus,  quibua  haec  communis  vita  subiecta  est.  Porro  haec  extrema  i» 
est  caecitaa  et  miseria  alia,  superaddita  peccato  Originis,  quod  ipsum  pec- 
catum et  mortem  cum  reliquis  calamitatibus  generis  humani  sie  extenua- 
mus et  pugnamus  contra  communem  sensum,  contra  ipsam  expericntiam 
Ac  nobis  blandimur  levisaimis  et  vanissimia  cogitationibus.  Non  enim  iste 
est  modus  disputandi  de  morte,  sed  sunt,  ut  sie  vocem,  gentiles  caecitates  »o 
et  fructus  peccati  Originis,  quod  sua  mala  defendit  non  esse  mala,  cum 
tarnen  diversum  senciat  et  experiatur. 

AT  Moses  noster  longo  aliter  in  hoc  Psalmo  de  morte  disputat.  Hoc 
enim  primum  agit,  ut  mortem  et  reliquas  huius  vitao  calamitates,  quam 
potest,  maxime  exaggeret.  In  ea  re  secundum  officium  suum  legale  est  js 
MosissimuH  Moses,  hoc  est  severus  minister  mortis,  irae  Di'i  et  peccati. 
Egregie  igitur  fungitur  officio  Legis  et  pingit  mortem  horribilissimis  colo- 
ribuH.  quod  ira  Dci  wit,  qua  occidimur,  Imo  ostendit  nos  iam  ante  occisos 
et  ingcntibus  calamitatibus  uppressos. 


Enarratio  Psalroi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90)  487 

Hs]  fungitur  et  pingit  mortem  horribilisisime,  ut  ostendat  nos  iam  occisos  et 
plenos  calamitiitibus;  Et  non  verbis  humanis,  sed  loquitiir  nova  rhetorica, 
vocans  mortem  iram  divinam  additLque  causam  Efficientem  principalem, 
finalem  et  tractat  mortem  perfecte ;  Et  exponit  iratum  deum:  'In  ira  tua'.ä!. : 
i  [931-23  *>]  Opponit  maieatatem  illam  intolerabLÜem  et  divinam  iracundiam 
contra  nos  et  dicit  eam  per  iram  intulisse  mortem.  Non  de  temporali 
morte,  —  Summum  nee  raetuas  diem  nee  optes',  —  sed  ponit  aeternam 
mortem,  quia  obiicit  iram  dei.  Atrocissime  tractat  mortem  et  cala[mitate8 
huma[na8  univer8[as,   et  per  omnes  causas.     Et  hoc  ad  legislat[orem  per- 

10  tinet,  i.  e.  pertinet  contra  induratos  et  insensatos,  quia  dicit:  'Da  nobis,  ut 
intellig[amus   numerum    etc.,    ut  erudiamur    corde."''     Sic  David    imitatus  ss.  la 
Mosen:  'Numer[um,  ut  sciam,  quid  desit.'  vliig!'' 


1  über  ut  steht  ita       über  ostendat  steht  occidat,  imo  213  sed  bis  mortem  über  (re- 

th^oricis,  sed  vocat)         3  iram  divinam  (mortem)         4  mortem  o       über  deum  stefU  dicens 
über  'In  ira  tua'  steht:  'Quis  novit  potestatem  irae  tuae'  [V.  11]  5  illam  o       divinam  o 

6  dicit  eam  o  zu  6j7  Et  per  consequens   non  de  temporali  morte  loquitur,    alioqui  dice- 

remus  cum  gentibus  rh  8  quia  über  (illam)  über  dei  steht  divinam         über  Atro- 

cissime steht  Sic  9  unter  causam  steht  modos       über  causas  steht  maii^tS  f^lvei         10  über 

i.  e.  steht  psalmus      über  pertinet  steht  vel  agit  12  quid  o 

')  Vgl.  S.  485  obere  Ämn.  3.  ^)  Vidgata :  Dexteram  tuam  sie  notam  fac  et  eru- 

ditos  corde  in  sapientia.  Der  obige  Text  ist  die  lateinische  Rückübersetzung  Luthers 
des  in  der  ersten  Niederschrift  (Dnsre  Ausg.  Bibel  1,  516,  12ff.)  erarbeiteten  und  bis  im 
,5letD  beubjc^  SßjoUet"  von  1528  beibehaltenen  deutschen  Wortlauts. 

Dr]  -*c  utitur  hie   nova  Rhetorica,  vocans  mortem  'iram  Dei'.     Addit  exs.  ? 

sua  Dialectica  causam  efficientem  et  finalem   mortis  et  omnium  calamita- 
,5  tum  huius  vitae,    opponit  nobis  Deum  iratum.     'Quis',   inquit,  'norat  tan-s.  ii 

tam  esse  potestatem  irae  tuae?'     Nam   quod   morimur,   accidit  ex  intole- 

rabili  ira  Dei  adversus  peccatum. 

Porro,  si  respicias  ad  consequentia,   facile  intelliges  eum  non  simpli- 

citer  loqui  de  motte  corporali.     Si  enim  ea  sola  expectanda   esset,   dice- 
20  remus  cum  Poeta:   Summum  nee  metuas  diem  nee  optes.^     At  nos  susti- 

nemus  aeternam  mortem,   siquidem  iram  Dei,   quae  a  nobis  vlnci  nequit, 

sustinemus. 

Ad    hunc    modum    de    morte    disputat    Moses    tanquam    Legislator 

contra  induratos  et  insensatos  peccatores.     Qui  autem  conspectu  peccato- 
3b  rum  suorum  et  mortis  territi  sunt,  hos  suo  exemplo  docet  orare,  ut  Dens  sg.  12 

'ostendat  illis  numerum  Dierum  esse  brevem'  etc.  W.39, 5 

Valg. 

Argumentum  itaque  Psalmi  est,  quod  Moses  in  hoc  psalmo  vult  per- 
terrefacere  induratos  et  securos  Epicureos,  qui  sibi  hoc  negocii  dari  putant 

')  Vgl.  hier  oben  Ämn.  1. 


488  Enarratio  Psalmi  XC.     1634/35.     [1541.]     (P».  90) 

Hg]  Prior  pars  argumenti  pertinet  ad  conterendos  induratos  et  securos 
Epicuros,  sadduceos,  qui  putant  scientiara,  si  contemnant  mortem  et  vivant 
ut  bruta;  sed  facit  mortem  crudelem  et  atrocem  Tyran[num,  ut  perterre- 
faciat  istos  induratos  et  durae  cervicis  hyLpocritas,  qui  nee  deum  nee 
homines    metuunt    nee    suas    calaLmitates   curant.     Uli    sunt   conterren^di.    » 

«8m.  1, 18  Istis  exhibendum  est  legis  officium,  sie  ostendenda  peccata  et  ira,  Ro.  1. 
Istis  non  dulcia  praedicanda.  Non,  utperdantur;  altera  pars  psalmi:  Cum 
sie  fuerint  perterriti,  ut  tarnen  non  desperent,  sed  sit  etiam  locus  respi- 
randi.  2)a§  ift  ein  2)octot,  quamquam  hoc  facit  obscurius.  quia  Moses 
debet  esse  Moses.  1 .  partem  urget,  2.  significat  obscure,  et  tarnen  tractat.  lo 
Kottt.  17, 5  quia  reservat  meliori  Doctori,  de  quo  pater    'Ipsum  audite\     Tamen  non 

«jm.  1 17  patitur  perterritos  Moses  in  officio  legis,  Ut  PauLlus:  "lustitia  fidei  est 
revelata',  sed  prius  per  prophetas.  Haec  est  Summa  psalmi  vel  orationis. 
ExagLgerat    et   amplifLicat    tjrannidem    mortis    et    ire    divinae.     Hoc    est 


2  über  scientiam  iteht  hoc  negocii  sibi  dari       über  mortem  iteht  iram  dei  et  3  über 

ut  $Uht  sicat      über  bruta  steht  quib|^us  nuUa  spes  post  mortem  4  über  induratos  sieht 

obstinatos  5  metuunt  o       über  conteireni^di  steht  percellendi  et  couterrendi  6  of6- 

cinm  o       sie  o  zu  6  "Revelatur  ira  Dei'  r  "  über  Non  steht  tamen  ad  hoc       über 

Cum  sieht  Sed  8  über  locus  steht  consolatio,  tin  o  zu  8  Consolatio  r  10  urget 

c  aus  urgere  urget  (pertinet  ad)  über  urget  steht  fortius,  alteram  minus  tamen  c  aus 
tantum  11  reservat  c  aus  (locum)  servat       über  Doctori  steht  praeceptori,  qui  erat  eum 

secuturus  über  'Ipsum"  steht  Et  Deute.  18.  [5.  Mose  18,  15]  über  Tamen  steht  (Moses) 
13  patitur  über  (sinit)  über  perterritos  steht  con[territos  est  (nunc)  13  über  Haec  steht 
Haec  duo  sunt  in  toto  psalmo       über  orationis  steht  Mosi 

Dr]in   hac   vita,    ut  iram  Dei   et   mortem   contemnant   et  vivant  sicut   bruta,   u 
quibus  nulla  post  hanc  vitam  spes  est  reliqua. 

His  ostendit  Moses,  quod  mors  sit  aeternus  Tyrannus,  Ut  hoc  modo 
perterrefacti  discant  calamitates  suas  intelligere  Et  etiam  accendantur 
desiderio  medicinae,  quae  in  bis  extremis  difficultatibus  adhibenda  est. 
Terret  igitur  primo,  non  ut  perdat  aut  in  desperatione  relinquat,  Sed  ut  so 
territis  et  non  amplius  securis  ostendat  consolationem  et  dct  locum 
respirandi. 

Ita  coniungit  Euangelii  doctrinam  cum  Lege.  Quanquam  P'uangelium 
tractat   paulo    obscurius.     Nam    haec   praedicatio    rescrvandii  erat  Domino 
nostro  Christo    lesu   et  tempori    novi  Testamenti,   Mosen    autem   oportuit  « 
esse   Mosen.     Itaque  Euangelium   parcius   attingit,   ut   ea   gloria   maneret 
«Ott».  i7.»integra  meliori  Magistro,  De  quo  Pater  dicit:    Hunc  audite.' 

Haec  duo  sunt  in  hoc  Psalmo  praecipue  observanda,  Primum.   Quod 
amplificat  Tyrannidem   mortis   et  irae  Dei,   cum   ostendit   aoternae   morti 
esse  Hubiectam  naturam  humanam,  ut  scilicet  duros  et  incredulos  contemj)-  » 
tores  Üoi  terroat,  Socundum,  quod  orat  pro  remedio  contra  desperatioucm, 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Pb.  90,  1)  489 

Hs]  docere  vel  docere  de  aeterna  morto,  ira  dei,  loq[uitur  contra  incredul[08 
contemptores  dei,  ut  perterrefiant  et  humilientur.  Ubi  hoc,  est  pars  2.: 
petere  remedium  contra  istam  deaperationem,  ne  hominee  relinquantur  ita 
desperare.     Ideo  est  utili8-[93I.  232''j8imu8  psalmus,  erit  lucidus.     Hactenus 

i  argumentum. 

Audi^ivistis  Mosen  in  officio  suo  proprio  agentem,  i.  e.  terrentem  pec- 
cat[ore8  et  obscure  significantem  Redemptorem,  ut  humiliet  superbos  et 
humiliatos  mittat  ad  redemptorem. 

TitLulus:  'Oratio  M[08i'.     HieroLnymus  est  interpretatus  hunc  psalmum  v.  i 

w  et  inter  caetera  dicit  morem  scriptLurae  Sanctae,  ut,  cuius  titulus  habeatur 
in  praesente,  is  sit  author  et  sequentis.  Ideo  asscribit  hunc  psalmum  et 
10  sequentes  Mosi.'  Sed  quod  hoc  habeat  scriptura  Sancta,  non  puto 
nee  credo  verum.  Non  puto  alium  esse  Mosi  quam  hunc.  Est  traditio 
Rabinica    et    pharisaica.     Nam    ad    Eb^raeos   clare    habetur,    Ubi    dicitur 

15  super:  'Hodie'  etc.     Ibi  appel^lat  Davidis  psalmum.'*     Ideo  est  figmentum^eit.s,? 
ludaeorum,   qui   putant   esse  Mosi  istum  psalmum  3.  ab  isto.'     Et  M[08e8  W-95,7ff. 

1  über  ira  steht  damuatione  et  iudicio  dei  c  aus  dirina  über  increduloa  steht  duros 
3  relinquantur  ita  o  4  desperare  c  aus   desperentur       desperare  (tantum)       über  erit 

steht  et  ex  his  8  über  mittat  steht  consoletur  et  9  über  Titiulus  steht  qui  facilis  est 

zu  9  titulus  psalmi  r  11  praesens         (eius)  is  sit         sequens         über  et  (2.)  steht  10 

sequentium  13  alium  c  in  aliam         über  aliam  steht  orationem   vel  psalmum         über 

quam  sieht  praeter      über  traditio  steht  fortassius  14  über  ad  steht  in  Epistola      über 

habetur  steht  est      «6er  dicitur  steht  dicit  15  über  super  steht  istum  versum       über  Ibi 

steht  quod  Deus  per  David  et  über  figmentum  steht  recens  16  3  mit  Strich  zu  'Hodie' 
Z.  15  gezogen       Mooses  c  aus  S[3mue! 

'^  Conlra  Rufintim  I,  13:  Octogesimum  .  .  nonum  psalmum,  qui  scribitur 'Oratio 
Mosis,  hominis  üei',  et  reliquos  undecim,  qui  non  habent  titulos  (Luther  meint  die  zehn 
Ps.  91  — 100  nach  Urtext  und  Lulherbifiel,  ivährend  die  Vul(/ata  sie  von  Ps.  93  [XCIl] 
an  David  zuschreibt),  .  .  eiusdem  Moysi  (Origines)  putat ;  Migne  23,  426.  *)  Luther 

schließ  das  offenbar  aus  der  Erwähnung  der  „Väter"  (Hebr.  3,  9  =  Ps.  95,  9),  zu  denen 
ja  Moses  und  auch  der  S.  490  Z.  1  genannte  Samuel  gehören.  »)  B.  i.  Ps.  93,  den  Lutlier 
irrtümlich  in  Hebr.  3  zitiert  glaubt. 

Dr]  ne  homines  relinquerentur  in  desperatione.  Est  igitur  utilissimus  Psalmus, 
in  quo  audimus  Mosen  in  suo  proprio  officio  terrentem  peccatores  et  tarnen 
obscure  significantem  redemptionem,  ut  scilicet  humiliet  superbos  et  humi- 

ao  liatos  consoletur. 

DE  TITULO  PSALMI. 

lam   facilis   est   Titulus:    Oratio   Mosi.     Hieronymus   inter   cetera  inT. i 
hoc  Psalmo  annotat,  Quod  hie  perpetuus  mos  sit  Psalmorum,  ut,  semper 
decem  sequentes  Psalmi  pertineant  ad  eum  Autorem,   cuius  mani-  [58g.  B] 
js  festum  nomen  in  praecedenti  Psalmo  positum  est.     Hoc  fortasse  ex  Rab- 
binorum  traditione  dixit. 


490  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1511.]    (P8.90,  1) 

Ug]  et  Samuel,  tarnen  Moa^es  fuit  longo  ante  Samuel[ein.     Calumniae  ludaicae 
etc.  Moses  est  auctor  huius  orationis,  convenit  res,  theologia,  dictio  in  per- 
sona Mosi.     Est    vir  dei'  vocatus,  ut  legem  doceret:  qualis  est  in  docenda 
et  scribenda  lege,   talis  est  hie  in  psalmo.     Est  enim  minister  legis,  pec- 
»jm.  3,  io cati,   ut  Pau[lus*,  ut  ostendat  eis  sua  mala,   non   extenuare  et  occultare.    s 

Appel[lat 'orationem'.  Item  virum  Dei' vel 'hominem':  idem.  Sic  Pau[lus 
i.ttm.s.ii'hominem  Dei'  vocat  Timoth[eum.  Sed  tamen  ^  significat  'isch''  EbLraice 
non  proprio  hominem;  non  est  negligenda  vobis,  qui  futuri  doctores  Eccle- 
siarum,  proprietas  et  significantia ;  sine  Ebi^raeo  reddi  non  potest.  'Isch' 
quandoque  'virum',  quandoq|ue  magistratum',  qui  est  publicus  homo.*  lo 
'afaänü'.loSic  Elias,  4.  Reg.  propheta  et  Elizeus.     Sic  est  Moses,  i.  e.  pub[lica  per- 


2  über  theoIogi&,  dictio  ittht  tota  theologica  dictio  (&f[osis),  ut  prius  babuit  3  dei  o 
zu  3  'Vir  Dei'  r  4  talis  o  in  (lege)  üher  psalmo  stefit  in  orando  seu  faciendo  [näm- 
lich psalmumy  über  legis  »(e/tt  mortis,  damnationis  zu  4  Klinisterium  Mosi  r 
zu  5  i.  e.  qui  debet  terrere  superbog  et  vivaces  in  peccatis  r        6  über  idem  stellt  enim  est 

Sic  o  7  significat    isch  8  über  negligenda  iteht  Ebraea  lingua  zu  8  Kbreae 

linguae  neccssaria  cognitio  Tbeologo  r  9  proprietär  c  in  proprietates       über  sine  steht 

noticia       Eb^  iit  ergänzt  in  Ebreae       über  Ebreae  steht  linguae       non  potest  o  10  über 

quandoque  atelä  significat      quandoqLue  o  zu  10  'Isch'  r  7i  (1.)  4.,  darüber  et  in 

über  4.  Keg.  steht  vide  illic      über  Moses  steht  'vir  dei'  zu  11  'Ilomo  Dei'  r 

'1  Erg.  dicit.  ')  Zeichen  der  deutschen  Kollegsprache  Luthers:  ,?lbet  bo^" ;  ebenso 
die  Reihenfolge:  significat  isch,  die  Hörer  dann  in  die  lateinische  ändert.  *)  tl^tf.. 

*)  So  schon  Dict.  super  Psalt.' 1513,  Unsre  Atisg.  Bd.  3,  273,  24  f. 

Dr]  Mihi  autem  non  est  dubium,  hunc  unicum  Psalmum  esse  Mosi  et  non 

*tbr.  3, 7  sequentes,    qui  caront   titulis.     Nam  Epistola   ad  Ebraeos   apertc   dicit  de 

VI  9s,7Psalmi  95.  versu:  'Hodie,  si  vocem  eius  audieritis'  etc.,  quod  per  Davidera 

Deus  haec  locutus  sit.     Quare  sentiamus  Hieronymum  ludaeorum  figmen-    u 
tum   esse   secutum.     Praesentcm   autem   Psalmum   Mosi   esse,    non  titulus 
tantum,  sed  ipsa  dictio,  res  ipsae  et  tota  Theologia  eius  arguit. 

Vocatur  autem  Moses  vir  Dei,  quod  peculiariter  a  Deo  sit  missus  ad 
docendam  legem  in  populo.  Qualis  autem  est  Moses  alias  in  docenda  lege, 
talis  hie  est  in  orando.  Est  minister  mortis,  peccati  et  damnatiiinis,  ut  m 
terreat  superbos  et  in  peccatis  securos  eisque  clare  ob  oculos  ponat  sua 
mala,  nihil  dissimulet  nee  occultet,  Sicut  in  bac  Orationc  videbimus  cum 
facere. 
I.  tim.«,  II  Paulus  appellat  Timotheum  quoque  hominem  Dei,  sed  huius  appella- 

tioni»    pauio  alia  ratio  est.      Nam  voeabuhim  (lacli)  non  simitlicitcr  virum    « 
significat,  sed  saepe  usurpatur  pro  magislratu,  qui  publice  vir  est,  hoc  est, 
».iwn  4. 40 qui  est  in  publico  officio,  sicut   in  Rcgum  libro:    Mors  in   oUa,  vir  Dei\ 
hoc  est,  (.Im  es  constitutus  publice  in  officio,  quod  Dei  est,  Qui  es  Orga- 
num Dei,  (--'uius  dicta  et  facta  accipiuiitur  tanquam  per  ipsum  Deum  edita. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1511.]    (Ps.  90,  1)  491 

Us]  sona  dei,  Organum  dei,  cuiua  verba  et  facta  accipiantur  tanquam  divinitus 
a  Deo  gesta.  Est  nomen  personale.  Mo8[e8  vir  authoritatis  et  officii,  ut 
credamus  Mosi,  ac  deus  loqueretur.  [<8(.232'']  Post  authoritatem  sequitur 
opus:  'oratio'.    Persona,  authoritas  et  opus.    Ut  Pau^lus:  'Apostolus  Christi';  SHöm.i.  i 

6   non  est  superbia,  sed  necessaria  confirmatio  sui  verbi  ad  excitandam  fidem, 
i.  e.  officialis  et  magjistratus    Doctor  dei,  qui  publice  et  divina  authoritate 
vocatus,  ut  credatur  ei,  ut  ipsi  Deo  debet  credi.     lam  si  quis  dicat:  Tarnen 
etiam  aliquando  Moses  peccavit,  ut  Numeri:  'ad  aquas  contradictionis',  —4.iiioic 20,13 
Quid,  si  etiam  in  aliquibus  verbis  et  factis  non  credidit?   Quis  certos  faciet? 

10  Re8p[on8io:   Licet  peccavit,  tarnen  singulari  iudicio  est  castigatus  et  iudi-5.i»!o(c32,joff. 
catum,   quid  peccaverit,   quid  non  etc.     Ibi  est  punitus  et  prohibitum,   ne 
ei  credamus.     Ubi  non  est  peccatum,   Ibi   manet  legatus  divinus   et  auto- 
ritas  in  omnibus.     In  quibus  non  est  reprobatus  publice,  ibi  eins  autoritas 

1  über  Organum  steht  quae  est  2  über  a  Deo  steht  per  ipsum       über  vir  steht  dei 

zu  2  am  unleren  Rand  der  Seite  nochmah  'isch'         3  über  Mosi  steht  ut  ipsi  deo         zu  4 
Sic   Titulus    habet    tria    vor   Persona    rh  4  Persona    c    »n    Personam         authoritas  c  m 

authoritatem       et  opus  0       (qualis  est  locutio)  Ut  Paulus  zu  4  'Paulus  Apostolus'   am 

oberen  Band  der  Seite  5  über   confirmatio   steht   commeudatio         über   verbi   steht   et 

officii  6  über  i.  e.  steht  Sic  Moses  'vir  dei'  über  officialis  steht  divinus  zu  6  Autori- 
tas igitur  est  'vir  dei'  r  7  über  vocatus  steht  et  dei  verbura  docet  lara  bis  dicat  o 
zu  7  Scholion :  Atqui  Moses  etiam  peccavit,  igitur  non  ei  utiq[ue  credendum  r  9  si(t) 
Quis  c  aus  Quid  zu  10  Resp^onsio  bis  et  an  Stelle  von  (Hoc  est)  rh  11  Ibi  bis 
et  über  (Nee)  über  prohibitum  steht  sie  ei  (nou)  12  über  Ubi  steht  Sed  über  pec- 
catum steht  uec  punitus  über  manet  steht  Moses  legatus  c  in  legatio  13  in  o  über 
ibi  steht  manet       über  autoritas  steht  3  [vgl.  Z.  4] 

Dr]  Ad  hunc  modum  hie  intellige  appellationem  viri  Dei,  quod  Moses  tale 

15  officium  habeat  a  Deo  demandatum,  ut  ei  docenti  non  minus  quam  ipsi 
Deo  habeatur  fides. 

Complectitur    itaque    Titulus    haec    tria,    Personam,    autoritatem    et 
opus.     Autoritas    est,    Ut    cum    Paulus    vocat    se    'servum    Domini    lesusom.  1. 1 
Christi';    Ea  non  superbia  est,   sed  necessaria   commendatio   sui   verbi   et 

ao  officii. 

Sic  Moses  non  per  superbiam  se  appellat  virum  Dei,  sed,  quia  id 
ministerium  a  Deo  demandatum,  postulat,  ut  ei  non  aliter  quam  Deo  con- 
cionanti  credatur. 

Sed  inquies:  Tarnen  ad 'aquas  contradictionis'  peccavit,  Igitur  non  esti.wofcso.  13 

85  tutum  prorsus  ei  credere.     Respondeo:   Verum  est,  quod  peccavit,  Sed  sin-s.sKoicss.soff. 
gulari  iudicio  Dei  etiam  est  castigatus  Et  indicatum  est  simul,  quid  esset 
peccatum,   quid   non.     Ubi  punitus  est,   ibi  prohibuit  Dens,  ne  crederetur 
ei.     Sed  ubi  non   est  punitus,    ibi   manet  Mosis   legatio   et   autoritas,    ibi 
manet   eins   vocatio   integra,    manet   Organum   divinum      Quicunque  igitur 

80  eum  contempserit,  contemnit  Deum. 


492  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Pg.  90, 1) 

H»]integra,  illaesa;  quicunque  contempserit  Mo8[en,  —  Deum.  Non  obstante, 
quod  sit  lapsua.  Moses,  David  manserunt  'viri  Dei'.  mansit  ei  vocatio 
integra.  Sic  nos:  si  labimur,  puniat  nos  Deus.  Est  legatus  divinus, 
minister  Dei,  cuius  gesta  et  verba  sunt  iudicanda  divina  et  non  humana. 
Sic  ista  oratio  commendatur  AuthoLritate  divina,  ut  habeatur  pro  divina,  s 
quae  melius  loquitur  quam  nos.  Gentes  non  inteliigunt  ne  sua  mala,  quid 
de  sua  sciunt  creatione,  creatore  ?  In  quibLUs  vivunt,  moriuntur.  Ideo 
SLpiritus  sanctus  ipse  docet  et  exagge^rat  nostras  calamitates.  @t  ma6)t 
nid^t  einen  gebreften  brau§,  sicut  Cinglius  et  Sophistae.  qui  in  peceato  ori- 
g|inis  iudunt,  facientes  fomitem  '  et  qualitatem,  quae  sit  aliquid  leviculum  etc.  lo 
Moses  melius:  persona,  authoritas,  opus  oratio.  Regula  et  certus  Canon: 
In  quocunque  loco   scripturae   agitur  de  t.  praecep[to,   quod  applicandus 


1  über  integra  «te/U  vocatio  et      über  illaesa  »teht  et  Organum  divinum  et      über  Ueum 
Mielit  coiitemnit  zu  1  Sic  David  mansit  'vir  Dei'  hinter  Deum  rh  2  ei  c  aut  eius 

über  vocatio  itelu  sua         3  über  nos  (1.)  steht  nobis  potest  fieri         zu  3  Sed  nostra  vocatio 
nihil    ad    istorum.     Moses   ergo   vor    Est    rA  5  Labeatur   c    in    habeantur,    darüber  eius 

dicta   pro   dictis  sipiritus    sancti   melius  intelligentis  nostra  mala  quam  nos  ipsi,    aber  unter 
habeatur  »teht  auch   vel  oratio  zu  6  zu  mala  Ut  in  quibus  vivunt,   quae  patiuntur  rh 

7    über    Creatore    »teht  intelligerent        In    bia    moriuntur    mit  Strich    zu    mala    Z.  6    gezogen 
8,9  Sx  ma(i^t  niitt  über  (Non)         »  btauä  (mad^en)      sicuf  bis  Sophistae  o  10  facientes 

über  Et  Sopb^istae       sit  o  11  über  melius  steht  novit  per  S[piritum  sanctum       über  per- 

sona steht  Sic  est  'vir  dei'        über  authoritas   sieht  authoritas  personae  zu  11  Canon  r 

12  über  1.  praecepito  steht  de  praecep[tis  1.  tab^ulae       iiher  quod  steht  ibi 

')  Vgl.  üngre  Ausg.  Bd.  39  \  64  f. 

Df]  Sic   David   mansit    vir   Dei   seu  Rex   non  obstante   peceato    eius   seu 

».eam.ii.sif. lapsu,   Etsi  enim  peccavit,   tarnen  mansit  ei  sua  vocatio  integra.     Sic  nos 

quotidie  possuinus  labi,  sed  ministerio  seu  verbo  nibil  derogatur  per  pec-    u 
catum  nostrum.  Quanquam  nostra  vocatio  nescio  an  cum  illorum  vocatione 
possit  conferri. 

Sic  huius  Mosis  facta  et  dicta  sunt  divina  iudicanda  et  habenda  pro 
dictis  Spiritus  sancti,  melius  intelligentis  nostra  mala,  quam  nos  ipsi. 
Gentes  quoniam  ea  non  inteliigunt,  in  quibus  vivunt  et  moriuntur,  quae  » 
experiuntur  et  sentiunt,  Quomodo  intelligerent,  quae  ad  Deum  pertinent? 
Sentiamua  igitur  hune  Psalmum  ab  ipso  Spiritu  aancto  factum  ot  nobin 
propositum  esse.  In  quo  docet  nos  de  nostria  calamitatibu».  (luaa  non 
i.zim.  i.eappellat  infirmitatem   aut  morbum   Sicut  quidam    Mathaeologi* '    nee  dis- 

putat  mcut  Sophistae   de  fomite,   Sed  docet  sicut  vir  Dei,   cui    tanquam    >» 
i[i«i  Den  concionanti  credendum  est. 


')  ' naiaioXiyot  ,   Ersatt  für  Cinglius  oben  in  H*.   X.  9.     AUo  Dietrich  läßt  *h 
Hamen  fort. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 1)  493 

HS]  est  Christus,  qui  dicit  Matth.  22:  'Non  est  Deus  mortuorum'.     übicunque  ««tu,.  ,2,  m 
agitur  de  1.  praecep^to,  intelligLas  subobscure  et  certe  indicari  vitam  aeter- 
nam  et  resur[rectionem  mortuorum.     Sic  in  illo  psalmo  aliqui  loci,  ut  docet 
legislator  obscure,  et  tamen  [«I.  233"]  certis  verbis  indicat  remedium  contra 

5  mortem.  Sic  superat  incomparabiliter  omnes  modos  et  speculat^iones  ho- 
mmum.  Aristoteles  etiam  dixit  meditationem  mortis  esse  remedium.'  8ed 
praestat  esse  Epicureum  quam  in  meditatione  mortis  esse,  si  non  adsit 
altera  pars  psalmi,  scilicet  post  iram  horribLÜem  spes  illa  et  respiraculum. 
2Benn  bai  ni(^t  fol  fein,  satius  est,  ut  seeundum  ludiaicum  dictum 'Edamusi.aoru.sä 

>o  et  bibamus-.  Quid  enim  est,  quod  homo  maceret  se  in  hac  vita  sine 
spe?  Qui  metuit  mortem.^    2ßenn§  nt(|t  anberS  tan  fein,  accipiamus  prae- 

1  über  'mortuorum'  steht  'sed  riventium"  zu  1   Ubicuuque  agitur  de  I.  praecepto, 

mcluditur   resurrectio   mortuorum  r  zu  3  Nota  canonem   zu   loci   vom   unteren   Bande 

der  Seüe  hrngewiesen         4  indicat  c  aus  indicant  zu  4  Scholion:  Sic  igitur  Moses  rerbo 

orationis   spem   focit   contra    remedium'    et    meUug    consolatur   quam   Aristo^teles,   quod   sit 
mors  med.tanda  assidue  am  oberen  Bande  der  Seite  5  über  mortem  steht  pro  rita       über 

snperat  steht  Moses  5i6  über  hominum  steht  gentium  scripta  ß/9  Aristoteles  bis  est 

anstatt  Aristoteles.    (Si    tautum    meditatio    et   nuUa   altera    pars  psalmi,   ut  Mosel»    post  iram 
hor^ribilem  et  spem  indicat,  meUus)  rh  11  über  Qui  bis  mortem  st^ht  Nam  verum  est, 

quod  Cato  dixit       hinter  mortem  (Cato),  da,-über  perdit  id  ipsum,  quod  yirit  [Fortsetzung  des 

')  Vgl.  Cicero,  lusc.  Disp.  1,4  ff.        ']  Bisticha  I,  22.     ünsre  Ausg.  Bd.  36,  539,  30. 

Dr]  ADmonet   autem    nos   etiam    titulus  Psalmi,    quod  Oratio    inscribitur 

Regulpe,   quae  in  Theologia  necessaria  et  plena  consolationis  est,  Nempe 
quod,    ubicunque  agitur    de  praeceptis   seu   operibus   primae   tabulae,    Ibi 

15   obscure  significatur  Resurrectio  mortuorum,    Seeundum    Christi   pulcherri- 

mam   et  eruditissimam   sententiam:   'Deus  non   est  Deus  mortuorum,   seda»a.t6M32 
vivorum."  ' 

Etsi  igitur  Moses  ministerio  suo  oecidit,  dum  peccatum  et  eius  poenas 
ostendit,  Tamen,  quia  hunc  Psalmum  nominat  Orationem,  obscure,  quanquam 

»  certis  verbis  ostendit  etiam  remedium  contra  mortem  Sicque  superat  duplici 
nomine  omnium  gentium  Scripta. 

Aristoteles  sentit,  sicut  Monachi,  meditationem  mortis  esse  remedium 
quod  mortem  tolerabiliorem  faciat.  Sed  si  rem  reete  aestimaverimus^ 
praestat   plane  Epicureum    esse    quam    mortem   meditari,   si   desit  altera 

86  pars,  scilicet  post  iram  spes  illa  vitae  et  misericordiae.  Hac  sublata 
praestat  edere,  bibere  et  curare  cuticulam  quam  se  frustra  macerare  euris 
eius  mali,  quod  vitari  non  potest,  praesertim  cum  cogitationes  illae.  si  sint 
sine  spe  remedii,  concitent  animos  ad  iram  erga  Deum.  ad  blasphemiam 
et  impatientiam.     Terum  enim  est,  quod  Cato  dixit:   Qui  metuit  mortem, 

30  etiam  id,  quod  vivit,  perdit. 


494  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  1) 

Hsjsentem  vitam.  Scd  illa  non  digna  doct^rina  humano  genere.  Ideo  post- 
quam  M[08es  acriter  suum  officium  implet  Decidendi,  semper  subindicat 
esse  spem  salutis,  vitae  et  remedii  contra  mortem,  ne  ad  despierationem 
ducat  conterritos.  Illa  sapientia  et  cogita[tio  non  est  in  corde  humano 
nee  fingitur  in  capite  et  cerebro  humano,  Bed  'isch',  homo,  mu§  bo  fein.  » 
6^e  luit  ön§  Dmbfe^en.  adest  mors  et  rapit.  Ideo  et  e  coelo  revelandum 
quid  mors,  quomodo  consolandi  moribundi..  In  ipso  Tit[ulo  subindicat  esse 
spem  vitae,  quia  orare  deum  contra  mortem  hoc  est  iam  sperare  vitam. 
Impossibile  hoc  est  nisi  ex  fide  et  spe  vitae,  qui  enim  desperat  de  vita, 
non  orat  Ubicunque  ergo  agitur  de  usu  1.  praecepti.  inclusum  habetis  lo 
fidem  et  spem  resurrectionis  mortuorum.  Hoc  docuit  Christus  elicere  et 
wotts  M,3s  lungere   ex  locis:   'Ego    deus'   etc.,   'Ergo   AbrLaham   virit .     Ex  1.  prae- 

1  über  uoa  steht  est  sapientia  et  doctrina       doctrina  gettrichen  zu  1  tS  muS  etloaS 

^o^LttS  l§[a6en  hinter  genere  rh  2  über  Decidendi  stelu  conterrendi  et  3  über  salutis 

steht    solidae       über   mortem    steht   desperationem  4  über   conterritos    steht   et    bumi- 

liatos       über  cogila^tio   steht   cognitio  S  über  fingitur   steht  nascitur       über  'iscb'  steht 

'Vir  dei*      homo  geändert  in  hominis      über  fein  steht  fonp  6  über  timb{e6en  steht  geloat 

nrtben        über  rapit  steht  vorat        über  Ideo  ste/it  mu§  ein  anbet  tied^t  bo  leud^ten        unter 
revelandum  steht  aperienduni  7  über  In  steht  Sic  ergo       utUer  Tit^nlo  steht  et  vocabulo 

orationis  zu  7  Sie  mögen   loot   rbetores   fein,   sed   remedium    non   possunt   dare  zu  In  rh 

9  über  Impossibile  steht  est       über  boc  stellt  facere       est  gestrichen       nisi  (est)  10  über 

orat  steht  curat  de  oratione         über  ergo  steht  sicut  dixi  11  über  elicere  steht  ex  h^c 

loco  12  über  Ego  steht  sum  zu  12  Mattb.  2..  r 

Dr]         Indigna    igitur    est   sapientia    haec   humano   generi,   praesertim    cum 
tantum  calamitatum  afferat.     Altius   nobis  adscendendum  est  et  dirigendi 
oculi  ad  divinam  sapientiam,  quam  hie  Moses  tradit,  Qui  sie  mortem  ampli-   is 
ficat  sicque  terret,  ut  tamen  subindicet  quoque  spem  esse  reliquam,  ne,  qui 
territi  et  humiliati  sunt,  in  desperationem  inducantur. 

Ad    hunc    modum    Gentes    docere    non    possunt,    sed    solus    Spiritus 
sanctus,   Nee  nascitur  haec  noticia  domi  nostrae,   Sed   a  'viro  Dei*   eam 
oportet  accipi.     Mortis  tanta  vis  est,  ut  nos,  priusquam  sentimus,  devoret.  » 
Quare  oportet  accedere  aliam  lucem.  De  coelo  revelari  oportet,  quomodo 
in  hoc  periculo  animi  sint  erigendi. 

Gentes  quidcm  rhetoricaiitur,   Sicut  Cicero   in   Tusculanis   suis',    Sed 
verum  et  certuni  remedium  ostendere   non  potest.     Nam  etiam  inter  dis- 
putandum  apparet,  quam  non  ipse  sibi  hoc  persuadeat,  quod  aliis  persua-  » 
dere  conatur. 

Quod  igitur  Moses  titulum  Psalmo  fccit  esse  Orationcm,  hoc  ipso 
nomine  subindicat  esse  spem  vitae  reliquam.  Quid  enim  est  orare? 
An  non  est  quaererc   opcm?   Quid  est  porro  ad  Deum  orare  in  periculo 

'J'J  sunt  im  Original 
')   'AMC.  l)uip.  1,4 ff. 


Enarratio  Psalmi  XC.    15H4/35.    [1541.]    (Ps.  90,  1)  495 

ii9]cep[to  fluit  argumentum:  Deus  non  est  mortuorum.  Ergo  quicunq|ue  co- 
lunt  Daum,  crcdunt,  orant,  aud[iunt  deura,  etiam  si  mortui  fuorint,  etc., 
quia  non  creditur,  oratur,  auditur  deus  mortu[orum,  eed  etc.  Summa,  quod 
fides,  oratio,   auditio   verbi  includunt   articulum  resurrectionis   mortuLorum 

5  et  vitae  aeter[nae.  Hoc  etiam  non  huma[ni  cereb[ri,  sie  intel[ligere  1.  ta- 
bLulam,  sed  Christi  doctoris,  i.  e.:  1.  tabula  non  est  tradita  brutis,  hominibus 
in  eter[num  mortui»,  sed  hominibus ' ;  ergo  sunt  in  eternum  victuri.  Sic 
1.  Tabula  dat  simpliciter  vitam  et  resurrLectionem  mortLUorum.  Sic  simpli- 
citer  oratio,  si  fit  sine  Deo,  non  est  oratio,  sed  fol§  ein  oratio  fein,  fo  tiui|§ 

10  fein  ad  Deum.  et  is,  qui  orat,  —  oratur,  est^;  [391.  233'']  quia,  si  est  oratio, 
est  ad  Deum,  Deus  non  est  mortuorum  Deus,  ergo  vivus  et  aeternus.  Sic 
in  ipso  Tit[ulo  statim  remedium  indicat  contra  horribLÜem  declamationem 

2  «6er  etc.  steht  in  morte  vivunt;    quare?  3  über  etc.  steht  vivorum,  et  is  cre- 

ditur, auditur,  oratur.    ©0  ft§lcuft§.  4  über  verbi  steht  cultus  dei  zu  5  ffiQ§  ^at  nemo 

ex   1.  praecep^to  gsfoflen,   sed   est  inventum  nostri  doctoris  e  coelo  venientis,   is   docet,   quod 
hinter  aeterLnae  eingeioiesen,  der  Schluß  mit  Strich  zu  l.  Z.  6  gezogen  7  über  ergo  steht 

liomiues       über  victuri  steht  quia  'Ueus  non  est  mortuorum'   etc.  i2  über  declamationem 

steht  doctrinam 

')  Zum  Sinn  vgl.  hier  unten  Z.  idf.  ^)  Im  Sinne  von  vivit. 

Dr]peccati  et  mortis?  An  non  est  sentire,  quod  apud  Deum  sit  locus  veniae 
et  certum  auxilium  contra  ista  exicialia  mala?    An  non  orare  contra  mortem 

n  est  sperare  vitam?  Qui  enim  de  vita  desperat,  plane  nihil  orat,  tanquam 
in  deplorato  negocio. 

Ita  Vera  est  Regula,  quod,  ubicunque  agitur  de  praeeepto  primae 
tabulae  seu  de  operibus  primae  tabulae  (sicut  Oratio  est  opus  primae  tabulae), 
Ibi  necessario  includitur  fides  et  spes  resurrectionis  mortuorum. 

20  Hanc  Theologiam  docuit  nos  Christus  elicere  ex  simplicissimis   scrip- 

turae  verbis,  cum  dicit:  'Ego  sum  Dens  Abraham,  Isaac,  lacob.    Deus  autem  351011^.22,32 
non   est  Deus   mortuorum,    sed  vivorum.'     Quieunque   igitur   hunc    Deum 
colunt,  qui  in  eum   credunt   et  orant  ad  eum,   hi   etiam  in   morte  vivent. 
Quare?   Quia  scilicet  non  colitur,  non  creditur,  non  adoratur  Deus  mortuorum, 

25  sed  vivorum.  Ideo  cultus  Dei,  fides  et  Oratio  vere  includit  articulum 
resurrectionis  et  vitae  aeternae. 

Haec  nemo  in  primo  praeeepto  suspicatus  esset  ostendi,  nisi  Doctor 
noster  de  coelo  veniens  nos  admonuisset.  Neque  enim  prima  tabula  est 
tradita  brutis  nee  hominibus  in  aeternum  mortuis,  sed  hominibus  habentibus 

30  Deum,  qui  ipsi  quoque  cum  Deo  in  aeternum  sunt  victuri,  'Dens  enim  non 
est  Deus  mortuorum  sed  vivorum.'  Oratio  est  opus  seeundi  praecepti, 
ea  si  fit  sine  Deo,  nou  est  vocanda  Oratio.  Cum  autem  Moses  hunc  Psal- 
mum  inscribat,  quod  sit  Oratio,  sequitur,  quod  et  ad  Deum  oret  et  oret 
in  spe  et  fiducia  remissionis  peccatorum  et  vitae  aeternae. 


496  Enarratio  psalmi  XC.    1534/8.0.    [1541.]    (Ps.  90,  1) 

Hb]  de  Deo.  Sicqiue  temperat  utrumque,  ne  desperent,  qui  contemti,  —  et 
qui  insensati  sunt.  lUos  v^ult  terrere  —  et  horrentes,  paventes  facere 
securos.  Pavefacti  orent  ac  invocent,  ut  sequitur.  Sic  media  morte  in 
vita  sumus',  ut  canitur.  £)a§  ift  vox  legis:  5Jlitten^:  Vox  Euangelii: 
Media'  etc.,  quia  remi8[8ionem  pec[catorum  habemus.  Argumentum  ergo 
huius  psalmi  Tit^ulum  habetis:  Quis  sit  autor,  quae  autoritas,  opus.  Nunc 
incipit  orationem  suam. 

'Domine,  refug[ium':  Hoc  exordium  est  etiam  vitale  et  pertinet  ad 
re8ur[rectionem  mortuorum  et  vitam  aeternam,  quia  valde  vigilantibus  et 
in  singulis  verbis  loquitur. 

1  aber  Deo  steht  morte       über  qui  ttelit  sunt       über  et  tteht  oe  indurentur  2  über 

Illos  tteht  ftä  mu§  it^bel  fein,  ut  pavefacti  erigantur          3  über  media  steht  in  Tita  zu  3 

Media  vita  in  morte  etc.  r         4  über  vita  steht  et  econtra       über  Sa8  steht  Primum  6  über 

etc.  steht  morte          6  über  habetis  steht  habemus,  de  qua  re  agat       quae  e  aus  quod  über 
opus    stellt    quod              2u   6    et    quod    baec     omnia    sint    autorilate    divina    hinter    opus    rh 

8  et   (vel)            9  über  vigilautibus    steht  verbis   utitur            10  über   loquitur   steht  conso- 
latorie 

')  Vmkehrung  der  bekannten  .5f.  Gallener  Hymne,  Unsre  Ausg.  Bd.  35, 126.  ')  Näm- 
lich: im  8eben.  •)  Nämlich:  morte. 


ür]  Sic  in  ipso  titulo  ostendit  remedium  contra  horribilem  doctrinam  de 
morte  et  sie  utrunque  temperat,  ut  neque  isti  desperent,  qui  hac  doctrina 
sunt  territi,  nee  alii  indurentur  et  securi  fiant.  Coniungenda  eniin  haec 
sunt,  ut  securi  terreantur  et  pavefacti  erigantur  et  animentur,  dum  iubentur 
exemplo  Mosi  credere  et  orare. 

Legis  vox  terret,  cum  occinit  securis:  Media  vita  in  morte  sumua. 
At  Euangelii  vox  iterum  erigit  et  canit:  Media  morte  in  \-ita  sumus. 

Haec  de  Argumento  et  Titulo  Psalmi,  ut  admoneatur  Auditor,  de  qua 
re  agatur,  quis  et  qualis  Autor  sit  et  quod  sit  eins  opus.  Oratio  scilicet. 
Nunc  ad  Psalmum  veniamus. 


PUIMITS  VERSL8. 

DOMINE,  HAÜITACülum  tu  es  nobis  a  generatione 
in  generationem. 

HOc  exordium  etiam  spirat  vitam  et  pertinet  ad  certam  spem  resur- 
recrinnis  et  vitae  aeternae,  Siquideni  Dcum.  qui  aetcrnus  est,  vocat  nostrum  »i 
habitaculuni  hpu,  ut  clariu«  dicam,  loeum  refugii.  ad  quem  confugientes 
in  tuto  simuB.  8i  enim  Deus  est  nostrum  habitaculum  et  Deus  est  vita, 
no8  autcm  liabitatort'H,  Necessario  8e(|uitur  nos  esse  in  vita  et  in  aetcrnum 
vioturoB  OHHe.     Haec  umnia  virtutc  primi  praecepti  scimuB  consequi  optima 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.     |1540.]    (Ps.  90,  1.)  497 

Hs]  'Tu,  domine':  qui  es  aeternus  Deus ;  ut  sequitur.     Ergo  aeteqna  VLita 

statim  in  hoc  vocabulo,  quia,  ai  Dous  est  vita  et  nos  'habitatores'',   tunc 
sumus  in  vita  et  vivimus   in   eo  in  eternum  ex  1.  praecepti  virtute:  'Egoa  ^"offäo.a 
sum  dominus'  etc.;  ex  expoaitione  Magistri  nostri  Christi,  quod 'Deus  non  wiotiti  «.ss 

5  est  mortuorum',   ergo   est   Deus   'habitaculum''  vivorum,  non  mortuorum. 
Non  habebit  suam  vitam  eternam  pro  sepulchro,  pro  Cruce.     Si  est  'habi- 
taculuin'   hominum,   ergo   'homines'    oportet   'vivere'.     Antequam   fulgureta.awofci.e 
horribiliter,   satis    praemunit   pavidas    conscientias,   ut   sciant  habitaculum 
vivum    et    viventium.      Et    mirum,    quod    Deus   appelletur    'habitaculum'. 

10  Scriptura  contrarie  invo[Cat:  'Templum  Dei'.    'Ego  habitabo  in  medio'  etc., ^i(_ ,°Ji",4 
Ero  in  pop[ulo.     Ipsi   vocantur  domus.     Moses  invertit    et  dicit  nos    do- 
minos  et  habitatores  et  deum  habitaculum.    'Maon'.^     Eb[raeus  dat  multum, 
quod  non   potest   reddi    per   ullum    Interpretern :   'habitare'   proprio.     'Et 

/  über  sequitur  steht  'es  nostrum  habitaculum' '  zu  1  Schoilion :  Si  deus  est  habi- 

taculum nostrum,  ergo   vivimus,  quia  deus  non  erit  sepulchrum  nostrum  r  2  über  üeus 

steht  est  habitaculum  nostrum       über  est  sieht  et  Dens       unter  vita  steht  et  vivit      et  (est) 
habitatores  c  aus  habitaculum  2/3  tunc  bis  in  eo  über  (et  ipse  nostrum  habitaculum, 

ergo  vivimu.s)  3  virtute  o  4  sum  o       nostri  Christi  o  6  habebit  ergänzt  aus 

habieret       über  vitam  steht  se  ipsum       pro  Cruce  c  aus  X  ret  [=  cruciaret]  T  über  vi- 

vere  steht  Exo.  3.       über  fulguret  steht  tonat  8  (pt)  ut        über  habitaculum  steht  deum 

esse  9  über  mirum  steht   est  mirabilis    locutio,    quae    non   est  in  sacris  literis         über 

appelletur  steht  sit  10  über  contrarie  steht  diversum  potius  dicit  in  aliis  locis        über 

Templum  steht  Paulus  zu  10  'Templum  Dei',  'Deus  habiitaculum  nostrum'  r  11  in 

fehlt      über  domus  steht  dei  Ujli  über  dominos  steht  im  ^oufc         zu  12  ''Deus  habitacu- 

lum nostrum'  r  13  Iiabitaru  mit  Strich  zu  Maou  Z.  12  gezogen       Et  c  aus  (Est) 

')  Text  der  ersten  Niederschrift  der  Bibelübersetzung,  Unsre  Ausg.  Bibel  1,  516, 
nach  Hieronymus,  Migne  28,  12,  62.        ^)  5150. 

ßrl  et  certissima  consequentia.     Quis  enim  Deum  vocabit  habitaculum  mortuo- 

15  rum?  Quis  eum  pro  sepulchro  aestimabit  aut  pro  cruce?  Vita  est,  Itaque 
quibus  est  habitaculum,  hi  quoque  vivent. 

Ad  hunc  modum  Moses  in  ipso  statim  exordio,  priu8qua:m  horribiliter 
tonare  et  fulminare  incipiat,  praemunit  pavidos,  ut  statuant  Deum  esse 
vivum  habitaculum  viventium,  orantium  ad  eum  et  confitentium  in  eo. 

30  Est  autem  mirabilis  locutio,  cuius  simile  nusquam  est  in  sacris  literis, 

quod  Deus  sit  'habitaculum'.     Quin  scriptura  in  aliis  locis  diversum  dicit. 
Vocat    homines    'templa  Dei',    in    quibus  Deus   habitet.     'Templum   Dei',  isor.  e.ia 
inquit  Paulus,  'intra  vos  est'.     Hoc  invertit  Moses  et  dicit  Nos  esse  habi- 
tatores et  Dominos  in  hac  domo.     Nam  Ebraea  vox  (Mäon)  significat  proprie 

25  habitaculum,  ut  cum  scriptura  dicit:  "In  Zion  est  habitatio  eius.'  Ibi  ver- 
titur  hoc  vocabulo  (Maon  i.  Quia  autem  domus  propter  tutelam  est,  fit,  ut 
vocabulum  hoc  exponatur  pro  refugio  aut  loco  refugii. 

Sut^etä  SBette.     XL,  3  32 


498  Enairatio  Psalmi  XC.     1534/36.    [1541.1    (Ps.  90,  1) 

oif  ,?"J8anctu8  est  fSl.  234»1  in  Salem  et  habitatio',  i.  p.  habet  habitationem  in 
Sion.  Hie  invertit:  'Dens  nostrum'  etc.,  Domus  est  nostra,  tutela,  ideo 
recte  verauni.  Si  data  opera  ita  ioquitur  s^piritus  sanctus,  ut  sit  spes  vitae 
aeternae,  ut  omnes,  qui  debent  orare,  sciant  ae  non  frustra  mori,  pati, 
vivere,  sed    esse   certi8S[imuin   habitaculum,   ubi  vivemus.     Non   corporale    s 

»Ol  3, 3  creaturae,  sed  d[ivina  maiestas,  Creator.  Sic  I'au[lus  Colos  :  'abscondita 
est  Deo\  Nos  vivimus  in  deo,  ipse  est  habitaculum  nostrum,  quo  signi- 
ficatur  certius  vita  aeterna  et  remis[8io  pec(catorum  quam  contraria  signi- 
ficatione.  Habitavit  in  Sion,  sed  cessavit.  Sed  ubi  Deus  habitat,  Dens 
nostra  est  domus,  ret'ugium',  receptaculum,  Ibi  certissime  habemus,  quod  lu 
sit  etema  vita,  ergo  et  mortuis  nobis  erit  vita.  'Tu',  Non  coelum,  paradisus. 
Et  hoc  'a  generatione' :   i.  e.  'fur'S  i.  e.  a  principio   usque   in  finem 

1  est  eingefügt  3  über  versum   sUht  'Kefugium   nostrum'       über  Si  steht  (Moses) 

über  Ioquitur  eteht  voluit  loqui  5  über  esse  steht  Ueuin  et  ipsam  Maiestatem  6  Cre- 
ator c  cuit  g  [VerichreibungJ  über  'abscoudita'  ateht  'vita  vestra'  7  über  Deo  steht 
'cum  Christo  in*  zu  6/7  Col.  3.:  'Vita  vestra  abscondita  est  in  Uoo'  r  8  über  certius 
steht  multo  clarius  über  remis^sio  peccatorum  steht  resuri^rectio  murt^uoruni  819  über 
contraria  signilicatione  steht  in  diversa  sententia  9  über  Habitavit  steht  quia  Ueus  über 
Sion  steht  quoque  corporuliter  über  cessavit  steht  mutavit  über  ubi  steht  baec  sententia 
est  certior  über  Ueus  (i.)  steht  ubi  10  über  domus  steht  habitatio  über  babemiis 
ste/it  dicere  possumus  zu  10  quicuuqi^ue  habitat  in  Deo,  ibi  non  potost  perire  liabilatio  r 
U  über  mortuis  steht  mortuos  oportet  Bürgere  über  'Tu'  steht  d^icit:  'Tu'  12  über 
'generatione'  steht  'in  genera^tionem'       über  'für'  steht  'onb  fut' '       über  principio  steht  mundi 

')  =  für. 

DrJ         Yoluit  autem  Moses  data  opera  sie  loqui,  ut  ostenderet  omnem  spcm 
nobis  in  Deo  certissime  esse  positam  et  oraturi  ad  hunc  üeum  statuerent 
se  non  frustra  in  mundo  affligi  nee  mori,  Siquidem  Deum  habcant  locum   u 
refugii  et  divinum  maiestatem  tanquam  habitaculum.  in  quo  tuti  acquies- 
cant  in  aeternum. 
»Ol.  «,3         Ad   hunc  modum   fere   Paulus    Ioquitur,   cum  in   Coloss.    dicit:    'Vita 
vestra  cum  Christo  abscondita  est  in  Deo.'     Multo   enim    clarior  et  lucu- 
lentior  sententia  est,  cum  dico  credentes  in  Deo  habitare,  quam  quud  Deus  :» 
in  ipsis  habitet     Habitavit  quoque  corporaliter  in  Zinn.  Sed  locus  mutatus 
est.     At  quod  in  Deo  est,  manifestum  est,    quod    non  mutetur    nee    possit 
transterri,  Deus  enim  eiusmodi  habitatio  est,  quac  perire  nequeat.    Voluit 
itaque  Moses  certissimam    vitam  ostendere,    cum  di\it  Deum  esse  habita- 
culum nostrum,  non  terram,  non  coelum,    non  paradjsum,  sed   simpliciter  ai 
deum  ipsum,  Idque 

?l  generatione  in  gcneratiuiicm. 

llo('  est.   A  principio   muiidius  quo  ad   Ktiein   niuiuli   niinqiiain   deseruit 
DeUH  »uoM.     .\dain,    Eva,    Patriarchae,    l'rnphelae,    Kcgi-s  pii  dormiunt  in 


Enarratio  Psalmi  XC      1534/35.    [1541.]    (Ps.90,  1)  499 

ils]mundi.  Non  sie  deseruisti  mundum,  quin  habitaculum  Adae,  Patriarcharum, 
Prophetarum;  qui  dormiunt  in  illo  'habitaculo':  Corpora  sunt  in  sepulchris, 
vita  'abscondita  in  Deo'.  Cum  autem  venit,  tum  manifeste  videbimua, 
quomodo  vixerint.  Sic  Moses,  si  non  manifestis  verbis,  tamen  certis  verbia 
5  indicat  vitam  et  re3ur[rectionem  mortuorum,  quia  hoc  reservandum  fuit 
huie  unico  doctori  Christo,  ut  doceret.  Tamen  in  veteri  Testa^mento  prae- 
signatum  in  involuchris  tarn  figurarum  quam  verborum  Hactenus  pro 
exordio  satis. 

Dixi   de   argumento   et   titulo    huius  psalmi   seu  orationia, 


2.  Novembiris  1534 


10  quod  Moses  studeat  efficere  hac  oratione,  ut  homines  metuant  deum,  terre- 
antur  ira  et  morte  et  humilientur,  quia  impossibile  est  homines  permoveri 
ad  timorem  Dei  nisi  ostensa  ira  dei;  sed  illa  non  ostenditur  nisi  ostenso 
peccato,  quod  operatur  iram  dei.     Sic  in  Syna  populus  coepit  metuere  ab 

1  über  deseruisti  steht  destituisti  über  mundum  steht  genus  humanum  über  habitacu- 
lum steht  l'ecisti  zu  2  si  tamen  nou  resurrexerunt  cum  Cbiisto  hinter  habitaculo  r/t 
2  sunt  0  3  über  vita  steht  eorum  über  abscondita  steht  cum  Christo  über  venit 
steht  in  nltinio  die  revelabitur  4  si  non  0       über  certis  steht  potenfibuB  5  quia  o 

fuit  o  6  über  ut  steht  ille  palam         über  doceret   steht  resurjrectiouem  mortniorum 

6/r  über  praesignatum  steht  apertum  fuit  7  tarn  über  quam       figiiram       über  verborum 

steht  sicut  nunc  palam  10  über  quod  steht  videlicet  (hoc)  studeat  11  über  ira  steht 
ab        über  et  (2.)  steht  sie        über  humilientur  steht  et  praeparentur  ad  gratiam  zu  11 

Moses  agit  contra  duros,  alioqui  periculum  esset,  si  illa  accomodarentur  antea  afflictis  r 
12  sed  c  aus  hoc       illa  e  aus  non       ostenditur  c  aus  fit  13  über  operatur  steht  meretur 

metuere  über  (terrerc) 

Ur]  isto   habitaculo.     Si   enim   cum   Christo   nondum   (ut  puto)   resurrexerunt, 

15  quiescunt  quidem  corpora  eorum  in  sepulchris,  At  vita  eorum  cum  Christo 
in  Deo  abscondita  est  et  revelabitur  cum  gloria  in  ultimo  die. 

Ad  hunc  modum  Moses,  si  non  clare  satis,  tamen  significantibus  verbis 
ostendit  resurrectiouem  mortuorum  et  spem  vitae  contra  mortem.  Christo 
enim  proprio  reservari  debuit,  ut  palam  in  novo  Testamento  remissionem 

ao  peccatorum  et  resurrectionem  mortuorum  praedicaret,  quae  in  veteri  Testa- 
mento quibusdam  ceu  involucris  proposita  fuerunt. 

Moses  quidem  attingit  ista  et  ceu  digito  monstrat,  Sed  postea  in  in- 
culcanda  ira  est  copiosior  et  apertior ;  hoc  enim  praecipue  studet  efficere, 
ut   discant   homines  Deum   timere   et  territi  ira  Dei  et  morte  humilientur 

ab   coram  Deo   et  praeparentur  ad   gratiam.     Impossibile  enim  est  hominem 
permoveri  ad  timorem  Dei  nisi  ostensa  prius  ira  Dei.     Haec  autem  quo- 
modo  potest   ostendi,   nisi  peccatum  ostendatur,   quod  'postea',  ut  Paulus  3it  1,15 
dicit,  'operatur  iram'? 

Sic  ad  montem  Sinai  populus  coepit  metuere  ab  illis  tonitruia  et  hor-3.Moiei9,i« 

30  ribili  tempestate,  quae  admonebant  eos  peccatorum  et  faciebant  eis  maie- 

24  humilieuter  (Druckfehler)   Vrdiuck 

32* 


500  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 1) 

Hslillis  tonitruis  [931- 234*']  et  peccatum  mordebat,  ut  non  possent  ferre  terri- 

ficam  praesentiam  dei.    Et  placuit  Deo:  ütinam  semper  raetuerenti     Ideo, 

ffn.  <,i9ut   dixi,   M[08e9   loquitur  contra  'desperantes',  'Ap);lgekotaes'',  insensatos, 

verbi  Dei   contemptores,  verbi,   poenae,   irae.     Docet   dialcLCtica,  ut   bene 

».tim. »  udividatur*,  ut  P[aulu8  ad  Timo^theum,  'ut  secet'  recte',  Ut  non  miscantur, 

ut  ludei   et  pseud[apo9toli.     ludaei    applicant   sibi    suavia    et   exting[uunt 

timorem  Dei   et   fiunt   auperbi.     Econtra   tyrannici   doctOLres   PapListarum, 

quidquid    est    increpationura,    irarum,    hoc   obruunt    miseraa    et    affli^ctas 

con^scientias,    quae   desperant.      Sic  si   non  recte   dividitur    verbum,    gra- 

(fpi)  4, i»vi88Lime  peccatur.     Ideo:  'qui  se  tradunt',  Eph.  4  ,  ut  lan^tned^t,  ut  audivi. 

Si  cogit[arent,  quod  vita  post  hanc  et  l^eHe.     Uli  studio  eiiciunt  ex  animo 


7  über  mordebat  steht  eos  ll2  über  terrificam  steht  faciem   inontis  et  2  dei  erst 

c  in  deuni,  dann  mederhergeslellt  über  dei  steht  in  ea  über  Deo  steht  ille  timor  über 
atinam  <fe/(/ inquit  semper  metuerent  (seinper)  .9  üier  insensatos  </eA< 'lud^tofen''  '4  über 
irae  steht  aeternae  4  5  über  Docet  bis  dividatur  steht  SaS  man  fo  Wofe  nad^  l'^t.  too  er 

jein  äugen  ^in  loenbet  5  über  secet  steht  letet         zu  5  2.  Timo.  2.  r         n  über  pseud^apustoli 

steht  praedicat|ore&  über  suavia  steht  diilcia  über  extiiig(uiiut  steht  sie  "  über  timorem 
steht  in  se  über  superbi  sieht  praesumptuosi  über  I'ap[  [dat  dann  I'ap^istae  aufzuiSsen 
ist]    steht   ut   illi  8  obruent         li'ier  obruunt  steht  ingerunt  in  9  über  si   steht   dum 

zu  10  Ergo  Moses   tangit   illos   a,-r»)/l)'i)xoia«    hinter  peccatur  rh  10  über  lan^tneti^t  steht 

milites,  qui  studio  eiiciunt   ex  animo  cog^itationes  mortis  et  irae  dei 

<)  =  äaitiXyrfxÖTSi ;  die  Vülgata  hat  'desperantes'.  «)   Vgl.  U.  A.  Tischr.  2,  446,  7. 

•)  secantetn  ist  der  Text  in  Ltithers  Vulgata  -  E^nsion  von  1529,  Unsre  Atug.  Bibd  5, 
T07;  die  Vulgata  hat  tractantem.  ')  .So  Luthers  Bibeliibersetiung. 


Dflstatem  divinam  intolerabilem.  Ilaec  humiliatio  aeu  timor  ille  Domino 
gratus  fuit.  Ad  hunc  enini  modum  cum  hominibuä  induratis  et  securis 
agendum  est,  qui  verbum  Dei  et  tum  poenas  onincs  impietatia  tum  praemia 
pietatia  negligunt.  u 

».itm.  j.ij  Ideo  Paulus  quoque  iubet  recte  'secari"  verbum,  ne  confundantur  pro- 

miaaionea  et  minae,  Sicut  ludaei  olim  solebant  et  Papiatae  hodie.  Nam 
ludaei,  etiamai  omnia  dura  minarentur  Prophetae,  tarnen  comminationea 
illas  negligebant  et  nitebantur  promissionibuB.  Ad  hunc  modum  extin- 
guebant  timorem  Dei  et  reddcbantur  praoaumptuoai  et  intractabiloa.  m 
Contra  in  Papatu  tyrannici  Doctores  et  Carnificea  animarum  omnea  iras 
et  increpationea  ingeaserunt  in  Conacienciae  afflictaa,  cum  poriua  erigendae 
et  moUiaHinie  fuiasent  tractandae.  ütrinque  igitur  peccatur,  cum  verbum 
Dei  non  recte  aecatur. 

lila   igitur  copia,   qua   postea   utetur  Moaoa,   proprio  pertinet  ad  eos,  n 
«»». «.  I»  quoH  Paulus  'dntjkyrjxöjac'  vocat,  qui  studiose,  sicut  feroces  Milites  solent, 
ex  animia  eiiciunt  cogitationes  mortis  et  irae  Dei.     Hi  non  possunt  in  viam 


fclnarratio  Psalmi  XC.     1634/35.     [1541.]     (Ps.  90,  1)  501 

Hs]  cogit[atione8  mortis  et  irae  Dei.  Quibus  !rig  ji^eti  bcffer  quam  ista  cogi- 
ta[tio.  Si  iinus,  corrumpit  totum  exeri^citum  et  omnes,  tantum  cogitandum 
de  contemptu.  Sic  multi  contemptores  opLerum  Dei  etc.  Nos  iion  possLumus 
deducere  ad  timorem  Dei,  nisi  amplific^einus  iram  dei.  Sic  Moses  optimus 
5  Doctoi"  est,  qui  vehe[menter  amplifLicat  iram  dei  contra  istos  praesumpt[u- 
osos,  praefractos,  qui  pollicentur  optima  omnia  apud  Deum:  ^ot  ni(i§t  not- 
Radix',  5.  Mos[is;  vocat  p8[eudopropheta8,  rotten,  incedunt  sine  timure5.5i«o!ca9,n 
dei.  Qui  sentit  se  moveri  terroribLus  irae,  non  desperat,  sed  gaudeat, 
tantum  sensum  apud  se,  ut  ista  tonitrua  montis  Sina  etc.  et  quod  non  sit 
ex  numero,  qui  rident  ista.  Sed  qui  sie  metuunt  ab  ira  et  morte,  illi 
doceri  possunt  et  parati  sunt  ad  con8olat[ionem  dei,  cum  aliis  nihil.  Idee 
ne  putent  contra  se  istum  psalmum  dici,  qui  prostrati,  ut  saepe  accidit, 
non  potui  auflegen  ^,  ut  aliis  de  diluvio  ^ ;  ubi  mors,  nullum  etc.     Ubi  non 


10 


1  Quibus  c  atis  Qui  2  über   uiius   sieht   pestilens   miles         über   corrumpit  stellt 

hac  opinioiie  3  über  contemptores  steht  verbi,  cultus       possLumus  ergänzt  zu  possemus 

i  über  deducere  steht  aliter  über  dei    steht  divinam  Sic  optimus  Moses,   über  Moses 

steht  2,  d.  h.  es  soll  an  zweiter  Stelle  im  Satze  stehen  6  über  praefractos  steht  duros 

über  qui  steht  secum       über  pollicentur  steht  sibi       über  nid^t  steht  not,  öi^njet  ^[txx  ®|ott 
tft  nid^t  fo  JotniB  zu  6j7  Deute.  29.  r  7  über  'Kadix'  steht  'germinaus  fei  et  amari- 

tudinem'  8  über  Qui  steht  Sed  nos  sciamus,  quod  9  über  sensum  [an  tantum  an- 

schließend] steht  esse  in  se  vitae  et  seiisus,  quod  sentiat  se  terreri  mit  Strich  zu  et  quod  ge- 
zogen 10  über  numero  steht  eorum  11  über  consolationem  steht  accipiendam  über 
nihil  steht  Jon  nton  nid^t  aujtomen  zu  11  zu  Ideo  ist  Haec  dico  rh  12  über  contra 
se  steht  accipiaiit  über  accidit  steht  mihi:  ubi  hunc  psalmum  legi,  coactus  sum  deponere 
liberum '  IS  über  ubi  steht  iam  est  pusillauimitas  über  nullum  steht  non  opus  est  per- 
terrefacere 

')  Beachtenswerte  Selbstaussage  lAUhers.        '')  Erg.  accidit,  d.  h.  sie  erschrecken. 


Drjreduci,  nisi   amplifices   eis  iram  Dei,   ut  hoc  modo  'radicem  germinantem 

15   fei  et  amaritudinem'    Sicut  Deut.  29.  scriptum  est)  praecidas.  s.aKojc  29.17 

Contra  illa  suavissima,   quae    initio   hie  commemorat,    ad  eos  proprio 

pertinent,  qui  timent  mortem,  ut  discant  fidere  bonitate  Dei  et  gaudeant 

tantum   in  se   vitae   et  sensus  esse,   quod  agnoscunt  peccata  sua  nee  sunt 

de    eorum   numero,    qui    aut    secure    negligunt   aut  rident  illa.     Hi   enim 

20  possunt  doceri  et  praebent  se  volentes  ad  accipiendam  consolationem. 

Ad  hunc  modum  si  Psalmum  hunc  accipias,  dulcescet  et  in  omnes 
partes  videbitur  utilissimus  esse.  Mihi  quidem  saepe  accidit  in  Monachatu, 
ut,  cum  hunc  Psalmum  legerem,  cogerer  librum  deponere  de  mauibus,  Sed 
nesciebam  territae  menti  haec  terriculamenta  non  esse  proposita,  Nescie- 

S5   bam  Mosen  potissimum  induratae  et  superbae  turbae  concionari,  quae  Dei 
iram,  mortem  et  omnes  suas  calamitates  non  curat  nee  intelligit. 


502  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  1) 

Hb]  terrores,  MosLes  audiendus,  quod  dirigat  eum  contra  mundum  et  superbos, 
qui  contemnunt  iras  Dei,  mortem  et  calamitates,  nee  infernum,  poenas  in- 
feriii  et  %e\i\itl.    IstoB  mu§  man  ftraffen. 

'Dominus  Maon':  significat  'habitaculum'  potius  quam  'refugium', 
optima  consolatione.  late  psalmus  quia  vocatur  'oratio',  spcctandae  vir-  i 
tutes  orationis;  in  oo  1.  virtus  est  fides.  Quia  Moses,  ut  eins  verba  dicunt, 
fSBl.  285  *)  approhendit  cum  fiducia  Deum  faventeni  et  propiciuni,  quia 
vocabulo  'habitaculi',  quae  verba  perfectisLsimac  vitae  suae  et  max^imao 
fiduciae.     Nee  in  hoc  dubitat,  sed  certa  praesumptione  loquitur. 

'Domine'  etc.,  q[uamquam  sie  iratus  toti  generi  humano,  praesertim  lo 
duris,  tamen  semper  reservasti  tibi  Ecclesiam.  Tu  nostra  fiducia  et  re- 
fugium, habitaculum.  Haec  1.  virtus  orationis,  qua  apprehenditur  deus 
favens  et  qui  velit  nos  exaudire.  !E)a§  ^eifft  benevolum  facere  ludicem. 
Captat  1.  benevolentiam  per  fiduciam  in  misericordiam  divinam.  Sine  hac 
vir[tute  orationis  oratio  est  nihil,  Corpus  sine  anima,  membrum  sine  capitc.   ib 


1  über  eum  tteht  pgalmum      iiher  superbos  $tehl  induratos,  ubi  non  recte  secatur  ver- 
bum  Dei  2  ira(s)       über  mortem  steht  suam  ipsius       über  calamitates  »lehi  non  cutant 

6  über   eo  ileht  psaimo       über  fides  lieht   spes  salutis  zu  6  Orationis  1.    virtas  hie  cer- 

nitur  fides,  scilicet  quae  apprehendit  deum  pmpicium ;  sine  hac  fide  oratio  non  est  oratio 
8  über  vocabulo  steht  appellat  eum  nostrum  habitaculum'  vitae  o  suae]  sui  mit  Strich 
zu  Ueum  /!,  7  gezogen  9  persumsione       über  loquitur  tteht  erumpit  et  zu  11   nun- 

quam  deseruisti  horoinum  genus,  quin  tibi  semper  reservaveris  Kcciesiam  hinter  tamen  rh 
12  über  Haec  iteht  est  über  qua  tteht  vult  iram  dei  osteodere  propter  peccatum  13  über 
favens  tteht  misericors  14  über  Sine  tteht  qua  oratio  non  est  oratio  J,5  viritute  ge- 

ändert in  vis 


ür]  Sed  respiciamus  hie  iterum  ad  [99fl.  C]  Titulum.    Inecripsit  Moses  Psal- 

mum  hunc,  quod  sit  Oratio.  Apparct  autem  hie  primam  verae  et  seriae 
orationis  esse  virtutem,  quod  apprehendit  spem  salutis  et  statuit  Deum 
esse  propicium  ideoque  confidit  in  eo  esse  praesidiura  contra  mortem.  Cur 
enim,  nisi  hoc  ita  esset,  appellaret  eum  habitaculum  nostrum?  »^ 

Sunt  igitur  haec  verba  maximao  fiduciae  et  perfectissimae  spei  de  vita 
consequenda,  siquidem  in  ipso  sensu  irae  et  peccati  dicere  audet:  0  Do- 
mine, quanquam  merito  irasceris  nobis  propter  pcccata  nostra,  Tamen  nun 
quam  ita  deseruisti  genus  humanum,  quin  semper  tibi  reservaveris  Eccle- 
siam, quin  eorum  fucris  habitaculum  et  portus,  qui  spem  salutis  in  te  a 
habuerunt  positam.  Haec  prima  Orationis  est  virtus,  approhendero  Deum, 
quod  sit  misericors  et  faveat  et  iuvare  velit. 

Qui»   iiim    noget  Spiritum   sanctum  in  suis   esse    Optimum  Oratorem? 
Siquidem  Moses  in  difficillima  causa,  qua  se  et  totum  mundum  coram  Deo 
roum  agit,  tarn  aptc  benevolentiam  captat  et  Itidicem  causac  conoiliat  per   so 
fidom  in  misericordiam   Dei,  quam  omnibus  fiopulis  Ecclesiae  oxhibuit. 


Enarratio  PBalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  1)  503 

Hs)  Nisi  fides  praecesserit,  non  orat.     Quoraodo  oraret,  qui  vel  contemnit,  vcl 

desperat   de   Deo,   ut   sunt   orationes  Monachorum,   sunt  'battailogentes'*, '-"'""tf,! 
deblate[rantes  tantum  syllab^as.     Nemo,  ut  cum  fidLUcia  petat,  quia  dubi- 
tant  de  dei  favore.     Cum   ista  docemus,   ipsi  irrident  nos.     Claris  verbis: 

!>  'Nemo'  dieit  ad   deum    nisi  in  s[piritu  sancto',  i.  e.  in  fide  cordis.     'Tu  esi.jtot.  n.  3 
habitaculum',  "^erllLic^e  jujlud^t,  ia  f)er6erg.    S)a§  t^ut  donum  sipiritus  sancti 
in   cordib[us   nostris.     Ergo   1.  pars   psalmi   docet  fidem   oportere   esse  in 
oratione,  quae  triumph[at  usq[ue  in  finem  et  facit,  ut  omnia  accepta.     Et 
Bleut  credimus,  ita  habemus.    Si  habitaculum   esse  credo,  'ita  est'.    Si  de-  *i  '«  26 

lu  spero,  ita  habeo.  Qui  hanc  fidem  non  habet,  non  oret,  quia  Tit[ulu8  ut 
in  psalmo.  Oratio  eins  in  peccatum.  Magis  irritant  deum  suis  irritantibus 
bla8ph[emii8,  quam  aliquid  impetrent. 


1  über  non  steht  homo       über  Quomodo  steht  ille        über  qui  steht  bet  [lä)  nid^tä  gut§ 
JU  tJinjcrm  §ierrn  ®LOtt  »erfi^ct  3  über  deblateirantes  sieht  sine  fide       über  Nemo  steht 

hoc    agit  4  über  Cum    steht    et    tarnen         über  Claris   sieht    Hie   autem    est   exeniplum 

5  nisi  bis  in  (2.)  über  (nisi  et)         zu  6  Saä  Jnu§  fides,  donum  8|piiitus  sancti  t^un,  fonfi  btetblS 
in  Corde  tool  fingcteb  r        8  in  finem  über  (orationem)       über  accepta  steht  anflcncmc        9  esse  o 
über  ita  est  steht  psalmus  18.  9\10  über  despero  steht  esse  hab[itaculum  JO  über 

babeo  steht  est       über  hanc  steht  talem  11  über  deum  steht  cum  mit  Strich  zu  suis  ge- 

zogen       über  irritantibus  am  Ende  der  Zeile  ist  schon  einmal  das  folgende  blasphemils  ge- 
geachrieben         zu  12  Sott  taffe  mi(^  ir§  getietl  nid^t  gcnteücn  r 

')  Von  dem  griechischen  Textworl  'fir;  ßazxaXoyriorjxe' . 

Dr]  Sine  hac  fide  Oratio   non  potest  esse  Oratio.     Quomodo  enim  orabit 

ille,  qui  non  putat  in  Deo  tantum  bonitatis  esse,  ut  orantes  audiat,  sed  vel 
15  contemnit  Deum  vel  de  Deo  desperat?  Cuius  generis  sunt  omnes  orationes 
Papatus.  Non  solum  enim  in  fide  orare  non  possunt,  siquidem  fidem  non 
intelligunt,  sed  etiam  postea  in  eo  viciant  orationem.  quod  sanctorum  me- 
ritis  et  intercessionibus  nituntur. 

Quare  nos  hunc  Doctorem  sequamur,    qui  in  Spiritu   sancto,  hoc   est 
20  in  Vera  fide  cordis  orat  et  dicit: 

TU  ES  HABITACULUM  nostrum.     Hoc  sine  fide,  sine  dono  Spiritus 
sancti  nemo  ex  corde  potest  dicere. 

Necessaria  autem  doctrina  est,  quae  in  exemplo  hoc  proponitur,  quod 

videmus  in  Oratione  vera  necessariam  esse  fidem.    Haec  si   adest.   trium- 

25  phamus.    Nam  propter  fidem  in  Christum  Oratio  accepta  est  et  placet  et 

impetrat   omnia.     Si  credis  Deum   esse   habitaculum   tuum,    est   tibi   vere 

habitaculum.     Si  non  credis,  non  est. 

Quare  qui  sine  fide  sunt,  non  solum  sine  omni  fructu  orant,  Sed  etiam 
vertitur   eorum   oratio   in   peccatum  et  magis  irritant  Deum.     Blasphemia 
30  enim    est,  venire  per  Orationem  in   conspectum   Dei,   et  tarnen   statuere, 
quod  frustra  ores,  quod  non  sit  te  auditurus  Dens. 


5U4  Knarratio  Psalmi  XC.    1534/:».    [1541.]     (Pb.  90,  1) 

Hl]  Tactus":  i.  e. 'Tu  es'  nostrum  habitaculum\  i.  e.  non  scimus  aliud 
refug[inm,  Ebiraeus.' 

'Domine':  6r  fuflct  auff  ben  verum  Deum.  Non  accipimus  alinni  deum, 
sed  in  illo  aeterno,  ut  eum  postea  describet  Hoc  etiam  fidei  est:  conser- 
vat  et  tuetur  contra  omnes  impias  doctrinas  1.  (possidere)  acquirere  et 
tucri  contra  raptorcs.  Si  habuero  fidem  et  wim  sanctus  et  pljaceant  deo  mea 
op5.«.'a  facta,  tarnen  Diabolus  vivit  cum  suis  'nequicüs',  8upplant[at,  i.  e.  homines 
in  paradiso  et  fere  omnes  Sanctos  et  Mosj^en  aliquando.  Sic  mutavit  a 
principio  opt[imam  doctrLinam  fidei.  Ideo  dicit:  'Es'  verus,  alt,  'eluig'  @ott, 
a  quo  non  toeid^cn. 

'A  generaLtione':  Ibi  Ecclesiam  manifeste  confitetur  a  principio  mundi 
U8q[ue  ad  finem  duraturam     'Dor'  ^ :  'aetas",  'ab  aetate  in  aetatem*,  semper 


1  über  i.  e.  steht  lege '  lj4  'Tu'  bi»  est  uiUerttrieheti '  3  htn  o       (quod)  Non 

4  über  in  tteht  manemus  über  aeterno  steht  deo  4/5  über  couservat  steht  conciliat  nobis 
deum  5  tuentur  tuetur  (dtoctrinam)  über  1.  steh!  Quia  sunt  duae  virtutes  über  et  steht 
seu  quaerere  zu  5  Fides  quaerit  et  credit  verum  deum  r  6  über  Si  steht  Ktiamsi  über 
sim  sanctus  steht  Deus  faveat  pli  ergänzt  zu  pl^aceat  über  mea  steht  oratio  ac  7  über 
'nequiciis'  steht  Eph.  6.  8  über  Mos[en  steht  fidem  Mosi  etiam  tentavit  Ö/9  a(b)  prin- 
cipio (mutavit)  zu  8  Vide  Exemplar  Ciasparis  C\ruclgeri  *  zu  mutavit  vom  unteren  Bande 
der  Seite  hingewiesen  zu  9  hinter  fidei  ist  patrib^us  bene  positam  rh  9  über  'Es'  steht 
'Tu'  n  über  'generaLtione'  steht  vide  priori  folio'       manifeste  c  aiu  manifestum       über 

a  steht  (durantem)  zu  lljli  Ecciesia  semper  l'uit,  licet  aliquando  fuerit  infirmissima,  ut 

tempore  Eliae  et  sub  l'apatu  r  12  ad  o       über  'Dor'  steht  2.,  davor  1.  quia  a  quo  die 

coepit  aetas,  semper  'tu  es  refugium  nostrum'  vom  unteren  Bande  der  Seite  hingewiesen 
zu  12  'Dor'  r 

')  Luther  uxist  auf  den  Urtext  hin  n"'';n,  den  er  bis  zum  "ittta  beub(d)  ^(oltei'  ron 
1528  mit  der  Vtügata  ,bu  bifl  .  .  toorben',  seit  der  ersten  Gesamtbibel  w"  lö34  aber  mit 
,bu  bi|l'  iiberseizt.  *)  =  Hebräischer  Test  in-  ')  Die  Unierntrekhung  kennzeichnet 
die  Wiedtrauf nähme  des  Grundgedankens.  *)   Venoeisung  auf  Crucigers  Heft;  tx/l. 

Einleitung  oben  S.  479.  ')  Oben  S.  498  Z.  12. 

Dr]  Secunda  virtus  verae  Orationis  est,  quod  se  vertit  ad  Deum,  non  ad 
alia  praesidia  carnalia.  Atque  hoc  etiam  fidei  opus  est,  quae  non  solum 
nos  conciliat  Deo,  sed  simul  etiam  tuetur  contra  omnes  impias  doctrinas  n 
et  praesidia  humana.  Nam  hae  duae  sunt  virtutes.  Habere  Deum  et  reti- 
nere  Deum.  Qui  fidem  habet,  habet  Deum  faventem,  Ideo  placent  et 
oratio  eius  et  omnia  reliqua  vocationis  opera.  Sed  magna  diligentia  et 
cura,  imo  magno  Dei  boneficio  opus  est,  ut  Deum  sie  retineamus  et  non 
supplantemur  a  Satana  varie  solicitante  nos,  si  quomodo  a  vcro  Deo  ad  »o 
fiduciam  humanorum  praesidiorum  nos  possit  abducere.  Ideo  Moses  discrte 
hie  dicit:  TU,  DOMINE,  os  refugium  nostrum. 

Sed  cur  addit:  A  GENERATIONE  IN  OENERATionem?  Nimirum, 
ut  significet  unam  Ecclosiam  durantem  a  principio    conditi    hominis   u«<]uo 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  9U,  1)  505 

Hb] 'es  refugium',  i.  e.  semper  fuisti.  Ecclesia,  populus  dei  a  1,  hora  usqj^ue 
ad  novissimara,  |33l.  235''1  "'^^^  quandoque  infirmissima,  ut  Eliae  tempore, 
qui  amiserat  Ecclesiam  ex  oculis,  dicit:  'prophetas  tuos?'  Cultum  Dei  i. «011.19,10 
Video  vastatum,  gub[ernationem,  pop[ulum,  i.  e.  prophetas  occisos.  Ibi 
5  abscondita  Ecclesia  et  valde  dispersa,  ut  nihil  appaLreret  nisi  in  oculis 
Dei,   qui  dixit:   'Reliqui   mihi'   etc.     Sic   sub  Papatu   'dispersa',   et   tarnen  a'iatti)!9,36 

•i.       -i.-  <  ii         .  .         r,  T-,      ,      .      a.Ilni.2,19 

reservavit  sibi,  quos  noverat ,  ut  non  cesset.  Semper  ergo  est  Ecclesia, 
qui  confitebuntur  et  docebunt  de  Deo  vero,  etsi  paucissimi.  Observandum 
etiam,  ne  erremus  cum  Papistis  et  Sch[wermeris,  qui  imaginantur  Ecclesiam 
10  sine  scandalis,  ruga  et  maculis.  Ideo  ofFenduntur  et  non  intelli[gunt  Ec- 
clesiam esse,  nisi  dederis  EcLclesiam,  quae  sit  sine  maculis.  Ideo  errores 
et  haeresLes  sine  fine. 


1  über  hora  steht  vel  homine  zu  1  dei  semper  fuit  ab  ipso  1.  homiue   U8q[ue  ad 

novis[simum    r  2  über    quandoque    steht    aliquaudo    fuerit        über    infirmissima   steht    et 

sie    dispersa,    ut    nusquam    videretur         zu  Eliae  tempore  steht  Abrahae  tempore    am  oberen 
Bande  3  über  'proplietas*  steht  altaria  tua  5  über  uibil  appaLreret  steht  nusquam 

esset        nisi  0  6  über  'dispersa'  steht  Matth.  9.  7  über  reservavit  steht  non  cessavit 

illo  tempore  Ecclesia      über  cesset  steht  Ecclesia       über  Ecclesia  steht  quod  bene  notandum 
est  zu  7  Duo  tenenda  de  Ecclesia :   quod   semper   maneat  et  quod  non  sit  iu  perfecta 

sanctitate  r  S  über  qui  sieht  semper  erunt      über  etsi  steht  siut  9  über  Ecclesiam 

sieht  in  sanctitate  perfecta  10  über   maculis   steht    ba   tottb  nid^t  auä         über  non  steht 

possunt  11  über  Ec-clesiam  steht  popolum  sine  scandalis 


Ur]ad    fin^m    mundi.     Hoc    enim  est,  quod   dicit:    A  quo   die  generatio   seu 

aetas  coepit,  Tu  es  habitaculum  nostrum,  Quasi  dicat :  Semper  fuit  Ecclesia, 
15  semper  fuit  aliquis  Dei  populus,  a  primo  homine  Adam  usque  ad  novissi- 

mum,  Licet  aliquando  Ecclesia  fuerit  infirmissima  et  sie 'dispersa',  ut  nus- 'Wattfi.  9, 36 

quam  appareret. 

Sicut   sub  Elia,   ubi   impius  Rex  Ahab   veris   cultibus   interdixerat  et  i.Äon.  19,10 

Prophetas  magno  numero  crudeliter  occiderat,  Ita  ut  Elias  quaereretur  se 
20  solum  esse  reliquum  servum   veri  Dei.     Fuit  igitur  Ecclesia   tum  sie  abs- i.sön.  19,18 

condita,  ut  nusquam  esset  nisi  in  oculis  Dei,  qui  dicebat  'Se  sibi  servasse 

Septem  millia,  qui  non  adorarant  Baal'. 

Sic  in  Papatu   fuit   et   mansit  Ecclesia,   sed  vere  abscondita   fuit,   ita 

ut  iudicanti  ex  specie,  quae  apparebat,  videretur  nusquam  esse. 
■ii  Atque  hoc  bene  et  diligenter   notandum  est,   Primum,  Quod    semper 

fuerunt,   sunt   et   erunt,   qui   confitentur  Deum,   qui   sane   docent  de  Deo, 

etiam  si  sint  paucissimi. 

Secundum,  Quod  Ecclesia  non  est  in  sanctitate  perfecta,  sine  omnibus 

scandalis  et  maculis,  sicut  Papistae  somniant.     Hi  cum  Ecclesiam  audiunt 
30  in  Symbole   sanctam   dici,   cogitant  de   tali   populo,   qui  sit  sine  omnibus 


506  Euarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  Hü,  1) 

He]  Donatistac:  ubi  vivunt  in  he[re8i  Ep^iscopi,  non  sunt  Sancti,  ergo 
segrcgemus  nos  et  faciamus  Ecclesias,  quac  sunt  puiacl  Sic  Manichei 
voleb[ant  Eccicsiam  separare,  ut  esset  sine  macula  et  ruga,  quasi  esset  in 
aetcrna  vita,  non  in  carne  et  corruptibili  vita.  Oportet  in  oratione  dicat: 
'ji"'i'.''3,Vf'. 'Re[niitte',  credat  Re[missioneni  peccatO[ram.  'Exuimus  veterem  homineni, 
induimus'  etc.  Non  gor  rein  gebot  \  sumus  in  exuendo  et  promovendo. 
Quod  est  reliquum  peccati,  offendit  istos  Sch[wermero8.  Ideo  oportet  Ec- 
clesiam  credi,  ubi  sunt  Sacra[menta,  verbum  etc.  et  homines  amantes,  con- 


1  über  vivunt  in  heiresi  aleht  vide  C^asparis  C^rucigeri  exemplar*  zu  1  qui  eiicie- 

bant  ex   licclesia  non  Sanctos,  ergo  faciebant  turbam  piiram  zu   Donatistac  rli  2  über 

Manichei  sieht  et  alii  3  über  separare  ilelit  sie       über  esset  (J.)  ateht  ut  baberent  eain  in 

conspectu  zu  4  Sed  hec  non  est  Eccieaia,  quia  debet  mauere  sub  oratione  do^minica  et 

dicere:  'Dimitte'  etc.  r  zu  5  Ecclesia  peccatrix  r  Am  oberen  Uande  der  Seite  ttehl  eben- 

falls Kcciesia  peccatrix         zu  6  Proficinius  de  die  iu  dieim  r  7  über  istos  slelU  spiritu- 

OBUS  servos  dei 

')  =  gebadet;  nadi  Tit.  3,  5.  »)  Verweisung  auf  Orucigers  Nachschrift;  oben 

S.  479. 


Vr]  peccatis  et  scandalis  omnibus.    Cum  igitur  postea  suum  coetum  inspiciunt, 
dubitare  coguntur,  sit  ne  Ecclesia?    Cum    ad  nos   respiciunt   et    scandala,   lo 
quibus   Satan   nostras  Ecclesias   deformat,  vident,  etiam   negant   nos   esse 
Eccleaiam  nee  possunt  ex  hoc  scandalo  se  evolvere. 

Idera  Donatistarum  fuit  iudicium,  lapsos  excommunicabant  nee  dabant 
eis  reditum  in  suas  Ecclesias.    volebant  enim  Ecclesiam  esse  talem.    quae 
esset  sine  omnibus  vitiis.     Necessario  igitur  redigebantur  ipsorum  Ecdesiae   is 
in    exiguum    nunierum.     Idem   Manichei   et  alii   secuti   sunt,    quasi    vero 
Ecclesia  esset  in  vita  aeterna  et  non  in  carne. 

Ad   hunc  modum   de   Ecclesia  non   disputandum   est.     Nam  Ecclesia 
waiM)  6,13  Vera  est,  quae  orat  et  ex  fide  ac  serio  orat:  'Dimitte  nobis  debita  nostra, 

sicut  nos  dimittimus  debitoribus  nostris.'  Ecclesia  est,  quae  de  die  in  ^ 
Stil.  3,  »I.  diem  proficit,  quae  de  die  in  diem  induitur  novum  homincm  et  cxuit 
Koni.  (I.V3  veterem'.  Ecclesia  est,  quae 'primicias  spiritus'.  non  decimas,  multo  minus 
plenitudinem  in  hac  vita  accipit.  Nondum  sumus  plane  exuti  carne  et 
nudi,  sed  sumus  in  exuendo  et  promovendo  scu  proficiondo.  Quod  igitur 
peccati  reliquum  est,  offendit  quidom  spirituosos  Hoiiatistas,  Maniclieos,  '■"' 
Papistas,  Dcum  autem  non  offendit,  quia  propter  fidem  in  Christum  id 
condonat  et  remittit. 

Quare   cum   de  Ecclesia  iudicare  voles,   nos   rospiciendum   simplicitor 
00  e»t,  ubi  nulla  vitia  et  scandala  nuUa  sint,  Sed  ubi  est  verbum  purum, 
tibi    out    administratio    Sacrnmentorum    pura,    ubi    sunt    homines    amantes   i« 
verbi    et  confitento«    verbum    coram  mundo.     Haec  ubi  inveiiis.    il>i  statuo 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (I's.  90,  1)  507 

Hsjfitentcs  verbum.  Si  non  omnes  Deum  rident,  est  Ecclesia.  Alio  tempore 
sunt  pauci,  plures,  i.  e.  per  omnes  etates  mundi  wtabit.  Ecclesia  invicta 
contra  omnes  'portaa  inferi'.^  Anshelmus  coUigit  alibi,  quod  Adam  et  Eva  wott^.  le.is 
fuerint  Christiani  et  quod  post  lapsum  statim  revocari  ad  vitam  ^ ;  percussi 
»  lege  lapsi.  Ibi  reparati  sunt  a  peccato,  quia,  cum  fugerent  a  Deo,  non 
displiLcebant  deo,  sed  quod  lapsi,  ^at§  Itibber  get|olet.  Dicit '  ergo  oportere 
iustif[icari,  ut  staret  Ecclesia,  —  bonus.'  Syllog[i8mus:  Ubi  est  Ecclesia, 
oportet  'esse  2  vel  3'.  Ibi  tantum  duo,  ergo  fuit  Ecclesia.  Sic  Ecclesia »iauD.  19,20 
semper  manet,  non  humana  conservationo  sed  divina.     Sic  habemus  fidem 

'"  Mosi,  qua  est  aptus  ad  orandum  et  impetrandum. 

1  über  non  omnes  steht  toeil  no(ä5  fol(i§e  »ot'^anben  finb,  ftnbet  man  Ecclesiam  2  über  plures 
steht  alio        über  i.  e.  steht  et  tarnen  ^eifjt  'a  geiieratioiie'   etc.  .3  über  Anslielmus  steht 

Sic       über  alibi  steht  inirabili  syllogismo  zu,  3ff'.  Anshelmi  ratio,  qua  cuUigit  necesse 

fuisse,  ut  Adam  et  Eva  mox  a  peccato  iustificarentur  Z)asit  Vide  t'iasparum  C'[rucigeruiii*  r 
4  über  Christiani  steht  et  iusti  über  vitam  steht  oportuit  redire,  ue  si^  ullum  sit  tempiiB, 
quo  non  sit  Ecclesia         (Mox)  percussi  5  über  lege  steht  mox  fuit  timor  Dei  in  corde 

über  lapsi  steht  btt  gienflS  toiber  on       cum  (iam)       unter  a  Deo  steht  deura  6  über 

^otB  steht  ba  luff  er  in  nad^  et  revocabat  über  Dicit  steht  Sic  oportuit  Adam  et  Evam 
statim  iustificari  T  über  staret  steht  esset  scilicet  über  bouus  steht  bona  ratio  8  über 
duo   steht  Adam  et  Eva  9  über   conservatioue   steht  iudicio         habemus  c  a,us   habetis 

über  fidem  steht  et  orationem 

')  Auf  die  häufige,  in  so  ganz  anderem  Sinne  erfolgende  Verwertung  dieser  Kar- 
dinalstelle des  Papsttums  bei  Luther  sei  einmal  hingewiesen.  »)  Cur  deus  homo  XVI; 
Migne  168,  418.  ')  Nämlich  Anshelmus.  •)  Verweisung  auf  Crucigers  Kollegheft; 

oben  S,  479.        ')  Anklingendes  deutsclies  cttoo  (gekürzt  aus  si  forte^ ;  doch  rgl.  unten  Z.  17. 


Dr]  Ecclesiam  esse,  sive  pauci  numero  sint,  qui  ista  habent  et  faciunt,  sive 
multi.  Certum  est  semper  fore  aliquos,  Alioqui  enim  quomodo  fuisset 
Deus  habitaculum  nostrum  ab  aeterno? 

Ad  hunc  modum  recte  disputat  alicubi  Anshelmus  et  coUigit  mirabili, 

15  sed  tarnen  bono  et  vero  Syllogismo,  Adam  et  Evam  fuisse  Chrisäanos  et 
iustos  Et  quod  oportuerit  statim  a  lapsu  eos  redire  per  fidem  in  viam,  ne 
scilicet  ullum  esset  tempus,  quo  non  esset  Ecclesia.  Et  sane  Moses  in 
historia  de  lapsu  ostendit  Adam  et  Evam  statim  a  peccato  poenitentia 
ductos  sibi  metuisse. 

20  Cum  autem  postea  accederet   promissio  de  'Semine  mulieris',   revera  1 .  ükoIc  3, 15 

fide  in  Christum  iustificati  sunt.  Fugiebant  quidem  Deum,  metu  irae  Dei 
et  futurae  poenae,  sed  Deus  eos  nitro  quaerebat  et  revocabat.  Haec  fuit 
prima  Ecclesia  per  verbum  regenerata  et  fide  in  Christum  iustificata. 

Erudite  sane  disputantur  haec  ab  Anshelmo  et   vere.     Oportet   enim 

25  Ecclesiam  semper  manere  et  esse,  Sicut  etiam  Moses  hie  indicat,  cum  Deum 
dicit  esse  habitaculum  hominum  a  generatione  in  generationem. 


508  Knairatio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  a) 

Hb]  |<8(.  236*]  Orat,  ut  timeamus  Deum  et  timentes  libereniur  ab  eo. 

V.  2  'Priusquam':  Ibi  incipit  amplificare  miseriam  nostram  et  iram  divinam. 
Est  vcrc  Mosaicus  versus:  Et  tii  es  ille  verus  Deus,  qui  fuit  ab  aeterno 
et  manet  in  eter(nuni.  Ibi  separat  Deum  ab  omnium  gentium  diis.  de 
quib^us  hoc  non  dicitur,  qui  nati  et  generantur,  Ut  Periseus.  Tu  talis  s 
es,  qui  nullius  creaturae  indigea:  Sed  perfectus  et  beatus  in  se,  'antequam 
crearetur  mundus".  Est  antigraphon '  Gen[e8is.^  Concordat  iste  versus 
i.siiolci.icum  8U0  Gen[e8i,  übi  dicit,  quod  Deus  ante  omnia  fuerit,  i.  e.  ab  aeterno, 
a  mundo.  Ostendit  magnitudinem  et  maiestatem  Dei  tarn  brevib|^u8  verbis, 
sed  quis  potest  consequi,  ad  quem  coelum,  terra  comparata  nihil  sunt  lo 
Tu  68,  Tu  fuisti  et  nuUus  praeterea  alius  ante  nativitatem  terrae  Sub- 
stantia  et  Maiestas  et  essentia  divina  omnibus  proprietatibus,  quac  possunt 
colligi  ex  diLvinitate:    Est  eternus,  immortalis,  beatus,   sap^iens,   potens, 

1  über   Orat    lieht   S^umma   SiUmmarum  2  amplificaTe    c    aui    ad    amplißcauduin 

zu  2  zu  'Priusquam'   Ut  'montes  fiereiit'   vom  uberen  Rande  der  Heite  hingetcieseii         4  über 
Ibi  alelu  Hie  zu  4  Separat  primo  Deum  a  diis  gentium  »•  z«   5  f.  Kt  quia  liicil  deum 

ab    aeterno    fuisse,    siguificat    eum    nullius    creaturae    indigere,    Sed    in    se    esse    beatum    r 
6  über  indiges  steht  t  [d.  h.  es  soll  indiget  gelesen  werden]  7  über  Est  sieht  M<>8ai(;a 

descriptio,  quae  concordat  cum  Genesi  S  über  fuerit  steht  et  fecerit  omnia       über  i.  e.  steht 

'A  seculo'         10  über  consequi  stellt  ea  explicare,  quod  eil  Deus         11  terrae  e  atu  derrae* 
11: 12  substantia  c  in  Substintia  12  maiestas  c  in  Maiestas  durch  übergeschriebenes  M 

zu  12  Hie   describit   Maiestatem    divinam    omnibus    propr^ietatibus,    quae   possunt   colligi  ex 
dirinitate  r  13  über  beatus  steht  beatitudine         potens  c  in  polentia. 

')  =  Abschrift.        ')  Genitiv.        •)  Luthers  sächsischer  Dialekt.     Vgl.  Meissingen 
Htnuxi»  bei  i\  Schubert  ■  Meissinger  o.  a.  0.  S.  36. 

"'1  SECINDUS  VERSUS. 

v.zPRIUSQÜAM  MONTES   nascerentur  aut  crearetur  terra   et  i» 
mundus,  Es  tu,  Deus,  ab  aeterno  usque  in  aeternum.' 
HIc  Moses  secundum  rationem  officii  sui  incipit  esse  Moses  et  egregie 
amplificat  tum  miseriam  nostram  tum  irara  üei.     Separat  autem  ista  longa 
descriptione  Deum  verum  a  diis  Gentium,  de  quibus  non  potest  dici,  quod 
fuerint  ab  aeterno   et   in   aeternum  maneant,  Quasi  dicat :   Non    adoramus  •.■h 
novum   aut   vulgarem  Deum,   non  lignum,   non   auruin,  Sed  eum,    qui   fuit 
ante  mundum,  qui  est  aeternus  et  verus  Deus  etc. 

Deinde  hoc  quoque  signifieat,  quod  talis  sit  Deus,  qui  nullius  Creaturae 
Bit  indigUH,  sed  simpliciter  in  sc  sit  Beatus,  siquidem  est,  untuquam  crea- 
retur terra  et  mundus.  « 

Ilanc  maifutatom  tam  brcvibus  vcrbis  comprcheimani  nemo  potest 
explicare.    Compioctitur  enim,  si  quis  evolvat,  omnes  proprietates  divinitati», 

')  fjolininertf.  l.iähtrülierseUuny.    Vulg     forrnnretur  orliis,  a  «aeculo  .  .  tu  <-»  IVn.s. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  2)  509 

Hs]  quia  aliunde  nihil  accepit,  non  est,  'qui  prior  sibi',  solus  est  sibi  etc.     ResWäm.  u,  36 
est  maior,  quam  verbis  consequi  etc.     Indicat  tarnen  illam  Maiestatem,  ut 
iram  discamus   gto§   mad^en.     Nos  talem   Deum   habemus,    qui   tunc  erat, 
habebat.  Tu   fuisti  tibi  sufficiens,   si  etiam  non  creares   coelum  et  terram. 

s  Non  adoramus  Deum  novum  vel  simplicem  ligneum  etc.,  sed  eum,  qui 
ante  conditum  mundum,  qui  aeternus  et  verus  in  seipso,  permanens  beatus, 
solus  sibi  sufficiens.  lUa  verba  Mosaica,  quae  describunt  Maiestatem  ante, 
supra  et  extra  omnem  creaturam.  Dicit  montes  'natos'  et  terram  et  omnia 
etc.,  significat   quasi  proprietatem   et   conditionem   creationis.     Non   utitur 

10  vocabulo  'creavit',  'fecit'.  Scilicet  significat  ipsum  egressum  Creaturae  ex 
nihilo  in  aliquid.  Sicut  ex  homine,  bestia  aliud  corpus,  sie  montes  etc. 
IncredibLilis  est  iste  eg[re88us  omnium  creaturarum  Non  ibi  faber,  materia, 
quae  paretur,  ubi  resecetur.     Sed  terra  ex  aqua  et  mari,  Arbores  ex  terra, 

1  über  'sibi'  steht  'dederit  ei'  unter  solus  steht  sufficiens  über  etc.  steht  et  quae- 
cunqiue  possunt  diei       «6er  Res  steht  sed  2  über  consequi  steht  dici  2/.?  Indicat  bis 

mai^m  unterstrichen '  2  über  ut  steht  ut  ira  etiam,  nochmals  etiam,  fiat  magna  zu  213 
Amplificat  deum,  ut  ira  eo  maior  fiat  4  über  sufficiens  steht  getieft  nid§t§  fiebotffen  [c  in 
iebotffety,  ut  crea^res  c^oelum,  terram  5  Non  bis  novum  unterstrichen       über  etc.  steht 

non  aureum       über  qui  steht  fuit  6  über  qui  steht  est       über  verus  steht  Deus         7  über 

verba  steht  sunt  Mosaica  über  Maiestatem  steht  illam  8  omnia  c  aus  omnibLUS  zu  8 
Cur  dicat  'nascerentur'  r  zu  9  Necessario  significat  proprietatem  creaturarum,  quod  non 

vult  dicere  'creavit'  aut  'fecit'  r  11  über  aliud  steht  nascitur  über  montes  steht  sed  ex 
nihilo         12  über  eg^ressus  steht  ortus       über  faber  steht  substantia  13  resecetur  (alibi) 

über  terra  steht  nascitur 

')  TXe  Unterstreichung  kennzeichnet  die  WiederaufnaJime  des  Grundqedankens. 

Dr]  quae  possunt  colligi.     Quia  enim  aeternus  est,    Sequitur  esse  immortalem, 

15  omnipotentem,  beatum,  sapientem,  qui  nihil  a  quoquam  accepit,  Sicut  Scrip- 

tura  dicit:  'Non  est,  qui  prior  ei  aliquid  dederit",  solus  sibi  sufficit  etc.      »tum.  11,35 

Verbum  (ijladu) '  significantius  est,  quam  si  dixisaet:  priusquam  crearentur 
aut  fierent  montes.  Significat  enim  proprio  ipsum  egressum  Creaturae  ex 
nihilo  in  aliquid,  Sicut  ex  homine  nascitur  aliud  corpus  mirabili  ortu,  non 

20  sicut  faber  ex  materia  aliquid  facit,  dum  materiam  parat,  aliquid  vel  resecat 
vel  addit,  dum  materiam  format  etc.,  Sed  sicut  arbores  nascuntur  ex  terra 
tanquam  ex  nihilo,  ut  videantur  omnia  nasci  verius  quam  formari  aut 
creari.  Dicit  enim  montes  natos,  tanquam  gignente  Deo,  ut  significet  id, 
quod  in  Psalmo   ex  Genesi  est:  'Ipse  dixit  et   facta  sunt'.     Per   verbum  J!'.miei, 3 

«5  enim  ita  sunt  omnia  facta,  ut  verius  nasci  quam  creari  aut  formari  vide- 
rentur,  quia  ibi  defuerunt  omnia  instrumenta. 

Verbum  (holel)  '^  proprie  significat  formari,  sicut  embrio  formatur  in 
utero  nullo  adhibito  instrumento,     Vult  autem  Moses   ista   verborum  pro- 

')  rk\  »)  bWn. 


510  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/.«.    [1541.]    (Ps.  90,  2) 

Hs]  prietate  quam'  ex  riihilo.    [©l.  236'']  Verius  videntur   nasci  quam   formari. 

'^^'Jjj'}-^  Videtur  mihi  significare,  quod  in  Genesi:  'Dixit  et  facta  sunt',   quod  'per 

filium    oninia   fiant\  omnia,   quae  sunt  creata.     Äotnpt   er   QUä^  velut  nas- 

cens,  desunt  omnia  instrumenta  et  artifices.     Est  quaedam   nativitas.     Sic 

terra  ex  aquis,  montes  ex  terris.  s 

'Parturiretur'^:  est  formari,  quemad[modum  foetus  vel  embryo  in  utero. 
Ibi  nihil  additur;  crescit,  nascitur,  et  nemo  seit,  quomodo.  Est  formatio 
Passiva  in  utero.  Sic  Deo  gan^  tüelt,  ^imel,  erben,  orbis  habitabLÜis, 
quaedam  nativitas  iubente  Deo.  Simul  indicat  ista  vox,  quam  facile  sit 
Deo  creare  etc.,  sine  labore,  sudore,  tantum  iubet,  et  res  quasi  ex  se  lo 
nascitur,  ad  eins  verbum  procedit  natui-a,  gar  fein  erbeit.  Non  videtur, 
quod  arbor  laboret,  non  videtur,  quomodo  crescat,  sed  ex  terra  etc.  £)q§ 
ift  facilitas  et  omnipotentia  divina.  Ipsa  maiestas,  bo[nitas  divina  est  de- 
scripta  per  creationis  opus.  Ilium  Deum  timemus  et  credimus,  habemus 
te  refug[ium.  Si  hunc  habemus,  quis  vult  nobis  nocere.  Dominus  noster  u 
est,  quo  iubente  nascuntur  universae  creaturae.  Si  ipse  favet,  si  omnia 
jUtnen  etc.;  si  ipse   est  habitaculum   nostrum,   non   obruet  nos   terra,   sol 


/  über    videntur    steht    omnia    zu    fonnari    gezogen  tu  1  Verbo  nascendi   sigiiificat 

creaturam  ex    nihilo   ortam  [geschrieben  ortatam/    am  oberen  Rande  der  Seite  2  über 

Qeiiesi  stelu  dicit  3  über  omnia  (2.)  sieht  nascantur       über  creata  steht  lauquam  creata, 

M^agibter  V^itus*  4  über  nativitas  steht  Si  tot^ft  Don  [xä)  tet6§  5  über  ex  aquis 

steht  nata  zu  5  Sic  sunt  montes  tauquam   Ueu  gignente  r  6  über  est  sieht  signiticat 

über  queniad|modum  steht  sicut         über  utero  steht  nullo  instrumeuto  adhibito  zu  6 

'Parturire'  eignificat  ambob^us  verbis  facllitatem  creandi  r  7  über  formatio  steht  partu- 

ritio  quaedam  8  über  Sic  steht  @o  ift  D[n|ertn  ftiertn  (S^ott  bie  gan^  luelt  attoefl      loett 

über  (erben)  9  über  quaedam  steht  ift  all       über  sit  sieht  fuerit  ]0  über  etc.  steht 

celum,  terram         über  quasi  steht  tanquam  13  ift  (a)         über  omnipotentia  steht  bo- 

nitas       Ipsa  über  (est)  13114  descripta  (et  annun^ciata)  14  über  Illum  sieht  £a8  btftu 

L)eum  (qui)  zu  14  lila  niagnitudo  et  potentia  divina  iios  consolari  debebnl  in  nostris 

periculis  r  15  über  Si  steht  igitur       über  hunc  steht  talem  Denni  16  über  .si  steht 

quid  obest  nobis  universae  creaturae  ira 

')  Anklingendes  denisdie»  toie.  ')  er  ouS  =  heraus.  •)  LuUiers  erste  Nieder- 

schriß:  'gebotn  tDaien';   Vulf/.  fierent.        ')  Uieirichs  Kolleglie/t ;  oben  S.  477 f. 


prietate  OBtendere,   Quod  Creatio   totius  mundi  fuerit   Deo   ceu    parturitio 
<|uaedam  vel  quod  fuerit  quaedam  nativitas  iubente  De«), 

Ut  discamns,  quam  fiicile  Deo  fuerit  ex  nihilo  omnia  facere,  siquidem   u 
res  ex  ipsius  verbo  quasi  enatae  sunt.     Nam  in  nasccndo  apparet  summa 
facilitas.    Arbor,  cum  nascitur,  non  laborat. 

Talem  (inquit)  habemus  et  colinius  Duiim,  ad  talem  Deum  oramus, 
quo  iubente  nascuntur  universa  creata.  Quid  igitur  pavemus,  si  hie  Deus 
favet?    Quid  metuimus  ab  ira  universi  mundi?    Si  est  habitaculum  nostrum,    n 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.].    (Ps.  90,  2)  511 

llslexuret;  si  100,  -  maior;  non  aque  absorb|ebunt,  quia  habemus,  quod  maius 
interpiretatur  toti  mundo,  cum  omnia  ipso  iubente  producta.  Et  tamen 
ita  obliiviscimur  ipsum  habit^aculum,  taiitum  Deum.  Si  tantura  prineeps 
irascitur,   etc.     Ibi   etiam   100  papae    et  2euf[el,   tamen   leves  stipuliae   et 

'-  pulveres,  ut  revera,  sunt  bullae  aquae.  Si  Apprehend[imus  noatrum  habi- 
t^aculum  esse  ante,  supra,  extra  creat[uras  et  omnia  in  tanta  subiectione, 
ut  omnia  ad  eius  verbum  etc  ,  Quid  possunt  f droben  etc.? 

Sicut  magnitudo  fiduciae  crescit  ex  magnitudine,  Sic  econtra  progre- 
ditur  ineffabilis  ira.     Manasse  dicit  in  oratione :  'Ineffabilis'  etc.     Quando  Betet  swnn. «.  s 

1"  incidit  alicui,  [iPl.  237"]   quod  divina  Maie-stas,   cuius   potentia   est  infinita, 

— :    Quo  ibit  a  spiritu  eius?    Si  in  extreLmum  mare;  manum;  ab  tenebLris;*i.  is»,  7tt. 


1  über  exuret  steht  etsi  niat  coelurn        über  habemus  steht  babiuiculum  et  doiuum  re- 
fugii   maius  tuto  mundo  2  omnia  (fiaiit)       über  iubente  steht  dicente       über  tamen  steht 

U08  3  über  ipsum  steht  ita  metuimns,  ita  desperamus  de  Deo,  baj  t)n§  bundEet,  toenit  mit 

ein  mit  Strich  zu  princeps  gezogen  4  unter  irascitur  steht  (o  (e^  eä  Qu§       lOd  o       über 

Xeufiet  steht  ipse  stipul[ae  ergänzt  zu  stipulas  zu  4  si  statuere  certo  possemus  uustrum 
dominum  esse  super  omnia  et  omnia  crescere  ad  eius  nutum  et  verbum,  iudicaremus  zu 
jeves  rh  5  über  Si  steht  fide  7  über  possnnt  steht  ipsi        über  {(^aben  steht  tijun, 

quando  ipse  etc.?  8  C  Sicut '         über  magnitudine  steht  et  Maiestate  Dei         econtra 

über  (etiam)  8j9  über  progreditur  steht  hinc  zu  8  C'ognoscitur   etiam    inde    magni- 

tudo irae  divinae  am  unteren  Bande  der  Seite  9  über  Manasse  steht  Sicut       über  ora- 

tione steht  sua  Quando  (iterum)  über  (iterum)  steht  einem  ba§  einfett  10  über  divina 
steht  lila  über  Maiestas  steht  irascitur  cuius  c  atu  et  11  über  Quo  steht  lugiet  homo, 
quo       hinter  eius  ist  ut  est  in  psalmo  rh 

')   Markierung  eines  Absatzes  für  das  Druckmanuskript,   befolgt  unten   im  Druck 
Z.  27. 


ijrj  An  non  tuti  erimus,  etiamsi  coelum  ruat?^  Habemus  enim  Dominum  ma- 
iorem  toto  mundo,  Habemus  Dominum  sie  potentem,  quo  dicente  omnia 
nascuntur. 

»5  Et  tamen  ita  sumus  pusillanimes.  ut,  si  unius  Principis  aut  Regis,  Imo 

unius  vicini  ira  sustinenda  sit,  trepidemus  et  despondeamus  animum,  Cum 
tamen  consideratione  huius  Regis  omnia  alia  in  toto  mundo  sint  ceu  levis- 
simi  pulveres,  quos  levis  aura  loco  movet  nee  patitur  consistere. 

Ad   hunc  modum   haec  descriptio  Dei  consolatur  ac  animi  pavidi   ad 

so  haue  consolationem  debent  respicere  in  tentationibus  et  periculis. 

E  contra   hinc   etiam  coUigitur,  quanta  sit  magnitudo   irae  Dei,  Sicut 
Manasse  in  oratione  sua  commemorat  merito  'pavere  et  tremere  omnes  a  sebet  man.  «s.  4 
vultu  virtutis  Dei',   cuius  ira  super  Peccatores  sustineri   non  possit.    Nam 
animus   cum  intelligit  Deum   sie  potentem   et  magnum  irasci   ac  intentare 


')  ÄJmlich  Horaz,  Carmina  III,  3,  7. 


512  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [IMl.]    (Ps.  90,  2) 

HsJSi  descendero  ad  infemum'  etc.    Si  ergo  ille  irascitur,  nulluni  est  effugium. 

HaecqLue  erit  etiam  infernalis  poena,  quod  volent    effugere'    et  'non  pot- 

i.iM.s.serunf.  Thes.  5.     Praeniisit  istum  versum   ad  conterrendos  superbps,  quia 

s.woi<i«,tr^i8  8unt  duri,   ideo  fulgure   in  monte.     Sic  procedere,  fumare,  radicibjus  con- 

tremiscere  et  una  cum  coelo  mugire.  Contra  pavidos  est  habitaculuni,  non  i 
Sinai,  donius  in  Sion,  ubi  SLpiritus  aanetus  venit  cum  dulcissLimiB  flammis. 
2.  lim. »,  14  2)a§  ijt  recte  secare '  verbum'  dei:  Aliter  praedicare  superbis  et  aliter 
perterritis.  Ulis  tribuit  Mo8[e8  babitaculum  infinitum,  aeternum,  omnipo- 
tentem, ubi  nemo  nocet.  Ulis  tribuit  nulluni  babitaculum.  sed  Deum,  qui 
est  super  omnes,  quem  latcat  nuUus.  lam  calamitates  generis  humani  i» 
recensLcbit  et  amplif[icabit  istam   iram  ad  contundendoa  istos   induratos. 


zu  2  Poena  infernalis  r  3  über  Thes.  steht  Sicut  Piaulus   1.       üAer  Praemisit  $le/it 

igilur  ad  c  ans  contra  über  conterrendos  fleht  djzri!.^yrj>iotai  über  superb^OB  steht  ntint)t 
ein  QToffen  bonnei  4  über  duri  steht  ^att  über  monte  steht  contra  istos  debet  mons  .Sinai 
contreniiseere  radicib^^us  5  über  pavidos  steht  ge^ct  baS  öjd  pavidos  bis  duIci8S[inii8 

unterstrichen'  7  über  ifl  steht  f)ti^l       praedicare  (qui)       superbis  c  aus  superbi       über 

et  stellt  aliter  et   (qui)  zu  7  2.  Timo.  2.  r  8  perterritis  c  aus  perterriti       über  Ulis 

steht  Contra  9  nulluni  o       babitaculum  (trib[ait)  10  über  omnes  steht  omnia       über 

nullus  steht  uumq^ue  ponit  iratum  11  über  recens^ebit  steht  enarrabit 

•)  Wieder  der  Text  der  Vulgata- Revision  Luthers  von  1629  toie  oben  S.  500  Anm.  3. 
')  Wieder  Rückkehr  zum  Thema. 


Dr]poena8,  quo  fugiet?  Vere  enim  cum  Davide  dicet:  'Quo  ibo  a  Spiritu  tuo. 
Et  quo  a  facie  tua  fugiam?  Si  ascendero  in  coelum,  illic  es,  Si  Stratum 
fecero  in  Inferno,  etiam  illic  ades'  etc.'  Quod  enim  potest  esse  refugium, 
si  ille  irascitur,  cuius  manu  omnia  facta  sunt  et  qui  potest  omnia?  '* 

Recte  igitur  dicunt,  qui  existimant  hanc  infernalem  poenam  fore.  quod 
optabunt  impii  manum  Dei  effugere   et  non  poterunt,  Sicut  etiam  Paulus 
I  tiifn.  i.sostendit  1.  Thess.  5. 

Talibus  cogitationibus  exercendi  et  bis  quasi  malleis  contundendi  sunt 
«Dil.  4.19  '&ji}]Xyrjx6TE';  illi  et  insensati  peccatores,  qui  in  summis  peccatis  tarnen  secure  w 
vivunt.  Hi  audiant,  qualis  et  quantus  sit,  quem  peccatis  suis  ad  iniiigen- 
•i.woi(i».io.  isdam  poenam  irritant,  videant  hi  fulmina  et  audiant  tonitrua  in  monte  Syna, 
videant  eontremiscere  terram,  omnia  praesentem  mortem  minari.  Qui 
autem  peccata  agnoscunt  et  iam  antea  trepidant,  hi  doceantur  de  habita- 
culo  et  erigantur.  >» 

».xiiii.Mi  Hoc   est  'recte  secare  verbum',  ut  aliter  doceas  suporbos  et  securos, 

aliter  cos,  qui  iam  antea  territi  pavent  et  etiam  tuta  omnia  timent.  Hi 
(iJHcaiit  cogitare  de  habitaculo  infinito.  aeterno,  omnipotente.  Illi  seiant  se 
uon  habere  iratum  Daemonem,  sed  üeum  ipsum,  qui  est  super  omnia. 

')  Latrnitierir  lAitherühenetmng.    Viilg.:  ni  JcHcenüero  in  infernuni,  ade«. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  2)  513 

Hs]  3.  Noveiiiinris[  M[oses,  amplificatuFus  calamitates  et  mortem  humaLni  generis, 
1.  descripsit  personam  irascentem  et  eius  magnitudinem ,  scilicet  deum 
ipsum,  qui  est  eternus,  omnipotens,  immensus  et  infinitus ;  itaq[ue  secun- 
dum  hoc  erit  habita|culum  immensum    et  econtra  furor  immensus  et  infi- 

i  nitus,  quia  efFectus  sequitur  personae  magnitudinem  vel  causae  efficientis. 
Ideo  hoc  ipso  versu  ostendit  calamitatem  humani  generis  infinitis  modis 
esse  maiorem  quam  omnium  aliorum  animalium ,  quae  etsi  moriuntur, 
tamen  non  irascente  deo.  Eorum  calamitas  corp[orali8.  Sed  humana  mi- 
seria,  mors,   ira   est  infinita   et  aeterna,   quia  creatura   ad   hoc  creata,  ut 

10  esset  'similis  ^  deo'  et  habLeret  eternam  vitam  et  viveret  Deo,  quia,  i.smo|ei.26 
quando  Adam  creatus:  'Non  comedes'  etc.,  'quacunque  die'  etc.,  'mortei.roofes,  n 
mor[ieris'.     Ibi  videtis  mortem  in  hu^mano  genere  non  temporalem,  simi- 

3  über  itaq^ue  steht  Ideo  4  über  habitaculum  steht  eius       über  et  (1.)  steht  favor 

[geschrieben  payor/  infinitus  et  econtra  6  hoc  o        humani  c  aus  humanam       modis  o 

7  maiorem  quam  o  über  animalium  [sehr  flüchtig  geschrieben:  a — al — )/  steht  animantium 
zu  7  Mors  hominura  calamitosior  morte  aliarum  creaturarum,  quae  moriuntur  ordinatione 
natural!,  homo  simpliciter  moritur  ex  ira  divina  nee  habet  concreatam  mortem,  sed  impositam 
per  iram  dei  r  8  über  Eorum  steht  sed       über  calamitas  steht  est  temporalis,  sie  ordi- 

nata  9  über  quia  steht  homo  est       creata  c  aus  creatura  10  über  Deo  steht  verbo 

11  über  quando  bis  creatus  steht  dictum  est  ei  12  über  non  steht  esse  über  temporalem 
steht  quae  casu  Tenerit 

')  Text  der  Vulgata  -  Revision  von  1529,  U.  A.  Bibel  6, 14;  sonst  Vulg.:  similitudinem. 


Dr]         Er^j-o  ex  descriptione  hac  Dei,  quod  sit  aeternus   et  omnipotens,  im- 
mensus et  infinitus,  Sequitur  utrumque,  quod  et  habitaculum  eius  seu  favor 
15  super  timentes  eum  sit  infinitus,  et  quod  furor  seu  ira  eius  super  securos 
etiam  sit  immensus  Et  infinitus.     Nam  effectus  semper  sequitur  magnitu- 
dinem causae  efficientis. 

Pertinet  itaque  versus  hie  praecipue  eo,  quod  mors  in  homine  sit  in- 
finitis modis  maior  calamitas   quam  aliorum  animantium   mors.     Nam  etsi 
20  equi,   vaccae   et   omnia   bruta  moriantur,   tamen  non  moriuntur  irascente 
Deo,  sed  est  eis  mors  quaedam  calamitas  temporalis,  a  Deo  sie  ordinata, 
non  in  poenam,  sed  quia  alioqui  Deo  sie  videretur  bonum. 

Hominum    autera   mors    est   miseria    et   ira  vere   infinita   et  aetema, 

Propterea  quod  homo  sit  talis  creatura,  quae  ad  hoc  creata  est,  ut  viveret 

25  in  obedientia  verbi  et  esset  similis  Deo,   Non   est  creata  ad  moriendum, 

Sed  mors  peccati  poena  constituta  est,  Sicut  Deus  dixit  ad  Adam:  'Quo-i.SKotes, i? 
cunque  die  comederis  de  ligno  hoc,  morte  morieris.' 

Non  igitur  hominum  mors   est  similis  morti  bestiarum,   quae   naturali 
lege  moriuntur,   nee  est  mors,   quae   casu  acciderit  aut  temporalis   esset, 
jo  Sed  est  mors,  ut  sie  dicam,  minata  et  profeeta  ab  irato  et  alienato  Deo. 
ßut^etä  äBette.    XL,  3  33 


514  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.     [1541.]    (Ps.  90, 2. 3) 

HsUem  mortibLUs  beatiarum.  Antea  fuisset  immortalis,  si  non  comedisset; 
animalibus  caeteris  est  concreata  mors,  quae  Bubiecta  humanae  naturae. 
i.woiri.isibi  habet  sententiam :  'Dominamini',  ut  secundum  arbLitrium  huLinanum 
debet  etc.  Mors  non  fuit  praeacripta  homini,  ut  animalib^us.  Idee  longe 
horribilius  et  miserius  est  audire  de  morte  humana,  quam;  Imo  nihil  est  s 
occidere  bestias.  Sed  audire  istam  creaturam  morti  destinatam,  quae 
creata  est  ad  vitam  aeter|nam!  Sic  ex  nihilo  facta,  etc.,  —  S)a§  ifl 
maxLimus  lapsus.  Idee  ostendit  personam  irascentem  ad  conterendos  Epii- 
curaeos.  Nunc  oatensa  persona  irascentis  ipsam  iram  vel  efFectum  irati 
dei  describere.  w 


1  über  mortibLUS  sieht  tß  [d.  h.  es  soll  gelesen  werden  morte]  über  Antea  steht  Nam 
Adam  zu  1  Est  minata  mors,  ergo  non  concreata  sicut  mit  Slriclt  zu  animalibus  (Z.  2)  rh 

2  über  caeteris  steht  aliis       über  subiecta  steht  sunt       über  humanae  steht  homini  3  "Do- 

minamini'  o  4  homini  c  aus  hominis       animalibi  c  in  animantib^us       über  animalihlus 

steht  sed  peccatum  mernit  eam       longo  über  (valde)  5  morte  humana  in  langgezogenes 

— rte  [=  morte]  hineinqeschrieben,  darüber  quam        Imo  c  aus  et  6  über  occidere  steht 

mori        über  bestias  steht  fliegen  tob  fcfltogen  -u   7  et  quae  debebat   habere  habilaculum 

in  deo,  ba§  ift  er§  [=  erft]  ein  mors       hinler  aeter^nam  rh  8  über  ostendit  steht  pingit 

conter(r)endos  5,9  über  Epticuraeos  steht  praefractos  9  über  ipsam  steht  incipit 

effectnm  c  in  affectum       irati  c  aus  irasc^entis 

Dr]Ni8i  enim  Adam  comedisset  de  ligno  prohibito,  fuisset  immor[%.  ü]talis. 
Nunc  postquam  per  inobedientiam  peccavit,  mulctatur  morte  non  concreata, 
sicut  est  brutorum  mors,  quae  sunt  subiecta  homini,  sed  per  iram  irrogata 
et  inflicta  et  per  peccatum  seu  inobedientiam  debita. 

Multo  igitur  miserrimum  est  audire,  quod  Homo  morti  sit  destinatus,   ,j 
qui  tarnen  ad  vitam  bonus  et  integer  est  conditus,  ut  haberet  habitaculum 
in  Deo.     Ab  hac  felicitate  por  peccatum  excidit,  Id  quod  Moses  omnibus 
nobis  conatur  ostendere,  dum  Personam  irascentem  sie  diligentcr  pingit  ad 
terrendos  securos  et  praefractos. 


TERTIUS  YEKSrS.  «. 

V.3      QUI  FACI8  HOMINES  mori  Et  dicis:  Revcrtimini.  filii 

hominum.' 
QUod  in  Ebraeo  est:  Facia  hominom  reverti   ad   contritionom,  rcvora 
aliud  nihil  eat,  quam  quod  nos  vortimus:   Facis  hoinines  mori,  Itaque,  oiiin 
hoc  clarius  esset,  malui  eo  uti.  '^ 

Porro  quod  ad  aentontiam  attinct,  habcnt  hie  Patres  suum  intfllectuin 
de  pcccato  concupisccntiae,   Fortaaae  quod  non  liabut-riint  alias  tentationea 

')  LalinttUrU  Luthttübtrsetzung.    Viily.:  No  nvirtn». 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90.  3)  515 

Hs]  [331.237'']  'Avertis':   est  obscurus  versus.     Patres  habent  suas  senten-v.  s 

das.  Isti  boni  ho[Tnines  Aug[U8tinus' et  Hierojnymus*,  si  hab[uerunt,  tan- 
tum  tenta[tiones  animales.  Ideo  omnea  libri  pleni  de  libidine.  luventus 
fervet  ca[rne  et  sangiuine;  de  ira,  Immunditia,  libidfine,  —  istas  pa8[8ionea 
i  scripserunt.  Qui  originis  peccatum  describunt,  vocant  concupiscentiam. 
Pueritia  ante  Adol[escentiam  nihil  seit  de  concupiscentia,  nee  senes.  Ideo 
aliud  orig[inale  peccatum.  Ideo,  quia  non  experti  spirituali  tentat[ione, 
Ideo  manserunt  in  cogit|^ationibus  de  corpiore.  Ideo  nee  potuerunt  expo- 
nere  8crip[turani  recte.    Si  autem  hab[uerunt,  non  videtur  in  libris  eorum. 

10  Quae  de  fide,  consolatione,  consc[ientia  et  terrorib^us  mortis  et  ire  divi- 
nae,  nihil  etc.  Sinamus  eos  regnare  in  suo  sensu.  Nos  trahimus  ^o^et. 
Haec  est  ira  divina  super  crea[turam  humanam,  quae  parata  ad  vitam 
aeteri^nam.     lUe  favor  mutatus  est  et  inflieta  poena. 


1  über  'Avertis'  sieht  'hominem'  etc.  Ij2  über  sententias  steht  de  peccato  concupi- 

scentiae  zu  Iff.  (Quae   supra '  de  peccato  dicta  sunt,   huc   referenda   sunt)   am   oberen 

Bande  der  Seite  3  tenta(tionein)       über  animales  steht  quia  non  habuerunt  tentationes 

alias  nisi        unter  animales  sieht  carnis,  de  aliis  tenta^tionibus  fere  nihil  sciunt  aut        zu  3 
saltem  non  significarunt  in  suis  scriptis  hinter  aut  rh  4  Imudia  5  über  vocant 

steht  fie  bie  |Jfoffen  ^E'ffEt  ö  über  concupiscentia  steht  Incipit  1.  sentiri  a  pubescentibLUs 

ergo  muS  pi^eccatum  orig^inis  bo  für  Jein         8  Ideo  (se^nserunt)       über  cogit[ationibus  steht 
sophisticis  9  über  scrip^turam    steht   sacram    ad   illum   profundum    sensum  zu  9 

man  fi^et  bie  tentatio  3nn  iien  6uc§crn  nid^t,  tractant  negligenter  summos  locos  hinter  recte  rh 
11  über  Nos   stellt  SBii;   muffen   e§         über  ^o^er   steht  ji^en  1'2  super  bis  humanam  o 

13  über  favor  steht  gratia 

'1  Enarr.  in  ps.  z.  St.;  Migne  37,  1143.  *)  Comment.  in  Ezech.  c.  47;  Migne  25, 
470.  ')  Oben  S.  499, 10 ff.,  aber  der  Druck  gibt  der  Anregwng  Hörers  nicht  Folge. 

Dr]  praeter  illas  animales  et  carnis,  Nam  aliarum  in  suis  scriptis  raram  fece- 
15  runt  mentionem.     Inde  fit,   ut  Papistae   nostri,   cum    de   peccato    Originis 
disputant,  etiam  nihil  intelligant  quam  concupiscentiam  carnis. 

At  cum  ea  primum  sentiri  incipiat  a  pubescentibus,  sequitur  peccatum 
Originis  longo   esse  gravius  quidpiam,   quod  etiam  in  iis  est  et   vivit,   qui 
aetate  inferiores  sunt,   in  infantibus,  imo  etiam  in  foetu  adhuc  vivente  in 
80  utero,  Sicut  Psal.  51.  ostendit.  suf.  si,  7 

Sed  quia  Doctores  fere  restiterunt  in  Psychicis  cogitationibus  nee  po- 
tuerunt scripturam  ad  illa  occultiora  et  spiritualia  Naturae  vitia  accommo- 
dare,  fit,  ut  negligentius  etiam  in  summis  scripturae  locis  versentur.    Quare 
sinamus  eos  regnare  et  abundare  in  suo  sensu,  Nos  autem  sequamur  veram 
25  et  germanam  sententiam. 

Sententia  igitur  huius  loci  haec  est,  Quod  Moses  vult  nos  docere  per 
peccatum  esse  factum,  quod  homo  gratia  excidit  et  poenam  mortis  sustinet. 
Tu  vertis,  inquit.  hominem  in  contritionem  et  redigis  eum  in  nihilum.  Haec 

33* 


516  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  3) 

Hs]  'Verfcis  hominem  in  conflictionem':  annihilationem.  Nonne  horrib[ili8 
sententia?  31^,  hominem,  —  Ia§  bQ§  eth)Q§  fein,  illam  crea[turam,  quae 
alia  quam  pecudes,  quia  horao  non  subiechis  daemonib[U8,  angelis,  sed 
reservatus  subiectioni  solius  divinae  Maicstatis,  illius  verbo  vivere;  sie 
creatua:  ba§  ift  alius  lapsus  et  iatner,  quam  ganS  etc.,  est  longe  Alia  res.  » 
'Tu  vertis  hominem',  huma^num  genus,  in  contritionem'.*  Uno  verbo  haurit 
huma[num  genus  totum.  Et  campus,  ubi  etc.^  1  verbo,  litera',  —  hie  alius 
$(.  103,15  japsus  et  maior  etc.,  quod  erat  vitale  creatum;  Ier|t§  bmb:  ex  immortali 
1.  TOo|e»,i7  homine  factua  est  mortalis  irascente  Deo,  quia:  'Quo  die',  —  pec[caverunt. 

Nonne  horrib[ile  8pecta[culum :  totum  genus  humanum  lapsum  de  aeterLna   lo 
beati[tudine  in  mortem  miseram  et  aeternam.    £)a§  ^eift  hominem  in  con- 
tritionem  verti,  quod  iam  contritus,  qui  prius  dives. 

Prudenter  loquitur  Mos[e8,   quod   hane  iram  refert  in  creatorem,  Ne 
veniat  Manichaeus*  et  faeiat  duos  deos,   1.,  qui  sit  habitLaculum  et  propi- 


1  über  'conflictionem'  steht  'contritionem' '  2  (ira)  sententia  3  vor  alia  i»t  lange  rh 
über  pecudes   steht   nempe   maior   bestlis  zu  3  Imo  dominium  ei  creditum  in  omnes 

creat^uras  r  4  über  illius  steht  huius       über  vivere  sieht  debebat  5  über  creatus 

steht  est  über  baS  ift  steht  illius  similitudiue  esse  beatus  über  quam  «teht  quando  vacca 
moritur  6  über  hominem  steht  i.  e.  7  über  totum  steht  tantam  multitudinem  a  prin- 

cipio  usq[ue  finem  cum  omnibus  raenibris  6  lapsus  o  über  fetft8  steht    tu  vertis  et 

mutas  etc.  9  über  factus  steht  snb  mati^tä  nid^tS  btoul  10  über  aeter^na  steht  immor- 

talitate  11  miseram  et  aeternam  o         12  über  verti  steht  vertere  ex  vita  13  C  Pru- 

denter '         über  refert   steht   simpliciter  zu  13  Kefert  hanc  iram  simpliciter  in  Deum, 

contra  Hanichaeos  scribit,  ut  ostendat  ab  eodem  deo  petendum  remedium  r 

')  So  Hieronymus ;  auch  1513  von  Ltäher  zitiert,  Unsre  Ausg.  Bd.  4,  55, 8/.        ')  Vgl. 
hier  unten  Z.  19120.  ')   Vgl.  hier  unten  Z.  21122.  ♦)  U.  A.  Tischr.  1,  602  Nr.  992, 

•)  Markierung  eines  Absatzes;  vgl.  unten  im  Druck  Z.  25. 


Dr]  an  non  horribilis  sententia   et  gravissima  ira  est  Hominem    per  iram  Dei   a 
mori,  tarn  nobilem  Creaturam,  quae  omnibus  animantibus  praestat  Et  non 
AnjeÜR,  non  Daemonibus  subiccta  fuit,  Sed  soli  Maiestuti  divinae,  Imo  quae 
ad  similitudinem  Dei  condita  fuit,  ut  viveret  et  dominaretur? 

Haec  profecto  gravior  mors  et  tristior  casus  est,  quam  cum  vacca 
mactatiir,  pracscrtim  si  respicias  propagationcm  mali.  HOMINEM  (inquit)  » 
VERTIS  IN  CONTRITIONEM,  Hoc  est,  totum  humanum  genus.  Haurit 
enim  uno  verbo  omnem  posteritatcm  primorum  parentum.  Ergo  quod  ad 
vitam  creatum  erat,  morti  iam  destinatur,  idque  Deo  irascente.  et  est 
totum  humanum  genus  prola|)Hum  ex  immortalitate    in  mortem    aeternam. 

Vidc  autem.  quam  prudenter  Moses  loquiitur,  cum  hanc  iram  .simpli-   vi 
citer  rofort  in  Creatorem,  No  veniat  Manicheus  cum  insana  sua  turba  et 
faeiat  duoH  Denn.  Unum  propicium  ot  bonuni.   .Mtcrnni  malum.    Non  enim 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Pb.  90,  3)  517 

Hs]ciu8,  2  iratus.  Non  dicit:  Tu  habitLaculum  et  diabolus  vertit  etc.  Mani- 
ch|aeus  delirat  et  multi  hodie,  quod  imaginantur  omnia  bona  venire,  omnia 
mala  a  Deo  malo.  Sic  2  principia:  tenebr^arum  et  lucis.  August^inus  9 
annos  studuit.'    Sic  non  cogitandum  de  Deo,  ut  tantum  reservemus  miseri- 

5  cordiam  etc. ;  hoc  est  declinare  et  velle  efFugere,  effugere  iram  divinam. 
Poetae  docue[rünt,  sicut  milites  mortem  contemnere  et  calamitates.  Hora- 
tius:  Pulvis  et  umbra  sumus.^  Summum  nee  metuas  diem  nee  optes.'  Si 
mors  contempta  esset  conttnta,  sed  Quid  prodest  eam  contemnere,  si  non 
datur  vincere,  quam  debefmus  [SI.  238»]  in  aeternum  ferre?    Ideo  non  de 

10  Epicui'ismo  disputandum  etc.  Sicut  Manichaeus :  consulere  Deus  non  facit, 
nisi-mihi  bona  etc.  Sed  referendum  utrumque  ad  unum  et  eundem  Deum 
et  docere,  quomodo  vincantur.  Non  Mose  jut^utt  ömb  contemnere,  sed 
superare.     Ideo    prudenter   loquitur:    'Tu',   i.  e.    tua   ira    est,   quod   prius 

1  über  2.  steht  alterum  malum         über  dicit  steht  sie         über  vertit  steht  hominem  in 
contritionem,  sed  tu  ipse         hinter  etc.  eingefügt  quia  i/2  hinter  Manichaeus  eingefügt 

sie  2  über  venire  steht  a  bono  Deo  3  über  malo  steht  oriri       über  principia  steht 

posuit       über  Äugust[inus  steht  Sal  ift  secta,  in  qua  4  annos   (brtn)       studuit  c  aus 

flubitt  '         über  üeo  steht  Sed  nos  non    oportet  sie  adh^aerere         über  ut  steht  ut  fingamus 
novum   Deum  5   über   declinare   steht   iram   divinam       (iram)   [weil  es  soeben   vorweg- 

genommen,  nun   eingeklammert]  zu  5  ®a  mit  tom))t  man  ttitiöt   bauen         hinler  divi- 

nam rh  6   über  Poetae   steht   Hor[atius:    Pulvis   et  umbra  sumus  7  sumus  unten 

9  über  vincere  sieht  etiam         über  de   steht  isto  10  über  Epicurismo  sieht  contemnere 

mortem,  \o  mu§  man  nld^t  t^un  11  nisi  0         referenda        über  utrumque  steht  bona  et 

mala         11112  ad  bis  docere  anstatt  (Sed  cogitandum)  rh       12  über  vincantur  steht  illa  mala 
«6er  Non  bis  tjmS  steht  3)0  ift§  Mosi  timB  juf^un  13  über  loquitur  steht  dicit       über 

tua  ira  steht  opus  tuum  ISjölS,   1   über  prius  eter^num  steht  Universum 

»)  Ckmfess.  Hb.  III;  IV,  1.        ^)  Horaz,  Carm.  IV,  7,  16.        »)  Oben  S.  485  Anm.  2. 
•)  Einen  Unterschied  zwischen  lateinischen  und  deutschen  BucMtaben  macht  Rarer  nicht. 


Dr] dicit:  Diabolus  redigit  homines  in  nihilum,  Sed:   tu  ipse,   qui  ftiisti,  ante- 

15  quam  coelum  et  terra  essent.     Hoc  enim  Manichei  deliramentum   fuit  Et 

non  dubium  est  multos  nunc  in  eodem  errore  esse  positos,  qui  imaginantur 

omnia  bona   a  bono  Deo,    mala  autem  a  malo   deo  oriri.     In  hoc  errore 

vixit  Augustinus  annis  fere  novem. 

Sed  impietas  est  fingere  novum  Deum  et  hoc  modo  effugere  ac  decli- 
20  nare  velle  iram  Dei  iure  nobis  propter  peccatum  irrogatam,  Sicut  milites, 
qui  palam  contemnunt  mortem.  Sed  quid  profecisti,  etiamsi  mortem  extreme 
contemnas?     Num  ideo  etiam  mortem  vicisti? 

Quare  merainerimus,  hie  non  disputari  de  Epicuri  cogitationibus,  quo- 
modo  mitigentur  mala,  quae  non  possunt  caveri,   Sed  doceri  nos,  ut  bona 
25  et  mala  referamus  ad  unum  Deum  et  discamus,  quomodo  illa  mala  vinci 
possint.     Hoc  enim  est,  quod  Moses  praecipue  instituit  facere. 


518  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [Iö41.]    (Ps.  90, 3) 

H8]eterLnum  genus  humaLnum  absorbetur.     Non  temere  ista  fiunt,  nascimur, 

«»attt.io,s9patimur,  morirnur;  tarnen  •  pecudes  non  moriuntur  temere,  Matth.  10.,  sed 

in  dominio  iiostro  ipsarum  calLamitates.    Multominus  nostra  mors  sine  con- 

i.TOo|ei,»«8ilio  et  ratione.    Sicut  in  Gen^esi  describit:  sicut  vita  certo  et  divino  con- 

silio,  Sic  codem  deo  et  consilio  fit:  vertit  illani  creaturam  optime  conditam,    s 

protrudit  in  mortem.    Ipsi  deo  aäcribere  illum  horLribilem  effectum,  quem 

omnes  homines  praeter  Epicu^reos  *,  quod  ille  efFectus  mortis  venit  ab  ipso 

«lot.  6,ideo.    Ideo  'qui  percussit,  sanat",  ibi  ergo  requirit  consilium.    Ego 'occidam 

i.6ain.2,6f.  et  faciam  vivere'   etc.,  'PaupLcrem   facit'  etc.,  'dedueit  ad"   etc.     Est  eins 

Tit(ulu3.    Non  2  deos;  qui  nos  iratus  proiecit,  ita  suscipit,  ut  eius  potentia  lo 
vincamus  mortem. 


1  über  absorbetur  steht  in  conspi^ectu  nostro  totum       über  nascimar  itehi  non         2  über 
morimar  iteht  temere       Mattb.  10.  o  3  über  in  sieht  nostro  arbitrio  sunt  enim  ipsarum 

calLamitates  unier  dominio  steht  hominum  Multominus]  Multomagis  über  nostra 
steht  bominis        über  mors  ste?U  et  finis  non  fit  4  über  ratione  sielä  dei         über  sicut 

steht  Ergo         4l5  hinter  consilio  tIe/U  (vita),  darüber  conceditur  6  über  Sic  steht  etiam 

mors  et  ira  über  conditam  «teht  [abhängig  von  vertil/  in  contritionem  et  nihilum  et 
6  über  Ipsi  deo  ascribere  steht  Sol  l^eiflt  deo  ascribero  illum  affectum,  dazu  (legendum  puto: 
effectum '),  quod  veniat  ab  ipso  met  deo,  bnb  {öden  fonft  {ein  anbei  ^ülffe  (ud^en,  quia  ipse, 
qui  'percussit,  sanat' ;   fo  ^eift  \t\n  teim:  'Ego  occidam  et  vivere  faciam'  rh  8  percusit 

ibi   bis  consilium   unterstrichen*  9  faciam  o       über  facit   steht    Haunae   canticum 

lOlll  über  proiecit  bis  mortem  steht  Sicut  per  ipsum  accepimus  vitam,  ita  vincamus  etiam 
mortem 

')  Anklang  eines  detitschen  affirmativen  ,doch'  [=  Ja'] :  „sterben  doch' ;  vgl.  Z.  15: 
Nam.    Vgl.  Jes.  63, 16  u.  ö.  ^)  Erg.  sentinnt.  ')  Das  von  Röter  abgelehnte  affec- 

tum stand  wohl  in  Dietrichs  Kollegheft;  vgl.  oben  S.  478.  ')  Rückkehr  zum  Ihema. 


Dr]  Prudenter  itaque  tLxit:  TU  FACIS  IIOMINES  MORI,  Hoc  est,  Tuum 
opus,  Imo  ira  tua  est,  quod  Universum  genus  humanum  per  mortem  absor- 
betur. Non  temere  fiunt  homines,  non  temere  nascuntur,  non  temere  pati- 
untur,  non  moriuntur  temere.    Nam  no  pceudes  quidcm  temere  moriuntur,   u 

i.Koiti.jssed  no.stro  arbitrio.    Sunt  enim  ipsorum  calamitates  in  dominio  hominum, 

quanto  minus  mors  «t  finis  hominum  sine  certa  ratione   est.     Sicut  igitur 

vita  divino  et  certo  consilio  conceditur,  Sic  etiam  mors  est  opus  irae  Dei, 

quo  vertit  creaturam  hanc  in  contritionem  et  protrudit  ex  vita  in  mortem. 

Ita  proprio   refert  hunc  effectum  ad   ipsum  Dcum,   ut   admoniti   non  ao 

toi.e. laliunde  accersamus  auxilium,  quam  ab  eo,  qui  inflixit  maiuni.      Qui  enim 

i.eam.i,«  percussit,  idem  et  sanabit".    Hoc  enim  est  titulus  Dei  nostri,  IJuod  'occidit 
et  viviflcat,  Quod  ducit  ad  inferos  et  reducif,  Quod  (sicut  hie  dicit)  vertit 
homines  in  contritionem  Et  iubot  roverti  filios  lioniinum,  Ut,  sicut  per  ipsum 
initio  accepimus  vitam,   Ita  per  ipsum    quoque  tandcm  vincamus  mortem,  « 
quao   mors   non  simplicitor  cuncupiscentiau,   sed   totius  poccati  causa   est. 


Enarratio  Psalmi  XC,     1534/35.     [1541.]     (Ps.  f)0,  3)  519 

Hs]  'Et   (licis   tarnen:   revert[imini'.     Non  hie   de  concupiscentia  loquitur, 

ut  Doctores.     Tu    occidis    omnem  hominom    ut   unum   hominem,   sicut   et 
viven^tem ',  a  principio  mundi  usque  ad  finem.     Diab(olus  non  posset  nisi 
Deo;  consil[ium  eius  est  ira.     Sumus  oves  occisionis',  subiecti  morti  propterMom.  8,36 
6  p[eccatum  ex  ira  divina.     Sed  sie  non  perdis,  ut  non  recrees  alios.    Ideo 
'revertiLinini",  Id  est:  lubes  alios  nasci.*     Ante  dilu[vium  seculum  est  ver- 
sum  in  nihilum.     Et  tarnen  ad  Noe :  'fac  arcam'.     'Crescite   et   muItipLÜ- 1  swoic  e,  i« 
camini'.     'Morte   morieris';    In  sudore",  calLamitatea  vitae;   'Donec  rever- '•'j/nJ's'js) 
taLris'   etc.     S)q  fte|t:  'avertis  homiaem   in   contritionem',   is   locus  haurit 

10  totum  genus  humanuni.  Terra'  etc.,  et  quamdiu  vives,  habebis  calamito- 
sam  vitam,  quam  Mos[es  indicavit,  ratio  et  philosophia  non.  Wan  fuc^t 
gute  tag   auff   etben,   nemo   sudorem;  sed   non.     Postea  Puniunt   homines 

1  concupisceutia  über  (potentia')  2  Doctores  c  aus  pLapistae       über  Doctores  steht 

Sed  de  peccato  et  ira  peccati        über  ut  (2.)  steht  sicut      3  a  bis  fiuem  unterstrichen*       4  über 
Deo  steht  licet  Deus  utitur  diabolo         über  'Sumus'  steht  igitur         über  propter  steht  iram 

3 
Dei  ob  peccatum  5  über  sie  steht  Nihilominus  tarnen  alios  iubes  uasci  6  Ante 

4  1  2 

dilu^vium  seculum       über  seculum  steht  illud  6/7  über  est  versum  steht  periit  zu  6 

Alii  moriuntur  et  alii  nascuntur  r  7  über   Et  steht  Dictum  est:  'Delebo   omne  animal 

vivum       unter  Noe  steht  dictum  est      unter  fac  steht  tibi       über  'Crescite'  steht  In  GenLesi 

8  sudorem,  darüber  'vultus  tui'       über  Donec  steht  'Terra  es,  et  in  terram'         10  über  hu- 

manum  steht   et   implet  oaliamiatibus         über  vires  steht  'In  sudore  11  quam  bis  non 

unterstrichen        über  indicavit  steht   aperuit   nobis         über  non  steht  potuit        su  11  Ea.  est 

sententia  divina  zu  quam  rh  12  über  Puniunt  steht  inde  zu  12  Monachi  etiam 

docuerunt  contemnendam  mortem,  sed  male         hinter  non  rh 

')  Erg.  facis.         '')  Luther  faßt  das  „Wiederkommen"  hier  als  neue  Gehurten  des 
Menschengeschlechts.  ^)  Erg.  peccati.  ♦)  Rückkehr  zu  Text  und  Thema. 

Dr]  Utitur  quidem  Deus  diabolo  ad  affligendos  nos  et  occidendos,  sed 
Diabolus  id  non  potest,  nisi  Deus  hoc  modo  vellet  puniri  peccatum.    Sumus 

15  igitur   'Oves    occisionis',    subiecti   morti   propter   iram  Dei,    ob   peccatum.  SR6m. 8,36 
Secunda   pars  versiculi:   ET  DICIS:  REVERTIMINI,  FILII  HOMI- 
NUM,  eo  pertinet,  Quod    sicut  moriuntur  homines  quotidie  propter  pecca- 
tum, Ita  quoque  Interim  nascuntur  alii,  sed  eadem  conditione  qua  illi,  qui 
defuncti  sunt.     Sic  seculum  illud  ante  Diluvium  periit,  Dixerat  enim  Do- 

20  minus:   ''Delebo  omne  Animal  vivum',  Et  tarnen  ad  Noah  dicit  Dominus: 

Tac  tibi  arcam  et  ingredere  tu  et  filii  tui  et  eorum  uxores.'  uswoiee.?.» 

Sic   ad   Adam  dixit:   'Morte   morieris,   quacunque   die   comederis   de 
ligno  hoc'.  Et  postea:  'Terra  es,  Et  in  teri-am  reverteris'.    Hie  enim  locus i.TOofeä.w.is 
est,  qui  haurit  Universum  genus  humanum.  Et  tarnen  semper  alii  in  hanc 

25  vitam  nascuntur,  eisdem  calamitatibus  obnoxii. 

24  Et]  E  [Druckfehler]   Vrdruck 


520  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  3) 

Hslmaligni  et  iudicant  Deum,  quod  sie  Universum  genus  in  nihilum  redigat 
ut  pecudes,  tum  mur^murant,  quare  sie  faciaf.'     Ideo  audiendum  est  vcr- 

«ragcLs.  ti  bum  Dei,  lere^^mias:  'Non  abiecit  ex  corde,  sed  miserebitur'.  Ratio  hu- 
mana  non  intellig^it  iram  Dei  et  calamitatem  humanam,  multominus,  ubi 
sensit,  novit  remedium  contra  iram.  [931.  238  *•]  Verbum  docet  peccatum 
mereri  iram  et  mortem,  deinde  iterum  remedium;  hoc  "2.*  tantum  scrip- 
tLura!    'Vertis  ho[mines  in  humilitatem  et  dicis:  revertimini'  etc.    'In  do- 

1. Wolfes, u;io[^re'    etc.,    'multiplicabo'   etc.     Ibi    confirmat    benedictionem:    'Crescite'. 


1  über  maligni  sUht  blasphemi,  ut  disputent,  WaS  im  bton  ZtUitn  [e^,  quod  Um  severe 
2  über  inurimurant  steht  jutnen  mit  Bjn(erm  |)|crtn  (S^ott,   cur  sie  agat  3  über  'abiecit' 

tteht  'filios'  6  über  remedium  atcht  postea  zu  6  hinter  iram  steht  noch  hinzu- 

geschrieben quod  est  eundem  Deum  Sectere,  vincere,  ut  revocet  nos  in  ritam  aeternam ;  bo8 
l^eift:  'vertis  liominem  in  humilitatem  et  dpcis'  zu  revocet  steht  ista  aliter  scripsi,  ut  vides 
statim  '  am  unteren  liande  der  Seite  zu  5  Est  'sicut  custodia  in  nocte'  am  oberen  Bande 
der  Seite,  vyieder  verlöscht;  zu  Bl.  239^  unten  S.  626  Z.  5  gehörig  8  über  confirmat  steM 

Dens  in  Gen[esi  multiplicationem  et  involvit  eam  calai^mitatibus  zu  8  ^eift  'revertimini' 

et  moriemini  hinter  'Crescite*  rh 

*)  Als  duplex  zu  fassen.  ')  Eörer  gibt  Dietrich  einen  Hinweis  auf  seinen  von 

diesem  NaclUrag,  wohl  aus  Onicigers  Heß,  abiveichenden  Ausdruck  revertis  S.  621  Z.6; 
vgl.  oben  S.  479. 


Dr]  Haec  est  sententia  divina,  quam  aperuit  nobis  Moses,  Ratio  per  sc 
vidcre  haec  non  potuit.  Itaque  non  Gentes  solum,  sed  ilonachi  quoque  lo 
multa  disputarunt  de  contemnenda  morte,  sed  male.  Nam  homines  hoc 
modo  aut  securi  fiunt  aut  blasphemi,  dum  exuunt  timorem  Dei  ac  commo- 
ventur  adversus  Deum,  quasi  Dens  TjTannum  agat  et  sine  ratione  morti 
exponat  hanc  miseram  Creaturam. 

Longe  melius  Moses  docet,  Quod,  etsi  abiecerit  Dens  honiinem  propter  u 
peccatum.  Tarnen  non  sie  abiecerit,  quin  etiam  misereri  et  iuvare  eum  velit. 

Ratio  utrunque  nescit,  Primum  Quod  mors  propter  peccatum  per  iram 
Dei  homini  arrogata  sit,  Deinde  Quod  contra  iram  hanc  sit  remedium  in 
misericordia  Dei,  Quod  ille  iratus  Daus  sinat  se  flecti  precibus  et  vinci, 
ut  renovet  nos  per  verbum  gratiae   et  spiritum  suum   in    vitam  aeternam.   » 

Sicut  autem  Moses  hie  dicit:  Facis  homines  mori   et  dicis:   Revertimini 
filii   hominum,    Ita   in  Genesi  Dens  simul   promittit  multiplicationem   seu 
benedictionem  et  involvit  simul  homineni  calamitatibus  infinitis. 
i.WoiM,»«!  Quod    in   Genesi    dicit:    'Crescite   et   multiplicamini',    Hie   dicit:    Facis 

filios  hominum  redire.    Quod  istic  dicit:  'Pulvis  es  et  in  pulverem  roverteris',  n 
Hie  dicit:  Facis  hominem   mori.      Sic   una    brevi  sententia  simul  constituit 
et  haurit  totum  genus  humanum,    Quod  alii  vertuntur   in  contritionom   et 
perount,  Alii  nascuntur  in  similes  calamitates. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  3)  521 

Hs]  Quamquam  ira,  tarnen  non  abstulit  crescentiam  ge[neri8  huma[iii,  tarnen 
calaj^mitates  acldidit.  Una  sententia  haurit  et  econtra  constituit  genus 
humanuni,  ut  diluvio  perdidit  totum  genus  humanum,  per  Noe  iterum. 
Sic  vastat  Civitatem  hodie,  oBet  iar  etc.  Sic  totum  mundum  'in  conten- 
5  tionem'  ponit  et  'revertis'  in  generationem  et  vitam,  sed  calamitosam.  Et 
qui  novi,  iterum  ponuntur  in  contritionom,  —  donec  venerit  ille  dies.  In 
illa  calaLmitate  non  sustulit  procreationem ;  q^uarnquam  sit  calamitas  magna, 
tamen  creantur  filii  et  filiae,  ut  sequitur;  lefti  toeg  fterfien,  et  tarnen  mua- 
dus  plenus;   ba^   ^eift  vertere,  revertere,  morte   et  cala^mitatibus   perdere 

10  et  benedictioiie  tamen  augere.    Ira  ergo  divina,  quod  vertimur.    Et  tamen 
pulchre  \  quod  semper  mors  praecedit  et  vita  sequitur.    2)o§  le^t  tft  Opti- 
mum: 'pauperem  facere  et  locupletare',  ut  1.  Reg.  1,,  esurientem  relinquere  i.eam.2,7 
et  tamen  saturare.    Quod  hie  spes  vitae  aeternae,  quod  homo  non  occum- 
bat  ut  alia   bestia;   ut   max[ima   sit  ira,   tamen  vult  propiciari,   qui   iram 

1  über  crescentiam  sieht  multip^Iicationem  2  über  Una  sieht  Sic       über  genus  sieht 

Universum  3  über  diluvio  steht  in  zu  3  ©0  ift  jein  opus;  flnb  grandia  opera,  nam 

et    Operator   magnus   est   hinter   iterum    rh  4   »ber  c  aus  sed  5   über   ponit   sieht 

vertit  6  dies    c   aus   diem       über    dies    steht   tum    vere    vivemus  6/8  über    In    bis 

creantur  steht  Generatio  mansit  sub   calamitate.   'filii  hominum*,  inquit,  etc.     3d^  tDiI§  dil^u- 
vium    taffcn   t)Ber    fie   fl^en    et    tamen  bol   lonb   »olmod^en  7  calaLmitate  geändert   in 

calamitas      si(n)t  10  über  benedictione  steht  generatione       über  Et  steht  Quanquam  est 

calamitosa  vita  11  tcfet  c  aus  teft§  zu  11  Observandum,  quod  in  talib^us  locis  fere 

semper  mors  praecedit,  vita  sequitur  r         12  (red[igere)  pauperem       facere  et  locupletare  0 
13  über  Quod  sieht  @o  maa^t  et§,  quod       über  spes  steht  fe^  13lli  über  occumbat  steht 

(ot  bntetgl^en  14  über  bestia  steht  animantia,  sed  ut  humilietur  tantum       ira  c  aus  iram 

über  qui  steht  bis 

')  Erg.  fit. 

Dr]  15  Donec  veniat    expectata   illa   dies   redemptionis  nostrae,   in  qua  vere 

vivemus.     Tum  enim   non   solum  istae   miserae   carnis   calamitates   omnes 
auferentur,  sed  etiam  revelabitur  gloria  Dei  in   filios   eins.     Interim  haec 
duo   opera   Dei   manent,   ut   et   perdat   calamitatibus   genus  humanum   et 
generatione  etiam  augeat. 
jo  Quanquam  autem   calamitosa  est  vita  haec,   Hoc   tamen   plenissimum 

consolationis  est,  quod  mors  praecedit  et  vita  sequitur,  Sicut  studiose  Moses 
hoc  ostendit,  cum  dicit:  Facis  homines  mori  (hoc  primum  est)  Et  dicis: 
Revertimini,  filii  hominum  (hoc  secundum  seu  posterius  est  et  Optimum). 
Sic  calamitosum  est  esse 'pauperem',  sed  huius  calamitatis  quem  poeniteat,  i.som.a,  7 
SS  si  tandem  'locupletetur'?  Miserum  est  esurire,  Sed  maiore  cum  voluptate 
postea  cibis  fruimur. 

Haue  igitur  spem  occulte  ostendit  hie  Moses  quoque,  quod  post  mortem 
secutura  sit  vita  nee  futurum,  ut  homines  pereant  sicut  reliqua  animalia, 


522  Enarratio  Psalmi  XC.    IbUßb.    [1541.)    (Ps.  90,  3. 4) 

Hs)  agLnoscant  et  humiliantur,  alii  g{)en  I)in  cum  pecud|ibu8;  qui  vero  timemus 

deum,  datur  haec  doctrina,  ut  istam  mortem,  cala[mitate8  vincere  et  fiamus 

domini  super  omnes  raiserias   et  iras  d^ivinas,   quae   nobis  inflicta.     Quod 

»••äff. Mo8[e8  dicit  in  fine  psalmi,  Hoc  necesLsarium,  ut  non  in  ira  submergamur; 

i.  e    destruis  hoLmines  ira  tua  per  mortem,  Et  tamen  con8ervas  tuam  bene-    s 

.OToici.sdictionera:   revertis   etc.,  et  hoc  levisaimo  verbo.     'Dixit,   et  facta'.    Dicit 

matri  meae:  concipe,  mihi:  nascere,  comede,  bibe  et  8aturare!     Est  mag- 

nitudo  personae,  quae  1   verbo  haurit  totum  orbLem  et  I   verbo  replet  non 

solura  pecudes,  sed  nobiliss[imam  creatLuram,  hominem,  et  ad  vitam  aeternam. 

V. 4  Mille  anni':  Ibi  transfert  a  conspectu  humano  in  conspectum  divinum,   lo 


1  über   alii   eteht   experientur   iram   aeternam   et   mortem       über  qui  sieht   Nobis   vero 
über  timemus  steht  sentimus  iram         2  datur  bis  doctrina  unterstrichen '       über  haec  steht 
ea       über  ut  steht  discamus       über  calamitates  steht  illas  3  über  miserias  stelu  cala^mi- 

tates  inflicta  c  au.i  inilicti  über  Quod  steht  Ut  4  über  dicit  steht  iufra  über  psalmi 
steht  ba§  ift  ein§:  'Vertls  liuman[um  geuus  in  contritlonem*  viit  Strich  zu  destruis  Z.  5  ge- 
zogen 5  über  mortem  steht  calamitatcm  totius  vite  6  über  levissimo  verbo  steht  'reverti 
facis'        über  facta  steht  'sunt'  7  über  nascere  steht  nascor       «4er  Est  steht  Q8  tfl  im 

Omfi  1  tDOrt  jut^un  8  über  replet  steht  iterum  10  über  transfert  steht  nos  über  in  stellt 
ad         zu  10  Non  solum  magna  est  ira  mori,  sed  est  et  festinata  ira  r* 

')  Rückkehr  zum  Thema.  *)  Inhaltsangabe  des  fciqenden  Abschnitts;  Dietrich 

verwendet  sie  nicht. 


Dr]Sed,  quod  moriuntur,  fieri,  ut  humilientur,  non  ut  in  morte  maneant.    Hanc 
spem   ostendit   iis,   quorum   corda   consideratione   peccati   sui   et   irae  Dei 
B.  Ulf.  perterrefacta  sunt.     Ac  sub   finem  Orationis   hanc   doctrinam  de   vincenda 
morte  et  ira  Dei  clarius  tradet. 

Sed  admonendus  quoque  lector  est  de  Phrasi.    Singulari  enim  consilio   is 
retinet  Moses  usitatam  loquenJi  formam,  Cum  sie  dicit:  Tu  dicis:  Hever- 
'•  ""'[y' *,' timini,  filii  hominum.     Respicit  enim   ad  id   in  Genesi:  'Dixit  Deus:   Fiat 
Firmamentum,   Sol,   Luna'   etc ,   Item:  'Faciamus  hominem',  Quod   omnia 
verbo  creata  sunt  et  conservantur. 

Facit  autem  hoc  quoque  ad  ostendendani  magnitudincm  ])or9oiiac,  quae  »o 
uno  verbo  haurit  et  constituit  omnia.    Quid  Icvius  potest  videri  verbo?    At 
cum  DeuH  dicit  verbum,   statim   fit,   quod  dititur      Sic   dicit  matri    meae: 
Concipe,  et  concipit,  Dicit  mihi:  Nascere,  et  nascor. 

(lUARTrS  VERSl  S. 

V4QUONIAM  MILLE   ANni   sunt   coram    te   sicut   dies   hestorna,   is 
quae  praeteriit,  Et  sicut  vigilia  nocturna. 
IIIC  truiisfert  nos  a  conspectu  rerum  humanarum  in  divinitatom  ot  ex 
tempore  in  talem  vitam,  in  qua  nullum  est  tempus.     Pertinet  autem  hoo 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 4)  523 

Hs]  Et   hoc   etiam   pertinet  ad  magnitudinem   personae  irascentis.     Si   aliquis 

tamdiu  viverot  ut  Adam,  Mathusalem ' :  Illum  tarnen  Deus^  —  diceret  ali-i-!B!o(f5, s. 37 
quis,  —  dedit  eis  tantam  vitam,  ergo  non  proieeit;   nonne  satis  longi  isti 
dies?     Ipse  Moses  dicit:   Non   solum   est  ira  divina  contritio  geLneris  hu- 

5  mani,  [231.  239»]  sed  etiam  festinata  ira.  äötr  fterben  6alb,  Dens  non  feutnet. 
Non  l^aBen  spatium  differendae  mortis,  Sed  ift  auffm  ^qI§.  Vivimus  bre- 
vissimam  vitam  et  calamito8[am  et  morimur,  postea  vita  aeterna.  Sed 
Mathusalem  diu  vixit.  Sed  coram  deo  nihil  etc.  Magna  ira,  intolerabilis 
cala[mitas  et  brevi8[sima  vita  etc.    Coram  deo  ut  nihil,  non  est  cursus  sed 

10  iactus  impetuosus  ad  mortem.  Aliud  nihil  est  vita:  cursus  ad  mortem, 
non  iter,  ambulatio.  Moses  atrotius:  sed  raptus  et  impetus  ad  mortem. 
Sic  coram  Deo,  sed  homo  non  videt,  qui  putat  se  eternum  vivere';  contra 


2  über  tamdiu  steht  \ijon       über  Ulumjtamen*  Deu8  steht  posset  dici:  Dens  hunc  non 
sie  abiecit,  sunt  dies  satis  longi  5  üh(r  fterficn  steht  ju  mat       über  non  (eumct  steht  et 

e^let  6  über  spatium  steht  solatium  *         über  differendae  steht    vel    tardantis         tmter 

mortis  steht  aut  calamitatis       über  ift  steht  e§      zwischen  ift  und  Quffm  steht  »n§  0  7  über 

morimur  steht  morte  aeterna  8  über  coram   deo   steht  est  etiam  brevis  9  über  ut 

nihil  steht  tft§  al§  gat  nid^t§         10  über  ad  mortem  steht  est  quasi  quidam  impetus  et  raptus 
ad  mortem       hinter  vita  ist  quam  eingefüyt  11  impetus  mit  Strich  zu  impetus  über  ad 

mortem  in  Z.  10  gezogen  12  über  Sic  steht  est        über  coram  Deo  steht   in  oculis  De' 

puta(n)t 

')    Auch  von  Hieronymris   envähnt,    Breviar.  in  Psalm,   z.  St.;    Migne  26,  1158. 
')  Zum  Verständnis  des  Akoluths  rgl.  das  Übergeschriebene.  ')  Die  deutsche  Rede- 

wendung scheint  durch   den  unvoUhomvienen   lateinischen  Ausdruclc  hindurch:  statt  in 
eternum  vivere  Iwrte  Hörer:  „eloig  leben".  *)   Wieder  wie  das  deutsche  „ioä)"  oben 

S.  518  Z.  2.  ')  Rovers  Nachschrift  spatium  differendae  mortis  gibt  Luthers  Aus- 

spruch sicher  wieder;   die  Änderung  solatium   tardantis  mortis  —  wohl   axcs  Crucigers 
Heft  —  ist  wohl  eine  zweite  Formulierung  Luthers;  oben  S.  479. 


ür]  quoque  sicut  superiora  ad  ostendendam  magnitudinem  personae  irascentis 

Dei.   Nam  si  quis  viveret  annos  Methusalah,  qui  fere  decem  saecula  implevit,  i.SD!o[c5,25. 27 
li  cogitaremus  talem  hominem  in  meliere  conditione  esse  quam  reliquos  nee 

per  iram  abiectum  esse. 

Sed  Moses   diversum  dicit,  quod  non  solum  ira  Dei  premat  homines, 

sed  etiam  festinata  ira,  quod  nimium  cito  morimur   nee  habemus  solatium 

differendae  vel  tardantis  mortis  aut  calamitatis,  quod  vivimus  brevissimam 
so  et  tamen  calamitosam  vitam,  postea  morimur  aeterna  morte.    Nam  etiam 

Methusalae  vitam  si  consideres,   non   vixit  mille  annis.     Mille  anni  autem 

quid  sunt,  si  sunt  coram  Deo  sicut  dies  hestema? 

Hanc   vitae   brevitatem   quis  homo   unquam   ita    depinxit?     Significat 

enim   non    cursum,   sed   ceu   impetuosum    iactum    esse,    quo   ad   mortem 
as  rapimur. 


524  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 4) 

Hs]  illas  Epi[curaea8  cogit^ariones  loquitur;  fingit  se  30  iar.  Cice[ro:  Nemo 
tarn  senex,  qui  non  speret  se  victurum.'  Spes  longioris  vitae  in  omnibus 
et  somniat  quisq^ue  abesse  mortem,  et  non  aliter  vivunt,  quam  sint^  vic- 
turi  eternum.* 

Securi  faciunt  et  sua  opLcra,  quasi  mors  longi8[8ime  abesset.  Si  etiam  5 
'lOüO',  tarnen  ouffm  ^al§,  huma[num  genus  prae  sua  caecitate  non  aesti- 
mat  miseram  calamitatem,  brevitatem,  non  sentit,  et  tamen  ob  oculos. 
Videmus,  et  alius  cog[itat  se  40  iar  etc.  Hoc  vident  spirituales  oculi  et 
illuminati  per  verbum,  illam  calaLmitatem  et  brevitatem.  Ideo  si  quis 
habe|ret  100  iar  §h3  leben  et  inspiceret,  tamen  diceret:  quid  est?  quid  mei  lo 
anui?    Ego  54,  ift  quasi  l^eut  fru  geborn.     Philosophi:  Praeteritum  abiit. 


1  über  80  iteht  100,  20       über  CiceLro  steht  Sicut  dicit  zu  1  Cicero  r  2  qui 

c  atu  quae  über  Ticturam  steht  1  annum  über  Spes  steht  iUa  über  iu  steht  ßedt 

zu  2  zu  Omnibus  ist  cordib^us  rh  3  et  (I.)  ist  ergänzt  zu  ideo       über  abesse  steht  longe 

über  quam  steht  velint  semper  vivere         5  über  faciunt  steht  ex  sua  rita  opinione  quasi 
aeternam  vitam,  cum  tamen  mors  sit  valde  viciua  zu  5  Media  Tita*  r         6  über  huma- 

num   genas  steht  ratio         hinter  genus  eingeschoben  quae    [auf  ratio  bezüglich]         caecitate 
c  aus  cecitate  7  über  calamitatem  steht  iram  8  über  Videmus  steht  enim,    quod 

ille  heri  est  mortuus         vor  cogi^itat  steht  qui  r         über  cog^^itat  steht  credidit         über  etc. 
steht  victurum,  quos  si  etiam  vixisset,  tamen  nihil       Hoc  c  in  Uaec  10  über  inspiceret 

steht  oculis  spiritualibus         über  quid  est?   steJit   nihil  est  11  über  54  sieht  sum  natus 

annos  über  ift  steht  ]^in  gangen         über  Philosophi  steht  Sicut         hinter  Philosophi  steht 

dixerunt  r       über  abiit  steht  beitoien 

')  Ettca  De  senectute  c.  19.  »)   Anklingendes  Deutsch:  ,aU   tsürben  fie',   statt 

richtigem  ac  ei  sint.  »)   Vgl  S.  523  Anm.  3.  *)  Oben  S.  4i)6  Anm.  1  und  2. 


0r]  No8  fingimus  nobis  longum  tempus  esse  septuaginta  annos,  Et  semper 

accidit,  quod  Cicero  dicit,  Neminem  ita  esse  senem,  quin  speret  se  unum 
annum  adhuc  victurum  esse.  Haec  spes  longioris  vitae  natura  omnibus 
indita  est.  Inde  fit,  ut  studia  et  rationes  omnes  ita  instituant  homincs,  u 
quasi  semper  sint  victuri,  faciunt  enim  ex  sua  vita  opinione  aeternam 
vitam,  cum  tamen  mors  ubique  insistat  nostris  vestigiis  et  nobis  nunquam 
non  sit  vicinissima. 

Sic  ostendit  Moses  hanc    calamitatem   maximam,   (juod  liomines  euas 
calamitates,  nempe  iram  Dei  et  brevitatem  vitae  non  sentiunt,  quam  tamen  »o 
oculis  vident  et  experiuntur.  Ilodie  moritur,  qui  heri  speraverat  se  (juadraginta 
annos  aut  amplius  victurum  esse,  et  si  hos  annos   vixisset,  nondum  tamen 
abiecisset  spem  longioris  vitae. 

Monet  igitur  Moses,  ut  transfcramus  nos  extra  tempus  et  Dei  oculis 
inspiciamuH  noKtram  vitam.  Tum  dioturos  nos  esse,  Quod  tota  hominis  vita,  >j 
utiaiu  cum  loiigissima  est,  vix  sit  una  horula.     Ego  iam  sum  natus  annos 


Enairatio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  4)  525 

Hs]  futurum  non  venit,  quam  bo§  Nunc.^  Igitur  illa  cogitatio  seria  non  est 
cordis  humani,  agnitio  brevitatis  etc.  Ideo  Mose  facit  maximam  iram, 
Intensive,  quod  est  mors,  calamitas  et  peior  quam  ferarum;  nulla  com- 
paratio  extensionis,  quia  bvevis[8ima  vita.  8i  quid  bonae  vitae,  transit 
5  raptim.  JRed^en  a  principio  mundi,  —  quando  Adam  excitabitur,  erit  ut 
1  hora.  Et  nobis  baB  leben,  quae  praeterita,  quasi  nihil  etc.  Ideo  si  quis 
ap[erto  ocul^o,  quo  Dominus,  tum  nulla  longitudo  dierum,  eitel  brevitas. 
Inter  se  comparata  cum  oculis  beluinis  alius  alio  diutius  vivit.  Sed  coram 
Deo  1000    iar   etc.     Imo   si   6000,   idem.     Econtra,    quando   ÖLnfer   ^[etl 

w  ©[Ott   iDtl  fein  t^un  lang  mad^en,   tum   1  dies  ut  lOOii   anni.     AmplifLicat 

calamitatem    huma[nam.      Et:    'b[revi   tempore',   lob.;   fugit   velut    d[ies;  *iobn.i 
mein,  e§  fe^  befcriebitt ''  vita  humana;  s[piritus  8[anctu8  seit;  gentes:  vitam 


1  über  quam  steht  ergo  nihil  habemus  de  tempore  3  über  ferarum  steht  animaliam 
4  über  brevis^siina  vita  steht  quae  brevis^sime  transit  5  a(b)       über  a  steht  an '       über 

ut  steht  ac         6  hora  c  in  horam,  darunter  dormisset       quae  c  aus  quod  *       praeterita  c  am 
practeritum  '  9  über  etc.  steht  ut  nihilum  10  über  ut  sieht  est  zu  11    'Homo 

natus  de  muliere'  etc.  r  12  über  mein  steht  ^äj       über  bcfctietitt  steht  aai)       über  seit 

steht  hoc  facit  Spiritus  zu  12  Vitam,  quae  faciunt  r 

'J  Vgl.  etwa  Cicero,  De  senectute  c.  19.  ')  Eingedeutschter  Aiisdruck.  ')  An- 
deutung der  detitschen  Redewendung :  „öon  Slnfang  bet  SBclt  an".  *)  Die  ursprüngliche 
Niederschrift  verrät  noch  im  lateinisclien  ßeniis  quod  praeteritum  die  deutschen  Worte 
iMthers:  ,bQ§  leben,  boä  .  .",  während  die  Korrektur  das  Genus  der  lateinischen  Trans- 
formation vita  anpaßt. 


Dr]51i.  hoc  -totum  tempus,  cum  recte  considero,  sie  abiit,  ac  si  hoc  die  essem 
natus,    verum  enim  est,  quod  Philosophi  dicunt:   Praeteritum  abiit,   futu- 

X5  rum  non  venit,  Igitur  de  omni  tempore  nihil  habemus,  quam  quod  NUNC 
est,  Reliqua  non  sunt,  quia  aut  abierunt  aut  nondum  venerunt. 

Ad  hunc  modum  Moses  iram  Dei  äuget  praeter  omnium  hominum 
opinionem  et  iudicium,  Primo  (ut  usitatum  verbum  retineam)  intensive, 
cum   mortem  hominum  facit  peiorem   et   graviorem   omnium   animantium 

20  morte,  quod  per  iram  Dei  irrogata  est; 

Deinde  extensive,  quod  vita  brevissime  abit.  Hoc  totum  tempus, 
quod  est  ab  initio  conditi  hominis,  videbitur  Adamo  resurgenti  tanquam 
somnus  unius  horae.  Carnis  oculi  beluini  sunt,  hi  iudicant  multum  esse, 
si  quis  centum  annos  impleat,  Atque  coram  Deo  mille  an-  [SBg.  E]  ni  sunt  ceu 

85  hestema  dies,  de  qua  nihil  restat. 

Huc  Hiob  quoque  respexit,  cum  dixit:  'Homo  de  muliere  natus,  brevi  ^tot,  u.  i 
vivens  tempore,   multis  repletur  miseriis.'     Est  enim    non  solum,   ut   dixi. 


')  Dietrich  beirechnet  Luthers  Alter  genau;  er  seUist  gibt  es  oben  S.  524  Z.  11  in  der 
Eile  des  Vortrags  ungefähr  an. 


526  Knarratio  Psalmi  XC.    1534'35.    [1541.]    (Ps.  90, 4) 

Hs)  quae   faciunt ' ;   ia,  fer§  bmi :    persona  irascens   et  brevitas  infini[ta.   mors 
quoq[ue,  patiens  et  brevitas  infinita.     Maxi^ima  et  miserLrima  miseria. 

[331.  239''|  SDenn  einet  f(f)on  lang  le6t,  sunt  dies,  i.  e.  vita,  quae  iam 
praeteriit,  optima  abiit,  pessima  scquitur.  2  nimilitudines :  prima  praete- 
ritae  diei,  2.:  4.*  partem  noctis.  Est  ut  ^Joc^tbnd^.'  Est  una  portio  noctis ;  » 
sumus  in  tempore  diei  et  noctis,  sunt  nostra  spatia:  fd^ibti*  Jtt)  famen.  Si 
de  vita  loquor:  'Dies';  est  'una  praeterita  nox'.  Si  noete,  est:  quando 
dormimus,  nihil  numeramus;  est  impossibile,  quando  aliquis.  Si  surgit, 
vix  putat  1  horam.  Ideo  nihil  brevius  quam  nox.  Si  dies  numero,  tunc 
est  'dies  praeterita'.  Si  eine  noctem  numeres,  est  4.  divisio.  2)a§  ift  fon-  lo 
temptim  de  brevitate  vitae  Non  solum  maledictionem  et  iram  amplifLicat; 
Sed  quod  reliquium,  i.  e.  reversionem  filiorum  ad  vitam,  extenuat,  dicit 
.  wiofcs,  isbrevis^simam  et  oppressam  cala^mitatibus  et  'sudore  vultus'.    Non  est  vita 


zu  1  A'itam,   quae  faciunt  r       brevitas   iii6nita  o  'J  über  iniser[rima  lieht  extrenia 

zu  2  'Mille  anni  corani  te  sicut  dies,  quae  praeteriit',  Imo  inquit:  'unus  dies  coram  deo 
1000  anni'  nur  fitrich  zu  dies  S.  625  Z.  10  rh  3  iam  (non)  zu  3  'Est  sicut  custodia 
in  nocte',  vigilia  exirema  am  oberen  Bande  der  Seile,  zu  Z.  5  gehörig  zu  3  Non  solum 

amplificat  calamitatem,  sed  praesens  vitae    bonum   extenuat,  vitam  scilicet  r  zu  5  non 

quae   incipit,   media,    —    transiit   zu   diei   rh  6  diei   (d[iei)  über  {d^ibtS  Jto  {amen 

»teht  Utrumque  igitur  complectitur  7  (vita),  darüber  (nocte)  die      über  'Dies'  tleht  fo  iftS 

praeterita         (est  (1.)  bis  nox),  darüber  si  de  nocte,  tum  est  tantum  una  vigilia  r/9  über 

quandj  bis  horam  eteht  Somnum  non  possumus  observare,  bj  nton  tnifft.  >i>ie  tang  man  gc 
(d^Iaffen  l^ab  10  (eine)  noctes         tVter  est  steht  tunc  über  4   steht  quartale  noctis 

11  über  vitae  steht  flcteb,  baS  bj  oUerbeft  ift       über  iram  stellt  calamitaitem  12  über  Sed 

steht  etiam       über  reliquium  steht  fecit 

')  Martial,  Epigr.  X,  47,  1.  Dasselbe  Epigramm  zitiert  Luther  schon  oben  Ü.  4li5 
zu  Z.  7;  Dietrich  allein  führt  es  oben  S.  280,  32  an.  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  35,  603;  U.  A. 
Tischr.  5,  35i)  Nr.  5795^.        •)  .47so;  quartam.         ')  Nachficache.         *)— schiebt  es, 

Dr]ra,    sed  festinata  ira  ac  calamitas,  Et   sicut  Persona   est  infinita,   sie   ista 
brevitas  est  finitissima.  ii 

».«»irii.s  Quod  scriptura  alibi  dicit:   'Dies  una  est  coram   co  sicut  miiie  anni', 

Id  pertinet  ad  spirituaiem  et  aeternam  vitam. 

Quod  de  vigilia  in  nocte  addit.  Notura  est  veteri  consuctudine  in  qua- 
tuor  vigilia«  noctem  distributam  esse.  Sicut  igitur  mille  annos  comparavit 
ad  hoHturnam  diem,  Sic  totam  vitam  comparat  cum  particula  noctis,  quam  so 
somno  transigimuB,  Quasi  dicat:  Si  huius  vitae  dies  numeras,  sunt  dies 
praeteriti,  Si  noctes,  est  quasi  quartnle  noctis.  Ad  lumc  inodum  non  solum 
amplificat  culamitatem,  sed  etiam  id,  quod  optimum  fuit,  iiompe  rever- 
sionem ad  vitam  extenuat.  Est  quidem  vita  bona  creatura  Dei,  Sed  quia 
tarn  brcvis  est  et  a  morto  excipitur,  merito  dcpioramus  calamitatem  j» 
nostrani. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  4. 5)  527 

Hs]dicenda  propter  suam  mirabiilem  brevitatem.  'Sicut  dies  praeterita  et  cu- 
stodia noctis.'  Si  nostram  vitam.  si  dies  numeres,  est  ut  'dies  praeterita'. 
Si  ein  nQ(|t  für  mid^  nimb,  est  quasi  3  noctes  dormire.  Est  dies  prae- 
terita et  3  noctes. 

5  Dat  similitudinem  Tluctuasti'  auff  'diem',  et  'somnum'  auff  bin  'noctem':  v.  s 

'Fluctuasti '  eos';  'somnus  sunt".  Sunt  raaximae  figurae,  quibus  haurit  totum 
genus  huma[num:  tu  hauris,  fluctuas  eos.  Mjoses  significat  non  cursum 
vitam  nostram,  sed  impetum.  'Scberem''':  gurges,  bie  f(^eujli(^  ^in  fd^ieffen, 
ut  quando  fd^ne  g^et  et  pla|[re9en,  ein  rauffi^enb  hjaffer,  ut  pfeil.   Homines 

10  sunt  in  conspectu  tue  aquae,  quae  für  ober  raufest  et  fd^euft,  utpfeil;  sicut 


1  über  brevitatem  steht  tarnen  et  bona  creatura  2  si  c  aus  d(   [d.  h.  schon  Ansatz 

des  folgenden  Wortes  diesy  zu  2  ©oHett  ttiii  finjci  dies  et  noctes  nic^t  anbct§  tcd^en  bcnn 
fo,  |o  ift§  Ein  fd^Ied^t  bing.  SJlein  .50  lot  finb  Qt§  geftetn.'  ®o§  5o6en  mit  bauen:  'diem  et 
custodiam  noctis'  r  6  über  Dat  steht  lani  addit  über  sirailitndinem  steht  bie  ftl^  auff  bie 
Jtoe^  tempora  reimet  über  auff  (1.)  steht  seu  6  'eos'  eingefügt  7  über  non  steht  esse 
7j8  non  bis  nostram  durch  übergeschriebene  Zahlen  umgestellt  in  vitam  nostram  non  esse 
cursum  8  über  impetum  steht  raptum  et  iactum  über  'Scberem'  steht  vocabLulum  signi- 
ficat gurgitem,  torrentem  proprio  10  hinter  tuo  nochmals  sunt,  darüber  sicut  hinter 
f$cuft  steht  ba  5ln  »■          101528, 1  über  sicut  bis  tag  steht  fo  finb  toit  be§  tafl§ 

')  Dies  ist  der  Text  des  Paul  von  Burgos,  den  Luther  schon  1513  hesorzugt,  ünsre 
Ausg.  Bd.  4,  54,  23;  in  der  ersten  Niederschrift  seiner  Bibelübersetzung:  '2;u  (fc^toelgcft  [= 
schlingst])  re^ffefl  fie  bal)5n',  Unsre  Ausg.  Bibel  1,  516;  im  lateinischen  Kunlieimpsalter  von 
1529  wieder  'fluctuas',  vgl.  Unsre  Ausg.  Bibel  4,  560.  ')  Textwort:  oriTa^t;  Reuch- 

lin:   Impetus,    fluctus,   tempestas,   gurges.  ')  Biese  abermalige  Enoahnung  seines 

Alters  durch  Luther,  rgl.  oben  S.  524  Z.  11,  scluiplt  Hörer  wohl  a%is  Crucigers  Heft. 


^A  Non^  autem  inepta  est  sententia,  quam  alii  sequuntur,  qui  similitu- 
dinem de  Vigilia  nocturna  eo  accommodant,  quod,  sicut  vices  sunt  vigili- 
arum,  Ita  quoque  vices  sunt  in  hac  vita.  Qui  hodie  vixit  et  tanquam  in 
statione  sua  vigilavit,   per  mortem  quasi  evocatur  et  succedit  alius.     Non 

15  enim  excubiae  semper  per  eosdem  milites  aguntur,  Qui  hac  hora  vigilavit, 
discedit  et  succedit  alius. 

Ita,  inquit,  alii  moriuntur,  alii  in  vitam  nascuntur  et  quasi  succedunt, 
sed  eadem  conditione  qua  priores,  ut  completo  vigiliae  tempore  discedant 
ipsi  quoque.    Nunc  sequuntur  aliae  Similitudines. 

QUINTÜS  VERSUS. 

INUNDATIONEM  IN  EOS    immittis^  Et  sunt  somnus,   Sicutv.5 
foenum,  quod  subito  exarescit, 

')  Das  Folgende  ist  freier  Einschub  Dietrichs.  ')  Dietrich  bildet  diesen   Text 

nach  den  Ausdrücken  von  Hs  hier  oben  Z.  S/9. 


528  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  5. 6) 

f's]  ber  tog  i^in  btet  tauffd^t,  sie  vita  nostra.  Sic  est  genus  humanuni.  Adam 
nascitur  et  rauffd^t  ba  i)in,  et  sua  proles,  qU§,  h)a§  für  100,  —  gar  ^in 
geraufc^t  ut  troffer,  dies  praeterita  et  nox.  Iste  reliqui[ae  benedictionis, 
generationis  feer  eftemiiret.  2Bq§  bödmen  luit  benn,  quid  non  timemus  deum? 
qLuamquam  est  benedictio  in  generatione,  tarnen  sie  oppressa  calamitatibus, 
ut  vix  sentiatur.     Est  stilla  benedictionis  ad  mare  maledictionis. 

[Sl.  240*]  'Somnus':  Vita;  'nocturna'  est  4.  pars  noctis.  Sicut  transit 
illa  'vig^ilia',  sie  nostra  vita.  Sic  comparat  vitam  somno,  qui  abierit,  G^e 
td§§  gettar  tncrb,  antequam  aufftoad^Lt  6in,  etc. ;  @^e  fid^  einer  üerfi^et,  tfl  ein= 


zu  1  fecisti  dos  raptam,  flumen  r  3  über  aUS  bit  100  steht  sie  seculum  pogt 

secalum        Hier  gar  ttefU  ift  3  Istae  reliquiae  geändert   in   Istas   reliquias       zu  3   %i 

^etfft  vitam  illam  benedictam  vel  reliquias  bened^iclae  vitae  hinter  nox  rA  4  über  gene- 
rationis steht  scilicet  über  ejtenuiiet  steht  illa  brevilate  über  iDti  stehtet  sumus  Epicurei 
etc.  über  deum  siefu  et  discimus  irara  eius  agiios[cere2U  4  Vitam,  g^enerationem  zu  toit  rh 
5  generatione  c  aus  generatiouem  zu  6  fe^et  bod^,  tDa§  fuc  ein  letien  1)aitn       vor  Est  rh 

7  über  Sicut  steht  Sicut  transit  vigilia,  sie  est  vita,  sicut  somnus,  qui  praeteriit,  e^e  nixi  oB» 
fetöttn  am  oberen  Rande  der  Seite  S  über  abierit  steht  praeteriit,  antequam  observamus 

9  über  antequam  steht  bai  iä)  gejci^Iaffen,  tft  ber  fdjtoff  bo^in;  non  potest  observari,  loU  man 
einfd^Iefft,  dazu  tmb  oufltoodjet;  sie  est  vita  somnus  rh 


Dr]  SEXTÜS  VERSUS. 

v.«QUOD   MANE   FLORET    et   mutatur  vesperi,    Succiditur   et 

arescit. 

EBraeum  verbum  (zaram)  ^  significat  proprie  inundare  et  cum  impetu, 
sicut  fluetus  solent,  invadere.    Est  igitur  plcnissima  similitudo,  quae  signi- 
ficat totum  genus  hunianum  ceu  liuctu  abripi.     Sic  saeeulum  post  saeculum    n 
ceu  concitatum  flumen  rapitui. 

Hoc  an  non  est  egregie  extenuare  illam  vitam  benedictam  seu  potius 
reliquias  benedictae  vitae?  Quid  igitur  superbimus?  Cur  attollimur  in 
tantum  fastum  et  Epicuri  more  contemnimus  Deum  voluptatum  nostrarum 
causa?  Cur  non  discimus  potius  iram  Dei  recte  aestimarc  et  cognoscere  » 
vitam  nostram,  qualis  sit  et  quam  celeri  cursu  feratur  ad  interitum,  hoc 
est,  ex  guttula  benedictionis  ad  mare  maledictionis? 

An  neseimus.  quid  somnus  sit,  qui  prius  dcsinit,  quam  a  nobis  possit 
observari?    Nam   priusquani  intelligimus  nos  dormiisse,  somnus  iam  abiit. 
Vere  itaque  somnus  et  somnium    est  vita  nostra.     Prius  enim,   quam  nos   u 
vivere  scimus,  vivere  dcsinimus. 

Similitudo    do   foeno  crebra   est    in    sacris   literis.     Quare    manifestum 
est  ex  hoc  Psalmo  multa  hausisse  et  didicisse  sanctus  Prophetas. 

')  —  0^'. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90,  6)  629 

Hb]  gefd^Jofen;  econtra:  öiel  tn^er  excitatur.  Vita  ergo  humana  est  'in  nocte 
vigiiia'  et  in  die  'ein  raufdjcub  loaffet'.  3(ft  figurate  describere  vitam 
hu[manam. 

'Serem'^  est  in  Ezech[iele,  sed  paulo  inverecundius.*    Sed  de  calami- *<f.  »3. 20 
5  täte  et  brevitate  vitae  hie  intellig[endum. 

'Mane,    sicut    foenum':    Confert   iam    similitudinem.      Prophetae   bene'^-6 
studuerunt    ex    hoc   psalmo:  'Velut   imaginem   ipsorum   in   nihilum',     'Vifi  <ijj".  76',  s 
diviciarum'   etc.    Vita   hominum,   qui  non   vident  spiritualibus    oculis,    est 
'erBett',  etc.    'Imag[inem'  i.  e.  vitam  eorum,  quae  apparet  vita.    Sic  Eaai^iasrqsi.  39,7 
10  'foenum'.     'Exorti  fuerint  peccatores'.*     'Homo  sicut  foenum';  —  ex  isto  ^f.'sa.'s 

11  XI  •       -i-        1-  1  •  $*.  103,  15 

psalmo  bene  studuerunt.    Idee  comparat  similitudinem  huma[nae  v[itae  et 
ho^mini.     Non  loquor  iam  de  brevitate,  sed  de  gloria,  quae  bona.    'Mane 


J/2  in  nocte  vigiiia  unterstrichen  *  2  in  bis  toafjei:  unterstrichen  *      über  3^  $teht 

Hoc  zu  3    hinter    huraanam   ist    (quae)    depluere    raptim    fecisti    eos    sicut    somnus    rh 

4  über  sed  steht  habet  significationem  obscenam  4/5  est  bis  intellig^endnm  unterstrichen  ' 

5  über  intellig^endum  steht  quod  est  magis  Mosaicum  6  similitudine  7  über  'Velut' 
steht  Ps.  73.:  'somnium  surgentium'  über  'nihilum'  steht  'redigis'  über  Viri  steht  Item 
zu  7  ps.  73.  r  8  über  'diviciarum'  steht  76.  über  etc.  steht  i.  e.  zu  8  ps.  76.  r 
9  über  'etJeit'  steht  'somnum'*       vita(m)           zu  9  Esa.  40.  r          10  über  'foenum'  (1.)  steht 

Omnis  caro'  über  'Exorti'  steht  Et  David :  'Cum'  und  ps.  92.  unter  peccatores  steht  'sicut 
foenum'       über  'foenam'  (2.)  steht  'sicut  umbra  praeterita'  (Ps.  144,  4]  zu  10  Ps.  92.  103.  r 

12  über  hoimini  sieht  'Quid  est  homo'  [Ps.  8,  5] 

')  Di:.  V  Luther  Übersetzt  an  der  Ezeehielstelk  dezenter :' ?8tun\t' ;   Vulg.  wörtlich 

nach  dem  Urtext:  fluxus.    Dietrich  läßt  diese  philologische  Parallele  fort.  ')  Lutlier 

folgt  in  diesen  Texten  der  Vulgata.  *)  Textworte.  ')  Die  letzten  Worte:   TTiema. 

')  Rörer  schreibt,  wohl  aus  Crucigers  Heß,  dieses  Textwort  des  vorliegenden  Verses  zu  dem 
aus  V.  10  zitierten  'etbeit'  hinzu.     Im  Druck  S.  528  Z.  26  nur  jenes;  oben  S.  480. 


Dr]         David  fere  totum  39.  Psalmum  hinc  sumpsisse  videri  potest,   In   quoiü.  39, 7 
et  ipse  nova  similitudine  vitam  hanc  pingit,  cum  dicit  'Hominem  pertrans- 

15  ire  in  imagine',   Et  Psalmus  73.:    'Subitis  terroribus  intereunt  sicut  som- $(.  73, 19  f. 
nium  evigilantis',  Et  Psalmus  76. :  'Praeda  fiant  superbi  et  dormiant  som-ip(.76,6 
num  suum.'    Sic  Esaias:  'Omnis  caro  foenum  et  gloria  eius  sicut  flos  agri.'sci.io.s 
Psalmus  102.:  'Dies  mei  sicut  umbra  transierunt  et  ego  sicut  foenum  exa- !ii(.  102,  la 
rui.'     Psalmus   144.:    'Homo    est  nihil   et  tempus  eius  sicut  umbra  abit.' '^  >«[.  144,-) 

20  Haec   si  nos  non  satis  de  nostra  vita  docent,   nescio    quid  possit  dici 

plenius.  Puericia  est  flos  aetatis,  cum  adolescentia  accedit,  statim  folia 
deformantur.  Nam  commoda  vitae  impediunt  curae  et  varia  pericula,  quae 
puericia  sicut  non  intelligit,  ita  nee  metuit  quoque.  Quare  ea  pars  vitae 
celerrimo  cursu  videtur  absolvi,  Sicut  Poeta  quoque  dicit: 


')  Dietrich  folgt  in  diesen  Texten  der  Bibelübersetzung  Luthers. 
iCut^etä  SBBeite.    XL,  3  34 


530  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  6) 

H8]floret':  quando  pucri  sunt,  Huet  e§.  S)a§  tft  flos  vitae  nostrae;  quando 
ado[le8centes,  hierbcn  Wetter  geil  et  hJeld.  Quando  in  pueritia  et  ventre, 
ift  bai  befte  leben;  quando  tncbtein  im  "•  S.,  habet  florem,  et  Adolescena 
inquinaii  ineipit  et  mundana  sapere.  Si  marituB  et  viriiis  actas:  labores, 
irae.  Senectus:  bei  tob  felb.  Est  ergo  ein  blümlein  et  Rosa,  optimus  s 
omniuni  flos  quandiu  durat?  si  1  tag,  nihil;  post  nihil  aU  ix  !rafft,  rud^ 
et  3JlQieftet ;  habet  1  diem,  et  tarnen  pulcher|rinius  flos  et  liblid)  xuä).  Sic 
nos.  'Mane\  i.  e.  pueritia  floremus.  Sed  mox  'mutatur'.  6§  l^cbt  bereit 
an  in  ipso  'mane':  quando  ad  rationem,  ineipit  dolere;  quantum  procedit 
cognitio  et  pruden^tia,  tantum  augetur  dolor.  £)a§  bletlin,  quod  vix  incepit  "o 
!Wattri.«,30  3u  bluen,  fit  tndd,  et  'ouff  ben  abenb'  etc.  Sicut  Christus  etc.:  'in  fornacem' 
etc.  3)a§  grim  rodltn,  i.  e.  florem  amittimus,  e^e  luirB  getoar;  postea  ba§ 
geel;  ift  pulch^errima  similitudo  haec:  benedictio,  illa  procreatio  aliquando 
laudatur,   quod   ista  humaLna  na^tura   profert  aliquantulum  flosculum,   sed 

1  über   'äoret'   steht  'luatatur'         üier  quando  iteht  '3u  morgend'         sunt  c  in  sumus 

vor  6luet  eingefügt  \o  2  über  adojlescentes  steht  adolescentia  venit       über  Blettet  steht 

bie       über  Quando  steht  adliuc  sumus       über  in  bis  ventre  sieht  in  gremio  materno  mit  der 

Zahl  2         über  pueritia  sieht  3         über  venire  steht  1  zu  2  Opt[inia  quaeq^ue  fugit, 

subeunt  seniumqiue  pallorqtue'  r  3  über  befte  tebcn  «/eAt  am  Beften      vor  tnrtlein  sieht  1 

über  8  steht  iax  4  über  inquinari  steht  inquinatur         über  labores  steht  fiuut  curae 

5  über  bet  steht  ift       über  tob  steht  leuftl  gar       über  Est  steht  carmen  Virgilii  ö  über 

durat  steht  ein  tag  "  über  diem  steht  W^etet  ftue,  uiOTatn  iftÄ  nld^'  ^"16  (o  gut,  ift  mise- 

rabilo  8  Gi  mit  Strich  zu  florem  Z.  3  gezogen  11  über  etc.  steht  felft  ba  ^in  vel 

^auft§  auff  ben  obenb  gar  ob  12  über  geWot  steht  toeibcn  13  haec]  buc,  darüber  ae 

über  procreatio  steht  benedictio  procreationis,    procreatio  zu  13  Hec  nostra  vita  est  r 

13114  aliquando  laudatnr  unterstrichen  14  über  natiura  steht  morti  subiecta  et  calamita- 

tibas  zu  14  hinter  flosculum  ist  sed  ift  fd^enblid^,  iai  \[t  {o  balb  foUen  fteiben ;    tan  bag 

fetbtein  Dnb  baä  Tud^Iin  niii^t  bebotten,  boä  ba?  befte  ifl  rh 

')  Luther  hat,  nach  dieser  Notis  toohl  aus  Crucigers  Heß,  das   Vergilzitat  in  eine 
Zeile  frei  zusammengezogen;  Dietrich  bietet  es  unteti  Z.  15 ff.  volhtändig. 


Dr]  Optima  quaeque  dies  miseris  mortalibus  aevi  it 

Prima  fugit,  Subeunt  morbi  tristisque  senectus 
Et  labor,  Et  duiae  rapit  inclcmcntia  mortis.' 
Recte  igitur  comparatur  vita  haec  flori,  qui,  cum  oritur,  et  colore  et 
odore  praestat,  Sed,  priusquam  Sol  occidat,  utrunque  amittit.* 

Sic  laudat  quidem  similitudo  haec  benodictionom  Creationis,  quod  in   lo 
illa  calamitatc    tamen  enascitur  pulcher  floseulus,   Sed  miserabilo  est,  tarn 
cito   defiuere    folia    et  mutari    nee    posse    retinero    colorem    et    odorem 
nativum. 


')  Vergit,  Georg.  3,n6ß.  «)  Die  Atufiilurungen  Hs  oben  Z.  1—14  tieht  Dietrich 

in  diesen  einen  Satz  tusaminen. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90,  6)  531 

HB]non  diu  retinet  in  miseria  miseriarum.    Postea  naä)  betn  geelen  ein  6rQune§, 

bnb  ge^eti  ha  l^in.     Ps.  CI.*:  'Sicut  vestimentura   mutabis  et  mutabuntur.' W.  loa,  a? 
Hinc  'vestes  mutatoriae.'  h)enn  man  naä)  bem  grünen  ein  grauen  rotf.^    Mu- a. «sn.  5,  »a 
ta^tio  ift  ba,  quando  incipit  florere.    Sic  erit  cum  terra '  et  celo,  quae  non- 

j  dum  habent  veram  tunicam.    a3[nfer  ^terr  @Lott  ^ot  im  ein  fad  ongegogen: 
Nubes  nigras  et  ceruleae.    5/Ju§  im  bie  5JiunLic^§  tappen  aufaie^etn,  (»t.  24(j^] 
niu§  giilben  ftucf  et  loeifen  fammat;  erit  serenissimum.     i)a§  ^eift  Coelum 
immutari,  non  perire,  sed  feriali,  ein  'fetjer  rod'.    '7'*,  ut  EsaLias;  Ut  terra  3ff.  so,  2« 
aurea,  geramea,  Alpes  bemant,  fluvii  eitel  balsami.     Sic  et  nos,  ubi  induti 

10  immortalitate.     'floret'   vel  'mutatLur":    i.  e    ipso  virore   esse   flavorem,   et 
tristis  eolor  mortis:  pallorem. 

9.  NovembtriJ]  'Mane  sicut  foenum  mutatur',  'mane  floret  et  mutatur  vesperi'^  |;| 
'mutatur  et  arescit' :  Diximus  hac  figura  pingi  nostram  miseriam  et  brevi- 

1  über  in  miseria  etekt  quam  habet  2  äier  gel^etä  ba  l^in  steht  verbum«  significat 

"mutari",  sicut  "vestes  mutantur'  3  über  grünen  steht  vel  geelen      Qxaütn  mit  Strich  zu 

itauneg  Z.  l  gezogen  4  über  iucipit   steht  in  ipso  flore         über  celo  steht  'mutabuntur' 

zu  4  fuLturum :  'mutabis  creatur[am'  [beschnitten]  r         5  über  angejogen  steht  ein§  fiatfuiferS 
3Kunid§i  ta^^tn  6  bie]  ben  7  über  muS  steht  nod^  1      über  fammat  steht  onjie'^en 

vor  erit  steht  (sed),  darüber  i.  e.       über  serenissimum  steht  pulcher^rimum,  iucundisLsimum 
8  über  '7.'  steht  '7.'  pulchrius,  et  terra  zu  8  iam  palustris,  ruinosa  zu  terra  rh  9  über 

aarea  steht  argentea       über  bemant  steht  abamantcn         10  über  'floret'  steht  'foenum'       über 
virore  steht  flore  12  mane]  manet  [Verschreibung] 

')  Gewohnheitsmäßige  Zählung  nach  der  Vulgata.  ')  Vergleich  mit  einer  Franzis- 
kanerkutte uie  zu  Z.  5  und  Z.  6.  ')  Die  deutsche  Bedewendung  schimmert  in  dem  cum 
hindrrch.  *)  Vulgata :  'septempliciter'.  ')  So  auch  in  der  ersten  Niederschrift  von 
Luthers  Bibelübersetzung,  TJnsre  Ausg.  Bibel  1,  516:  'Berttanbelt  ft^  ftue  Wie  Ijem,  gtuc 
bluct  (er)  bnb  öettoanbelt  fi^'.  •)  Nämlich  C|bn.    Die  Wahl  der  Obersetzung  'mutari' 

belegt  Luthers  Benutzung  des  Urtextes;  Vulg.:  transeat. 

Dr]         Verbum  (halaph)  i  significat  mutari,  Sicut  vestes  mutantur.  Hinc  vocant  s.  aön.  5.  ja 
15  'heliphos'  "^^  'vestes  mutatorias'.    Vult  igitur  Foenum  seu  florem  mutari  tum, 
cum  iam  incipit  flos  esse. 

Hoc  verbo  utitur  Scriptura,  cum  dicit  'Coelum  et  Terram  mutatum  iri',  ^f.  10»,  87 
üt  significet  neque  coelum  nee  terram  suo  vero  ornatu  vestitam  esse  in 
hac  vita,  Sed  nunc  esse  quasi  cilicio  induta,  Tum  autem,  cum  renovabuntur, 
30  induenda  esse  alia  splendidiore  veste.  Nunc  terra  palustris  et  ruinosa  est, 
Sed  in  illo  die  erit,  ac  si  esset  gemmea  et  argentea.  Montes  erunt  Ada- 
mantini,  Fiumina  erunt  ceu  optimum  Balsamum  etc.  Nam  verbum  (halaph) 
dupliciter  significat  mutari,  sive  de  esse  ad  non  esse,  sive  de  non  esse 
ad  esse. 


')  C|^n.         2)  mB,i||^_.  Lutherbibel:  'gfeterftetber'.-  vgl.  auch  hier  oben  Z.  8. 

34* 


532  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  6) 

Hsjtatem  vitae;  —  sed  quia  Mos[e8  bis  ponit  hoc  verbum  mutandi,   1.  in  fine 
ss.svereus  'Somnus  sunt,  mane  sicut  foenum  mutabile".     Mansimus  apud  ver- 
bum mutandi  nuper,  quod  significat  mutationem  (in  Eb[raeo).    Potest  illa 
mutatio  intelligi  dupliciter:   vel  de  non  esse  ad  esse,   vel  de  esse  ad  non 
6886.     Sic  bona  sententia,    Si  totum   genus  humanum  apprehen[dimu8  sub 
'foeno',  quod  primo  'mane  mutattir':  ex  Embrione  fit  pulcher  adol[68C6n8' 
etc. ;  —  sie  totum  genus  humanum  tanquam  ex  hyeme  et  mortuo  semine 
6t  fit  vivum   gramen,   Sed   ista   mutatur  for[ma   pulch[ra.     Sic  Salo[mon: 
«.'  3  ^0^  oritur  et  occidit.'    Sic  huma[num  genus  nihil  aliud  est  quam :  'avertis 
homines   et  revertis',   ut  ^ax  loanbelt  fid^   ex  hyeme  in  estatcm,  Econtra. 
Et   dies   in   noctem.     Sic   verbum    hoc     mutandi    de   vicissitudine   generis 
3af.  1, 17  humani  intelligi  potest.     Iacob[U8  1.:    Non  est  transmutatio  nee  vicissitu- 
dinis  obumbratio.'     Alludit  vel  potius  loquitur  de  ipsa  die  et  nocte,  quae 


10 


2  über  Mansimas  steht  (nuper)  4j5  über  de  esse  ad  non  esse  steht  Don  bem,  bai  fein 
toefen,  dazu  l^at  bnb  ju  nid^t  to'nh,  ober  Bon  bem,  baS  nod^  nid^i^  ift  onb  fo(  etlsaS  toerben  r 
zu  4  Verbum  'niutare'   quid  signi6cet  r  5  über  bona  steht  pulcbra  6  fiieno  c  in 

foeni,  darüber  nomine  'mutatur'  über  (fi^oenum)  u/i/er  Embrione  steht  in  forniam  hominis, 
darüber  die  Ziffer  1  über  Embrione  steht  ibi  mit  der  Ziffer  2,  dazu  über  adol^escens  noch 
ibi  est  foenum         über  fit  pulcher  adolescens  steht  Vide  C\a8parum  C\rucigerum  '  7  über 

tanquam  steht  nascitur         über  ex  steht  tenebris  et  S  (g}gramen         ista  später  (ista) 

über  mutatur  steht  iternm  de  ista  forma  in  hyemem  et  noctem  suam  zu  8  Salo^mon  r 

9  über  nihil  steht  3        über  aliud  steht  2        über  est  stellt  1  10  vor  3at  eingeschoben 

baä  11  Et  bis  noctem  über  (Dies,  tempns  ex  die)  über  (ex)  noch    et  econtra,    etc. 

über  vicissitudine  steht  'oerenberune'  12  über  potest  steht  1         zu  12  quia  bis  ponitur*, 

darüber  2,  r         üJer 'Non'  steht 'Apud  quem'  zu  12  Jacobi^i  1.  r 

')  So  auch   Hieronymus,  Breviar.  in  Psalm,  z.  St.;  Migne  26,  1169.  ')   Ver- 

weisung auf  Orucigers  Heß;  oben  S.479.  *)  Vgl.  oben  Z.  1. 


Dr]  Porro  pulcherrima  sententia  est,  Si  totum  genus  humanum  sub  appel- 

latione  foeni  intelligas,  quod  primo  mane  mutatur  ex  embryone  in  forniam   is 
hominis,  ibi  est  foenum.^    Nascitur  enim  totum  genus  humunum  ex  tene- 
bris et  hieme  et  quasi  ex  mortuo  semine  in  vivum  gramen,  Ac  statini,  cum 
ita  natum  est.  mutatur  iterum  de  ista  forma  in  hiomem  et  noctem  suam. 

¥«6.  i,  6  Sicut  Salomon  quocjue  dicit  'Solem'  perpetuis  vicibus  'diiri  et  occidere'.   Hanc 

mutationem  proprio  verbum  significat,   Sicut  annus  mutatur  ex  aestate  in   :o 
hiemem.  tcmpus  ex  dit'  in  noctem. 

3oM.i7  Sic  lacob.    1.:     Apud    Deum    non    est    transniutatiu    nee    vicissitudinis 

obumbratio.''    Nox  quidem  transmutatur  in  diem  et  dies  per  vices  obum- 
bratur,  Sed  tale  nihil,  inquit,  in  Deo  est.    Porro  hae  mutationes  differunt 

')  Die  Auj'furderttmj  Hörern  an  Dietrich  oben  zu  Z.  u,  Orucigers  ließ  selbst  einm- 
sehen,  zeigt  im  Drtick  keine   Wirkung;  vgl.  oben  S.  479.  ')   Vtilgataiporllaul. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  6)  533 

Hs]  transmutatur  in  diem,  et  dies  per  vice»  cum  noctc  obscuratur  et  umbratur. 
2)a§  geborn  ift,  toitb  tob.  eitel  vicissitas.  Rcliquao  vicissLitudiiics  et 
tran8mu[tationes  non  sunt  irae  dei.  Ideo  isto  versu  alio  ordine  tractat 
istas  transmutaLtiones.  Supra:  'et  dicis:  revertiraini.'  Ibi  subiunj^it  'mortem' a.  3 
5  in  vitam  et  facit  spem,  quod  post  mortem  resuscitabimur  in  vitam  aeternam. 
Ego  contero  vos;  tarnen  retinet  suum  verbum,  ut  hoLraines  iterum  revivi- 
scant.  Hie  invertit  huiic  ordinem  et  pingit  hunianum  genus  1.  in  vita, 
postea  in  morte.  Supra  diverso  loquitur  primum  de  perditione  generis 
humani,  postea  de  roparatione.  S)q§  laut  ad  vitam.  Hoc  de  vita  ad 
w  mortem:  In  mane  floret  quidem,  et  tamen  rursum  rautat  sie,  ut  ad  ves- 
perem  deficiat  et  arescat.  [81.241»]  Quare  mutat  hunc  ordinem?  forte 
ratio:  proponit  nobis  miseriam,  ut  est  in  conspectu  nostro.    Supra  locutus 

1  umbratur   ergänzt  zu   oburabratur  2  ätboxn  c  aus  gcporn         üOer  tob  steht  Sic 

geuus  humanuni  est  vicissitudo  quaedam       über  Reliquae  steht  Sed  zu  U  aBo§  tob  ift, 

toitb  aepotn  vor  S)a§  rh  3  über  isto  versu  steht  ('Avertis    hoLmines   in   humilitLatera*) 

zu   4    In    primo    versu    tolerabile    erat,    quod   dixit:    'Avertis   hominein   in  humiUtatem',    ubi 
hinter  Supra  rh,    der  Schluß  zu  significat  gezogen  6   über   Ego    contero    vos  sieht  (Sed 

hie   invertit   ordinem)  7  vor  Hie   steht  Sed        pingit   über   fingit  8   morte   vier 

mortem        «6er  diverso  steht  ordtine  9  über  ad  sieht  de  morte  lOjll  vesperam 

11  zwischen  Quare  und  mutat  eingeschoben  ergo  sie      über  hunc  steht  istum  12  (ratio), 

darüber  ideo,  quod  bic  zu  12  Hie  primo  nominal  vitam,    post   mortem,    quia    loquitur, 

sicut  nos  iudieamus  r 

Dr]ab  ea,   de  qua  Psalmus  bic  loquitur.     Nam  hae  sunt  naturae  mutationes, 
Sed  illa,  de  qua  Psalmus  loquitur,  est  mutatio  non  naturae,  sed  quae  pre- 
is ficiscitur  ab  ira  Dei. 

Porro  dixi  supra  plenum  esse  consolationis,  quod  in  tertio  versu  primo  ss.  3 
loco  mortem  ponit  et  deinde  subiungit  de  vita,  ut  spem  occultam  ostendat, 
quod  post  mortem  resuscitabimur  et  mors  illa  corporalis  in  veram  et  aeter- 
nam vitam  terminabitur. 
ao  Sed  hoc  in  loco  Propheta  diversum  facit  et  ordinem  invertit,  Siquidem 

totum  humanum  genus  describit,  Primum  quäle  sit  in  vita,  Deinde  quäle 
Sit  in  morte.  Mane,  inquit,  Sicut  flos  floret,  Sed  vesperi  mutatur,  excidi- 
tur,  arescit. 

Quid  haec  ordinis  immutatio  significat?    Num  arguit  sententiam  prius 
•^5   a  nobis  recitatam  incertam  aut  falsam  esse?    Non,  Sed  simpliciter  proponit 
nobis  miseriam  nostram,  qualis  est  in  oculis  nostris,  non  qualis  est  in  oculis 
Dei.    Cum  supra  diceret:  Tu  dicis:  Revertimini,  filii  bominum,  Statim  sub- is.  3 
iungit:  Quoniam  coram  te  mille  anni  sunt  sicut  dies  hesterna. 

At  alia  ratio  est,   si  sequaris  nostrum  iudicium   et  rationem  nostram. 

30  Sicut  enim  aliud  est,  videre  sigillum,  quomodo  in  gemma  aut  auro  sculp- 

tum  est,  Et  aliud,  quomodo  in  cera  exprimitur  (Deus,  ut  utar  similitudine 


534  Enarratio  Psalmi  XC.     153i35.    [1541.]    (Ps.  90,  6) 

Hslest,  ut  est  in  consipectu  Dei,  rever8[0  et  avers^o,  quia  addit:  'Mille  anni 
0.9 sunt' etc.  Econtra  apud  nos  anni  ein  anbet  anfe^en,  Ut  infra:  'Consumpsi- 
mus''  etc.  Ipse  inspicit  sigillum,  ut  geft^nitten;  alia  facies  dext[era  et 
sinistra  sigilli.  Quod  apud  nos  nox,  apud  ipsum  dies,  apud  nos  temporale, 
apud  ipsum  eternum.  Ideo  utrumque  ordinem  tractat,  hie  de  humanis  » 
miseriis,  morte.  maledicto,  sicut  est  in  oculis  nostris.  Hie  sie ;  2)Q»  c»  ba 
^tn  ftitbt;  plus  observamus  mortem  et  brevitatem  quam  vitam,  quae  sunt 
calamitatis;  haec  natura  nostra,  quae  ingrata  est  in  bonis  et  impatiens  in 
malis,  ilalorum  semper  tenacissiraa,  bonorum  obliviosissima;  fingit  nos: 
1.  g^et,  iDcd^ft  graä,  post  hyemem  folia  ex  nudo  ligno  in  arboribius,  quasi  lo 

1  über  addit  tteht  dicit,  quod  'coram  Deo'  2  über  nos  stehx  IfiS  Oiet  ein  anber  an- 

fe^en  quam  coram  Deo  3  über  gefi^nitten  steht  ift        über  alia  steht  toii  ft^cn  eS  alltin 

ouff  bem  Xoaiß  4  über  Quod  sieht  2Ba8         über  nox  steht  raors        über  dies  sieht  vita 

temporale  «6er  (eterLnum)  5  über  apud  steht  non  temporale  apud  eum  zu  6'6  Sic  igitur 
dicit  de  miserüs  humanis,  sicut  est  in  oculis  nostris.  Sa  g^et  ti  \o  jU  viit  Strich  zu  £al 
Z.  6  rh  6  miseriis  o  7  über  brevitatem  steht  miseriam  zu  8  Natura  humaua 

ingrata  in  bonis,  impatiens  in  malis  r  9  über  tingit  steht  Sic  ergo  10  über  gl^et  steht 

nie  ti  if)tt  in  cre^atura:  ba  über  gtai  steht  bai,  dazu  aui  ber  bäiTen  erben,  ibi  ex  nihilo 
fit  aliquid  rh 

')  Nach  Luthers  Bibelübersetzung. 

Dr]  hac,  ipsam  gemmam  inspicit,  Nos  tantum  formam  gemmae  seu  sculpturam 
in  cera  oculis  nostris  possumus  videre),  Ita,  quod  in  conspectu  Dei  vita 
est,  in  nostro  conspectu  mors  est,  Quod  apud  nos  temporale  est,  apud 
Deum  non  est  temporale,  Quod  apud  nos  aeternum  est,  apud  Deum  non 
est  aeternum.  u 

Ad  hunc  modum  loquitur  hie  de  miseria  hominum,  sicut  est  in  oculis 
nostris.  Ibi  videmus,  quod,  qui  bodie  vixit,  cras  moritur.  Praeter  et  ultra 
mortem  hanc  ratio  nihil  vidot  ampliua  et  semper  magis  intenta  est  in 
calamitatem  et  miseriam  quam  in  vitam.  Sic  enim  natura  sumus,  Ingrati 
in  bonis  et  impacientes  in  malis,  Malorum  tenacissimi  et  bonorum,  ut  sie  m 
loquar,  obliviosissimi 

Nam  vide  Naturam  rerum,  in  quibus  quotidie  vivimus,  quas  videmus, 
tangimus,   quibus  fruimur  quotidie.  An  non  ex  terra,  imo  ex  lapidibus  et 
montibus  enascitur  frumentum,   vinum  et  quicquid  usus  huius  vitae  postu- 
lat?  Revera  igitur  ex  nihilo  fit  aliquid.    Sic  ex  sterili  et  informi  hiome  fit  n 
foecunda  et  amocnissima  aestas,  ex  nocte  fit  dies. 

Haec  est  mutatiu  Creaturae  perpetua.  Sed  hanc  nogligimus  ferc  in- 
grati et  convcrtimus  oculos  ad  illam  altcram  mutationem,  quae  tristior  et 
miscrabilior  est,  ubi  aliquid  mutatur  in  nihil  et  de  esse  ad  non  esse. 

Hoc    Moses    hie    significat.    cum    iiostruin    iudiciuni    sequitur    et    con-   so 
ciunalur  Primum    de    miHerabili  conditiono   huius  vitae,  Deinde  de  morte. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  6)  535 

Hsjex  nihilo  aliquid,  morte  vita,  hyeme  aestas,  sie  t!p[icuraei.  Ubi  omnia 
florent,  arescunt.  Est  ergo  miserabilia  cursus  vitae  humanae  ad  mortem. 
Ista  obscuratio  et  transmutatio,  vicissitudo  manet  apud  nos.  Sic  genus 
humanum  g^jet  tDte  tag   et  nac^t,    lutnter  et  fomet.     Hoc  tolerabile,   si  sie 

5  mutaremur  ut  in  ext[erno  iudicio  fomnter  in  ttJtntet,  econtra.  Sed  hoc 
miserius,  quod  hec  in  nobis  sunt  ira:  gramen  et  foenum  non  arescit  et 
dies  et  noctes  per  iram  divinara,  sed  beneplacito  Dei.  Sonn  occidit  et 
surgit  mit  freuben.  Omnes  creature  habent  suum  benepla[citum,  suum 
cursum  benignitate.    Sed  in  önferm  ©omer  et  lüinter  etc.  est  ira.    Et  hoc 

10  accedit  Epitasin  orationis,  in  qua  conqueritur  de  humana  miseria.  Ibi 
monere  et  flectere  ludicem  summa  vi,  Eloquentia:  Nonne  1  groffer  gantet, 
quod  önter  g^en,  ac  essemus  gra§,  blettet  am  6aum?  Sumus  tantum  ad 
mortem  nati;  hie  conspectus  noster,  quia  tantum  oecasum  ridemus.  Ista 
1  miseria,  quae  etenb  gnug  mad^t.    QLuasi  d[icat:  quid  facit  cum  istis,  qui 


2  vier  florent  steht  post  florem  fettä  luibex  o6  3  über  genus  ateht  transmutamur  ex 

nibilo  in  aliquid  4  tolerabile  geändert  in  tolerabilius  zu  4  ff.  Mutantur  quoque  aliae 

creatnrae.      Sed   hominis   mutatio   est   miserrima,    quia    ex   ira   dei  irrogata  r  5  mutare- 

mus       über  [ommer  steht  tag  tnn  nac^t         6  hec  c  wi  haec       über  arescit  steht  mutatur  nee 
7  über  beneplacito  steht  in         über  occidit  steht  gfiet  auff  Btib  fintet  8  über  suum  {2.J 

steht  dies  habet       (beuepliacito)  benignitate  9  Hier  benignitate  steht  in        über  Bnfemi 

steht  nostro  occasu      über  etc.  steht  fd^taff  Bnb  toai^en  zu  9llO  Epitasis  psalmi,  quod  quasi 

blasphemus  hie  sit  Moses  contra  deum,    qui  tantis  calamitatib[us  in  hac  Tita   et   post   etiam 
morte  hanc  miseram  naturam  oppressit  r  10  über  Epitasin  steht  Sic  incipit  hie  ad  Epi- 

tasin narrationis  perrenire         zu  11  Sa  g^en  im  bie  äugen  »Bet,  ba§  et  >)L"f"tn  §L'"n  ©[Ott 
fd^iet  etäUmct  vom  unteren  Rande  der  Seite  zu  grojjct  hingewiesen  12  über  g^en  steht 

foHen  13  über  Ista  steht  miserabiles  honiines  14  über  1  steht  ift  ein       über  etenb 

steht  miseros      über  facit  steht  toitt '  bod§  mit  ben  atmen  teutcn  anheben  ? 

')  =  willst  du. 


^P         Admonendi   autem   hie   iterum   sumus   de  differentia  eius  mutationisj 
quae  in  Creaturis  reliquis  est  et  quae  in  nobis  est.    Nam  quod  nos  muta- 
mur   et   sicut  foenum   subito   concidimus,    haec   est   irae    divinae  mutatio. 
Foenum  autem  non  sie  mutatur  per  iram  Dei,  sed  sicut  ex  ordinatione 
Dei  surgit,  Ita  iterum  perit  sine  sua  molestia  et  sine  ira  Dei. 
ao  Sic  dies   habet   cursum   .suum  ex  bona   voluntate  Dei,  Sed  quod  nos 

mutamur  et  vertimur  in  atram  noctem,  hoc  accidit  ex  ira  Dei. 

Ad  hunc  modum  nunc  Moses  pergit  ad  Epitasin  negotii  in  narratione 

sua  et  non  sine  lachrimis  conqueritur  de  onere  irae  Dei,  Quasi  dicat:  An 

non    extrema   calamitas    est   solum   hominem    praeter    exemplum  omnium 

2s  reliquarum  Creaturarum  vivere  sie  calamitosam  vitam  et  postea  in  ira  Dei 

perire  ? 

Miserabile  est,    quod  homo  est  sicut  foenum  et  citius  moritur,    quam 


536  Enarratio  Psalmi  XC.     1634/35.    [1541.]    (Ps.  90,  6.  7) 

^^Itarn  miserabiles,  qui  florent  et  postea  arescunt?  ?(ob. :  'contra  folium 
ostendis.'*  [581.241'']  Ideo  in  ista  narratione  videt^ur  jdgiex  ut  blasphemus. 
Ideo  8ui  nattn  sumus  in  nostra  iniseria  et  calamitate,  quod  fiunt  ista  ira 
tua.  Nos  obruti  casu,  calamitate  perpetua,  post  morte.  quae  etiam  tolera- 
bilis.  si  deesset  peecatum  nostrum  et  ira  tua,  quae  addita  exaggLeratione.  & 
©te^et  t)[n|crm  §Lerrn  ©[Ott  ha§  ttot  an,  quod  quasi  miserum  folium  ari- 
dum,  quod  rapitur,  et  tamen  litigare  debet  cum  omnipotente  Deo?  Ibi 
Epitasis  ergo  orationis. 

V.  7         'Consumimur  et  furore':  'Consumi':  ntuft  h)ir  fiit  lieB  n{)emen ;  sed  baB 
h)it  jo  'plo^Utfj  ba  ^tn''^  faüen,  cum  tcrrore  tuo  subito  rapimur,  hau  ijüben  \o 
blettet,  graä,  animalia  nic^t.    Ideo  calLamitas  infinita  et  inaestimabilis,  quod 
cum  nostris  cala[mitatibu8  sint  coniuncta  peecatum  et  ira  divina.    2)q|  ^at 
1  ^un,   ganS   nic^t,   sed   habent  ordinationem,   benepl[acitum.     Non  nocet 


1  über   arescunt   steht   toitb    fd^it    blasphemus    in  narratione  zu  1  Hiob  zu  3o6  rh 

zu  3  Ci  t^ut  jd^iet  ju  Siel  Onb  murt  ^eimlid^,  ia  am  oberen  Rande  der  Seite  4  über  Nos 
ttehl  €inb  loit  nid^t  arme,  elenbe  leuie?       über  quue  steht  sed  ea  esset  zu  4l5  tolerabile 

esset,   si   essemus   sicut   t'ulium  r  6  über   quod   aleht   lianc   miseram    naturam    fo   legt? 

7  über  rapitur  »leht    vento         über  Ibi  steht  Ea  est  8  über  orationis   iteht  narrationis 

9  für  c  au»  öux  über  boi  steht  'praecipitarl',  boä  zu  9  'Quoniam  in  ira  tua'  vor  'Con- 
sumimur' r  10  über  ()lo^lid^  steht  fd^ncS  über  cum  steht  et  consumimur  11  über 
animalia  steht  fd^af,  |d^etiS  über  cal^amitas  steht  miseria  zu  11  humaua  est  vor  in- 
finita r           13  über  ordinationem  ste/it  it 

')  Druck  S.  654,  17.  ')  Psdlterrevisioii  1531,  U.  A.  Bibel  3,  114,  18. 


ür]  recte  didicit  vivere.    Sed  in  hoc  foeni  melior  et  foelicior  conditio  est,  quod 
oritur  et  occidit  Deo  favente  et  ridente.     Nos,  sicut  iam  dicet,  in  ira  tua  u 
consumimur  et  sustinemus  intolerabile  onus,  quod  scimus  Deum  nos  odissc 
propter  peecatum. 

SEPTIMUS  VERSUS. 

V. 7QUONIAM    IN  IRA   TUA  perimus  Et  in  furore  tuo  terremur. 

HAEC,  ut  dixi,  est  Epitasis  negocii  et  ostendit  differentiam  inter  w 
hominem  et  reliquas  creaturas.  Quod  ita  consumitur  homo  et  celeri  curau 
per  iram  Dci  rapitur  ad  interitum.  hoc  non  foenum,  non  flos,  non  volucrcs 
codi,  non  bcstiae  terrae  patiuntur,  sed  solus  honu).  Is  sentit  cum  sua 
morte  et  reliquis  huius  vitae  calamitatibus  etiam  coniunctum  esse  peeca- 
tum et  iram  I)ei,  Ubi  econtra  tauri,  oves  et  omnia  nnimantia  ex  ordinationo  « 
Dei,  quae  ox  beneplacito  ])r()ficiscitur,  perount  sine  suo  peceato,  sine 
Dei  ira. 

Ilaec  ferc  ostendunt  in  Mose  scnsum  blasphcmini',    Nisi  oiiini    in  hoc 
Bcnsu   oHtendatur  lumen  gratiae,   impossibiie   est  non  sequi  despcrationem 


Enarratio  Psalmi  XC.     1.034/35.     [1541.)     (Ps.  90,  7)  537 

Hs]  peccatuin,  mors,  quia  poccatum  non  habcnt.  lam  incipit  sensus  blas- 
phemiae.  §te  »eil  bei  ftricE  om  ^ertften  t)nlten ' ;  si  entjloel)  bred^e,  est  blaa- 
ph|emia  et  mors  aeterna;  quando  ista  blaspi^hemia  venit,  quod  deo  feinen^ 
iram  cxprobLramus,  non  longo  a  blaspliomia.  Natura  non  potest  ferre  cogi- 
5  tationem  huius  versus.  35nf(^ulb|i{je  natura  non  potest  ferre:  1  @ah3  mac- 
tandus  f(^rel)et,  arbor;  quid  foltert  \X)XX  etc.?,  qui  non  mortificamur  in  inno- 
centia,  sed  in  ira  d^ivina.  Ideo  quaerit  aut  viam  contemptus  vel  blas- 
phemiae.     Dialogus  Epicurus:   Est  ibi  remedium:  dementia   vel  incredu- 


1  über  peccatum  sieht  ira       über  lam  sieht  sed  liic  ift  bct  iomet  bo  Ij'J  über  blas- 

pheiniae  sieht  fl^et  on  2  fite  bis  Z.  5  versus  unterstrichen '  ^ettftcn  über  Reiften  2l3  über 
blasphLemia  steht  desperatin  3  über  quod  steht  bol  moit  Utnjcrm  fliEttn  ®|^oU  4  über 

exprobLramus  steht  fo  oufftuctt  über  non  (U)  steht  !on§  nic^t  afig^en  sine  munnuratione  über 
Natura  steht  humana  5  über  SBnid^uIbiigc  natura  steht  Innocens  creatura  über  ferre  steht 
suas  passiones  516  mactandus  c  aus  mactanda  *  zu  6  Haec  cogitafio  non  potest  esse 

in  Corde  sine  murmure  contra  deum.  Natura,  ne  quidem  innocens  natura,  ut  pecudes, 
arbores,  possunt  suam  mortem  ferre  sine  clamore  et  gemitu.  6?  fettetet  bnb  Inorret  olteä  r 
6  über  arbor  steht  (nacEt  über  etc.  steht  t^un  über  mortificamur  steht  occidimur  nach 
mortificamur  steht  nochmals  non         in  geändert  in  et,    darüber  peccato  7  über  d[iviua 

steht  1.,  dabei  2.  iai  tan  natura  nii^t  txtxaQtn  Cldeo'  «6er  quaerit  «ie/t«  ratio  TjS  über 
blaspbemiae  steht  viam  8  über  Dialogus  steht  2       über  Epicurus  steht  I       über  EpicuruS 

steht    Erasmi    mit  der    Ziffer  3  zu  8  zu   ibi    ist   habetis    Epicurum    Erasmi.     Epicurus, 

Dialogus  Erasmi.'  Is  dicit:  1.  Cbristiana  religio  habet  Tantali  lapidero :  Est  eis  post  has 
cala^mitates  e(x)ternus  iguis.  Vide  C\asparum  C[rucigerura'  vom  unteren  Bande  der  Seile 
hingewiesen  8  über  remedium  steht  2.  [entsprechend  der  Ziffer  1,  in  der  voranslehenden 

Variante]       über  remedium  steht  est 

'^  D.  h.  ist  am  straffsten  gespannt  und  vrird  darum  bald  zerbrechen;  Wander  4,  911: 
Strick  35.  •)  Der  deutsdie  Vortrag  Luthers  tritt  in  diesevi  Genus  zutage.  ')  Ge- 

danken fortschritt.  *)  Mit  „©aW"  iihereinstimmendes  Genus.  ')  Dem  Abschnitts- 

zeichen entspricht  der  Druck  unten  Z.  18.  ')  Coli,  fam.,  Epicureus,  in  fine.  ')  Ver- 

iveisung  auf  Oruciger;  oben  8.  479. 


Dt]  et   summam   blasphemiam.      Quis   enim   irae    Dei   meminisse    potest   sine 
10   murmuratione? 

Etiam  innocens  Creatura  passiones  suas  non  potest  ferre  sine  molestia. 
Suem  si  mactes,  clamore  ostendit  impatientiam  et  dolorem,  Arbor,  cum 
succiditur,  non  sine  crepitu  concidit. 

Quomodo    igitur   natura    humana    haue    cogitationem   irae   Dei    sine 
15  lachrimis,  sine  murmuratione,  sine  summa  impatientia  sustineret?  Quomodo 
aequo    animo  toleraret  mortem,  quam  seit  se  propter  peccatum  et  ex  ira 
Divina  pati? 

Katio   igitur   aut  viam   contemptus   ingreditur  aut  viam  blaspbemiae. 

Extat   in    Colloquiis   Erasmi   Dialogus,    quem    inscripsit   Epicurum.     In    eo 

ao  disputatur  de  religione  Christiana,  quod  habeat  lapidem  Tantali,  Siquidem 


538  Enarratio  Psalmi  XC.     153435.     [1541.]     (Ps.  90,  7) 

UsJlitaB.^  Non  potest  ferre  istum  sensum  ire  in  calamitate.  Satis  grave, 
quod  in  terris  habemus  omnes  piagas  contra  nos.  Insuper  p[eccatum  et 
ira  divina  brauff  legt.  Nonne  satis  pestis?  Democ[ritu8'*  et  Epicurua:  Sis 
demens,  i.  e.  ne  sentias,  vei,  si  aentis,  ne  credas,  i.  e.  non  eures;  Ut  liberet 
se  ab  isto  sensu  ire,  peccati  et  in  morte  et  cala[mitate;  facile  est  consu-  ' 
lere:  sis  demens  et  incredulus.  Quid,  si,  Epicure.  tua  sententia  fallat  et 
inveniam  iram  post  mortem?  Sed:  mu§  lüd^t  bran  gebcndfen!  3(0,  ba§ 
tl^utä  nid^t.  [S3l. 242»j  Quid  discriminis  hie  et  illic  etc.?  Horret  et  frendet 
natura,  quod  adhuc  Dominus,  quem  timere  debet  post  mortem.  Cice|ro: 
Illum  sempitemum  Dominum,   quem  finx[it   super   cervices  nostras   etc.'  " 

1  ire  c  in  irae  2  über  in  iteht  bic       über  piagas   steht   mala       über   nos  steht  et 

post  mortem  ipsam  über  Insuper  steht  Sed  quod  ultra  baec  deus  nobiscum  irascitur,  qai 
Bumus  in  cal^amitatibus,  morte  3  über  satis  $telU  uuu»  morbus  über  pestis  steht  inopia 
etc.    Sa§  ift  naturae  ju  {d^ner  zu  3  Kpicurus  tales  cogitationes  ant  contemnendas  docet. 

aut  desperat  r  4  über  sentias  steht  vel  incredulus       liberet  c  in  liberes  5  .se  c  in  te 

morte  c  aus  mortis  über  facile  steht  S)al  t^ut?  o6et  nid^t  zu  fi/r  ut  non  possim  esse 
incredulus,  et  illa  post  mortem  zu  iveniam  rA;  dazu  über  inreniam  als  Fortsetzung  quae  tu 
doces  contemneuda  7  muä  c  in  bu  mufl  8  über  Horret  steht  Sic  9  über  Dominus 

stellt  fot  in  celo  \tin       über  Cice^ro  steht  Sicut  in  10  über  super  cervices  nostras  steht 

in  cervicib|Us  nostris,  mit  Strich  zu  Dominum  gezogen  zu  10  De  natura  Deorum;  rectius: 
—  Velleus*  dielt  liinter  etc.  rA 

»)  Oben  S.  637  Änm.  6.  »)   Vgl.  Anm.  1.    Dazu   Cicero,   De  nat.  deor.  I,  43. 

•)  De  nat.  deor.  I,  16. 

Dr]  post  calamitates  huius  vitae  etiam  ignem  aetemum  minatur.  Huic  malo, 
inquit,  quod  potest  aptius  remedium  esse  quam  incredulitas  aut  dementia, 
ut  non  crodas  haec  vera  esse? 

Ad  hunc  raodum  Ratio  disputat.  Intolerabile  enlm  videtur  esse  et 
indignum  Divina  sapientia  et  bonitate,  quod  post  incommoda  huius  vitae  n 
etiam  aeterna  mors  metuenda  sit,  Idque  ex  ira,  quod  Deus  hominibus  sie 
calamitosis  etiam  irascitur.  Has  cogitationes  ratio  sustinere  non  potest 
sine  blasphemia.  Consulit  itaque  Epicurus',  ut  aut  demens  aut  incredulus 
fias  Sicque  te  liberes  ab  isto  sensu  irae  et  peccati  in  calamitatibus  et  morte. 

Sed  o  frivolum  consilium !    Quid  enini,    si  aut  non  possis  esse  incre-   m 
dulus  et   metuas,   ne,   quae    hie   contemnis,  post   vitam  hanc  sentias  vera 
esse,    Aut   non  possis  esse   demens,    ut   nunquam   de   hoc   futuro  periculo 
cogites? 

Ergo  Natura  aliud    nihil  potest  quam  horrere  et  frendere,  quod  reli- 
quus  sit  supra  nos  talis  Dominus,  quem  etiam  post  mortem  cogitur  motuere,   »s 
Sicut  Velleius  apud  Ciccronem    loquitur:    Imponit   iioc  modo    {'^q.  F|  cer- 
vicibus  nostris  sempiternum  Dominum. 

')  Dietrich  läßt  den  oben  Z.  3  mitgenannlen  Demokrit  fort.     Dadurch  tritt  Luthers 
tiefere  Vertrautheit  mit  den  Schrißen  der  Alten  grgeniiber  der  jüngeren  Generation  ins  Licht. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90,  7)  539 

Hs]  Sic  mui-murat  natura.  Altera  via  est,  quod  impatiens,  blasphemat  et  de- 
sperat, et  tarnen  non  evadit;  ut  Epicurus  non  evadit  contemptu,  ita  nee  is 
contemp[tus  et  de8pe[ratio.  Ideo  debemus  moderari  istum  gemitum.  Non 
est  malura,  istum  sensum  sentire.  No  Christiani  convertantur  ad  'stol^titiam',  i'!i«. » 

s  Psalmus,  ut  vel  contemnant  vel  blasphe[ment.    Non  fieri  poteat,  quin  Sanc- 
torum  tentatio  sit  blasphemiae  simillimus     Sic  lob,  leremiLas :  'Maledictus' ;  ^n.m, Is. 
'tibi  masculus'  etc.,  'quare  non  mortuus?'    Sic  intrant.    Hicro^nymus :  miser- 
rimi  nos  homines  prae  omnibus  bestiis,  qui  habemus  expectare  praeter  istas 
cala[mitates  mortem  eternam.^     Non   est  malum,   hoc  sentire.     Sicut  libi- 

I«  dinem  sentire  est  in  adolescente,   modo  gub|^ernet  vel  ducat  uxorem.     Et 


1  über  Altera  steht  Ea       über  impatiens  iteht  Inilb  1(2  über  desperat  tteht  angitur 

3  über  moderari  steht  2         über  istum  steht  et  gubernare         über  Non   steht  1  zu  3j4 
Sed  non  est  malum,  sie  sentire  iram,   modo  accedat  gubernatio  quaedam  ad  hunc  affectum  r 

4  über  istum  sensum  steht  illam  iram  Ne  c  aus  Non,  dahinter  debent  über  Ne  steht  3 
über  Ne  steht  %aä  Won  nid^t  ö  über  Psalmus  steht  ut  hinler  Psalmus  steht  ait 
über  ut  steht  prae  tribulationis  magnitudine        über  blasphe^ment  steht  deum       über  Non 

steht  quanquam  6  über  tentatio  steht  et  gemitus  7  über  non  steht  sum       über  mor- 

tuus j(eÄ( 'in  vulva'       ü6er  Hiero^nymus  «(eA(  Vide  C[asparum  CLrucigeram '         8  über  bestiis 
steht  pecudibi^us  9  über  sentire  steht  et  sie  irasci  zu  9jlO  Sic  libidiuem  sentit  adole- 

scentia  et  moderari  eam  debet.     Si  hunc  affectum    sentiunt  Christiani,    et  moderari  debent  r 
10  in  gestrichen        adolescente  geändert  in  adolescentis        gubiernet  geändert  in  gubemeres 
über  gubemeres  steht  gubernetur  et  sensus  alio  remedio  moderetur 

')  Ähnlich  Epist.  LX ;  Migne  22,  590.  •)  Orucigers  Heft;  vgl.  oben  S.  479. 


^']  Diligenter  itaque  Mosi  exemplum  notandum  est,  Ut  discamus  mode- 
rari et  gubernare  gemitum  hunc  cordis  nostri  positi  in  sensu  irae  Dei  et 
mortis.  Neque  enim  malum  est  hoc  modo  sentire  iram  Dei,  modo  ne 
vertamur   ad  'stulticiara'    et  prae   tribulatione  vel  contemnamus  Deum  vel  vi  u.  i 

15   blasphememus. 

Quanquam  fieri  non  potest,  quin  etiam  Sanctorum  gemitus  in   talibus 
tentationibus   habeant   partem   aliquam   blasphemiae.      An   enim    Hiobem 
excusabimus,  cum  'maledictum  diem'  vocat,  'in  quo  natus  est'?    An  Hiere- *JJ''ji,'i7' 
miam  succensentem,  quod  'non  mortuus  sit  in  vulva  matris  suae'? 

»0  Sic  Hieronymus  satis  duro  verbo  utitur,  cum  dicit  Homines  omnibus 

pecudibus  infeliciores,  siquidem  post  ceteras  calamitatea  huius  vitae  aeter- 
nam  mortem  expectare  vel  saltem  metuere  coguntur.  Hae  sunt  voces 
profectae  ex  corde  irato  et  perturbato  sensu  malorum. 

Non  autem  malum  signum  est,  sie  irasci,  modo  gubernes  hunc  motum 

»j  et  regas  certa  ratione.  Sicut  enim  Adolescens  sentit  libidinem,  Deus  autem 
id  ignoscit,  si  aut  moderetur  et  gubernet  sensum  hunc  aut  uxorem  ducat, 
Ita   in  Christianis   quoque  haerent  illi  motus  murmurantis,  blasphemantis, 


540  Euarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90,  7) 

Hs]ö(nfer  .^Letr  @[Ott  ^ot  patientiam.  Virilis  etas  cura  et  solicLitudine  quae- 
rit  opes.  Sic  Christianis  aflfectus  murmurationis,  dubitationis,  blasphemiae. 
Sed  discamus  ista  moderari;  gentes  et  impii  proruunt  vel  in  contemptum 
vel  desperationem  et  laxant  habenas,  contemnunt  deum.  Quanquam  cogi- 
tamus:  Velim  me  non  nasci;  praesertim  quando  sentit  peccatum:  'Üd),  » 
•wnttü.se.siquam  'bene'  iis,  qui  'non  nati'  —  ut  Christus  de  luda  — ,  quam  mauere  sub 
istis  blaspheLmiis.  Ideo  non  est  mirum,  quando  tibi  incidunt '  tarn  blas- 
phemae  cogita[tione8.  Ego  sepe  expertus,  vidi  innocentea  puellas  et  mo- 
nachos.'^  Ibi  necesLsaria  moderatio.  Quando  ista  murmuratio  in  pio  cordc, 
putat  se  totum  blasphemum.''  Ut  adolesi^cens  concupiseit  hbid[ine,  sentit  lo 
nihil  quam  libidinem.    Sic  ira,  cura,  solicitudo :  quando  homo  rapitur,  etc. 

1  über  ^at  eteht  mu3  pat^ientiam  ^aBen       über  cura  steht  augendiarum  opum         2  über 
Cbrietianis  steht  in        über  aifectus  steht  est  ille  3  über  Sed  steht  Sentiantur  xane  ista 

416  Quanquam  bis  nati  unterstrichen'  4l5  über  cogitamus  steht  Sed  nos  feramug  hunc 

sensum,  jd^abet  nii^t,  oi  mon  fagt,  zu  Velim  hingewiesen  6  über  nasci  sieht  bene  liuic, 

qui  uou  est  nalus  6  quam  (2.)  mit  Strich  zu  sentit  Z.  5  hingezogen  zu  6  ffia  left 

fid^S  nid^t  bifputiin.    Sicut  Augi^ustinus :  Melius  est  simpliciter  esse,  quam  non  esse,*    —    Imo 
diversum  est  melius  r  "  über  mirum  steht  nee  debes  terreri  8  über  innocentes  steht 

bie  finb  erjd^toien  für  jotd^en  cogitationibLUs,  bo«  fie  jui  etben  finb  gelundfen'         9  über  neces- 
saria  steht  est         über  moderatio  steht  gubernatio  zu  9  Gubernatio  autem  est,  ut  son- 

tiamus  nos  non  ideo  esse  abiectos,  quod  illa  sentimus  r  10  über  blasphemum  steht  Sed 

ba  fut  mu§  man  nid^t  ei{d^te(fen  zu  10  Sic  puella,  quando  ardet.  etsi  non  sie  velit,  tum 

nibil  sentit  quam  libidinem  zu  Ut  rh         11  über  rapitur  steht  affectu      über  etc.  steht  totus 
rapitur,  ut  sibi  videtur,  darüber  1 

')  Der  deutsche  Ausdruck  ,m\\aXLtn' .        ')  Klostererinnerung  Luthers.        *)  TItema. 
*)  De  lib.  arh.  III,  cap.  7;  Migne  32,  1280  f. 

Dr]  dubitantis  cordis,  Sed  gubernari  debent,  ne,  sicut  in  Impiis,  aut  in  contemp- 
tum Dei  aut  desperationem  abeant. 

Augustinus   dicit:     Melius   est   simpliciter  esse,    quam   non  esse,   Sed 
institue  tecum  rationem,  et  dices  Diversum  esse  melius.    Ilae  cogitationes   u 
a  blasphemia  non  multum  absunt,  praesertim  si  eis  indulgeas. 

Saepe  autem  accidit,  et  ego  in  multis  hoc  vidi,  quod,  cum  sontiront 
homines  inexercitati  has  blasphemiae  cogitationes,  exanimarentur  fere. 
Quare  necesse  est  gubernari  eas.  Porro  gubernatio  vera  haec  est,  ut 
Btatuas  to  non  ideo  a  I)eo  abiectum  esse,  quod  istas  sentis.  Etsi  cnini  lo 
causa  aliqua  talium  cogitationum  in  nobis  est,  sunt  enim  fructus  peccati 
Originalis,  tarnen  adiuvantur  et  augentur  etiam  a  Tentatoro  Satana. 

Sic  saepe  accidit  piis  adolescentibus  et  puellis,  ut  ardoant  cogitationi- 
buH   libidinis,    etiam    contra   voluntatem.     Quando  enim  homo  arripitur  ab 
affectu,  totus  arripitur,  ut  nihil  aliud  vidcro,  audiro,  cogitare  possit,  quam   ji 
<ju()d  affectus  suggcrit.     Sic  occupantur  anitni  ira,  cura,   odio  et    similibus 
alfectibuB. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  7)  541 

ilslSed  Spiritus  adsit;  Non  ideo  peccas,  peribis,  quod  sentis  cogitaLtiones 
bla8ph[emiae  et  mur^murationis.  Hoc  gentes  non  norunt.  Ergo  nobis  di- 
scendum,  quod  non  scmpcr  est  Concupi8[centiae  et  vitii,  quod  luvenis  ardet 
et  vir  irascitur,  sed  agitanti.s  Satanae  sunt  Stimuli,  qui  sie  misere  diacrutiat 
5  con[8cientiam  et  car[nem,  ut  libenter  vellet  über,  et  tarnen  non  potest.  8i 
rumpatur',  [53(. 242'']  Dicat  hie  etc.:  Ibi  prudenter  gerenda  conscientia,  ne 
approbemus  has  cogitLationes,  ut  faeiunt  impii:  desperajnt.  Nolo;  non 
placet.  Et  invocemus  Deum,  quia  istae  cogita[tione8  immittuntur,  non  ut 
debLeamus   secundum    eas  iudieare,    sed  ut   discas   bellig[erare   et   luctari 

10  contra  peccatum,  mortem  et  iram  divinam.  Sunt  studia  diaboli,  qui  se  in 
formam  divinae  lüaiestLatis,  ut  heri  in  Euangelio.^     Deus  irascitur  pecca- 

1  über  Sed  steht  2        über  Spiritus  steht  3        über  adsit  steht  fol  ba  fein  et  suggeretar 
über  quod  steht  quia  illa         2  über  norunt  steht  nulla  ratio         3  quod  bis  est  o       hinter 
vitii  steht  (non  semper  est)  4  sed  (etiam)       vor  qui  steht  (Sat^anae)       über  misere  steht 

accendit  carnem  et  zu  4  steht  stark  beschnitten,  nach  dem.   Obigen  ergänzbar  Ille  cogi- 

tationes  libid[inis  n[on  s^emper  sunt  vitia,  sed  oriuntur  sepe  a  Satana.  Sic  iiec  tentatio  blas- 
pliemiae  am  unteren  Rande  der  Seile         5  über  ut  steht  baä  einer  gern  to§  toere  6  über 

ue  steht  sequatur  et  zu  6  Ibi  est  optimum  remedium  d^icere  d|^iaboIum  hab^ere  bie  iram 

etc.,  ergo  zu  Ibi  rh  7  über  desperaLnt  steht  sed  reluotemur  8  über  Deum  sieht  ut 

iuvet  non  o,  dazu  ideo  zu  8  Quare  hoc  tantum  faciendum  est,  ne  secundum  eas  iudi- 
eemus.  Ideo  enim  solum  immissae  sunt,  ut  contra  eas  luctemur,  non  ut  secundum  eas  iudi- 
cemus  r  10  über  Sunt  steht  S)et  Seufet  tft  fonbetlic^  auff  ba§  ^onbWeti  getid^t :  transferret 
11  (supra)  heri 

•)  Der  Strick,  oben  S.  537,  2.       ')  Am  Sonntag  dem  8.  November,  ünsre  Ausg.  Bd.  37, 
583  ff.,  besonders  etwa  S.  585,  8  f.  ;  diese  persönliche  Notiz  läßt  Dietrich  fort. 

Dr]  In  talibus  tentationibus  gubernatio  necessaria  est,  ut  per  Spiritum 
sanctum  nos  confirmemus  et  sentiamus  non  ideo  nos  perituros  esse,  quod 
talia  sentimus.    Neque  enim  semper  concupiscentiae  et  vitii  est,  quod  lu- 

15  venis  ardet  libidine,  quod  cor  concitatur  ira  et  aliis  vitiosis  affectibus,  Sed 
saepe  accidunt  talia  a  Satana  agitante  aniraos  stimulis  suis  et  accendente 
carnem  contra  voluntatem. 

Saepe  enim  accidit,  ut  cupias  ex  animo  liberari  impuro  motu  cordis 
et  tarnen   non  possis.     Ibi    consilium  hoc  sequendum  est,  Primum,  ut  non 

20  ideo  desperemus  de  salute,  sicut  antea  dixi,  Secundo,  ut  reluctemur  cogi- 
tationibus  talibus  nee  eas  approbemus  aut  eis  indulgeamus,  et  simul,  ut 
per  Orationem  seriam  flagitemus  a  Deo  auxilium.  Neque  enim  ideo 
immittuntur  cogitationes  tales,  ut  secundum  eas  iudices  et  eas  sequaris, 
Sed   ut  relucteris  et  oratione  contra  pugnes. 

25  Sicut    autem  dico   de  crassioribus  tentationibus  libidinis,  irae  etc.,  Ita 

etiam    de    hac    tentatione    blasphemiae  statuendum  est.     Nam  Satan  ideo 
'se   in  Angelum  lucis  transformat'    et   in  formam  Dei,    ut  nos  abducat   ab  *"""■■"• '* 
oratione  et  verbo  et  sie  nudos  aggrediatur  et  vincat. 


542  Enarratio  Psalmi  XC.     1534  35.    [l.Hl.]    (P«.  90,  7) 

H8]to[ri,  ba3  mul  id^  concebim.  Postea  diabolus  urget.  Ibi  die:  Non;  iste 
obiectiones  et  blaBp[hemiae  non  offendunt  deum.  Ipse  seit  meam  infirmi- 
tatem  Et  docuit  in  Prophetis,  Mose,  quod  lex  sie  debeat  nos  perturbare, 
perterrefacere.  G§  fol  ünfer  leljben  fein,  ut  sie  inspiciatur,  quod  sit  passio, 
non  sententia  Iudicata;  Ut  filius  non  inspicit  virgam  ut  exhereditatem,  sed  » 
cogitans:  h)iib  Quff  ^oren.  Sic  infirmus:  @§  inirb  beffer  toetben.  Ita  hec 
sunt  quidem  horrib[ile8  et  tristes  cogitationes,  sed  maxime  bene,  et  sunt 
gf^jj'jj'gemitus  inenarrab[ile8\  Et  talis,  qui  sie  oratur,  gemitus  'penetrat  nubes' 
et  movet  Deum.  Non  possunt  dici,  tractari,  sed  solo  sensu  sentiri.  Ibi 
Oportet  adesse  experientiam.    Dionysius  scripsit  de  negaLtiva  et  affirmativa,  lo 

1  über  baS  tUht  habet  veritatem  pro  se:  Tu  es  peccator  über  concebirn  ttehi  Deus 
irascitur  peccatoribiiis  et  peccatis  über  urget  steht  fo  bringt  (r  bcnn  nad^  et  occidit  multos 
2  über  blaspiliemiae  tteht  raur^murationes  4  über  perterrefacere   tteht  humiliare       über 

6ä  tteht  Sai        über  ut  steht  iai  man  ti  \o  anfe^e  zu  4f.  Quid  sentiendum  sit  in  ta- 

libi^us  cogitationib[us  irae,  quod  scilicet  sint  passiones  nnstrae,  non  sint  sententia  iudicata  r 
ru  5  res  seu  »or  sententia  rh  5  über  Ut  steht  Sicut  exhereditatem,  geändert  in  exhaereda- 
tionem        über  sed  steht  fi^et  Biet  bie  tuten       unter  sed  steht  et  sperat  6  über  infirmus 

steht  Aegrotus  ft^et  bbet  ben  morbum  7  über  beue  steht  qui  bene  eis  uti  novit  8  oratur 
geändert  in  orat,  darüber  ut  Moses  9  Ueus       über  Deus  steht  divinitatem,  &taieet[atem, 

baS  et  muS  gncbig  fein  über  solo  steht  solum  sentiri  exp[erientia  10  über  Dionysius  steht 
btx  fontoft       über  affirmativa  «eAr^Theologia 

Dr)  Cum  tentavit  blasphema  cogitatione,   statim    accusat  nos:    Tide    cor 

tnum,  inquit,  quäle  sit.  An  non  peccator  es  ?  Hoc  cogitur  cor  affirmare. 
Deinde  aggregat  alia:  Igitur  habes  Deum  iratum  contra  te,  Quomodo  enim 
Deus  peccato  non  potest  irasci?  Hie  si  paululum  cedas,  opprimit  te,  Et 
multos  sane  hoc  modo  occidit  Satan.  " 

Gubernatione  itaque  opus  est,  ut  hosti  te  opponas  et  statuas  istam 
infirmitatem  tuam  Deo  notam  esse  nee  offendi  Deum  ea,  si  non  indulgeas 
ei.  Quod  autem  peccator  es  et  humili  confessione  id  agnoscis,  grata  Deo 
est  humiliatio  haec,  siquidem  eani  per  Mosen  et  Prophetas  docuit  et  Legem 
suam  ideo  revelavit,  ut  hoc  modo  humiliaret  nos.  m 

Quae  autem  Satan  in  huniiliationo  hac  suggcrit  vel  ad  desperationem 
vel  ad  conteraptum  et  blasphemiam,  haec  aestimabis,  quod  sint  passiones 
tantum  et  non  res  seu  sententia  iudicata.  Sic  filius,  cum  a  Parente  casti- 
gatur,  non  aestimat  virgam  esse  signuni  oxhaeredationis,  sed,  ctiamsi  virgam 
patiatur,  tamen  statuit  Patrem  esse  et  mauere  Patrem,  Sic,  qui  gravi  ss 
morbo  implicitus  est,  morbo  seposito  videt  et  sperat  salutem 

Ad    hunc    modum   sunt    quidem    istae  cogitationes  blasphomiao  horri- 

biles,    et    tamen    sunt    bonae,   si   modo    eas   gubernes   et    iis    bene    utaris. 

efr?«;"  Includunt  enim  istos  'gemitus  inenarrabilcs",  qui  'penetrant  nubes'  et  divinam 

Maiestatem  quasi  cogunt  ad  ignoscendum  et  salvandum.  lo 

Sentiri  haop  possunt,  sicut  reliqua  s])iritualia.  dii'i  non  possunt  nee  sine 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  7)  543 

H8]ludit:  Deus  est  Ens,  est  noa  ens.*  TheolLOgia  negativa^,  bo§  ^etft  ^eilt[9 
cteu^,  quod  eitel  ira  et  tantum  illc  gemitus.  Ista  dico,  qui  futuri  sunt  in 
experiendo  vel  alios  consolando,  ut  tales  possint  erigi,  quia  scriptum 
pusillanimes  consolari'.  Seit  2eufel  paratum  suis  'telis  et  'quaerentem  i^p^- «  i« 
5  devorare',  Istis  praesertim  tristibLus  et  despeLrationis  et  blaspLheniiae  cogi- 
taLtionibus.  Ideo  debes  me  audire  et  ego  te  Doeere  nobis  nomine 
Christi.     Ego  scio,  quid  expertus  in  hac  tentat[ione.     Mirabilis  consolatio, 

1  ba8  gestrichen       über  '^eiti[8  steht  baS  zu  I  l^at  öiet  bauon  flefi^riefien,  jiostea  dicit 

vor  Deus  rh  zu  1  Theologia  negativa  r  2  cteu^]  X,  geändert  in  ge  [Ergaiizungasilbe 

zu  %tiii\J,  darüber  cteu^       eitet  gestrichen,  darüber  quando  deus  non  ceruitur  et  adest  mera 

über  Ista  steht  non  frustra  admoaeo  über  qui  steht  sed  propter  illos  unter  qui  steht 
debent  esse  hinter  sunt  ist  vel  eingeschoben  4  über  Seit  steht  Deus  5  über  devorare 
steht  invadere  6  über  Ideo  steht  So  lerne  ein  G^tift  ben  anbetn  troftcn  autoritate  divina 

unter  debes  steht  ex  praecepto  dei  unter  audire  steht  ego  consoler  über  Doeere  steht 
ergo  crede    mihi  tu,   ego   quoque    tibi         nobis    ist  gestrichen,    darüber    in  zu  6  Haec 

prodest  seire  ad  alios  consolandos  r  zu  6  Ego  etiam  sum  Doctor,  sed  sensi  me  erigi  uno 
vocabulo  eius,  qui  forte  nuUum  verbum  in  Sacra  scripi^tura  didicit.  3ft  ein  fltoä  bing  »mb 
sacram  scrip^turum.     Spiritus  sanctus  ift  bo  ifq  zu  Doeere  rh 

•)   U.  A.  Tische:  1,  302  f.,  Nr.  644.  »)  Nach  Luthers  Auffassung. 

Dr]  experientia  disci.    Quare  merito  ridetur  Dionysius,  qui  scripsit  de  Theologia 
Negativa  et  Affirmativa.   Postea  definit  Theologiam  affirmativam  esse :  Deus 

10  est  ens,  Negativam  esse:  Deus  est  non  ens. 

Nos  autem,  si  vere  volumus  Theologiam  negativam  definire,  statuemus 
eam  esse  sanctam  Crucem  et  tentationes,  in  quibus  Deus  quidem  non 
cernitur,  et  tarnen  adest  ille  gemitus,  de  quo  iam  dixi. 

Utile  autem  est  admoneri  et  inculcari  haec  saepius  propter  illos,  qui 

15  vel   ipsi  tales  tentationes  experiuntur,  vel  alios  versantes  in  Ulis  consolari 

debent,   Sicut   mandatum  est   in  Scriptura  'Pusillanimes  esse  consolandos',  i-Wcff- 5, 14 
'Linum  fumigans  non  esse  extinguendum',  sed  fovendum.  3ff.4a,3 

Seit  enim  Spiritus  sanctus,  Diabolum  esse  varie  instructum  et  singulis 
horis    conari   Ulis    cogitationibus    desperationis    et  tristiciae   nos   invadere. 

so  Quare  monet  et  hortatur  ubique,  ut  Christiani  divina  autoritate  alius  alium 
doceat  et  erigat. 

Itaque  inter  nos  quoque  debet  esse  illa  diligentia  et  Studium,  ut  tu 
me  audias  ex  praecepto  Dei  et  ego  te  in  lucta  et  periculo  positum  con- 
soler, Ut  tu  mihi  credas  et  ego  tibi  vicissim,  cum  in  simili  periculo  versor. 

«5  Sum  quidem  Doctor  et  fatentur  multi  se  a  me  non  mediocriter  adiutos  in 
sacris  literis,  Sed  hoc  mihi  saepe  usu  venit,  ut  sentirem  me  adiuvari  et 
erigi  uno  verbo  Fratris,  qui  se  mihi  nuUo  modo  putabat  parem  esse.  Ingens 
enim  pondus  est  in  verbo  Fratris,  quod  tempore  periculi  ex  Scriptura  pro- 
nunciatur.    Habet  enim  Scriptura  inseparabilem  comitem  Spiritum  sanctum, 

jo  qui  corda  varie  movet  et  erigit  per  verbum. 


544  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  7) 

ajfiii  2^8|quando  Epaphroditus  funbc  PauLlum   ttoften.     Et   in  Actis.     Nos  'invicem 
«M.as.ismembra',   fratrea  in  Christo,   firmi   et  'infirmi";   firmi  beine,   et  alii  tteifdb, 

I.  ftor.  13,  V6;  23  '  i       1-7' 

vel  önrein  fleifd^. 

[übl.  243']  Ergo  venit  Moses  ad  summum  affectum  in  narratione. 
lam  dicit;  Sieber  §etr,  consumimur,  sumus  miser^rimi  et  accedit  praeter-  s 
ea  ira  tua.  Hec  ratio  nescit  et  hoc  verbo  irae  differt  mors  nostra  ab  omni- 
b|^U8  aliis  mortib^us  et  calamitatibus.  Nihil,  quando  ^un,  ganl,  Nihil,  quando 
Epicurus  moritur.  Sed  Christianorum ;  sciunt  hanc  cala[initatem  esse  iram 
divinani.  Quid  ego  contra  deum?  Ego  prostratus  et  obrutus  raiseriis 
huius  vitae.     Nullum  animal  ut  Christianus,  qui  semper  incedit  in  ira,  morte,   lo 


1  unter  ttoften  steht  'iratres  e  Koma    etc.  solo  aspectu'        über  in  Actis  steht  ciap.  28. 
2  über  alii  steht  infirmi       über  fleijd^  steht  firmi  foOeit  iufirmos  ttOflcn  zu  3  unter  fleifd^ 

steht  ossa  carnem  l'erant,  bcnn  man  mu§  bium6  bie  najen  n\i)l  ttieg  loerffcn,  ba§  fie  logig  ifl 
am  unteren  Bande  der  Seite  zu  2  am  unteren  Hände  der  Seite  steht  noch  (Uionysius  de 
Theologia  affirmativa  et  negaÜTa),  zu  S.  542  Z.  10  gehörig  4  vor  Ergo  steht  lam  über 
summum  steht  Epitasiu  .  über  narratione  steht  quo  suam  cogiitationeni  offert  deo  ad  permo- 
vendum  eum  zu  5  Homo  mi.serrima  creatura,  quae  praeter  alias  iiitinitas,  cal^amilates 

eliam  limore  mortis  solus  tcrretur  r  6  Hec  geändert  in  Haec       irae  c  aus  ire  "  über 

ganS  steht  ftttbt  8  über  Cliristianorum  steht  mors  über  sciunt  steht  enim  über  calamitatem 
steht  et  mortem  9  über  Ego  stellt  qui  iam       über  obrutus  steht  sum  lu  9  S)a  iot  itx 

attn  tnenfdi   fed^ten   contra  deum  vor  Quid  rh  zu  10  quae  si  non    cssent,   tamen  soliis 

timor  mortis  satis  esset  cala[mitati8;  ba§  ^at  [onft  fein  bestia  ntd^t  hitUer  vitae  rh 


^■"1  Sic  consolati  sunt  S.  Paulum  Timotheus,  Titus,  Epaphroditus,  Fratres 

I.tllrn  S,6f.  .  .  ,  ■  j.      ,        • 

2  »or.7,6e  Roma  euntes  ei  in  occursum,  Quanquam  multis  modis  uoctiorera  et  exer- 

95i)ii.  a,  25  ... 

*P8  3s,i5citatiorem  in  verbo  Dei.    Habent  enim  etiam  summi  Sancti  tonipus  suum, 

in  quo  infirmi  sunt,  alii  autem  firraiores. 

1  aoM2,32         lam  haec  perpetua  Lex  Christi  est  et  Regula,  ut  firmi  portent    infir-   u 

miorcs'   sicut   ossa  carnem.     Sicut  enim   nemo  ideo  Nasum    abiicit,   quod 

impuro  phlegmate  abundat    et    quasi    cloaca    cerebri    est,  ita  etiam  infirmi 

tempore  infirmitatis  sunt  pars  regni  Christi,   qui   non   ideo  abiiciendi,  sed 

fovendi,  sanandi  et  erigendi  sunt. 

Sed  redeamus  ad  Mo.scn.    Is  nunc  vere  est  in  Epitasi  negotii,  Itaque  30 
cogitationes   suas  libere    exponit  Deo,    Ut   eum  postea   facilius  flectat   ad 
ignoBcendum  et  salvandum. 

Quid,  inquit,  sumus  nos  homines,  quo»  ira  tua  occiditV    l'rofccto  mors 
nostra  omnibus  non  solura  aliorum  animantium,  sed  hominum  quoque  raor- 
tibuB  et  calamitatibus  atrotior  est.    Quid  enim  est,  quod  Epicurus  moritur    ji 
qui    non    solum    Deum    esse    nescit,    Sed  etiam    calamitatem    suam,    quam 
suBtinet,  ignorat? 

Sed  Christian!    et    timentcs  Dei   homines   norunt   mortem   suam   cum 
reli(]uiH    huius    vitae    calamitatibus    esse    iram    Dei.     Ittique    coguiitur   cum 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  7)  545 

Hs]  fri|ft  fic^  U8q[ue  ad  mortem.     Uli  contra  ut  lob;  'In  momento'  etc.     Nos^iobai.  13 
vero  maceramur  quotidianis  pavorib[U8  et  incertitudine  mortis  et  vite  omni  ».«"■  6, « ft. 
momento.    Ideo 'fei)  bn§  gnebig'  et  Batitn^exjtg;  hoc  dicit  aolum  Moses  etc.2!-'3 
SGßenn  nion§  erferet,  non  erjd^reden,  quia  illa  erit  petitio  Mo8i[8:   ^aä)i 
i  bn§,  ut  an  beit  ^  iram  'gebenden'.     Istis  turbis  nos  Deus  obruit.    Sunt  aliis  «■  «2 
in   exemplum,   sed   non   terrentur  aeterna   morte,    ira,   ^ig,    PestÜLentia, 
fran^oS'';  nihil  terretur,  sed  tantum  nur  erget  per  [troff [cn,  ut  multos 'per- 3"- '- 3 
cussi  VO8  et  non  sensistis',  Et  non  doluistis.    SaloLmon :  sumus  gat  'insensi-  ®i«-  '^3.  ai 


1  über   lob   steht  21.       zu  1  lob  r         2  über  maceramur  steht  2.  Cor.  6.  3  über 

]tt)  steht  %ä)  (Sott      über  batim^etjifl  steht  roie  ftnb  toit  \o  orm  menjd^en       über  Moses  steht 
quia  gentes   et   ratio  ttciS  bouoit  ni^tS  4  über  tt(c^tecten  steht  Quando   igitur  experistis 

istum  Sensen,  non  ideo  5  über  ut  sieht  infra      über  obruit  steht  tocnn  bet  cal[^amitatem 

no(^  m^et  loeien,  tarnen  non  curat  8  über  sensistis  steht  lere.  5.       über  sumus  steht  Sic 

sumus  SoQe  feto  zu  8  Quia  sumus  insensibiles,  ideo  deus  sie  nos  terret  r 

')  Der  deutsche  Artikel  als  Zeichen  der  Kollegsprache  Luthers.        ')  Morbus  Galli- 
cus;  vgl.  oben  S.  486  Änm.  2. 


Dr]irato  Deo   congredi   et  dimicare   de  retinenda  salute.     Sed  quid  sunt  ho- 

10  mines  iam  antea  obruti  et  oppressi  miseriis  huius  vitae?  Quae  si  non 
essent,  tarnen  solua  timor  mortis  satis  esset  magna  calamitas.  Nam  nuUum 
animantium  genus  exercetur  timore  mortis  sicut  homo. 

Sed   quid    dico    de    animantibus   brutis?     Impiorum    hominum    vitam 
considera,  Epicuri  et  similium,  hi  vere,  sicut  Hieb  dicit  Cap.  21:  'habitant^ioD  21,9;  13 

15  domos  securas  et  pacatas  et  non  est  virga  Dei  super  eos,  Ducunt  in  bonis 
dies  suos   et  in  puncto  descendunt   ad  inferna.'     At  pii   et  sancti  mace- 
rantur  per  totam  vitam  variis  et  mortis  et  aliarum  rerum  curis,  Urgentur 
a  Satana  quotidianis  pavoribus  et  incertitudine  vitae.    Norunt  enim  Deumg.  »ot.  6,« 
irasci  peccatis   et  calamitatum  omnium  causam  existere   peccatum.     Haec 

20  ratio  et  Gentes  non  norunt. 

Huiusmodi  cogitationes  pavoris   et  irae  Dei  cum  experimur  nos  quo- 
que,  non  debemus  ideo  desperare,   quasi  hoc  malum  esset  signum.     Nam 
infra  audiemus  Mosen   etiam    hoc  orare  a  Deo,   ut  de  ira   hac  'cogitare' s.  12 
possit. 

25  Videmus  enim,  quam  horribilis  humanarum  mentium  sit  securitas,  ut, 

quotidianis  et  durissimis  calamitatibus  suis  et  aliorum  admoniti,  tarnen  non 
requirant  Deum  ^,   Sicut   apud   Esaiam   est :   'Et  non   est  reversus  populus  gef.  9, 12 
ad  percutientem  se'.    Similes  enim  sunt  porcorum  et  plane  sine  omni  sensu 
nee  animi  advertunt  divinitus  calamitates  infiigi. 


')  Dietrich  läßt  die  charakteristiscJien  Zeilen  5 — 8  der  Hs  aus. 
Sut^exä  SDBnle.    XL,  3  35 


546  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  7) 

Hb]  biles'.  Non  eentimus  iatas  cala[mitate8  et  inflictas  ira  divina.  Ideo  agit 
i.sHo(t3,i  Deus,  ut,  cum  sentis,  erfd^[rtdft  nid^t.  Diabolus  in  paradiso  geftecft  ^at  in 
b|Iut  et  f[Ietfd^:  'Quare'  Deus  creavit?  quare  tu  meus  Deus?  Et  sie 
Sancti  etiam  habont  cogitj^ationes  blasphemiae.  Monachi:  spiritus  blas- 
phemiae,  quem  homo  non  potest  ertragen.  Ipsi  dixerunt:  Wan  fol  fic§ 
nid^t  bran  !eren,  quia  a  diabolo.  Sed  non  satis.  GersoLn :  quando  ^unb 
belbS  coram '^  eas,  si  tacetur,  fd^to^eigt  ^ ;  sicut  cum  genjen.  2)0»  ^eifft: 
fte  contemptu.*  In  vitis  Patrum:  §aftu  a^c^^  tiC9[el  transLVolantes'; 
Ia8  fliegen,   nid^t   nl)[teln.''     Sic    est    etiam   hie:   volent,    vadant,   veniant, 

1  über  sentimus  steht  advertimus  über  ira  »teilt  divinitus  über  Ideo  steht  Hoc 
2  über  ut  steht  S)o§   toit§  futen      über  tt\i!jixiift  steht  Si  murmuras,   etfd^tiie  nid^t  ba  für 

über  Diabolus  steht  Et      über  in  steht  qui       in  fehlt  zu  2(3  Et  diabolus  nos   exercet 

sicut  Evam  in  paradiso,  ut  quaeramus:  quare  facit  hoc  deus?  r  3  über  ([tut  et  f[Cctf4 

steht  3nn  Onjer  flcijdö,  Hut  önb  ^'tS  baä  zu  Quare  gezogen  über  creavit  steht  me?  quare 
suni  natus  über  Deus?  steht  quia  non  placent  facta  dei  4  Spiritus  geändert  in  spiritum 
ö  fic^(§)         6  über  Gerson  steht  dat  similitudinem  de  anserib^us  ot  canib[us         7  eas]  edes' 

J^teLtigt  ist  zu  ^d^lDtg  ergänzt,  darüber  forte  8  contemptu  c  aus  contemptum        über 

contemptu  steht  alii  ex  diabolo  esse  dicunt,  sed  non  satis  zu  9  Caffe  fic  fliegen,  (äffe  fie 

nur  nid^t  niftetn  r 

')  =  hellt.  •)  Deutsche  Grundlage:  gel^e  ,tiot"=übet.  edes  (in  der  Variante)  ist 
Hörfehler.  ')  U.  A.  Txschr.  5  Nr.  6743.  ♦)  Erg.  vincere.  ')  Nämlich  istaa  cogi- 
tationea.  •)  Migne  73,  940.  ')  =  nisten.     Wandel-  4,  1660:  Vogel  322. 


Dr]  At  vult  Deus,  ut  aaltem  mala  nostra  intelligamus  et  emendemur  plagis.   lo 

Igitur  si  sentis  ex  ira  Dei  propter  peccatum  te  varie  affligi  et  ideo  per 
impatientiam  quoque  aliquando  murmuras,  noli  ideo  abiicere  animum.  Non 
i.sHoitj.icnim  causa  in  te  solo  est,  Sed  accedit  Satan  quoque,  qui  in  Paradyso  docuit 
hominem,  ne  esset  contentus  eo,  quod  Deus  praeceperat,  Sed  ut  etiam 
causam  quaereret,  Hinc  per  impatientiam  existunt  voces  istae:  Quare  u 
sumus  nati?     Cur  nostra  non  ea  conditio  est,  quae  est  pecudum?  etc. 

Hac  tentatione  vere  etiam  Sancti  exercentur  Nee  fuit  prorsus  ignota 
tentatio  in  Monasteriis,  vocaverunt  cnim  spiritum  blasphemiae,  ac  Gerson 
varie  contra  cam  consolatur. 

Utitur  similitudinibus  quibusdam,  Quod,  sicut  anserum  sibilos  negligi-  so 
mus,  Ita  hacc  quoque,  etsi  sentiuntur,  negligenda  et  eiicienda  esse  anirao. 
Nam  quemadmodum  Canis  latrans,  quanto  te  ei  opponas  graviore  conatu, 
tanto  concitatur  et  furit  magis,  Ita  quoque  huiusmodi  cogitationes  suadent 
non  esse  irritundas  indulgendo. 

Simile  quiddam  legitur  in  Vitis  Patrum.    Nam  ibi  docet  quidam  huius-   »i 
modi  cogitationes  similes  avibus  in  aperto   coelo  volantibus  Ac  prohibere, 
ne  huc  vel  illuc  volent,  dicit  non  esse  in  manu  nostra.  Hoc  autem  in  manu 
nostra  esse,  nc  nidos  figant  in  capillis  noatris. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 7)  547 

Us]  immittat  diabo[lu8  suas  'sagittas^  —  avertas  faciem  et  die :  sunt  diaboli  iacula  <i9t>.  t,  i« 
et  meae  carnis,  infirmitatis.  [Sl.  243*"]  Ubi  am  nibern  \  fteigt  faton  ein.  Ibi 
3unber ' ;  originia  peccatum  bicft  batein,  ut  tantum  fear.  Sed  Deus  promisit 
contritis  propitiationem  et  graciam  in  Christo :  Ideo  humiliari  te,  sagittari  te 
»  permisi,  ut  gemeres  ad  me;  quando  suspirium  mortis  ad  me,  etc.  Moses  ina-Motf  i«,  isf. 
mari  rubro  clamavit.  Ego  ^  diffisus  et  abiecissem  virgam ;  ber  tob  alter 
lag  im*  auffm  ^al§.  'Quid  clamas?'  Non  f(|rel),  Sed  crede;  ba§  "^erl}  ()ab 
im  fd^tt  öbir  1000  etc.  Ibi  tob  cum  omni  populo.  Ibi  deus:  fc^Iag  auff 
'mel^r'*,   'ba  gieng'    etc.     Ibi  spiritus  adiuvit  eius  infirmitatem:   'Quid  cla- >•  SR»ln<. « 

1  immitta(n)t         2  vor  carnis  ist  et  eingeschoben,  darüber  2       über  infirmitatis  steht  1 
hinter  infirmitatis  ist  nachgetragen  quae  est  ad  impatientiam   et    murmurationem  inclinata. 
S)a  finbct  bn  Scufel  ein  ludtit  int  3<'l"t      am  o  zu  2  Certum   auxilium  sibi  promittant 

sie  tentati  r  zu  3  steht  Fomes  p[eccati  orig[iualis  am  unteren  Bande  der  Seite         3  über 

feut  steht  non  est  spectandus  tantum  furor  '  diaboli  4  über  contritis  steht  1,   dann  cor- 

dib[us,   darüber  3,  dann  sie  vulneratis,  darüber  2         propitiationem]  J>pi°j'  5  quando 

c  aus  quam       über  me  (2.)  steht  tunc  veniam  zu  5  Jloses  ^at  in  mari  rubro  fte^lid^  auij^ 

fiefc§tieten  [=  geschrien]  r  6  über  virgam  steht   Onb  toere  bauen   geloffen         unter  ber 

steht  quia  omnium  illorum  mors  7  unier  §at§  steht  cum  nusquam  pateret  efi"ugium  crede 
geändert  in  credo       unter  'ifab  steht  fe^  8  unter  s6it  steht  inn       unter  1000  steht  ftuä  %(= 

tttunflen  9  gieng  geändert  in  9teng§  zu  9  Istic  non  fuit  contritus  Moses,   ut  periret, 

sed  Spiritus  adiuvit  eins  infirmitatem,  d^icens  zu  'Quid'  rh 

')  D.  i.  wo  der  Zaun  am  niedrigsten  ist.  Das  Sprichwort  nicht  bei  Wander,  aber 
nWB.  XV,  408:  Zaun  I  ib.         ')  =  Fomes,  vgl.  zu  Z.  3.  ")  Luther.         »)  Moses. 

')  =   Meer.  ')  Änderung  des  ursprünglichen  Wortes  und  Sinnes,  wohl  nach  Cruciger; 

oben  S.  480.  ')  Dietrich  läßt  dieses  so  stark  abgekürzte  Wort  unten  Z.  19  fort. 

Dt]  10  Sic  esse  cogitationes  illas  natas  ex  alia  quadam  causa  extra  nos,  nempe 

ex  diabolo.  Non  itaque  prohiberi  posse,  ne  nobis  incidant,  hoc  autem 
posse  caveri,  ne  eis  indulgeamus  et  sie  abdueamur  in  peccatum.  Prudenter 
haec  et  ex  magno  usu  rerum  spiritualium  tradita  sunt. 

Quare    nos   quoque  hoc  modo  nos  eonsolemur,  cum  infigit  Satan  'sa-  gp^, «,  ,g 
l^  gittas'  suas   in  corda   nostra,   sentiamus   eas   esse   cogitationes  Diaboli   et 
nostrae  infirmitatis,   quae   ad  impatientiam   et  murmurationem   naturaliter 
inclinata  est.     Habet  igitur  Satan  apertam  fenestram'  adoriendi  nos. 

Sed   non   tantum  spectandus   est  furor''  Diaboli,   sed   etiam  Dei   con- 
silium.    lUe  enim  promisit  sie  vulneratis  cordibus  gratiam  et  ideo  humiliari 
20  nos  sinit,  ut  ad  eum  gemamus  et  suspiremus. 

Sic  deduxit  Mosen  in  extremum  discrimen  ad  Marc  rubrum,  Non  ut 
ibi  periret  et  Aegyptii  deletis  Judaeis  redirent  ineolumes  ad  suos,  Sed  ut 
Moses  oraret  et  liberaretur,  qui  solus  sustinebat  eulpam,  quasi  ipsius  volun-  2.  anoie  u,  n 

•)  Das  Sprichwort  oben  Z.  2  ist  hier  durch  ein  andres  Bild  ersetzt.  *)  Dietricft 

folgt  der  Änderung  oben  zu  Z.  3;  vgl.  dort  Änm.  6. 

35* 


548  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 7) 

Hs]mas?'  Sic  fiet,  qui  noverunt  gubemare  istas  cogitationes.  ut  in  Adol[e- 
scentia  libido,  fures,  Tn  aetate  virili  fomes  etc.,  Sic  in  spiritualibus  habet 
Diab[olu8  suum  proprium  negocium:  Desperationem.  Quando  vLidet  in 
hoLinine  verbum,  ^cr^  üopft '  an,  ut  cogitet  de  ira  dei,  quo  modo  hause- 
rit  g^Qitjen   mundum,   subiecerit  totum  genus  huma|num  peccato  et  morti. 

j.  OTotcs,  ilbi  Seuf[el  cum  suo  'Quare'  et  facil  incendium  in  oorde,  etc.  Hoc  tem- 
pus  gcmendi,  non  dandi  frena  isti  cogit[ationi,  sed  moderare.  Nostrum 
non   est  iudicare,   cur  Deus   fecerit.     Sed   nobis  fit,  ut  humiliemur,  ut  ex 

9f8m.  s.ii'aervili'  ad  'filialem  timorem'  veniamus.^   2)q§  ^eifft  narrare.  quod  calamitaa 

2  über  libido  sieht  fomes  libidiiiis  est  in  adoilescente  3  über  Quando  ale/tt  Denn 

ei  fi^et,  baS  man  tett  g^en  ^imcl'  4  über  cogitet  steht  cor       über  ira  dei  steht  de  hori^ri- 

bilibus  exeniplis,  Sodoima  etc.  4/5  über  hauserit  steht  diluvio  6  über  gjon^en  steht 

totum  6  über  Zeufiel  steht  {ompt  ber       über  incendium  steht  tale,  b)  \i)  nusquam  fiUiitn 

{an       Hoc  e  in  Hie  zu  0  Quare  r  7  über  non  sieht  non  desperandi  8  über 

iudicare  steht  laffe  in  brumfi  ontttottcn       vor  fecerit  ist  hoc  eingeschoben 

')  Nämlich  diabolus.         ')  Diese  Stelle  läßt  Dietrich  aus  und  setzt  dafür  eine  andere 
ein,   vgl.  unten  die  Anm.  •)  Wohl  aus  Crucigers  Naehschrift,   neben   der  aber  die 

Bärersche  als  ebenfalls  ecMe  Lutherüberlieferung  auch  ihr  Hecht  behält;  oben  S.  4S0. 


Dr]tate  populus  in   hanc  calamitatem  proiectus  esset.     Ac  sentit  Moses  pari-   lo 
culum    hoc,    Itaque.    cum   ipse  ore    taceret,   tamen   Dominus    dicit:    'Quid 
clamas?' 

Sicut  igitur  Moses  in   illo   periculo   non   periit   nee  ideo  tentatus  est, 
ut  periret,  sed  ut  adiuvaretur  per  spiritum  et  oorde  suo  clamaret  ad  Deum 
et  liberaretur,  Ita  isti  quoque  non  peribunt,  sed  liberabuntur,  qui  sentiunt  u 
quidem  cogitationes  blasphemiae  et  tamen    eas  gubernant  et  moderantur, 
sicut  supra  dixi. 

Sicnt  enim  fernes  libidinis  est  in  adolescentibus,  Sic  in  spiritualibus 
habet  diabolus  suum  negocium,  ut  eos  ad  desperationem  adducat.  Quando 
enim  videt  homincs  hoc  agere,  ut  salventur,  tunc  pulsat  corda  cogitationibus  m 
irae  et  exempiis  horrendi  iudicii  Dei  nos  subiieientis  peccato  et  morti,  ut 
incipiant  8e-[Sg-G]  cum  disputare:  Quare  Deus  nos  sie  calamitatibus  aeternis 
oppressit?  Iluic  disputationi  si  qui  praebent  animum  et  aures,  paulatim  sie 
implentur  sensu  irae  Dei,  ut  nusquam  consistere  possint  prae  angustia 
et  pavore.  » 

Quare  statuendum  est,  cum  sentiuntur  ista,   Tempus  esse  non  despe- 
randi   sed  gemendi.    Itaque  gerne  tu  pro  libcratione,  quae  certo  obvcniet. 
Causam  autem,  Cur  Deus  ista  sie  permittat  fieri,   lube,   ut  Satan  ex  ipso 
Doo   (juaerat.     Nobis    enim    obiiciuntur   calamitates    illao    et    onines   aliao 
i.»or.  II  3/ tentationes,  ut  humiliemur,  'non  ut  damncmur". '  jo 

')  Dit  Stellenangabe  ist  von  Dietrich  am  Rande  iles  Dr  hituiu/e/ugt  worden. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  7)  549 

H8]no8tra  sit  super  omnes,  quia  sit  coniuncta  cum  ira  divina.  S)aäi  t{)ier  jappelt, 
sed  moritur  in  benepl[acito  dei.  Nos,  si  non  credimus,  nihil  habemus  quam 
intolcLrabiiem  iram  dei  et  eter[nam  mortem.  Ideo  ne  inter  contemptorea 
nee  desperantes,  sed  ut  contemnamus  per  Christum,  et  tamen  secundum 
6  carnem  sentiamus  spiritum  impatientiae  etc.,  et  etc.  Apostoli  et  prophetae 
sensum  mur^murationis  et  impatientiae  contra  deum,  Ut  Virgines  vicerunt 
sexum  suum,  quem  senserunt.  Sic  Martyres  senserunt  mortem  et  terrores 
mortis,  sed  vicerunt.  Omnes  sentiunt  ipsam  iram,  mortem,  sed  vincunt 
per  Christum. 

10  Nos   consumimur.     S)a§   toer   önglud  gnug,   sed:   'in  ira  tua'.     @§  tft 

bein  jorn. 

[sr.  244»].     'Et  in  furore'  etc.     Hoc  dictum  de  terrore  et  timore  mortis. 
Si  'timor'  mortis  nihil,   tum  'mors'  non   timeretur.'      Mors   esset  mortua, 


1  nostra  c  aus  nostram      über  omnes  tteht  caltamitates       über  S)aä  steht  iiat  lein  Joto, 
baS      unter  3at)t)ett  steht  Bot,  quando  mactatur  2  über  credimus  steht  in  deum       über 

nihil  sieht  2       über  habemus  steht  1         zu  2  desperationem  et  blasphemiam  hinter  quam  rh 

3  über   ne  steht   (Sott   Sc(|Ut   On§,   ne  desperemus,    sed   discamus   contemnere   per  Christum 

4  contemnamus  c  aus  condemnamus  5  über  prophetae  steht  et  omnes  sancti  senserunt  seu 
habuerunt  istum  6  über  deum  steht  sed  vicerunt  7  über  Martyres  steht  omnes  Chri- 
stiani  8  über  vicerunt  steht  Sic  hie  vince  über  Omnes  steht  sancti  10  G  Nos'  über 
Nos  steht  S)a3  ift  Me  ied§t  mortificatio  13  vor  Si  steht  qui  r  timor  mortis  ist  ein- 
geklammert, darüber  non  esset      über  mors  steht  mors  esset  somnus 

>)  Der  Satz  ist  wohl  wirklich  ein  Luthersches  Oxymoron ;  vgl.  das  unmittelbar  Fol- 
gende.   Der  Druck  Z.  28  gibt  die  Variante  wieder.  V  unbeachtet. 


Dr]  Atque  haec  causa  quoque  Mosi  est,  quod  sie  intendat  narrationem  in- 

15  stitutam  et  calamitatem  hominum  exaggeret  super  omnes  alias  calamitates, 
ideo,  quia  est  coniuncta  cum  ira  divina.  Qui  igitur  se  non  erigunt  fiducia 
misericordiae  Dei,  Hi  nihil  quam  vel  desperationem  vel  blasphemiam  sen- 
tient.  Atqui  Dei  voluntas  non  est,  ut  desperemus,  Sed  ut  per  Christum 
vincamus  ista,  Sicut  Apostoli  et  alii  Sancti  similes  tentationes  vicerunt. 

20  Sic  senserunt  sanctae  Virgines  sexum  suum,  Martyres  senserunt  dolo- 

rem suppliciorum,  Sed  utrique  gubernarunt  sensum  hunc  et  vicerunt. 

Ad  hunc  modum  omnes  Sancti  sentiunt  istam  iram,  sed  per  Christum 
etiam  vincunt.  Pertinet  enim  sensus  ille  ad  mortificationem.  Satis  mag- 
num  malum  est  consumi,   Sed   consümi   per  iram  Dei,  id  vero  est,  quod 

35  ratio  humana  vincere  nescit,  Nisi  per  verbum  Dei  erudita  et  per  Spiritum 
sanctum  adiuta  sit. 

Altera  pars  huius  Versiculi:  ET  IN  FUROEE  TUO  TERremur, 
Proprio  loquitur  de  terrore  mortis,  qui  si  non  esset,  mors  vere  esset  somnus 
quidam.    Sicut  enim  Serpens  mortuus  speciem  serpentis  retinet,  sed  veneno 


550  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 7) 

Hslut  serpens  mortuus  sine  veneno.^  Sed  timor  mortis  est  mors  humanae 
animae.  Ille,  dcsperatio,  horror  est  ipaa  mors.  Nos  libentius  hie  ia  terris 
leiben  cum  Mose  quam  in  ultima  hora.  Qui  vivimus  in  miseris  terro- 
».«ot.7,sribLU8:  'Intus  pavores'  etc.  (5§  gebort,  ut  insensatos.  vet^erem  hominem 
auffrtecift.  Si  ruten  non  fielffen,  3u6et''  ftangen,  fd^tnebel,  bonner,  bli^, 
^ett[tjd^  feur,  ut  iste  inaensatua  terreatur.  Ubi  territus,  factum  est,  quod 
fieri  debuit  in  hac  parte.  Ibi  perdura  et  convertere  ad  Christum.  Sic 
«f. 51, »David  sensit.  Nos  infeliciorea  omnibus  creaturis,  quae  etiam  mutabilea  per 
benepl[acitum  dei.  Sed  nos  terroribus  et  hor[ribilibus  minis  divinae  irae. 
2.^  Cala[mitas,  quod  peccatis  sumus  obruti.    Sic  non  bestiae. 

1  über  ut  steht  sicut  über  timor  tteht  2,  darüber  ille  mit  der  Ziffer  1  über  mortis 
lieht  est  venenum  vüi  der  Ziffer  3       est  gestrichen,  darüber  et  ipsa  2  auimae  o      über 

desperatio  eteht  2  über  horror  steht  1  unter  mors  steht  ®ott  flefet,  ne  feramus  eam  in 
ultima  hora,  sed  potius  in  hac  vita  et  murmm,  dazu  remus  potius  cum  Mose  et  Paulo  zu 
'Intus*  Z.  4  rh       über  hie  steht  volumus  4  über  GS  gebort,  ut  sieht  ©i^abet  nid^t.    6S 

geboret  ba  ju,  hai  mon        über  insensatos  steht  et  5  ouffmecitt   am  Rande  beschniuen 

vor  Si  steht  quia  r  hinter  ^elffen  ist  ttil  eingeschoben,  darüber  VMi  man  nemen  zu  bje 
M[agi8ter  V[itU8*:  Item,  loenn  corporales  poenae  nidjt  ^etfftn,  muä  mon  zu  %tU\\\Si  rh 
7  über  perdura  steht  ^att  fefl,  ne  despera  8  über  Nos  steht  'Siai  ift  ein  calamitas  uiuer 
infeliciores  steht  sumus  über  etiam  steht  sunt  über  mutabiles  steht  sed  uon  in  ira,  imo 
10  2.  bis  obruti  unterstrichen^ 

»)  Ähtüich  Wander  4,  222:  Schlange  26.  ^  Unsre  Ausg.  Bd.  22,  457  zu  S.  S4,  20. 
•)  =  Duplex.  •)  Jiörer  zitiert  DietricM  eigenes  Kollegheß;  vgl.  S.  478.  •)  Wieder- 
aufnahme des  Grundgedankens. 


Df]  caret  nee  nocere  potest,  Ita  Mors  vere  mortua  esset,  si  absque  hoc  terrore 
esset,  qui  vere  est  quasi  venenum  mortis. 

Orandum   itaque   est,   ne   hanc  terrorem  feramus  in  ultima  hora,  sed 
potius  in  vita,  etiamsi  sine  muriuure  eum  ferre  non  possimua.    Sic  Paulus: 
j.  Bot.  7, 5 'Foris  pugnae,  intus  pavores'.'     Opus  autem  est  per  vitam  pavoribus  his  n 
ad  mortificandum  et  excitandum  veterem  hominom,  ne  stertat  in  securitate. 

Sicut  igitur  Pueri,  qui  virga  non  posaunt  corrigi,  fustibus  corrigendi 
sunt,  Ita  quos  corporales  poenae  non  emendant  nee  docent  timorem  Dei, 
Hi  igni  infernali  et  hoc  sensu  irae  frangendi  sunt,  no  maneant  inaensati. 
Cum  primum  autem  sentiunt  iram  Dei,  ibi  in  spem  vocandi  et  erigendi  sunt.   20 

Haoc  iam  est  una  calamitas,  quae  nos  omnibus  aliis  Creaturis  facit 
calamitosiores,  Quae,  etsi  sunt  mutabiles  et  obnoxiae  morti,  non  tarnen  in 
ira  Dei  mutantur  sicut  nos,  qui  in  terroribus  irae  Divinae  vivimus. 

Nunc  sequitur  altera  calamitas,  Quod  etiam  peccatis  sumus  obruti. 
Uanc  quoque  non  sentiimt  nee  patiuntur  reliqua  animantia.  » 


■)  Die  Stelle  am  Kande  angegeben. 


Enarratio  Psalmi  XO.    1534/1535.    [1541.]    (Ps.  90,  8)  551 

Hs]        Tonis  iniqui|tates':  2)u  ft^eft  t)n§  ^ell  an.     Quare  sentio  Deum  iratumv.  8 
et  paveo  a  morte  audita^,  praesertim  Cliristianus?     Nulla  alia  causa:  quia 
ibi  peccatum ;  'ignorantia  divina'^  est  nescire  gratiam;  tantum  videmus  in 
conscientia   peccatum,   'peccati  Stipendium   mors'.      lila   non    possunt  dis- 

5  cerni:  Peccasti,  ergo  morieris,  i.  e.  deus  est  tibi  iratus.     'Tu  ponis  nostrasstom.  6,v3 
iniquita|tes  in  consp^ectu  tuo,  et  abscondita' ':  J)a§  önS  l^etmlic^  Verborgen 
tft,  leud^tet  l)tUex  für  quam  fonn.    S)a§  finb  auä)  grofje  murmurationes.  Job 
etiam:  Quare  me  reum  fac.s  et  'innocentem  non  sinis?'     S)a§  finb  peccata€iiob9.28 
nostra,  quae  non  scimus.     Altera  murmuratio,  quod  mur^muro  contra  deum, 

lu  quod  sentio   iram   et  non   possum  liberari  ab  eo.     Si  quis  ore  sie  loque- 


1  über  bnä  steht  e§  scilicet  pLeccatum  2  über  paveo  steht  sie       audita  eingeklam- 

mert zu  2  hinter  causa  ist  quam  quia  peccatum  est  ibi,  'peccati  autem  Stipendium  est 

mors'  rh        3  ignorantia]  ig*  4  über  Stipendium  steht  est  4/5  discemere      über  dis- 

cernere  steht  Haec  conscientia  non  potest  discernere,  sed  concludit  7  über  fui  steht  blt 

über  fonn  steht  sol        C  2)a3'  zu  7  Illae  sunt  actiones  et  tragoediae  conscientiae  zu 

ffiaä  rh  ä  innocentem  c  aus  innocentes  9  über  quae  non  scimus  steht  ®ott  tief|Ut  ön§, 
bo§  mir  bie  funbe  nic^t  aO  fe^cn.    Moses  hie  peccata,  dazu  Tidit  et  murmurat  rh  zu  10 

steht  3^^  iDott  bet  funbe  gern  to?  toetben  et  non  possum  am  unteren  Bande  der  Seile,  dar- 
über 1.,  mit  Strich  zu  non  hingeiciesen  10  über  non  steht  Cuius  culpa?  ö^njetä  §[etTn 
©LOtlä,  darüber  die  Ziffer  2 

')  D.  h.  schon  beim  Nennen  des  Wmtes  Tod.  ')  £).  h.  die  Unwissenheit  (des  Men- 
schen) vor  Gott,  eine  Auslegung  von  'incognita  peccata'  des  Textes.  ')  So  schon  1513, 
ünsre  Ausg.  Bd.  4,  57,  19.  *)  Diese  Abschnittsmarke,  mit  einem  Strich  über  die  ganze 

Zeile  hin,  befolgt  der  Druck  unten  Z.  18  ungefä/ir. 


Dr]  OCTAVUS  VERSUS. 

PONIS   INIQUITATES   nostras  coram  te,  Incognita  peccatav.s 
nostra   in   lucem   sub   conspectum   tuum.^ 
DIxit  vivere  hominem  in  pavoribus  mortis.    Cur  hoc?  quia  peccatum 
15  habemus,   'Peccati  autem   Stipendium   mors  est'.     Conscientia  igitur   cumiRiim.e.ss' 
sentit  peccatum,  aliud   sentire  et  statuere   non  potest,   quam   quod  iratum 
Deum  habeat  et  ideo  mori  cogatur. 

Vocabulum  (Elymenu)  *  significat  abscondita  vel  occulta  nostra.    Haec, 
inquit,   tu  quasi  in  claro  lumine  Solis  posita  habes  et  vides  nee  'sinis  me 
20  esse  innocentem',  Sicut  Hiob  dicit.  ©iobs.ss 

Haec  quoque  non  multum  absunt  a  blasphemia,  Praesertim  si  cor  in- 
tuearis,  cum  talia  verba  meditatur.  Ostendit  quidem  se  cupere  esse  libe- 
rum a  peccatis,  Sed  inquit,  hoc  mihi  impossibile  est.     Cuius  culpa?     Dei 


')  Bückübersetzung  aus  der  Lutherbibel.    Vtilg. :  Posnisti . .  in  conspectu  tuo,  saeculum 
nostrum  in  illuminatione  vultus  tui.  *)  IJobs. 


552  Enarratio  Psalmi  XC.     1584/35.     IISU.]    (Ps.  90,  8) 

Hgjretur,  ut  corde  gebendt,  diceretur:  mit  1000  2eufel[n  befeffcn.  Gt  folt  fiä) 
juflud^en  *  cum  deo,  etc.  [S3l.  244*"]  'In  lumine' :  ßeine  ift  bir  öeiborgen. 
2)q  ift  QEe§  Unrein.  Etiam  bona  opera,  quia  et  terra  plana  meis  peccatis. 
'In  lumine' :  et  in  lumine  vultus  tui.  £)al  fd^einet  in  actione  consciLenriae. 
3!ft  ö[nfer§  §Lertn  ®[Ott§  comoedia,  sentire  peccatum,  mortem  etc.  Iram 
divinam,  bo  mu»  foben  Bted^en.  Modo  homo  sie  potest  orare:  quam 
«8m.  T.Ji'miser  homo'  in  terris!  meus  pavor!  tantum  ira,  desperatio.  Sic  gemas 
etc.  Ibi  vides,  quod  Deus  multa  peccata  videat,  quae  nos  non.  praesertim 
origi^inis  peccatum.  Nullus  Sanetus  in  terris,  Pau[lu8  Apo8tol(U8,  qui  auf= 
gefeiten   et  burd^gefLel^en*  hoc   Orig[inale.     Amor,  libido    non;    est  incom- 


1  über   ut   corde   flebenit    steht   in    talibniB    cogtitationibus         über   mit   steht   et   toett 
i/2  über  Cr   bis  juflud^en  steht  5)j   finb    fit,   fo  ge^t?  mit  önl  zu  2  Hie  habetls,  quod 

nuUus  homo  videat  sua  pLeccata  omnia,  praesertim  orig[inis  peccatum  am  oberen  Bande  der 
Seite  zu  Z.  8  hingewiesen        3  über  %a  steht  3)a  n^(n)t\t  Senats      über  bona  steht  optiima 
über  quia  steht  coelum  4  tui  c  aus  dui  5  über  3ft  steht  3)a3       über  sentire  steht 

ha  fl'^ell  in  summo  paroxismo       Iram  c  aus  S^a  /  Vortregnahme  des  folgenden  ha]  zu  5 

Nemo  videt  magnitudinem  peccati  orig^inis  r  6  über  fabtn  steht  htx  ftxiS       unter  foben 

steht  es  bted^tn  zu  6  Ci  f^ab«t  nid^t  hominem  sie  venire  in  peccatum  etc.  et  quaeri:  %ä) 
^Itxx  @[ott,  quam  sum  miser  mit  Strich  zu  quam  rh  T  meus  c  aus  mee,  dahinter  con- 

iscientiae  gestrichen      über  pavor  steht  ift  nid^tä  quam       über  ira  steht  damnatio.  8  etc 

geäiidert  in  et,  darüber  quaeraris  bnb  Uie  bamad^  ein  toenig  nad^  bem  gemitu,  fo  ^atS  nit 
not       unter  vides  steht  habes  zu  £  zu  Ibi  ist  llic   habetis  usic.  vom    oberen   Rande  der 

Seite,  oben  Z.  2,  hingewiesen  10  über  Orig^inale  steht  Tarnen  unum  peccatum,  dazu  Tarnen 
nnum  peccatum  libidinis  non  potest  satis  cognosci  r  non  gestrichen,  darüber  man  lanS 
nit  auffagen 

')  =  zerfluchen.  ')  D.  h.  vollständig  erkannt. 


Dr]8cilicet,  qui  occultissima  nostra  videt,  Nihil  condonat,  omnia  observat,  omnia, 
etiam  levissima,  in  rationes  suas  refert. 

Haec  cogitatio  facit,  ut  etiam  optima  opera  nostra  nobis  displiceant, 
siquidem  coelum  et  terra  videntur  nostris  peccatis  repleta  esse. 

Haec  est  Epitasis  eius  Fabulae,  quam  nobiscum  ludit  Deus,  ut  ambu- 
lemua  in  sensu  peccatorum  nostrorum  et  mortis.  Non  autem  malum  est, 
ut  supra  quoque  dixi,  sentire  haec,  conqucri  de  calamitatibus  suis  et  iudi- 
carc,  quod  nihil  in  nobis  sit  quam  damnatio.  Conqucraris  sanc  sie  et 
gemas,  Deinde  etiam  hoc  coneris,  ut  secundum  gemitum  huno  instituas  et 
regas  vitain  tuam,  tum  fiet,  ut  sentias  salutem. 

Porro  hie  praecipue  observanda  haec  sententia  est,  quod  nullua  homo 
omnia  sua  peccata  videre  poasit,  Praecipue  si  magnitudinem  peccati  Origi- 
nalis  spectes.  Neque  id  mirum  est.  Quis  cnim  unicum  peccatum  libidinis, 
Omnibus  notum,  satis  describere  potest,  etiamsi  omnes  cssemus  Poetae 
Virgilio  vel  Ovidio  parcs? 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  8)  553 

Hs]  praehen8[ibile  omnibus  hominihua.  'Via  adolescentis'  in  puella[m,  i.  e.  affectus  ©»t.  so,  i» 
amantium  tan  man  nid^t  etrei(i^en.   Quomodo  graviora,  p|eccatum  orig[inis,  ut 
impatientiam,  odia,  murmura[tionem  contra  deum?    Quantum  baratrum  ipse 
contemptus  etincredLulitas.  Coelum  et  terra  imaginemhuius  peccatinonvidet. 

5  Ideo  vocat  'abscondita  nostra',  i.  e.  peccata  occulta  nostra,  quae  non  pos- 
sumus  videre.    Ipse  tu  vides.     Quando  conscientia,  ift  totus  mundus  jtD  enge, 
tanta  magnitudo  lationis  peecati.    'In  b[oni8  dieb[U8  vive[nte8'  etiam,  quando  ©toti  21.1s 
sentimus,  ift  jU  gto§.   Omnes  nostrae  cala[mitate8,  quae  in  aliis  rebus  tempo- 
rales, sunt  in  nobis  eternae,  infinitae,  mors,  peccatum,  irae  divinae.     Hoc 

10  doceo  te,  quia  alias  non  credis,  ut  ha  furentfe|§.  Postea:  Crede  in  Christum; 
sie  sapias  et  gerne  et  gemens  invenies  gratiam,  et  tum  calamitas,  mors 
temporalis  tantum;  modo  non  sis  contemptor,  sed  de8p[eratu8,  abiectus; 
sie  sis  nut  bemutig,  postea  mutationem  dext^era  excelsi  etjetgen.     Ut  habes: 


1  über  hominibus  steht  Et  Si  omnes  essent  poetae  2  man  0       über  Quomodo  ateht 

fol  man  erteid^en  3  über  impatientiam  steht  blasphLemiam  4  imaginem  o  zu  4 

3a,  ^imcl  »nb  eiben  non  satia  sant  ampla,  peccatum  est  tam  magnum  quam  ille,    qui  offen- 
ditur  r  6  über  conscientia  steht  {oint)t  7  über  magnitudo   steht  infinitas  9  mors 

c  aus  morte  10  über  te  steht  inquit  Moses       bo]  baju       über  baju  steht  ba§  bu  /baju  ist 

also  ofenbar  Verschreibung  für  ba§  buj  bid^       über  für  steht  ba  [also  =  ba  für/        entfeP 
c  in  entft|et§        über  Postea  steht  dicet  11  über  sapias  steht  3)u  folt  n\i)i   eWifl  btinn 

blei6ett  12  non  c  aus  nos       contemptor  c  aus  contemptus       über  desp[eratus  steht  con- 

trituB  13  über  bemutifl  steht  Bnb  fein  mors  bauen         zu  13  6i  fol  nut  momentanea  tri- 

bulatio  fein,   quae  operatur  pondus  etemae  gloriae  hinter  eijeigen  rh 


Dr]         Ideo   Salomo   quoque  dicit,  'Viam  viri'  erga  Puellam  esse  investiga-spt.so,  i9' 
15  bilem,  Hoc  est,  affectus   amantium  a  nemine  exponi   aut  satis   dici  posse. 
Quanto  igitur  minus  poterunt  reliqua  peccata  graviora  et  spiritualia   satis 
agnosci,    Sicut   sunt  impatientia   in  adversis,   blasphemiae,   murmurationes 
contra  Deum  etc.?     Quantum  barathrum  est  sola  incredulitas? 

Vere  igitur  peccatum  tam  est  magnum,  quam  magnus  est,  qui  peccato 
20  offenditur.     Eum  vero  coelum  et  terra  non  possunt  capere. 

Merito  igitur  vocat  peccatum  rem  absconditam,  cuius  magnitudo  non 
potest  includi  animo.  Sicut  enim  ira  Dei,  sicut  mors,  Ita  peccatum  quoque 
infinitum  est. 

Vult  autem  Moses  haec  a  nobis  disci  et  credi,  ut  perterrefacti  suspi- 
85  remus  ad  Deum  pro  gratia,  ne  simus  in  contemptorum  numero,  Sed  con- 
triti  et  humiliati  ad  moriendum  speremus  per  gratiam  Dei  aetemum  pon- 
dus gloriae. 

Qui  hoc  modo  contriti  et  humiliati  sunt  malleo  Legis,  hi  possunt  in- 
formari  et  doceri,  ut  illas  sagittas  Satanae  moderentur,   cum  nos  solicitat, 


')  Die  Stelle  als  Pro.  31.  am  Rande  angegeben. 


554  Enarratio  Psalmi  XC.     153435.    [1541.]    (Ps.  90, 8) 

Hs] 'Mo[mentaueum',    2.  Cor.  4.'      AIüb    contemptoribLus   et  desperaturia   non 

ttp^.  6, 16  est  consolatio.     Sed   qui   volunt  consolari.  ut  stimulos  et  'sagittas'  diaboli 

ftiob  13,  J5  gubernent,   Ut  Pau^lus  vocat,   etc.     Quare  sie  3urnet  'contra  folium.  quod 

«lobT.joa  vento  rapitur'.      {iil.  245»]  'Quare  creasti  me?'  etc.;  jd^ab  nid^t,  loB  ein= 

faüen,  cogita:  'tela'  diaboli  et  fomitem  in  corde,  quae  facile  'extinguuntur',    s 
ut  Eph.  6.     Non  esse  malum  sentire  sublimes  motus  blasphLcmiae  et  mur- 
[murationis,  sed  est  utile  ad  contundendos  superbos  et  dirigendos  ad  spiri- 
SRotn.j«,  J8  tum  gratiae.     Christus  missus,  ut  liberet  tales,  et  omnes  tales  'tristicias'  in 
corde  suo  posuit,  ut  absorberet  pro  nobis.^ 

10.  Nuroniii|risj  HactLenus  aud[ivistis  illam  Epitasin  narrationis  Mosaicae :  lo 
B.  7'Quoniam  in  ira  tua'  etc.  et  'peccata  nostra  sunt  in  oculis  tuis  semper*. 
Quantum  potest  dici  verbis,  tantum  ibi  dictum  e.st.  Et  tanta  res  nuUa 
eloq^uentia  potest  melius,  altius  dici.  §at  öinfern  §Lcrrn  ®|Ott  fo  natu- 
raliter  etc.  et  fo  jd^atff.  Et  lanS  nid^t  IleglLtd^er  tnad^en  quam  hie. 
Nisi  quod    dififerf  ab   aliis    blasphemiis   et  murmurationibus,   quod   servat   15 


1  desperaturia]  desperabundis      über  desperabundis  steht  ben  lan  man  nid^t  taten,  ^tlffcn 
2   über   volunt   tteht   informari  über    ut   steht   dicitur,    ben   fan   mon    (agen  stimulos 

und  'sagittas'  vill  Strichen  zu  Quare  Z.  3  gezogen      unter  'sagittas*  tiehl   istas  3  über 

gubernent  steht  moderentur        über  vocat  steht  Eph.  6.  über  Quare   steht   deus  über 

jumtt  steht  hoc,  illud  facit        über  fulium  steht  'aridum'  4  über  \ä)ai  steht  quod  haec 

accidunt  5  quae]  qui  über  eztinguuutur  steht  repelluntur  ('scuto')  'clypeo  6dei'  zu  5 
bj  bld^  B[nfet  ^L''^'^  ®[Ott  mit  Jjtogl,  est  poena  peccati  hinler  cogita  rh  6  über  Non  steht 

Sic  diücite  über  sublimes  steht  istos  7  über  contundendos  sieht  conterrendos  8  über 
tales  (J.)  sieht  fie  fotten  flnob  önb  piff  finben  12113  Et  bis  potest  ist  eingehlammerl,  dar- 
über Nee  credo  posse  tantam  rem  13  über  altius  steht  aut  «4er  dici  steht  quam  hie  est 
dicta  über  §at  sieht  6t  14  über  f(5otff  sieht  getcb  Bnb  bie  narrationem,  dazu  fo  ^eiS 
gemalt,  aU  man  c§  mad^tn  tan  rh  zu  14  Et  man  zu  Et  rh  15  über  servat  steht 
adhuc 

*)  Nicht  im  Druck,        »)  Z.  8/9  nielU  im  Druck;  vgl.  unten  Z.  21. 

Or]  ut  quaeramus  causas,  Cur  sie  nobiscum  agat  Deus,  Cur  omnem  potentiam 

etobij.jssuam  'contra  hoc  aridum  folium'  exerceat,   sicut  Hiob   loquitur?   Incidere 

possunt  hae  disputationes,  Sed  noli  terreri.     Hoc  potius   statuc  Esse  haec 

<hn. «,  16  quoque  peccati  poenas  et  'sagittas'  diaboli,  quae  repelluntur  'clypeo  fidei', 

ad  hoc  valcnte,  ut  prematur  securitas   et  superbia  nostra,   in   quam   pec-  ^ 
catum  Originis  nos  deducit. 

Quantum  itaque  de  calamitate  hominum  potest  dici,  tantum  hio  dicit 
Moses,  nee  credo  posse  haec  aut  melioribus  aut  gravioribus  verbis  oxpli- 
cari.  Deducit  enim  narrationem  usquc  ad  extrcmum  gradum,  quod  harum 
calamitatum  causa  nit  peccatum,  Quod,  ctsi  a  nobis  et  toto  mundo  abscon-  » 
ditum  est,  tamen  in  conspectu  et  claro  luminc  Dei  collocatur.  Quid  potest 
dici  graviuB? 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.)    (Ps.  90,  8.  9)  555 

Hs]  gemitum  filialem.  Non  detrahit  deo  apud  alios,  sed  recto  vultu  et  filia- 
liter  impatiens  querulatur  et  vocat:  Deus,  'Tu'.  jDa§  ftnb  gemitus  puero-S).  i 
rum,  qui  d[icunt,  quod  pater  dure  etc.;  sed  tarnen  fle'^et.  Ideo  differt  ab 
impiorum  blasph[emii8.  Nos  miserrimi  sumus  ira  et  horrendo  iudicio,  cala- 
5  mitatibus  infinitia  oppressi ;  peecata  nostra  meruerunt  hoc  et  iudLicium  tuum 
est  sie  super  peecata. 

'Quoniam  omnes  consumimus   dies  nostros  sicut  meditationem'^:   lamV. » 
redit  iterum  ad  substantiam  et  extenuat   valde   nostram  vitam    et   annos. 
Anni,  inquit,  nostri  sunt  in  recessu,  Ut  Virgil[iu8:    Optima  quaeq[ue  fugit 

10  etc.     3lennet§  fugere.     Vita  nostra  non  vertit  faciem,  tanquam  veniat,  sed 
vertit  dorsum,  tanquam  fugiat.     Est  mera  fuga  et  recessus.    Et  hoc  fit  in 

1  über  gemitum  aleht  illum  über  filialem  steht  erga  deum  unter  Non  steht  vertit 
alio  faciem,  non  mit  Strich  zu  detrahit  gezogen  über  alios  steht  nee  blasphemat  et  ist 
gestrichen  2  über  impatiens  stellt  mur^murans  über  Deus  steht  deum  forte  über  gemitus 
steht  flliales  rauri^murationes  et  zu  2j3  Sic  diffenint  isti  gemitus  sanctorum  a  blasphemiis 
impiorum  r  4  über  Nos  steht  Sententia  est      über  ira  steht  tua        5  oppre88i(s)       über 

meruerunt  steht  sie  über  et  steht  (sie)  7  über  omnes  steht  'dies'  8  über  substantiam 
steht  similitudinem  Hier  extenuat  steht  incipit  Tapinosin  vitae  nostrae  9  über  Anni  steht 
©0  flehet?  ju      hinter  quaeq[ue  steht  (qaeq[ue),  darüber  fugit  miseris  mortalib[us  zu  9 

Virg[ilius  r  10  zu  tanquam  ist  si  übergeschrieben  11  über  fuga  steht  nostra  vita 

')  Zusammenklang  von  iMtherbihel  und  Vulgaia;  diese  sagt:  anni  nostri  sicut 
aranea  meditabuntur. 

Dt]  Differt  tarnen  Moses  a  reliquis  blasphemis,  quod  adhuc  servat  gemitum 

illum  filialem  erga  Patrem  Deum,  Non  avertit  a  Deo  faciem,  Non  detrahit 
Deo,   non  blasphemat,   Sed  recto   vultu  filialiter  murmurat  et  querulatur. 

IS  Hoc  non  faciunt  impii  in  tali  sensu  irae  Dei,  Sed  quia  omnem  spem 

de  bonitate  Dei,  sicut  ludas,  Cain,  Saul,  abiiciunt,  Ideo  vehementissimo 
odio  Dei  ardent,  Deum  blasphemant  in  corde  suo  et  magis  magisque 
peccant.i     Nunc  sequitur: 

T^ONUS  VERSUS. 

20       QUONIAM  OMNES  Dies  nostri  abeunt  in  ira  tua,  Annos     v.9 
nostros  finimus  velut  sermonem. 
VERbum  Panu'*   (quod  nos  vertimus  pro:   abire)  complectitur  insig- 
nem  Tapinosin  seu  extenuationem  vitae  humanae.     Signifieat  enim,   quod 
vita  nostra  non  vertat  ad  nos  faciem,   quasi  veniat,   Sed  dorsum  potius, 
35  quae  celerrimo  cursu  fugiat,  Sicut  eleganter  inquit  Poeta: 
Optima  quaeque  dies  miseris  mortalibus  aevi 
Prima  fugit,  subeunt  morbi  etc.' 

')  Hinzufügung  Diärichs.         ')  «B.  ')  Oben  S.  530,  löff. 


556  Enwratio  Psalmi  XC.    153435.    [1541.]    (Ps.  90, 9) 

Hsliratua.  Et  dicit 'omnes  annos',  qi^uasi  d[icat:  Si  etiam  diu  vivimus.  Non 
dico  de  1,2,  sed  de  omnibus  annis.  A  peccato  Adae  U8q[ue  ad  ulrimum 
annum.  Et  singuli  ho[mine8  cum  universo  genere  humano,  —  est  lauter 
fuga  et  recessus:  ut  significet  non  durationem  unius  momenti,  status,  Sicut 
est  in  aeterna  vita,  ubi  non  fuga  et  recessus  annorum  omnium.  Sic :  Tem-  s 
pora  labuntur,  tacitis  senesLcimus.'  Et  fugiunt  etc.  Natura  dicit:  sunt  anni 
non  morantes,  durantes,  eed  fugientes.  Fortasse  etiam  Mos,  es  non  solus 
aut  primus  dixit,  sed  etiam  priores  patres.  Nihil  dictum,  quod  non  prius. 
[81.245'']  Nihil  de  tempore  nisi  Nunc.^  ^IRogen  l^offertig  fein!'  Si  fuga 
sola;  sed  non,  sed  poena  et  vindicta  peccati  nostri.  Quod  avis  flogt,  quod  lo 
vita  brevis,  sed  quia  ibi  non  ira  est,  ut  hie  'furor  dei'.  'Consumpsimus 
annos  sicut  meditationem':  Est  copiosus  in  extenuanda  illa  miserrima  vita 

I  über  diu  sieht  tocnn  tS  \älon  long  lotetet  2  über  A  peccato  steht  A  primo  anno 

post  p[eccatani  Ade  3  über  annum  steht  mundi  über  singuli  steht  omnes  anni  hoitnines 
gestrichen  4  über  fuga  steht  nihil  est  quam  über  durationem  steht  statam  über  unius 
steht  Ci  fl^et  ntd^t  ein  ouBenfilicf  Pit  status  eingeklammert  6  über  in  aeterna  vit&'stehl 
Sed  in  eterna  Tita  non  erit  fuga,  ne  omnium  annorum  quidem  6  über  senesicimus  sieht 

annis       dicit  geändert  »n  dicere,  darunter  cogitur       sunt  gestrichen,  darüber  quod  "  über 

non  (1.)  steht  sunt  8  über  dixit  steht  hoc         über  prius  steht  sit  Zu  8  Tota  vita 

Dostra  est  fuga,  de  tempore  nostro  nihil  habemus  nisi  Nunc  als  leiste  Zeile  der  Seile  hinzu- 
geschrieben über  Tota  steht  omnis  9  über  Wogen  steht  "In  furore'  10  über  non 
steht  est  faga  solum  11  sed  gestrichen,  darüber  b)  fd^abet  im  niäll  12  sicut  medita 
tionem  o       unter  copiosus  steht  multus 

')  OM,  Fasti  6,  771;  tgl.  U.  A.  Tischr.  3,  627,  11.  *)  Oben  S.  525,  1.     Nicht  im 

Druck.  •)  Ironisch. 


Dt]         Ita  si  omnes  annos  numeres  a  peccato  Adae  usque  ad  ultimum  arti- 
culum  temporis,  videbis  omnes  illos  annos  cum  universo  genere  hominum 
nihil  esse  quam  recessum  et  fugam.     Non   est  duratio  atata  aut  fixa,  Sed   u 
ut  Poeta  dicit: 

Tempora  labuntur  tacitisque  senescimus  annis.* 

Ilaec  Moses  non  primus  nee  solus  docuit,  Sed  a  Patribus  accepit.  qui 
omnem  vitam  compararunt  celerrimae  fugae. 

Sed  longo  gravissimum  est,   quod  non  solum  dicit  fugere  vitam,  Sed   »* 
illam   fugam   esse  etiam   poenam   a   Deo   irato   inflictam.     Sustinent  hanc 
ralamitatem  etiam  cetera  animantia,    quod  non    ita  longaeva  sunt,    Sed  in 
animantibus  non  accidunt  haec  ox  ira  Dei. 

Itaque  Moses  hie  suo    more   officium   suum   facit   et   sie   nos  nostrao 
calamitati«  admonet.  ut  animi  tantis  poriculis  perculsi  exuant  omnem  secu-   »j 
ritatcm  et  in  timorc  Dei  discant  simul  orare. 


')  Hier  oben  Anm.  l. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  9)  557 

Hb]  et  exaggCLranda  calamitate.  ©et)  h3te  lang  e§  looHc:  consumimus  ut  poema, 
sermonem,  aliquem  versum  Yirgilii:  Arma'  etc.,  fo  ift  mein  leben  ha  !^in. 
Est  ut  brcve  poema,  quod  qu§  ift,  i[t§  au^^  etc.;  hoc  potest  exponi  vel 
seeundum  substantiam  poematis,  Ut  sermo  be^enb  hing.     @^e  ntan§  anliefet, 

5  nescitur;  et  sicut  finitur,   etc.     'Nescit,  unde'  etc.,  Christus;  dicant  omnes 3o6- s,  s 
TheoloLgi   principium,   medium   et  finera  sermonis.     Nemo   potest  dicere, 
quid  incipit  et  finit.     Nemo  philosophorum  potuit  reddere  veram  rationem 
ridendi.     Sermo  est  mirus  oing:   quando  os  ju  ift,   IreiS  niemonb,   quando 
incipiendum,   et  nihil  manet  nisi  ftang.     Sic  nostra  vita  est  poema  quod- 

10  dam;  Echo  nescitur,  ubi  incipit  et  finit.     Ad  motum:  nod^  be^enbet.     Non 


7  über  @e4  steht  vita  nostra  2  über  sermonem  sieht  transit  recitando  3  über 

Est  steht  vita  zu  3  potest  (exponi)  esse  seeundum  substantiam  poematis  vel  motum;  se- 

eundum substantiam,  fo  ift§  Bcft'nb  bing  zu  hoc  rh  zu  3  Comparatio,  si  sumatur  seeun- 

dum substantiam  etc.  r  5  über  nescitur  steht  toei?  mon  nid^t,  loo?  ti  ift       sicut  geändert 

in  sie,   darüber  quando,   darüber  toenn  e?  au3  ift,  >Dct§  c3  aud^  nid^t  6  über  sermonis 

steht  oratiouis  pos^itum  über  potest  steht  videre  7  über  quid  steht  sit  sermo,  cum  üher 
finit   steht   desinit      über  philosophorum   steht   Sicut   disputant   de   risu,   sie   de  sono,  vento 

8  mirus  c  in  mira      über  bing  steht  res       über  os  steht  bj  tnout         zu  8  (Oratio  seu  vox)  r 

9  über  nihil  steht  bleibt  nur  bet  ttang  über  llong  steht  sonitus  über  poema  steht  'gefd^lDe^'  • 
9110  über  quoddam  steht  est  10  über  Echo  steht  ift  balb  ou3  über  Ad  ste}tt  De  motum 
geändert  in  motu       über  Non  steht  nihil  eelerius  voce  zu  10  (Si  seeundum  motum)  r 

')  Aeneis  I,  1.        ')   Wandet  3,  181:  Lied  10:  Ein  kurtzes  Lied  ist  bald  gesungen. 
')  So  der  Text  der  Lutherbibel. 


Dr]  Quod  addit:    Finimus    annos   nostros   velut   sermonem   seu   loquelam, 

Etiam  pertinet  ad  extenuationem  vitae  nostrae  plane  miserrimae.  Sicut 
Poema  aut  potius  versiculus  aliquis  Yirgilii  quasi  transit,  cum  recitatur, 
Sic  transit  vita  nostra. 

15  Porro    similitudo    haec    utrinque    aptissima   est,    sive    eam   intelligas 

seeundum  substantiam  sive  seeundum  motum.  Quod  ad  Substantiam  attinet, 
Nemo  novit,  quid  sit  sermo.  Est  sonus,  quo  feriuntur  aures,  Sed  cuius  nee 
principium  nee  finem  noris,  quid  aut  unde  sit.  Antequam  incipis  loqui, 
nihil  est,  Cum  desiisti  loqui,  etiam  nihil  est,  Praeter  sonum  nihil  novimus, 

äo  quid  sit  sermo. 

Talis,  inquit,   est   vita  nostra,   est   ceu  Echo  quidam,   qui   brevissime 
finitiu"  et  abrumpitur. 

Si  similitudinem  malis  intelligere  de  motu,  etiam  bene  quadrat.    Quid 
enim  humana  voce   est  eelerius?     Visus  quidem  celerior   est,   sed  haeret 

»5  tantum  in  uno  obiecto,  Neque  enim  uno  momento  ad  varia  obiecta  recte 
cognoscenda  transferri  potest. 

Sed  Oratio  in  ictu  oculi  et  perfecte  sonat  ex   ore   et   simul  omnium 
auribus  eodem  instanti  seu  puncto  temporis  ingeritur. 


558  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  9) 

Hs]  est  celerior  res  quam  vox  vel  locutio.  Visio  betjenbet;  —  laufjt  |o  be^enb: 
quando  08  aperit,  simul  profertur  vox  et  simul  in  instanti  in  aurib[U9  alio- 
rum,  quod  sonus  tarn  velox,  quod  simul  in  omnibus  locis,  cum  egreditur 
ex  ore.  Ideo  poete  fontofitt '  ex  patrib^us,  faciunt  Mercurio  alas  in  pedi- 
b[U8.*  Volat  irrevocabile."  Nullus  volatus  celerior;  sag^itta,  ventus  rau§  » 
non  tarn  celeriter  ut  vox  velox.  Secundum  hunc  motum  est  maxima  ex- 
tenuatio  nostrorum  annorum.  Nos  nascimur  et  nascimus,  tote  h)ir§  anfa^en. 
Et  donec  vivimus,  est  vita  strepitus,  sonua.  Ante  et  post  silentium  eternum. 
Et  sicut  vox  volat,  ita  vita  etc.  Mirabilis  creatura,  quae  nobis  omnibus 
data,  quod  jol  vox  et  locutio  humana  tarn  velox,  viva  vox,  tot  niilia  aurium  lo 
et  cordium.  Imo  avicula,  philomela,  simul  replet  celum  et  terram  in  uno 
momento  voce.  Et  tamen  nemo,  unde  venit  aut  quo  vadat.  Sic  nostra 
vita  fo  be^enb  nee  in  nostra  potestate  etc. 


1  aber  Visio  steht  Visus  est        über  befitnbet  steht  1.  zu  1  steht  2.  seil  iUxU  bad 

visibile.    Sed  oratio,  vox   in  ictu  oculi  profertur  et  est  in  ore  et  in  omuium  aurib[ua   eodem 
instante  zu  loufft  rh         3  über  Bonus  steht  vox  4  poete  geändert  in  poetae       über   fon» 

tafitt  steht  i)aitn     über  faciunt  steht  quod     über  Mercurio  steht  Mercurium  alatum         5  (Hoc) 
Volat      über  Volat  steht  quod  volet       unter  irrevocabile  steht  verbum  6  hinter  vox  ist 

est  eingeschoben       über  Secundum  steht  Sive  substantia,  sive  motus,  fo  iftS  7  über  ttitä 

steht  vitam       über  anfa^en  steht  ^etien,  mit  Strich  zu  der  Silbe  an  gezogen  zu  T  bxnn 

Bit  flerBen,  ttlffen  tnit  nid^t,  loo  toir  Heiben  hinler  anfo^en  rh        8  über  silentium  steht  nihil 
est  9  über  Mirabilis  steht  Est  10  über  fol  sieht  8       über  vox  steht  1       über  locutio 

steht  2  11  über  et  steht  replet       cordium  geändert  in  corda       über  pbilomela  steht  lu8- 

oinia       hinter  simul  nochmals  et  simul       über  replet  steht  voce  12  über  nemo  steht  non 

potest  dicere,  dici       aut  c  aus  autem       über  quo  steht  too  eä  unliebe  obet  auff^ore         13  über 
nee  in  nostra  potestate  steht  toit  mögen  not  l^offertig  fein  * 

')  Lehnwort.        »)  Ovid,  Metam.  IV,  766.        »)  Horaz,  Ep.  1, 18,  71.        ♦)  Ironisdt. 


Dr]  Haec  causa  fuit,  Cur  finxerint  Poetae  Mercurium  alatum,   Et  notum 

est  Epitheton  Ilomericum:   Alata  verba ',   Et  Ovidius:    Volat  irrevocabile   is 
verbum. 

Sive  igitur  substantiam  sermonis  sive  motum  intelligas,  est  summa 
extenuatio  brevitatis  vitae,  quod  neque  vitae  nostrae  ortum  nee  finem  iiovi- 
muB,  Sed  sicut  quidam  strepitus  ac  sonus  absolvitur,  ubi  neque  ante  nee 
post  aliquid  manet  reliqui,  Sic,  inquit  Mose,  est  vita  nostra.  » 

Luscinia  parva  avicula  est,  et  tamen  voce  sua  replet  coelum  et  terram. 
Unde  autem  vox  haec  sit,  ubi  incipiat,  ubi  desinat,  nescis:  Sic  eet  vita 
nostra. 

Quis  igitur  superbiat  in  opibus,  potcntia,  dignitatc,  cum  non  solum  res 
istae  fluxiles  sint,  sed  ctiam  vita  nostra  sit  brevissima?  >» 


')  nias  I,  2(11.     Jhtuujüffutiy  Dtririciut. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534,35.    [1541.]    (Ps.  90,  10)  559 

Ha]        'Dies  annorum':   latina  translatio  ijat  gro§  mangel.     Si  ponimus  illamv.  lo 
comparationem,   quae   est  inter  annos    [81.  246"]    no»tro8   et   dei,  est  vita 
nostra  tantum  momentum,  est  transitus  volans.     Comparemus  inter  se  vitam, 
non  ad  comparationem  aeternitatis  et  infinitatis.     'In  ipsis'*:   Sßenn  tnQn§ 

5  'tnn  ein  anbet'  ^elt,  tum  est  vita  humana  80  annorum.  S)a§  ift  puncto 
physico,  non  mathematico,  propositione  geometrica  etc.  Non  quod  prae- 
cise  80,  sed  brumb.  Est  in  puncto  physico.  6§  tan  tüol  70,  90,  Scilicet 
communiter,  ^Inn  bem  reuiut.^  Punctus  Mathematicus,  qui  praecise.  80 
annos  ^eüt :  ömb  bie  ^dt.    Si  sunt  homines  bonae  constitutionis  et  validae 

10  naturae  et  non  beibevbt,  leg  nod§  15,  20  tat.  Singularis[8ima  vita  80,  90. 
^aB  ift  benn?  Si  etiam  70,  80,  'quod  bruber' ',  'Est  miseria  et  labor'. 
Postea  nulla  vita,  post  80  annos  non  fdimedt  effen,  ttindEen,  tang; 
est  cadaver  vivum,  quia  inutilis  ad  res  gerendas.  Est  ut  puer,  qui  alitur 
lacte  et  potu.    Est  ipsa  poena,  non  vita.    SCßenn  1nan§  i)0^  maä)t,  est  70 

1  latina  bis  mangel  eingeklammert  2  quae  est  eingehlammerl  3  über  momentan] 
Bteht  punctum  über  Comparemus  sieht  Si  »6er  inter  se  steht  annos  vitam  eingeklammert 
4  über  'In*  steht  Sicut  dicit  tnott(§),  darüber  e§  6  über  Non  steht  i.  e.  non  praecise  80 
annos,   sed  circiter  7  über  90  steht  fein  8  über  3nn  steht  tlelBtä        über  PunctuB 

Mathematicus  steht  Est  punctus  physicus  zu  8  P^unctus  r  9  BmB  mit  Strich  zu  Z.  7 

gezogen       über  Si  steht  autem  10  20  c  Ott«  10       Singularis[  deutlich  als  Abkürzung  ge- 

schrieben zu  10  Communis  vita  est  50,  70,  80  r  12  vita  (postea),  darüber  amplius 

non  gestrichen       über  efjen  steht  toebet      über  trinken  steht  noc§         13  über  est  steht  taufl 
nirgenb  m^ex  ju       über  gerendas  steht  alitur  ad  poenam  suam 

')   Vulg.:  Dies  annorum  nostrorum  in  ipsis   septuaginta  anni.  ')  Lehnwort; 

=  Umkreis.  ')  Noch  wie  Unsre  Ausg.  Bd.  4,  69,  13ff. 


Dr]  .5  DECIMTS  VERSUS. 

DIES  ANNORUM  NOstrorum   sunt  septuaginta  anni,  aut  adv.io 
aummum  octoginta,  E  quibus  quod  Optimum  est,  est  molestia 
et  labor,  Transitus  enim  celer  est  et  avolamus. 
SI  ponimus  haue  comparationem  inter  annos  nostros  et  Dei,  septua- 
3ü  ginta  anni  non  aequivalent  uno  momento   aut  punctulo.     Sed  Moses   vult 
eos   comparari   inter   se,   sicut   dicit:    in   ipsis,    Ibi   septuaginta   anni   sunt 
molestia  et  dolor. 

Porro  septuaginta  et  octoginta  annos  intelligas  secundum  punctum 
Physicum  et  non  Mathematicum.  Neque  enim  praecise  significat  septua- 
S5  ginta  aut  octoginta,  quasi  nihil  infra  aut  supra  sit,  Sed,  cum  fere  hoc 
tempus  attingant  homines,  ponit  hunc  communem  terminum.  Nam  quod 
superest,  non  meretur  dici  vita,  Siquidem  tum  omnia,  quae  naturalis  vitae 
sunt,  desinunt,  Non  cibo,  non  potu  cum  voluptate  fruuntur  homines.  Ad 
nullas   res  gerendas   fere   sunt  utiles   et  aluntur  tantum  in  poenam  suam. 


560  Enarratio  Pealmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  10) 

Hs]  iot.  Sed  quid  ?  Est  vox  et  versus  ex  Virgilio,  Coram  deo  et  reipsa.  Et 
apud  no8  70  vel  80  iot,  Et  tarnen  est  nihil,  volatus,  celerrime  finitus  sermo. 
lata  sentiuntur,  et  tarnen  sunt,  qui  non  sentiunt.  Ut:  senes  narren  bie 
ieften^.  ut  supra:  ista  sensata  paucissimi  sentiunt,  ut  paucissimi,  qai 
mortem  impendentem  et  iram  intentatam.  Sic,  qui  senuerunt,  non  habent  i 
pro  poena  etc.  Sed  itenim  fiunt  pueri,  non  solum  sensu,  sed  affec[tu. 
Sed  apud  sensatos  et  qui  habent  spiritum,  sie  sentiunt  et  experiuntur.  Si 
non  alia  P^eccata.     Hie  aliqui  movent  quaestionem,  An  hoc  seculo  anni  sint 

j.  TOcft  J4, » abbre\"iati,   an   sint  eorum  longLiores,  quo   tempore  Mose,  qui  vixit   140. 

i.«8n.s.  11  David  SO  tantum  vel  vix.     Aetas  communis   fuit  illo    tempore  70  vel  80,   lo 
multum  130  etc.     SBeni  jo  ijt,  tune  non  ita  multum  defecisset  aetas  nostri 

1  über  quid  steht  70  anni  über  tox  iteht  aut  8.  über  versus  iteht  1  2  über  celer- 
rime liehl  est  quasi  über  sermo  stellt  SaS  anbet  bamati^  ift  labor  et  dolor  3  über  sunt 
tteht  pauci  non  geändert  in  ista,  darüber  sensata  über  Vt  steht  dicitur:  bie  4  über 
qui  steht  senectutem  5  über  mortem  steht  ipsam  «ier  intentatam  steht  sentiant  esse 
poenam  6  über  pueri  steht  et  iuvenescunt  mirabili  stulticia  zu  6  So  ^tljto^  Uutc  ftnb 
mit  hinter  affec[tu  rh  7  über  sensatos  steht  C^aspar  Ciruciger*  8  C  Hie'  über 
secalo  steht  tempore  zu  819  Quaestio,  An  minor  hodie  sit  aetas  hominum  quam  Mosis 
tempore  r  9  über  eorum  longLiores  steht  eodem  tempore  quo  mit  Strich  zu  Mose  gezogen 
11  180  c  aus  103 

')  Luthers  Sprichtcörtersammlung,  Unsre  Ausg.  Bd.  51,  656  Nr.  319;  rgl  Thiele 
S.  393.  *)  Hiniceis  auf  Orucigers  Heft;  oben  S.  479.  ')  Abschnittsmarke  unten  im 

Druck  Z.  23  beachtet. 


^]  Sed  anni  praecedentes,  si  respicias  ad  Deum,  sunt  quasi  sonus  oris, 
qui  celerrime  dissipatur,  Apud  nos  sunt  quasi  volatus  quidam,  in  quo  nihil 
sentitur  quam  labor  et  dolor. 

Hie  mihi  considera,  an  non  magna  calamitas  sit,  quod,  etsi  ista  omnes  is 
patimur  et  experimur,  tarnen  paucissimi  sunt,  qui,  ut  ita  loquar,  sensata 
haec  sentiant,  Sicut  Proverbio  Germanico  dicitur  Senes  stultos  stultissimos 
esse.  Quotus  enim  quisque  est,  qui,  etiam  cum  ad  illam  annorum  mise- 
riam  pervenit,  intelligat  senectutem,  mortem  et  similia  esse  poenas?  Quin 
mirabili  stultitia  iuvenescunt,  non  sensu  solum,  sed  saepe  etiam  afifectu.  » 
0  miserrimam  miseriam ! 

Sed  hie  movetur  quaestio,  An[Sg.H]  hoc  tempore  sint  anni  vitae  pau- 
ciores  quam  Mosis  tempore  et  An  tempore  Mosis  omnes  communiter  atti- 
s.  moft  M,  7  gerint   scptuagesimum    vel   octuagesimum   annum.     Moses   quidem   attigit 
t.aen.i.iiannum   centesimum   et  quadragesimum,   David   non   attigit  octuagesimum.   » 

Itaque  ponit  hunc  certum  annorum  numerum  tanquam  medium  quid- 
dam,  quod  fere  attingunt  homines.    Nostra  aetas  hodie  non  multum  defecit, 

17  Sit  alten  9iaTTtn  bie  btfitn  am  Itttnde 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     1541.    (Ps.  90,  10)  561 

Hb]  seculi.  lam  corrurapuntur  luxu.  Orientales  gentes  sunt  moderatissimi 
homines,  vivunt  ad  dimensum;  beubfd^[e,  ut  volunt.  Uli  fein  obgefc^nttitene 
6(äunie  natuFLa  et  quantitate. '  Ideo  xixi)  teut  et  boHe.  lam  1  plus  quam 
IT)  ludaei.  Si  ista  moderatio,  tarn  longe  viveremus  etc.,  tamen  putant 
5  aliqui  decrevisse  annos  etc.  [3?1.  246'']  Circulus  ante  diluvium  4,  5  ^unbett 
ad  medium  physicum,  geomet^ricum.  Nostra  vita,  si  secundum  mode- 
ratam  dietam  foHen  rechen :  minima  pars  hominum  pervenit  ad  40.  Vidi 
100  annorum,  sed  rara  avis'^;  60,  70  (^to§  altet.  Ideo  canimus  istum 
versum:  40  vel   50;   'quicquid    supra,  labor   et   dolor',    quia  immoderata 

1  über  lam  steht  Si  viveremus  frugaliter  ut  ipsi,  quia       über  sunt  steht  faerunt  et  forte 
adbuc  2  i-ber  vivunt  steht  xerunt  fd.  h,  vixeruut  soll  gelesen  werden]       dimensum  ge' 

ändert  in  demensum  zu  2  Ideo  ^oBen  fle  fi^  tunnen  etneeren  onb  finb  ott  tootben   hinter 

demensum  rh  3  natura] quantitate]  qte  4  vber  tamen  steht  Alii  5  aliqui 

eingeklammert        etc.  ersetzt  durch  seu  aetatem        über  4,  .5  steht  finb  200,  300,   etli^  800, 
900  etc. ;  .500  ift  medium  physicum  getoeft  6  si  eingeklammert,  darüber  toentt  man  e§  (ol 

ted^en         zu  moderatam  ist  immoderatam  forte,  Vide  C^asparum  C[rucigerum '  rh        zu  6  ff. 
Vide  leotiones  LuthLeri,  quas  habuit   18.,   19.  OctobLris  Anno  35*  r  7  foUcn  xeäftn    ein- 

geklammert      über  hominum  steht  attingunt  8  über  gto§  alitx  steht  nostro  seculo       über 

Ideo  steht  ergo       canimus  geändert  in  canemus,  darüber  nos         9  über  40  steht  'Anni  nostri' 

')    Wohl    Umschreibung  für   „stämmig'^.  ')   Persius  1,  46;  Juvenal  6,  166. 

ä)  Crucigers  Heft;  oben  S.  479.  *)  Unsre  Ausg.  Bd.  42,  2öO,  15 ff. 

Dr]  10  si  modo  viveremus  ipsorum  more  moderate  et  non  corrumperemus  vale- 
tudinem  et  vitam  nostram  immodico  luxu  et  crapula.  Ipsi  ad  dimensum 
vixerunt  in  summa  frugalitate,  Itaque  et  tolerare  sumptus  eis  facile  fuit  et 
pervfcflerunt  ad  iustam  aetatem,  Quam  fortasse  nos  quoque  impleremus,  si 
pari  moderatione  corpus  regeremus. 

15  Quanquam  eorum  sententiam  non  improbo,  qui  existimant  etiam  decre- 

visse aliquid  de  aetate  hominis  nostro  tempore.     Ante  diluvium  anni  quin- 
genti  aut  quadringenti  fuere  medium  Physicum,  quod  fere  attingebant  ho- 
mines.    Nam  usque  ad  octingentesimum  et  nongentesimum  Patres  perve-*-''''''''^'^- ^ 
nerunt. 

20  Sicut  autem  post  diluvium  multum  decessit  aetati  hominum,  Ita  veri- 

simile  est  nostrum  seculum  degenerasse  nonnihil  a  seculo  Davidis. 

Sicut  igitiir  Moses  tanquam  communem  terminum  ponit  annos  septua- 
ginta,  Ita  nostro  tempore  ponamus  quadraginta  aut  quinquaginta.  Nam 
paucissimi  sunt,   qui  attingunt  sexagesimum,   et  hi  iudicantur  esse  in  pro- 

85  vectiore  aetate. 

Neque  mirum,  Si  quis  enim  rationem  ineat  secundum  nostram  immo- 
deratam dietam,  praeut  illi  frugales  et  parci  fuerunt,  mirum  potius  est 
quosdam  sexagesimum  attingere  posse.     Nam   ex  Parentibus  immoderatis 

18  noningentesimum   Urdruck 
£ut]^et§  WexU.    XL,  3  36 


562  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541]    (Ps.  90,  10) 

Hs]  vita  mad^t  vitam  !ut|.     Ex  parentibLUs  immoderatis  fiunt  infirmiores  cor- 
pore filii.     Ex   fortib^us  lortes  generanhir.     Et   adhuc  70  etc.      Sed  h)il§ 
loffen  fein,  quod  abbreviati  anni  sive  planetia,  coelo,  sive  noatra  immoderata 
I.  vtofc  s,  27  vita.     Mathu^salem,  anni   tui    sunt  volatus  verbi;  Et  cum  vixisti  900,  reli- 

quum  est  miseria.  Non  hie  disputandum  de  incommodis  senectutis,  üt  & 
Cicero,  quod  velit  amovere  incommodLa.  Sed  !nn§  nic^t  fo  IiBlid§  etc. 
Res  superat  verba  et  eloqiuentiam.  Nemo  postea  sie  liiudat  senectutem 
nt  ipse.  Res  contrarium.  Et  hie:  'labor  et  dolor',  utcunque  habeat  gut- 
tulam  letitie,  tarnen  postea  etc.;  homo  senex  privatur  istis  omnibLUs,  quibus 
abund[at  etc.,  adulte[rium  ei  mole8t[um,  lib[idincm  succcdunt  loco  eius  100   lo 

1  tnad^e  2  über  adhuc   tleht  SBenn  man   fi^  ^ielt,   fott  man  nod^  60,  70  iat  (e6en 

zu  313  fonfl   concedo  decessisse   vel   ex   complexionibLUs   coeli   vel  immoderatioiie   nostra  zu 
fein  rh  3  anni(8)       über  coelo  steht  qualitatiblus  4  über  anni  tui  steht  9000  [ver- 

schrieben für  900,  vgl.  1.  Mose  5,  27]  5  über  Non  steht  Hie  uxid  est  locus  disputandi 

(Ut)  6  über  Cicero  steht  que  conatus  est  amovere  7  über  Res  steht  Sed       über 

eloqiuentiam  steht  Et  communis  sensus  est  in  contrarium  S  vor  contrarium  ist  in  ein- 

geschoben      über  hie  steht  textus  dicit  9  letitie]  le«       letitie  c  in  laetitiae  10  über 

abund^at  steht  haec  vita        «4er  molest^um  steht  Ciasparum  C[rucigenim  vide '        lib^idinem 
ergänzt  zu  libidinis,  darüber  pnerilis  loco       loco  eius  eingeklammert 

')  Orucigers  Heft;  oben  S.  479. 

Dr]  necesse  est  liberos  infirmioribus  corporibus  nasci.     Ita  ex  sola  immodera- 
tione  victus  facile  est  iudicium,  decessisse  aliquid  vitae  hominum. 

Quae  autem  hie  de  Complexionum  vitiis  ex  causis  coelestibus  pos- 
sunt  dici,  ea  relinquo  Philosophia  et  Mathematicis,  Nobis  satis  est  experi- 
entia  quotidiana.  is 

De  incommodis  senectutis  hie  non  est  necesse  disputare,  quae  Cato 
apud  Ciceronem  magno  eonatu  defendit  esse  levissima.  Nam  res  superat 
verba  et  communis  sensus  est  in  contrario.  An  non  est  magnum  ineom- 
modum  hominem  senem  fere  omnibus  privari,  quibus  haec  vita  condita  est? 

Recitat  Cicero  ex  Piatone  historiam  de  Sophocle,   Eum  confeeta  iam  so 
aetato  cum  quidam  intefrogaret,  Utereturne  rebus  venereis,  Respondit:  Dii 
meliora,  libenter  vero  istinc   sieut  a  domino   agresti   ac   furiose    profugi.' 

Hanc  vocem  vehementer  praedicat  Cicero,  Sed,  si  noa  rem  recta  aesti- 
raamuH  ratione,  videbimus  loeo  unius  iuvenilis  libidinis  succedere  in  Senibus, 
ut  sie  dicam,  centum  graviores  et  peiores  libidines,  invidiam,  iram,  curas,  » 
impatientiam,  dolorem,  quem  movent  mala  exempla  etc.  Recto  igitur 
ComicuH  dicit:  Senectus  per  se  ipsa  morbus  est.'''  Verc  igitur  dicitur  in- 
commoda  vita,  quae  sibi  et  aliis  gravis  est. 


')  De  senectuU  XIV;  l'lato,  noXutia  1,3.     Wörtliches  Zitat.         •)   Terent,  Phurmio 
IV,  I,  y.     Auch  ron  Hirronymus  angeführt  Breviar.  in  ;w.  :.  St.,  Migne   'Jfi,  tlHO. 


Enarmtio  Psalmi  XC.     1534/3r..     [1541.]     Ps.  90,  10)  563 

Hslalie  peioree  tristisqiue  8ene[ctu8.  Si  fd^on,  fabritius  in  authoiritate.^  Una 
(lies  calida  etc.  Universale  devorat  particulare.  Ut  hie  stat:  'AmaP 
et  er[bcit'.  Hie  ponuntur  in  proprio  significatio[ne.  In  prophetia  valde  figu- 
rata: illum  infelicitatem,  molestiam,  bnluft,  miiijt,  erbeit  significat.  Sic 
5  lob.  5.:  'Homo  natus  ad  AmaP  ut  avis'.  Est  vita  humana,  i.  e.  '^er^eleib,  ©lobs,? 
senectus  maxi^ime;  8en[ex  privatus  libidinis',  sed  impletur  curis,  solicitu- 
dinibus,  et  infinita  exempla  eum  disc[ruciant.  Cice[ro:  g^en  ba  "^tn,  nic^tiig.* 
Est  retho[ricum  exemplum,  tote  man  jol  leben  de  fad^en.  'Auen  ^  et  Amal', 
significat^:  idolatria,  falsa,  conficta  relig|io,  —  quam  vocant  'lab[orem  et  do- 

'0  lorem'.'*     Germanice  etiam  dicitur:  S)te  f)elle  tuitb  etc.'  et:    SeufelS  2Jtat= 


/  alle  ein  aliae  über  peiores  «(eÄnibidines  über  Si  fd^on  tteht  Est  per  se  morbus' 
et  incommoda  vita  unier  authoLritate  eieht  et  pretio  fuit  über  Una  steht  hinindo  non 
facit  ver'  zu  1  Quod  si  fuerint  aliqui,  qui  senectam  non  molestam  et  iucundam  vixerunt  r 
2  Universale]  Vle,   geändert    in  Vl^  3    über    ponuntur   steht    Hec    2    vocabula:    'SDlU^e 

et  erteit'       über  prophetis  steht  alias       valde  c  aus  sLunt  4  illum  c  in  illa,  mit  Strich 

««'Amal'  Z.  2  gezogen         5  liier 'avis' «teA(  ad  volaudum         zu  5  yjS   S^S  r  6  senectus 

geändert  in  sed  senLex  geändert  in  seniLÜs  privatus  geändert  in  privatur  über  libi- 
dinis  steht  istis  furiis  61?  über  solicitudinibus  steht  ira,  invidia  7  infinita  exempla 

geändert  in  infinitis  exemplis  eum  geändert  in  cum,  darüber  quae  und  videt  disc^ 
ergänzt  zu  disc^ruciatur  8  über  exemplum  «<eÄ<  arg[umentum  zu  8  Sunt  praedicta 

falsae  religionis  r  9  über  significat  steht  alioqui  utuntur  pro  religLio  ergänzt  zu  religione 
10  über  Germanice   steht   Sicut         tiber   ttirb   steht   einem    feutet   juuetbienen    quam   coelura 

')  Cicero,  De  seneclute  VI.  ')  hvs.     Eeuchlin:  Exereuit,  fatigavit,  laboravit; 

z.  St. :  Labor  et  dolor.  ')  Durch  die  Genetivkonstruktion  schimmert  die  deutsche  Grund- 
lage hindurch:  „bct  Seibenfd^oft  beraubt".  *)  De  senectuteV,  in  Sne.  ')  1^?.  Eeuchlin: 
Iniquitas,  vanitas.  •)  Wander  2,  743:  Rolle  22.  ')  S.  662  unlere  Anm.  2.  ')  Wander 
4,  412:  Schwalbe  12. 


Dr]  Quodsi   fuerunt   aliqui,   qui   senectutem   nee  aliia   molestam   nee   sibi 

iniucundam  vixerunt.  Quid  ii  sunt  ad  totam  reliquam  multitudinem  ?  Neque 
enim.  ut  in  Proverbio  est,  Una  hirundo  ver  facit.  Duo  vocabula  (Amal ' 
et  Auen")  fere   usurpantur  figurate,   Hie  autem  sunt  in  sua  propria  aigni- 

15  ficatione,  Sicut  Hiob  5.:    Homo  natus  est  ad  laborem  seu  molestiam  sicut  ^lob 5,7 
Avis  ad  volandum.' 

Sed  Scriptnra  alibi  utitur  bis  vocabulis  pro  religione  conficta  seu  Ido- 
latria, Idque  ideo,  Quia  omnis  superstitio  et  Idolatria  vere  excarnificat 
homines,  Sicut  germanice  vocamus  Martyres  diaboli,  qui  ipsi  sibi  cumulant 

ao  molestias  praeter  necessitatem.' 

Et  extat  germanicum  Proverbium  Infernum  maioribus  sudoribus  et 
laboribus   parari    quam    coelum.*     Nam    falsa  Religio    seu   Idolatria   non 

')  h-cs.  ')  •)1K.  »)  S.  564  Amn.  1.  ••)  Eier  oben  Anm.  6. 

36* 


564  Enarratio  Psalmi  XC.    löSi^S.    [1541.]    (Ps.  90, 10) 

Hs]  terer  leiben  m^er  quam  0[nfcrä  §[ertn  G5[otti ',  i.  e.  passiones  et  afflictio- 
nes,  senectus  sicut  religio  falsa,  quia  non  quietem,  pacem  in  domino,  sed 
iram,  anxietatem,  ut  senex,  quia  vult  ad  fi[dem  venire,  ut  placeat  Deo. 
Ideo  est  vetus  homo  inquietus,  raorosus,  tristis  ut  senex.  Poetae  satis  scri- 
«»6. 4.  w  bunt  de  hoc*  Quia  nos,  qui  credimus,  sumus  'novi  homines',  non  senesci-  i 
mu8  inaeternum.  [331.  247*]  Me  puero  narrabatur  inter  fabulas,  quod  pater 
quidani  orasset,  ut  deus  indicaret  numerum  annorum ;  respondit  ei  deus, 
quod  victurus  M'  et  20  annos.  Non  amp[liu8  vivam?  habit^avit  in  tugurio 
etc.  et  habuit  istos  annos  pro  nihilo*;  puto  istam  fabulam  a  patre  *  etc. 
Indignatus  deus  noluit  amplius  revelare,  ne  fieret  mundus  vastua."  Non  iam  lo 
ista  cura",  sed  vivunt,  quasi  in  eternum.  Significarunt  infinitam  brevi- 
tatem   vitae.      Iam  auff  1  tar  bauet   f(f)Io§.     Iam    concludit   narrationem: 


zu  1  Sic  est  religio  falsa,  quia  non  habet  leticiam  cordis  et  pacem  in  dumino,  sed 
caras,  molestias  etc.    Siout   senex  zu  passiones  rh  2  iiber  sicut  »teht  sie         über  non 

iteht  habet       über  quietem  sieht  cordis  et  3  über  senex  etehl  finbet  n\(S)lS  quam  senec- 

tutem  5  Quia  eingeklammert  7  iiber  orasset  iteht  rogasset  sibi  iiidiciare       über  re- 

spondit  tteht  Ibi  8  iiber  quod  tleht  victurum   1500        über  Non  steht  Id  cum  rescivisset, 

aedi6cavit  sibi  tugurium,  non  domum  9  über  istam  steht  3  10  über  Indignatus 

stellt  1         über  vastus  steht  2  11  iiber  ista  steht  opus  deo       über  virunt  steht  et  aedi- 

ficant       über  eternum  steht  victuri       über  Significarunt  steht  volluerunt  significare         li  über 
ioMti  steht  man  ein 

')  Unwe  Ausg.  Bd.  64,  155,  16.  ')  Etwa  Terenz,  Heaut.  I,  2,  23.  ')  =  mille. 
•)  Kindheitserinnerung  LutJiers.  Nicht  in  den  Vitis  Patrum.  •)  Erg.  nobis  ostendere, 
wie  unten  im  Druck  Z.  26f.        *)  Z.  10  läßt  JLHetrich  im  Druck  atis.  ')  Erg.  existit. 


Dr]  potest  habere  veram  laeticiam  cordis  et  pacem  in  Domino.  Necessario 
igitur  afFert  inquietum  cor  et  perturbatum.  Quarc  pulchrc  hae  appellati- 
ones  Idolatriae  conveniunt.  is 

Sic  tota  vita  est  dolor  et  labor,  Nisi  in  quantum  haec  mala  mitigan- 
ttpt4, 2itur  fide  et  spe  misericordiae  in  regeneratis,  qui  sunt  'novi  honiines'  et  sene- 
scere  nequeunt. 

Quod   in   altera   parte  versus   est:   TRANSITÜ8   ENIM   CELER   est 
et  avolanius,  Non  habet  opus  longa  explicatione.    Nam  experientia  discinius   jo 
veram  esse  sententiam. 

Mihi  puero  narrabatur  fiibula.  Patriarcham  aliquem  rogasse,  ut  divi- 
nituH  sibi  ostenderotur,  quamdiu  esset  victurus.  Cum  itaque  intullexisset 
mille  et  quingentos  annos  se  adhuc  victurum,  incepisse  tum  primum  sibi 
ftf'dificaro  in  solitudinc  tuguriolum  quoddam.  quod  sibi  soli  sufficerot,  et  is 
non  domum.  Ilanc  fabulam  quisquis  finxit,  ccrte  voluit  ostendere  Vitam 
etiam  tot  annorum  nihil  quam  volatum  esse  et  celerrimum  transitum.  At 
nunc  sie  aedificant  homines,  quasi  in  actornum  hie  victuri  sint. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  10. 11)  565 

Hs] 'Quis   novit' ^:   8[umma  SLummarum:   'quis  novit',  bebenc£t§,  tücm  g^ct§  pv.Ji 
'^er^en,    quod    tarn    magna   sit   ira   tua   et  furor  tuus  tum  horribiiis?     Epi- 
phonema,  q[ua8i   d|icat:   Ego   video    totum   gonus    huma|num    tarn   secure 
vivere  etc.,  cum  tarnen  stet  et  regnet  furor  tuus  et  simus  in  ipsis  mortibus, 

5  peccatis  et  tarn  potenti  et  inestimabili  ira,  quod'*  huma[nura  cor  debeat  eam 
sie  vilipendere,  et  tamen  sentit :  quot[idie  morimur,  premimur  calamitatibus. 
Sed  ubi,  qui  hoc  considerant?  g^en  f)tn  ut  fi!^e,  quasi  simus  in  summa 
gratia,  quasi  vita  eterna,  leta,  pacifica  etc. ;  humanum  cor  sie  f acit  vicium 
ambLitionis,   contemptus,  vel,   si  sentit,  sequitur  vicium  blasph^emiae ;  tl^ut 

10  nid^t  anbex§,  quam  70  sint  infiniti.  Et  quidam  adeo  repleti  furiis,  ut  aude- 
ant  optare  100  annos  et  bLnferm  §[errn  ©L^tt  celum  loffett:  §te  mel'^!' 

zu  1  Hanc  iram  non  intelligtint  nee  ourant  hornines  r  2l3  über  Epiphonema  steht 

est  4  aber  etc.  steht  bo8  mic^ä  tounbert       über  stet  steht  adsit       über  mortibus  steht  in 

media  ira  tua  6  über  et  tarnen  steht  non  credit  und  die  Ziffer  3        über  sentit  steht  1 

über  quot[idie  steht  2  7  vor  fi^e  steht  bj  8  vor  vita  steht  in       eterna  c  in  aeterna 

leta  c  in  laeta       über  laeta  steht  qu.nsi  omnia  sint  zu  8  3lu§   bem    (^nn  ^in    ttieg   ge« 

fd^tagen,  et  coutemnunt  aut  blasphemaut  hinter  facit  rh         9  aber  t^ut  sieht  toffen  fid^  bunden 
10  über  70  steht  anni  iiber  infiniti  steht  aeternitas  11   über  optare  steht  hanc  yitam 

prae  illa       über  §le  steht  dicunt 

')  Textworte  nach  der  Vulgata.        ')  Abhängig  zu  denken  von  einem  zu  ergämzenden 
ut  mirer;  vgl.  zu  Z.  4.  ')  Vgl.  unten  Z.  25  ff. 

Dr]  UNOECIMUS  VERSUS. 

QUIS  NOVIT  POTENtiam   irae  tuae  Et  quis  metuit  furoremv.ii 

tuum?' 

15  EST  Epiphonema,  quo  claudit  narrationem  hanc.  Paucissimi  sunt,  inquit, 

qui  considerant  magnitudinem  irae  tuae  et  tam  horribilem  furorem  tuum, 
Reliqui  secure  vivunt  praesente,  regnante  et  stante  furore  tuo  super  eos, 
Non  considerant,  quod  sint  in  peccatis  et  te  habeant  iratum,  Sentiunt  qui 
dem  mala  sua,  sed  non  agnoscunt  nee  'credunt',  vivunt  sicut  bestiae,  ac  si 

ao  in  contrario  statu  essent,  in  summa  gratia,  in  aeterna  vita.  Ita  omnia 
incommoda  vitae  ex  animo  et  oculis  eiiciunt  et  securi  aut  blasphemant 
aut  contemnunt.  Vivunt  annos  septuaginta,  hos  aestimant,  ac  si  sint 
aeternitas. 

Imo  invenias,    qui   tam  calamitosam  vitam  prae   illa  optare  ausint  et 

35  indignentur  se  creatos  esse  ad  immortahtatem,  Sicut  narrant  de  quodam 
Rustico.  Is  cum  multa  de  coelo  et  Beatorum  consortio  audiret  ex  Parocho : 
Quid  coeluin,  inquit,  praedicas,  si  haberemus  frumentum,  2Ba§  §ttnel, 
fetten  toit  I)ie  3}lel^ !  '•'  Tales  homines  nihil  sentiunt  de  morte,  sed  sunt 
vere  insensati,  sicut  bruta,  omnia  ducimt  pro  nihilo. 

')  Zweite  Hälfte  nach  der  Lutherbibel.  *)  Singulare  Erzählung. 


566  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  11) 

HgJ  et  indignantur,  quod  creati  ad  etemitatcm.  Ideo  nihil  intellig[unt  de  psalmo, 
non  metuunt,  non  sentiunt  cala^mitates,  insensati.  lila  omnia  mala  habent 
pro  nihilo;  sie  sunt  homines.  Ideo  conqueritur  hoc  Mo8[e8,  quod  huma- 
[nam  genus  dementatum  et  insensatum,  ut  sua  mala  non  sentit.  Mundus 
non  emendatur  flagellis,  ut  dicitur.  Sßenn  ein  fned^t,  magb  fc^lcg  faul  •  i 
loirb,  iftö  oEi  üerloren,  quod  plagis  non  emendatur,  non  verbis.  Sic  dicit 
Mooses:  est  Stupor  quidam  in  anima  et  corp[ore,  totum  genus  huma[num, 
quod  in  p^eccato  videt  miseriam,  mortem  vitam,  ipsas  cal^amitates  inter- 
pre^tatur  volup[tates.  Ideo  MosLes  ^at  alium  j^nn  et  pii  quam  mundus, 
qui  est  in  stupore  contempt[Us.  Ibi  habetis,  ubi  applicet  suam  nar[rationem  lo 
et  sententiam,  i.  e.  ad  eos,  qui  dicuntur:  'non  noverunt',  insensatos,  igno- 
rantes.  [S8I.  247'']  Maxima  miseria,  quod  in  tantis  calamitatibus,  quarum 
non  est  numerus,  et  in  tarn  brevi  vita  et  in  certo  eventu  eter^nae  mortis, 


1  über  creati  steht  sint      etemitatem  c  in  aeternitatem,  darüber  immortalitatelm       nihil] 
— 11 — ,  darüber  nihil  3  über  calamitates  steht  mortem,  sed  sunt      habent  geändert  m 

habentes  4  unter  genas  steht  sit  sie         über  mala  steht  summa  incommoda,  in  quibus 

vivit  et  ob  oculos  cemit  6  non  geändert  in  tamen  nun  6  «4er  iflS  steht  {(feinen 

fie  fid^  nid^t       über  Sic  steht  somus  nos  omnes  7  über  est  steht  sumus  tanquam       über 

corp^ore  steht   corde   et   in    peccatis   et   ipsa  morte  neu  videit  iiram  [am  Rande  beschnitten] 
10  über  ubi  steht  tso  et  {ein  nari^ratiunem  §in  at)|)ticit  zu  10  Ideo  praedicat  illis  duris 

hominib^us.    Et  videtis  hie  zit  ubi  mit  Strich  rh  llll2  hinter  ignorantes  ist  dei  hitizu- 

geschrieben  12  über  Maxima  steht  Uaec  est  una       über  quod  steht  foQcn  {ein  homines 

13  über  et  (2.)  steht  in  periculo       in  geändert  in  imo       eter^nae  c  in  aeter^nae 

')  =  schlägefaul,  d.  h.  unempfindlich  für  Schläge. 


Dr]         Hanc  coecitatem  dcplorat  hie  Moses,  quod  homines  sie  sint  dementati, 
ut  sua  summa  incommoda  non  iiitclligant,  etiam  cum  ca  sentiunt,  Sed  sicut   n 
Servi  assuefacti  ad  piagas  ferenda«  nihil  emendantur  flagello  Dei.     Tales, 
inquit  Moses,  sumus  nos  omnes,   laboramus  incredibili   stupore   cordis,   ut 
mala,  quae  sentimus,  non  intclligamus. 

Atque  hie  ostendit.  Cur  narrationem  hanc  et  propter  quos  instituerit, 
Nempe  propter  insensatos  peccatores,  ut  deducantur  ad  cognitionem  suarum  so 
calamitatum.  Nam  haec  summa  miseria  est,  quod  nos  homines  in  tantis 
calamitatibus,  quarum  non  est  numerus,  et  in  tarn  brevi  vita  et  in  periculo, 
imo  in  certo  eventu  mortis  aeternae  vivimus  Et  tamen  non  sentimus  nee 
satis  intelligimus  haec.    Hunc  tantum  stuporcm  quis  satis  potcst  explicare? 

I'hiloHuphi    hominom  definiunt   esse   aiiimal  rationale.     Sed   hoc   quis  >» 
i.jRelci», j« dicet   in  Theologia   esse  verum?     Ibi   enim   vere   homo   est  'statua  salis', 
Hicut  uxor  Lot,  Quia  illam  magnam  iram  Dei  non  intcUigit  et  ruit  impru- 
dons  in  mille  periciila  mortis,  Imo  saepe  volens  et  sciens. 

Ilanc   calamitatom   nostram   Moses   hie   nobis   ob   oculos   ponit,   quod 


Eoarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  U)  567 

Hb]  ire  divinae,  et  tarnen  nihil  curare,  —  quis  potent  ulla  eloquentia  expli- 
care  stuporem  illum  Et  concipere?  In  philosophia  est  homo  animal  ra- 
tionale. In  theoloi^gia  'statua  salis',  non  videt,  audit,  non  rationem,  est  i.  JWolew.ae 
plus  quam  cadLaver;  Ut  Loth  uxor  sua  tanta  mala  et  iram  divinam  non 
5  sentire,  Est  horLribile  quiddam,  et  tarnen  mundus  plenus.  Moses:  sie  habet 
res,  ut  narravi,  sie  obruti  et  involuti  ire  divine,  morti,  inferno,  malis  cor- 
por^alibus  et  spiritualibus,  sub  diaboLlo,  et  tarnen  nemo  credit,  sentit.  8i 
ergo  non  sentiunt  corporaüa  et  exter[na  mala,  quomodo  spiritualia,  mortem 
eternam,  iram  divinam,  peccatum?  'Tua  ira  infinita'  etc.,  sed  'quis  novit', 
'credit?'  Ubi,  qui  hac  ^  etc.?  'Et  secundum  timorem  tuum'''  etc.:  i.e. 
tuus  furor  est  terribilis  et  sie  tu  es  magnus  et  terribilis  es,  i.  e.  infinitus 
furor,  et  tamen  hoc  non  sentit  homo,  qui  dicit:  contra  bonnei';  neq^ue 
fulgLurantem  fulmine  iratum  lovem  nee  mortem,  infer|^num,  peccatum, 
sed  neque  credunt.    lam  definit  hominem :  qualis  stupor  et  insensatio,  quae 


10 


J  iie  c  in  irae  2  (est  homo),  darüber  definiunt  hommem  esse  3  vor  In  steht 

sed      über  theolojgia  steht  non  potest  sie  definiri;  est       unter  'statua  salis'  steht  sicut  uxor 
Loth       vor  rationem  steht  liabet  zu  3  'Statua  salis'  r         5  über  Moses  steht  hoc  videt 

zu  5  et  ruere  in  illa  discrimina  mortis  sine  eura  hinter  sentire  rh  6  über  res  steht  sumus 

sie  apud  deum  aceusati       über  involuti  ste'it  obno^xii       ire  c  in  irae        morti  c  aus  mortis, 
darüber  aeternae       inferno  c  aus  inferni  7  Ober  credit  ste-d  Weit  e§  8  über  mala 

steht  mortem  et  alias  huius  vitae  calaLmitates         9  eternam  c  in  aeternam       über  'Tua'  steht 
Hoc  est,  quod  dicit       über  'infinita'  steht  'gtoä'        über  'quis'   steht  tamen  10  über  'Et' 

steht  Textus         11  über  est  steht  tarn       «6er  terribilis  steht  quam  tu  es  magnus         12  über 
furor  steht  ira  zu  12  ®j  toS  Befinü«^«*  i«'"»   *>"  t"''»"  *""  lionnet  forfeet  Et  dicit:   ^oxt 

tolbet  l^att.'    Corporalia  non  sentit,  illa  non  credit.    Ille  Stupor  non  potest  dici,  qui  sie  movet 
Mose»!  r 

')  Erg.  ira  commoventur.  ')  Vulg.  zweite  Vershälfie:  et  prae  timore  tuo  iram 

tuam  dinumerare.  ')   Vgl.  Variante  zu  Z.  12.  *J    =  Gesindel;   DWB.  4,  4109: 

Gesindchen.  »)  Wander  2,  365:  Hart  13. 


Dr]  16  simus  coram  Deo  aceusati  et  damnati,  ut  aperiamus  oculos  et  credentes 
hoc  exuamus  securitatem  et  oremus  pro  liberatione,  siquidem  sie  oppressi 
sumus  morte  aeterna  et  peccatis  et  tamen  id  non  sentimus,  nisi  admone- 
amur,  admoniti  autem  non  credamus.  Nam  cum  temporalia  illa  de  cala- 
mitatibus  huius  vitae  non  intelligamus  nee  credamus,  Quanto  credemus 
20  minus  spiritualia  de  aeterna  morte  et  aeterna  vita?  Magna  haec  sunt, 
inquit,  Sed  'quis  credit?' 

QUIS  METÜIT  FUROrem  tuum? 
Furor  tuus  tam   est  magnus,  quam   tu   es,   ergo  est  infinitus  furor  et 
immensa  ira,   Et  tamen  hoc  homo  non  sentit,  Sed  sicut  ille  in  Comoedia 
25   oppedit  lovi  tonanti,  Ita  illi  securissime  contemnunt  Deum.    Media  vita  in 


568  Enarratio  Psalmi  XC.    1534,35.    [1541.]    (Pr.  90,  11,  12) 

Hsjmovet  Mosen;  Epiph|onema  narrationis:  Quare  paucisLsimi,  qui  credunt? 
In  media  vita '  etc.,  et  tarnen  non  pavemus,  reveremur  faciem  divinam. 
lara  incipit  orationem:  lai  nid^t  geraten,  ut  non  tales  stupidi  lapides  simus. 
8ed  da  cor,  quod  credit  iram  tuam  etc.  Nos  omnes  horrescimus  sensum 
mortis,  irae  dei.  Sed  orandum  et  optandum,  quia  facit  'sapientes"  ho[mine8:  s 
qui  jd^emen,  tuirb  el^t  btoui;  qui  Oertuc^t,  nid^t§  cum  Ulis  unquam,  coram 
deo  3h)  e^ten;  qui  contra,  fiunt  @ot|te§  Äinber.  Idee  optandus  irae  aensus 
et  humiiiatio  et  contritio. 

s.  .Marcii  s.j|  Psalmus   de   miseria  humani  generis.     Moj^ses   sie  dixit:  'Quis 
novit  potestatem  irae  tuae?  et  furorem  tuum  numerare?'*  Die  textus  male   lo 
redditus.     A  principio   audLivistis'   sie,   quod   Mosi^es   significat  per  omnes 
versus  aliam  esse  vitam  post  hanc  vitam.     Et  non  solum  esse  aliam  vitam, 

1  Epiph[onema]  Eph^  2  In  gestrichen        media  c  in  Media       Tita(m)       über  etc. 

$te}it  in  morte  sumus       über  pavemus  steht  non  credimus,  incedimus  securi  3  iiber  lai 

lieht  un3,  darüber  ie^ut  ön§  fut  bem  »oW         3  (non)         4  über  etc.  steh!  et  omnia       über 
Nos  sieht  sie  erat  6  uber  fd^emen  steht  bit  bie  fd^teB  fut«"       "»'«'■  "'i''  »'«''  ^       '^* 

c  aus  et  über  btauS  steht  beflein  fidö  über  oetrud^t  stelu  vesatio  etc.  (illis)  illis 

7  über   )tg   sieht   lomen         irae   c   aus   irus   [Verschreibung]         über    irae   steht    et    mortis 

8  hinter  contritio  hinzugeschrieben  illa  9  über  Psalmus  steht  Hio         über  de  stellt  est 
XU  9  Summa  psalmi  zu  miseria  rh         zu  lOjll  Tit|^ulus  psalmi  r         12  solum  r 

')  Oben  S.  496.  ')  Vulgatalext:  dinumerare.  »)  Wegen  der  langen  Unter- 

brechung der  Vorlesung  seit  dem  10.  November  1534  rekapituliert  Luther   den  bisherigen 
Inhalt;  vgl.  Einleitung  oben  S.  476. 


Dr]  morte  sumus,   et  tarnen  non  pavemus,  non  credimus,  sed  incedimus  secu- 
rissime  etiam  tum,  cum  omnia  pericula  iam  incumbunt  cervicibus  nostris  etc. 

Includit  autem  haec  querela  petitionem,  Quod  optat  Mose  eximi  ex  u 
Buo  et  omnium  hominum  cordibus  hanc  peatiferam  securitatem  et  accendi 
corda  fide,  ut  credant  haec  vera  esse  et  exhorrescant  propter  tarn  magnam 
iram  Dei.  Qui  enim  intelligunt  et  atatuunt  haec  esse  vera,  emendantur 
et  praebent  se  faciles  doctoribus,  Alii  niancnt  in  damnatione  et  secure 
contemnunt  sua  pericula,  donec  ea  experiantur.  Optandus  itaque  est  hie  » 
senaua  mortis  et  irae,  humiiiatio  et  contritio  illa. 


DlODECIMl  S  VEKSUS. 

v.iaDOCE   NOS,   UT   SCIAmua    numerum   dierum    nostrorum,   Ut 

incedamus  corde  sapienti.' 
AUdivimus  hactenus  a  principiu  significari  per  Mosen,  Quod  poat  hanc  t» 
vitam  sit  alia  vita,  Nee  aimpliciter  vita  alia,  sed  vel  vita  irae  vel  gratiae. 

•j  Texlitand  vor  der  Pialterrevision  von  1531,  U.  A.  Bibel  3,  US. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  12)  569 

Hs]  sed  etiam  esse  vel  vitam  irae  vel  gratiae,  quia  frustra  invocare  quendam  ^ 
Regem  extra  hanc  vitam,  Si  non  esset  alia  vita  et  mundus.  [St.  248*| 
Quando  quidem  iste  deus,  quem  vocat,  neq[ue  videtur  sicut  Caesar  nee 
auditur  ut  horao,  sed  est  extra  conspectum  et  cogitationes  cordis  humani; 

5  Ut  videtur  in  omnium  gentium  libris:  si  etiam  loquuntur  de  deo,  loquun- 
tur  dubitative.  Omnia,  quae  faciunt,  quicquid  colunt,  colunt  tantum 
propter  hanc  vitam,  de  futura  ira,  gratia  non  cogitant.  Ergo,  quanquam 
dicatur  in  vete[ri  Testa^meato  parum  haberi  de  eterna  vita  et  immortali- 
tate,  tamen,   si   spectemus  DecaiLOgum  et  omnes   prophetas,   videmus  eos 

10  invocare  quendam  deum,  Regem,  principem,  qui  sit  extra  omnia  illa,  quae 
videmus,  etiam  cum  max[ime  premuntur  ab  princip^ibus.  Ergo  omnes  faten- 
tur  sua  iata  invocatione  vitam  esse  post  hanc  vitam,  vel  potius  duplicem 
vitam  seu  vitam  et  mortem.  A  principio  huc  usque  audistis,  quod  Mo[8es 
significet   deum  ludicem   extra  hoc   seculum,   aliam   vitam   esse,  regnum, 

i^   quam  sit  hoc    mundi.      Ita    concludere   potestis  bona   consequentia  ex  1. 


1  aber  frustra  steht  esset  zu  If.  Quia   orat  Moses   ad   deum   positum  extra  hanc 

vitam,  sentit  esse  aliam  vitam  post  hanc,  in  qua  boni  serventur  et  mali  affligantur  in  aeter- 
num  r  2  über  vitam  ateht  et  mundum        über  mundus  ateld  alius  zu  2  Alia  vita 

post  hanc  am  unteren  Bande  der  Seite  3  über  iste  steht  Eex       über  vocat  steht  Moses 

4  über  et  steht  imo  5  über  Ut  steht  Sicut       (si)  etiam  si  5/6  über  loquuntur  steht 

tamen  8  dicitur  8j9  über  immortalitate  steht  animae  zu  9  Decalogus  et  pro- 

phetae   testantur   esse    vitam   post   hanc  r  11  über  princip[ibus   steht   impiis   tyrannis 

13  über  vitam  (2.)  steht  aeter[^nam         über  A  steht  Haec         «6er  und  unter   principio  steht 
psalmi       über  huc  steht  2       über  usque  steht  1  14  hoc  »6er  hunc       über  vitam  steht  1 

über  esse  steht  3       über  regnum  steht  2  15  über  Ita  steht  Et 

')  Das  unbestimmte  Pronomen  meint  doch  Golt;  vgl.  unten  im  Druck  Z.  Ifi. 


DrJ  Frustra  enim  alioqui  esset  invocare  hunc  Regem  extra  hanc  vitam,  imo 
extra  mundum  hunc  positum,  si  non  esset  alia  vita  et  mundus  alius.  Neque 
enim  Deus  videtur  humanis  oculis  sicut  Caesar  nee  auditur  sicut  homo,  Sed 
est  extra  conspectum  nostrum,  imo  etiam  extra  cogitationes  cordis  humani, 

jo  sicut  apparet  ex  Gentium  libris,  Etsi  enim  loquuntur  de  Deo,  tamen  dubi- 
tative loquuntur.  Deinde  quicquid  cultuum  Dei  suscipiunt,  suscipiunt 
propter  hanc  praesentem  vitam,  De  futura  non  cogitant. 

Est  autem  usitata  sententia  in  Scholis  Theologorum  Non  extare  multa 
testimonia   de   vita   aeterna   et  resurrectione   mortuorum  in  veteri  Testa- 

25  mento.  Atqui  si  Prophetas  et  alios  Sanctos  videas  orantes  et  invocantes 
Deum  extra  omnia,  quae  videmus,  positum,  statim  videbis,  quod  ipsa  in- 
vocatione Dei  fatentur  esse  aliam  vitam  post  hanc  vitam,  sive  sit  Gratiae 
sive  Irae  vita. 


570  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.)     (Ps.  90,  12) 

Hgjpraecepto  et  ex  omnibus,  quae  id  sequuntur,  i.  e.  tota  1.  tabula,  esse  aliam 
vitam,   quia   dicit   aliquem   Cesarem    extra   hunc    mundum,   qui   potens  sit 
iraaci  et  misereri.     Hactenus  ergo  induxit  illuin  dominum  iratum  universo 
generi  humano  et  audistis  calamitates  et  miserias  universi  humani  generis, 
descripsit   copiose   iatam   iram   et  furorem  illius  entis  et  retulit  universam    s 
mortem  et  miseriam  in  ipsum,  qui  est  extra.     1.  pars:  M[Osen  adigere  ad 
timorem,  reverentiam  istius  invisibilis  dei  et  ad  metum  fut^urae  ire  et  ad 
spem  simul  eternae  vitae,  quod  poatea.     Et  in  hoc  di£Perunt  omnium  gen- 
tium  libri  a  sacris,   quod   non   possunt  certo  statuere  esse  aliquem  deum, 
qui  homines  curet  post  hanc  vitam,  puniat  malos  et  salvet  iustos.     Sequi-    lo 
tur  nunc  alt[era  pars ' : 
v.  12         'Ut  numerentur  dies  nostri':  translatio  latina  nihil  valet.*     Moses  satis 
diligenter   posuit   in  consp[ectu  brevitatem  vite,  miserias  et  fecit  homines 
reoB  omnium  miserrimos.     Nihilominus  tamen  videt  tantam  maliciam  esse 


i  über  sequuntur  steht  1.  praecep[tum  2  über  dicit  tiehl  1.  tabula       unter  dicit 

steht  esse  Cesarem  c  in  C'aesarem,  darüber  2,  da'iinter  deum  mit  3,  principem  mit  1  r 
3  über  misereri  stellt  remitiere  5  über  descripsit  steht  eoim       über  entis  steht  ut  philo- 

sopbi   vocant,   cogitant   extra    nos  unter  universam  steht  nostram  6  über  miseriam 

ste'it  et  Titam  über  extra  steht  mundum  et  umnia  visibilia  über  adigere  sieht  zunäclist 
vult,  dann  Hoc  facit  zu  Mioses  rh,  über  M[oses  dann  gescliriebei>  ut  und  adigere  geändert  in 
adigat         8  über  postea  steht  faciet         10  vor  post  steht  etiam  11  über  altera  steht  per- 

tinet  adbuc  ad  1.  partem  13  "ier  miserias  <fe//(  cala^mitates  unci  generis  humai^nae  über 
fecit  stellt  homines  miserrimos   omnium   renim 

')   Ob  Luther  absichtlich  am  10.  Norcmber  nach  dem  ,1.  Teil  des  Psalms'  seilte  Vor- 
kaung  vorläufig  abbradi?  ')  Vulg.:  Dexteram  tuam  sie  notam  fac. 


i»r]  Ad   hunc   modum   quoque   prima   Tabula,   cum   docet   Deum   esse   et  u 

misericordem  timentibus  cum  et  acerrimum  iudicem  in  securos  et  impoe- 
nitentes,  Cläre  docet,  non  solum  post  hanc  vitam  restare  aliam  vitam, 
sed  futurae  vitae  conditionera  aut  fore  sub  Gratia  aut  sub  Ira.  Huiusmodi 
testimonia  et  certa  sunt  et  non  sunt  sie  rara,  sicut  Scholastici  somniaverunt. 

Admonuimus   autem    supra,    quo   consilio    Moses    universam    nostram   » 
tum  vitam  tum  mortem  refernt  ad  Deum  invisibilem  et  extra  omnia  visi- 
bilia  positum,  Ut  scilicet  nos  adigat  ad  timorem  et  reverentiam  invisibilis 
Dei,  Item,  ut  in  nobis  accendat  mctum  futurae  irae  et  spem  vitae  aetornao. 

Atquc  in  hoc  differunt  Gentium  libri  a  Sacris,  (^uod  Gentes  non  certo 
poBsunt  statuere,  quod  Deus  sit  et  homines  curet  etiam  post  hanc  vitam,  » 
Sicut  Moses  hie  ostendit  et  in  hi»,  quac  sequuntur,  faciet  copiosius  et  clarius. 
Nunc  enim  ingredimur  alteram  huius  Psalnii   partem. 

In  prima  parte  satis  diligenter  posuit  in  conspcctum  omnes  calamitates 
generis  humani.  Videt  autem  inter  reliquns  hanr  non  esse  postremam. 
quod   tanta  sive  malicia  aive  pocna  peccati  Üriginis  eat,  ut  ne  scntiumus  »o 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  12)  571 

Hsipoenam  peccati  originalis,  ut  nc  ista  mala  sentiant.  [S3(.  248'']  Prophetae 
et  Sancti88[imi  viri  coguntur  orare,  ut  saltem  'aginoscant'  suam  iniscriam, 
Ideo  sepe  dix[imu8:  vocetur  origLinale  aliqua  qualitas,  —  satis  magnum 
malum  non  solum  pati  eternam  iram,  mortem  et  praesentia  mala  huius 
5  vite  et  tamen  non  agnoscere,  ut  necesse  ait  orare  pro  genere  humane, 
ut  det  hominibus  gratiam,  ut  cognoscant,  h)ie  elenb  fie  finb.  Et  nos  ipsi 
pars  magna  iatarum  miserLrimarum  miseriarum,  quod  non  sentimus  mor- 
tem, pestes,  morbos  et  universas  cala[mitate8  generis  humani,  foCen  (Sott 
nod^  etft  brumb  beten,  ut  det  sensum,  ut  Homo  incipiat  'cogitare':  quid  sum? 

10  quid  ago?  hoc  momento  sum  sanus,  mox  egrotus,  hac  hora  vivo,  etc.     Istam 
tamen  calamitatem  ut  sentiamus,  Deus  orandus:  2Id^  domine,  calamitas  est 
tanta,   ut   nemo  'credat',    quanta  sit  'ira',    furor,  non  potest  homo  sentire,  s.  ii 
cogitare,   quantum   patiatur   mali.     Ipsum   peccatum  et  poena  abscondita. 
Satis  esset  mali  nescire  peccatum  originale,  sed  nescire  poenam  sensibilem 

IS  et  praesentem,  —  Ibi  non   lepra,   sed   lapis,   lignum,   ferrei  muri  obducti. 


1  über   poenam   stellt  vel  zu  If,  Coecitas    humana   magna,   quod  ne  illa   quidem 

mala  sentimus,   quae  patimur  und  Coecitas  humanae  naturae  r         zu  I  ®j  vor  Prophetae  r 

2  über  ut  steht  ho[inine8         «6er  ag[noscant  steht  ratio         über   snam  gte'it  se  esse  miseros 

3  über  vocetur  steht  (modo)  sane  peccatum  über  satis  steht  (tamen)  zu  3  Ideo  origLi- 
nale p[eccatum  sive  dicatur  qualitas  sive  morbus  est  r              6  über  et  tamen  steht  sed  neo 

(non)  über  agnoscere  ste'it  quidem  zu  5  Honiines  non  sentire  mala  etc.  r  6  über 
det  steht  deus  über  ffiie  steht  quam  miseri  sint  über  finb  steht  Videmus  sie  fieri  7  «6er 
pars  stellt  sumus       über  quod  steht  mit        über  sentimus  steht  foEen  futcn  9  über  quid 

steht  ^ä)  10  über  mox  steht  altero        egrotus   über  undeutlicherem  egrotus        über  etc. 

stellt  cras  mortuus  12  über  'credat'  steht  'norit'        über  'ira'  steht  'tua'        über  sentire 

steht  coL 'jpere  13  über  poena  steht  ipsa      vor  abscondita  eingeschoben  est  14  über 

esset  steht  fuisset  «6er  nescire  (1.)  steht  cisse  fd.  h.  es  soll  nescisse  gelesen  werden]  über 
originale  stellt  (vel  poenam)  über  sed  steht  etiam  mit  1  «6er  nescire  (2.)  steht  4  «6er 
poenam  steht  2       «6er  sensibilem  steht  3  15  über  Ibi  steht  ®o§  ifl       «ier  lepra  steht 

quae  nihil  sentit      zu  15  Miseria  huma[ni  geineris  r 


Dt]  quidem   ista  mala,   quae   patimur.     Ideo  Prophetae   et  sanctissimi  quique 

coguntur  orare,  ut  horaines  saltem  agnoscere  hanc  miseriam  suam  possint. 

Sive  igitur  peccatum  Originis  qualitatem  sive  morbum    vocaverimus, 

profecto  extremum  malum  est  non  solum  pati  aeternam  iram  et  mortem, 

20  Sed  ne  agnoscere  quidem,  quae  pateris,  Adeo,  ut  necessaria  sit  oratio  pro 
toto  genere  humano,  ut  ista  cogitare  possit,  quae  videt,  imo  quae  expe- 
ritur  fieri,  quod  haec  vita  non  solum  brevissima,  sed  variis  malis  obnoxia 
est  quodque  post  illa  corporalia  incommoda  expectanda  sint  aeterna. 
Satis  malorum  esset  absconditum  esse  peccatum  Originis,  Sed,  quod  etiam 

25  ipsa  poena  peccati  est  abscondita,  haec  non  lepra  est,  quae  nihil  sentit, 
sed  vere  lapidia  natura. 


572  Enarratio  Psalmi  XC.    1534,35.    [1541.)    (Ps.  90.  12) 

Holldeo  orat  Mooses:  Dona  tamea  gratiam  nobis.  ut  'numerent  dies  suob'; 
Die  in  corda  ipsorum,  ut  redten,   toie  lang  follen  (eben,  quia  supra  dixit: 

«ä-s'Umbra  sumus',  fugimus  ut  umbra.  Homo  cogitat  lilO  annos  vite,  qui 
posset  hoc  punctum  Mathematicum  etc.  Quid  est  SO  anni?  Punctus  mathe- 
maticus,  i.  e.  nihil  Ideo  doce  eos  cogita[re.  quam  misera  et  brevis  sit 
hec  vita.  2)aS  fol  etft  jto  betten  jein.  Nos  omnea  tales.  qui  promittimus 
infinitos  annos.  Tvranni  praesertim,  qui  opibus  et  securitate,  cogitant, 
üur.  12,  jo  quasi  in  infinitum  etc.  victuri.  Sed  cogitant:  ift  ömb  1  t)0§  [tunb  jut^un. 
Cogitant  de  vita  in  infinitum  et  non  'numerant'  praesentem  et  immincntem 
mortem  et  prementes  cala^mitates.  S)a5  ift  miseria  super  miseriam.  'Nume- 
rare dies'  est  doceri  nos  per  SLpiritum  SLanctum  et  tentationibus  mortis  et 


i  «6er  nobis  steht  et  omnibins  hominibLus  zu  1  Itxt  fit  bod^  arithmeticam  hinter 

snos  rh  2  "6er  ut  steht  bj  fie  boä)  »her  lang  steht  fie  H6er  fotten  stellt  2  ü6er  leben 
steht  1         schräg  über   leben   steht   tooQen  3  über   fugimus  stellt  sicut  umbra,  sie  homo 

rite  c  in  vitae         zu  3  9.ä)  tan  ba  ein  euter  arithmeticus  teere  bnb  lunb  boc  totum,  quid 
est  centam  anni,  punctum  mathematicum  mad^en,  bj  ntd^tl  ift  hinter  vitae  rh  4  est  e  in 

sunt        i'ier  80  steht   100       unter  80  steht  quos  t-imeii  paucissimi  attingunt  6  hec  c  in 

haec        (<6er  omnes  steht  sumus        i(6er  promittimus  stelU  fingimus  nobis  7  iiber  prae- 

sertim steht  praecipue       »6er  qui  steht  opibus,  gloria,  potentia  abundant  8  über  quasi 

sieht  quod  'cras  morituri',  dazu  Luc.  12.       ü6er  ifi  steht  eS  9  aber  'numerant'  stellt  cou- 

side[rant  ü6er  praesentem  steht  2  ü6er  imminentem  steht  1  u6er  imminentem  steht  (es 
[lies  imminentes7  cal|^amitates)  10  vor  prementes  steht  ipsa  r  lO'jll  über  'Numerare' 
steht  ut  Mos{es  dicit  11  aber  tentationibus  steht  2 


l)r]  Orat  itaque  Moses,   ut   doceat   Dominus   nos   numerare   nostros   dies. 

Hoc  non  sie  intelligendum  est,  quasi  optet  indicari  diem  aut  horam  mortis, 
Sed  ut  homines  vere  cogitent  de  vita  sua,  quam  misera  et  calamitosa  sit, 
quod  sicut  umbra   fugit   et  vcl   irae   vel   gratiae  aeternitas   subeunda   est.    is 

Tales  Arithmeticos  optat  omnes  nos  fieri,  ne  fingamus  nobis  infinitos 
annos,  Sicut  praecipue  tjranni  solent,  aut  longissimam  vitam  cogitant,  aut 
sperant  se  una  infoelici  hora  omnibus  periculis  defungi  posse.  Haec  summa 
est  miseria,  quando  praesens  mors  et  ceterae  prementes  calamitates  aut 
non  considcrantur  aut  contemnuntur.  ao 

Contra  hanc  miseriam  orat,  ut  per  Spiritum  sanctum  doceamur  numerare 
nostros  dies  et  ut  tentationibus  mortis  et  aliorum  pcriculorum  divexemur, 
ut  cogitemus  de  nobis,  quid  simu.s  et  etiam  ccntum  annos  huius  vitae 
ducamus  similes  puncto  Mathematico  et  brevissimo  momento,  Sicut  profecto 
est,  cum  Vera  ratione,  quam  Moses  liic  docet,  aestimamus  vitam  nostram.   » 

Haec  nisi  viderem  Mosen  hie  cum  tanta  gravitate  et  tarn  serio  orare, 
nunquam  mihi  in  mentem  venissent,  quod  roganda  essent.  Sic  enim  putabam 
oninium  corda  sie  pavcre  et  [iPg.  3]  tcrrcri  periculis  mortis,  Sicut  cgo 
tcrreor.    At  diligentius  intuenti  haec  apparet  intor  deccm  miliia  vix  deccm 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]     (Ps.  90,  12)  573 

H8]periculis  vexari,  ut  homo  in  se  fd^Iog.  Est  oratio,  —  quod  cogitassem 
|93l.  249»]  non  orandum:  pro  morte.  Quot  sunt,  qui  metuunt  mortem? 
10  inter  I  000000.  ^  Alii  nihil  prorsus  curant  et  vivunt  sie,  quasi  nee 
mors,  deus,  inferi,  superi.  S)a§  ift  misera  vita.  In  ipsa  morte  putare 
5  vitam,  in  cala[mitate  volup[tatem,  bal  ift  mundus.  Ideo:  da  gratiam,  ut 
dies  nostros  numeremus.  Non,  ut  numeremus  praefinitum  tempus,  sed  bre- 
vitatem,  calaraitatem,  vitam  et  singulis  momentis  impeadentem  mortem, 
i.  e.  eternam  et  iram  divinam.  Ergo  orandum,  ut  homo  terreatur  timore 
mortis  et  tremore  erga  deum,  qui  in  infinitum  irascetur,  quia  M[ose8  iubet. 

10  Aliqui  habent,  plurimi  non,  qui  nee  numerant  etc.  Unum  momentum  est 
eis  eternum  tempus.  Sed  da  nobis  gratiam,  ut  videamus,  quam  paucis- 
8[imi  dies,  ut  fiamus  Mathematici.  Hoc,  quod  vivimus,  est  punctus,  unitas, 
futurus  p[unctus  non  est,  praeteritus  non  est.     Non  habemus  nisi  Nunc^; 

1  über  periculis  sieht  1,    dann  verschlechtert  i»  periculos,    dan7i  geändert    in    periculo- 
rum       80  erweitert  zu  seipsum       über  fc^Iofl  steht  et  dLicat:  %(^,  ttj  6tn  id^,  lob       quod  ge- i>iob  aaf.3 
ändert  in  Nou        über  cogitassem  steht  gemeinet  2  non  gestrichen        morte  geändert  in 

mortis,   darüber  cognitione  und  bog  icbennan  fic^    für  bem  tob  ^mä)lt  zu  2  am  unteren 

Rande  der  Seite  steht:   Cliristus;  'Cavete',  Luc.  22.  Et  2.  Pet.  3.  Praefatio  3  über  inter  i*^"'- •'■ '* 

steht  Selben  ^unbert  toufent  finb  irgenb  10        et  gestrichen        über  vivunt  steht  2        über  sie'*'*"'*''' 
steht  1  4  über  deus  steht  nee       (vita),    darüber   humana  5  über  vitam  steht  esse 

über  volup[tatem  steht  felicitatem.  In  periculis  securitatem  über  Ideo  ein  Strick  quer 
über  die  halbe  Seite  ^  über  Ideo  steht  dicit  über  da  steht  nobis  über  ut  steht  bol  loirä 
aeten  zu  5j6  Numeros  dierum  r  6  über  sed  steht  ut  consideremus  7  über  vitam 

steht  brevissimam  8  über  eternam  steht  3       über  iram  steht  2       über  divinam  steht  \, 

dazu  et  aeternam       «6er  timore  steht  pavore  9  über  iubet  steht  hoc  10  über  Aliqui 

steht  Alii  habent  hoc  [dazu  pavorem  mortis  rhj  sine  oratione,  sed  plurima  pars  non  habet 
11  über  videamus  steht  numeremus  ab  unitate  zu  12  post  alius  punctus  hinter  unitas  rh 
13  über  p[  steht  punctus  praeteritus]  ptg  über  Non  stelä  quia  über  Nunc  steht  de  tem- 
pore XU  13  Nunc  r 

')  In  Dietrichs  Druck  S.  672  Z.  29  abgeschwächt.  ')   Vgl  oben  S.  656  Z.  9  und 

S.  625  Z.  1.  Dietrich  läßt  die  Ausführung  Z.  11—13  wegen  ihrer  mehrfachen  Wieder- 
holung im  Vorhergehenden  fort.  ')  Abschnittsandeutung;  im  Druck  Z.  19. 

Dr]inveniri,  qui  haec  sie  aestiment,  Reliqua  turba  omnis  sie   vivit,   quasi  nee 
16  mors  nee  Deus  uUus  sit. 

Haec  maxima  est  miseria  et  dignissima  lachrimis,  quod  homines  in 
ipsa  morte  somniant  vitam.  In  ipso  calamitatum  omnium  pelago  somniant 
foelicitatem.  In  extremis  periculis  securissimi  sunt. 

Recte  igitur  docemur  orare,  ut  numerentur   dies  nostri,   non  ut  prae- 
30  finitum  nobis  tempus  sciamus,  Sed  ut  consideremus,  quam  misera  et  brevis 
sit  vita  nostra  propter  mortem  et  iram  Dei   aeternam,   singulis  momentis 
nobis  impendentem. 

Invenias  alicubi  homines  tentatos,  qui  sine  oratione  hunc  sensum  nimium 


574  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  12) 

H8]tum  löerben  humiles  hominea.  'Ostende  nobis'.  Sic  alibi:  Tft  sciam,  quid 
«t»9.»de8it  mihi.'  'Et  incedemus  corde  sapienti';  ut  geramus  rem  et  agamus 
vitam  sapienter,  i.  e.  gr[atiam,  ut  vitam  ttciflid^  füren.  Sic  !^in  g^en,  quia 
vivendum,  serviendum,  gubernandum,  Pol(itia,  oeconomia  habenda,  Ecclesia 
docenda,  est  incedendum  et  agendum,  donec  hie,  —  scilicet:  da  gratiam,  i 
ut  in  humilitate  et  timore  faciamus.  ut  sempcr  memores,  nos  esse  sub 
ira,  morte  aeterna,  si  ftteng  etc.,  q[ua8i  djcat:  Ne  sinas  nos  labi  in  istam 
fecem  hominum,  qui  nihil  curant,  neq^ue  mortem,  vitam  aeternam,  praesen- 
tem,  sed  tantum  suas  glorias,  potentias,  qui  incedunt  et  agunt  in  suo  con- 
temptu  neq[ue  gratiam,  iram  dci  curantes.  Si  nobis  vivendum.  agamus,  lo 
SB.  Hut  in   timore   faciamus.     S)a§   man   \iä)  für  ©ott   furd^tet.     Supra:    'Quis 


1  über  'nobis'  steht  'et  incedemus*  2  über  ut  stellt  Eb[raice       über  geramus  steht 

conversa[ri,  gubernare  significat  incedere'  Eblraice,  res  gerere  sapienter  zu  2  'Incedere'  r 
zu  2  Sapientia  est  nosse  iram  dei  et  sie  timere  eam  zu  'sapienti'  rh  3  über  ut  stellt  2 

über  vitam  Wtijtid^  futtn  stelt  boc  enini  significat  Eb[raicum  'incedere'  iiber  fuxtn  stellt 
da  gratiam,  darüber  l  i-ber  quia  steht  tum  5  über  donec  stellt  lolt  muffen  leben  iiber 
hie  steht  sumus  scilicet  gestrichen  über  da  steht  ergo  6  iiber  ut  (l.)  stellt  hoc  über 
ut  ('2.)  tte^'t  et  memiuerimus  7  über  ira  steht  tua       aetema  e  aus  diviua       über  firtng 

stellt    severe    velis   iudicare,    bj   Xo\x  in   bet  tsetfl^eit  Bleiben  8  neq^ue   geändert   in   nee 

über  vitam  steht  neq^ne  9  iber  suas  steht  ventrem        über  qui  steht  volup^tatem  sec- 

tantor  9110  über  contemptu  sieht  irati  dei  10  über  curantes  steht  quanquam  taciunt 

agamus  gestrichen,  darüber  da  gratiam  11  über  timore  steht  dei       über  faciamusateAf 

agamus       über  SaS  steht  E^t  ergo  sapientia  mit  der  Ziffer  1       über  man  steht  2 


Ur)  habent;  Sed  maior  pars  eum  non  habet,  Siquidem  fere  omnes  sie  vivunt, 
ut  unum  momentum,  quo  vivunt,  existiment  esse  seculum.  His  perne- 
cessaria  est  Oratio  haec,  quam  Moses  hie  praescribit.    Sed  audi.  quid  addat. 

ET  INCEDEMUS  CORDE  sapienti.  u 

USitata  est  Phrasis  in  verbo;  (Nabia)',  incedemus;  usurpatur  cnini 
pro  eo,  quod  dicimus.  res  gerere,  versari  in  negotiis,  administrare  aliquid. 
Quasi  dicat:  Haec  vita  eiusmodi  est,  non  ut  standum  nee  ociandum, 
sed  incedendum  sit,  hoc  est,  aliquid  gerendum  sive  in  Oeconomia  sive  in 
Politia.  Da  itaiiuu  gratiam,  ut  id  faciamus  sapienter,  hoc  est,  in  humilitate  *a 
et  in  timore  tuo,  ut  meminerimus  noa  esse  sab  ira  tua  propter  peccatum 
nostrum. 

Nee  simuB  in  ea  hominum  fece,   quae   nee    vitam    nee   mortem  suam 
aut  recte  novit  aut  curat,  Sed  tantum  pascit  ventrem,  quaerens  glorias  et 
potentiam.     Ili   incedunt   in   suromo    contemptu    initi   Dei,    nequc   gratiam   « 
ncc  iram  curant,  vivunt  itaque  in  cxtrcmu  stulticia  et  ignavia. 

')  «■<a;.    Reuchlin:  Venit.  liegte  Niederschrift  a.  R.:  converaemur,  U.  A.  BUxl  l,.'il6. 


Enarratio  Psalmi  XC.    lb?Aßf>.    [1541.]    (Ps.  90,  12)  575 

Hs]  novit    potestatem  ?'    etc.     Nosse    et    sentire    iram    eius    et    agere    postea, 

bo§   ift    sapienter    agere.     Sic   in   scripturis   laudem    'timoris    dei',    quod  spc »,  lo 
timemuB    iram    et    sentimus    meruisse    peccatis    nostris.      [Sl.  249'']     Hec 
prima  salutia   pars.     A   spiritu    tuo   concepimus   salutem.     Pharao,    Sena-  l\'sf^\l  35 
6   chLcrib,    qui  indurati,  nihil  curant,   sentiunt,  non  'noverunt'  iram  dei,  non 
'numerant',    ideo    corruunt.     Exempla    omnium    historiarum :    Prima    sa- 
p[ientia   est   hec:   ''incedere'    in   cognitione    ire    dei.      Dicit   Moses:    'Quissi.i 
novit'  etc.    Da,  ut  intelligamus.     Noase  ergo  iram  dei,  non  est  damnabilo, 
sed  salutare  et  1.  gradus  ad  salutem,  imo  caput.     Sed  hoc  est  impetran- 

10  dum,  quia  est  donum  dei;  qui  metuit  iram  dei,  agat  gratiam  deo  tan- 
quam  pro  dono  singulari,  quod  Mooses  iubet  impetrare.  Haec  pars  l. 
Altera: 


1  aber   agere   steht   'corde   sapLienti   vivere'  2  Hier   scripturis  stellt    sepe  invenis 

zu  2  Sapienter  agere  r  zu  2/3  Encomium  timoris  dei  r  3  vier  timeraus  steht  metu. 

imus   sing[uli8  horis         über   iram   steht    divinam         über  meruisse  steht  (eam)  nos  mortem 
4  prima]  pars         zu  4  Prima  pars  salutis  r  4/5  SencbaL,  darüber  (et  alii)  5  vber 

qui   steht  alii        über  sentiunt  steht  nihil  6  »6er  Exempla  sieht  ostendunt  hoc        über 

Prima  steht  quod  zu  6/7  Prima  sapientia  r  7  hec  c  in  haec  8  über  Da  steht 

(816  ttn§  bi  jUlierfl^en  zu  8  Nosse  iram  dei  r         9  über  caput  steht  salutis         9ll0  über 

impetrandum  steht  a  deo  oratione  10  über  qui  steht  ratio  non  capit:  qui  timet 


Dr]  Serva  igitur  nos  in  sapientia  hac,  hoc  est,  in  timore  tuo.    Nam  'inicium  ©pr.  9, 10 

sapientiae'  seu  summa  sapientia  'est  timor  Domini',  Nosse  iram  dei  et  post 
15  vivere  et  agere  omnia  in  humilitate. 

Ad  hunc  modum  commendat  Scriptura  timorem  Dei,  quando  homines 
ita  vivunt,  ut  singulis  horis  metuant  iram  Dei  et  senciant  se  mortem  esse 
meritos.  Haec  enim  prima  est  pars  salutis  nullam  videre  salutem  propter 
peccatum.'  Haec  est  summa  sapientia,  incedere  in  cognitione  irae  Dei. 
30  Ita  enim  paramur  tanquam  terra  aratro  ad  suscipiendum  semen  illud  divi- 
num, cuius  fructus  est  aeterna  vita.^ 

Pharao,  Senacherib  et  alii  hac  sapientia  carent,  Itaque  pereunt,  prius-2-^''J''/^'35 
quam  intelligant  se  perire,   Sunt  enim   excaecati  potentia   et  viribus  suis. 

Contra  Ezechias  in  Hierusalem  obsessus,  Moses  et  ludaei  ad  rubrum  3' j^Jf^'f^^jj 
25  Mare  inveniunt  certam  et  gloriosam  liberationem.^ 

Quare  ita  statuamus  non  esse  damnabile,  si  sentias  iram  Dei,  Sed  esse 
initium  salutis,  quod  non  obtineri  potest  sine  oratione  assidua.  Est  enim 
singulare  donum  Dei,  quod  Ratio  nee  capit  nee  intelligit,  Alioqui  Moses 
non  cum  tanto  conatu  hanc  sapientiam  flagitaret  dari. 


')  Himufügungen  Dietrichs. 


576  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541].    (Ps.  90,  13) 

^P?l  'Convertere,  domine,  usqLue  quo  et  placabilis  esto  super  servos  tuoa' ' : 
2öenn  nicmonb  t{)un  loil,  nemo  vult  te  timere  et  omnes  contemnere  iram 
.  II.  latuam  et  mortem,  sit  apud  servos.  Uli  'timent',  'numerant  dies  suoa'  et 
'incedunt  corde  sapienti'.  Ergo  ttofte  OnB  'iterum'.  S}qI  tft  alt^era  pars 
psalLmi.  Conterruit  et  occidit  Universum  genus  humanum.  quantum  fieri  i 
potest.  Electi  dei  laffen  fid^  tobten,  quia  metuunt  mortem  et  eternam  iram ; 
habent  igitur  I.  gratiam,  quao  est  cognitio  irae  et  sensus  divini  iudicii: 
iatis  'servis'  dei  fei  gnebig.  Hoc  etiam  facit.  Supra  autem  dixi  per  totum 
psalmum,  quod  loquitur  non  aolum  de  ira  temporali  sed  eterna;  ergo  a 
contrario  hie  de  salute  eterna,  non  consolatione  seculi,  ubi  aurum,  honor,  lo 
favor  mundi,  sed  gl^et  ^o^et  iM[ose8  hie  certissime  promittit  vitam  aeter- 
nam,  sed  iis,  qui  sentiunt  iram  dei.     Hie  propheta  est  Moses  certis[8imu8 


zu  1  Altera  pars  psalmi  r  2  über  SBenn  steht  e§  benn         3  über  servos  »teA«  taos 

über  servos  stellt  auch  (propiciatio  erga  timeiites  te)  «4er    timent'  sieht  te  4  über 

bnS  stefit  fte  zu  4:  2.  pars  psalmi,  iu  qua  rogat  consolationem.     Significat  autem  vitam 

aeteri^nam  et  Christum  eius  autorem  r  6  über  Universum  steht  totum  6  über  Electi 

ilelit  quanquam  zu  7  Prima  gratia  r  8  über  istis  attht  inquit        dixi(t)  9  über 

loquitur  ftelit  Mose(s)n  loqui       de  o       über  ergo  sttlit  certum  est,  quod  10  über  salute 

ite/ii  vita  et       über  seculi  steht  carnis  zu  10  Mosen  loqui  hie  de  vita,  salute  et  conso- 

latione aeterna  r  11  über  mundi  stellt  tantum  quaeritur  12  über  Hie  stellt  Igitur 

liier  propheta  steht  3       über  est  stellt  2       über  Moses  steht  1       über  certiB[simus  sieht  4 
zu  12  Moseu  hie  prophetare  de  Christo  r 

')  Vulgatawortlaut,  nur  statt  deprecabilis  oben  placabilis.  Erste  Niederschrift :  loa 
biä)  Derjunen,  U.  A.  Bibel  1,  516.  Unten  S.  577  Z.  15  dafür  poenitens,  nach  Reuchlin: 
dp:  Poenituit,  der  aber  auch  igiioscere,  misereri  bietet. 


D,l  Xni.  VERSFS. 

VIS        CONVERTERE,  DOMINE,   Vsque   quo?   Esto   propicius 

servis   tuis.  n 

HOc  est  Caput  institutae  Orationis.  Videt  paucos  esse,  qui  vivant  in 
timore  Dei,  qui  numerent  dies  suos  et  sapionter  agant,  Pro  bis  paucis, 
quos  vocat  servos  Dei,  orat,  ut  eos  Deus  consolari  velit. 

Sicut  autem  supra,  cum   totum  humanum   genus  occidit,  de  morte  et 
ira  Dei  aeterna  locutus  est,  Ita  hie  quoque  loquitur  non  de  aliqua  conso-  » 
latione  carnis  in  hoc  saeculo,  sed  de  aeterna  vita.    Ilanc  non  solum  rogat, 
Sed  siinul  etiam  promittit  iis,  qui  jirimam  illam  gratiam  habent,  ut  intelli- 
gant  iram  Dei  et  senciant  iudicium  divinum. 

Includit  itaque  haec  petitio  obseure  Prophcciam  de  Christo  venture, 
Siquidijm  »aiuH  aeterna  tantum   per  Ciiristuin  piiniri  potuit.    Oportuit  autom   =" 

/"  numerant    Urdruck 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  13)  577 

Hs]  de  Christo ;  quia  locutus  de  ira  eterna  invieibilis  dei,  quem  nemo  hominum 
vidit,  ergo  loquitur  etiam  de  vita  contraria  huic  ire,  quae  etema;  ergo 
salua  et  consolatio  eterna;  proportio  mu§  gleid^  fein:  infinita  et  infinita. 
lam    prophetiam    facit  per  modum   orationis,    ['Sl.  250*]  quia   ista  oportuit 

5   propter  Epicureos  usqLue  in  finem  mundi. 

'Convertere' :  l^ore  ein  mal  Quff.  Oratio  impetrata  est,  prophetia  est: 
oppressisti  nos  calamitatibus.  lam,  optime  deus,  dedisti  hoc  agnoscere, 
sentire.  3l(^,  iam  sis  'propicius',  l^ote  ouff,  satis  occidisti,  satis  calamita- 
tibus nos  vexasti,  h)enb§   mal  bmb;   ergo  loquitur  de  aversione  totius  ire, 

10  non  temporalis,  i.  e.  mortis  eter[nae,  peccati  et  omnium  malorum.  1.  pec- 
catum  et  poenam  peccati  originalis,  ergo  iam  contrarium.  A  contrario 
eternam  mortem,  iram  infinitam  ob  oculos  posuit.  Ergo  hie  eternam 
vitam  petit  et  infinitam  salutem  proponit. 

'Tandem'  ^ :  Et  si  alii  non  volunt  numerare  dies,  'tarnen'  esto  'propicius' 

15  et  'poenitens'^  super  servos,  qui  numerant,  qui  intel[ligunt  et  sentiunt  istum  ter- 
[rorem.  Ista  oratio  est  exaudita,  quia  deus  est,  qui  vult  vivificare  praesertim 
mortificatos.  Est  oratio  MosIls  ergo  exaudita,  ergo  restat  vita,  salus  poat  istam 


1  über  Christo  steht  futuro       hinter  quia  steht  enim       eterna  c  in  aeterna  2  ire 

c  in  irae       über  quae  steht  ira  autem  est        3  über  inönita  (1.)  steht  infinit!  ad  4  über 

facit   steht   Moses  6  über  'Convertere'   steht   'aliquando'         über  auff    steht   tiefiet  ®ott 

7  über  dedisti  steht  nobis  (etiam)  8  über  auff  steht  je^  gnebig  9  über  vexasti  steht 

oppres[sisti         hinler  loettb§  steht  i.  e.,  darüber  ba§  Slotlilt  über  loquitur  steht  simpliciter 

ire  c  in  irae  10  über  i.  e.  steht  sed         eter^nae  c  in  aeternae        über  1.  steht  parte 

tractavit  11  poenam  (aeter[nam)  12  über  eternam  (2.)  steht  de  13  über  petit 

steht  loquitur  zu  13  alioqui  esset,    ac  si  quis  velit  rogare  loeo  amovendi  istius  maximi 

terroris  1  pax  dLenarios  r  14  'Tandem'  durch  Strich  mit  dedisti  oben  Z.  7  verbunden 

non  unien  über  non  volunt  steht  nolunt  15  über  servos  steht  tuos  über  numerant 
steht  dies  suos       istum  geändert  in  istam,  darüber  iram  17  über  mortificatos  steht  fonft 

touTbe  e§  nemo  Sitten       über  Est  steht  Gä  ^eift       über  restat  steht  certum  est 

')  Noch  ivie  1513  als  serum   auxilium  gemeint,    Unsre  Ausg.   Bd.  4,  61,  4.     Erste 
Niederschrift :  bet  mal  e^nS,  U.  A.  Bibel  1,  516.  *)  Vgl.  S.  576  Anm.  1. 


Dr]iny3teria  haec  salutis  abscondi  propter  Epicuraeos  et  alios  securos  homines 
usque  ad  adventum  Christi,  in  quo  revelati  sunt  thesauri  misericordiae  Dei. 

20  Sententia  itaque  facilis  est:  Oppressisti  nos  calamitatibus,  dedisti  hanc 

primam  sapientiam,  ut  agnosceremus  iram,  Iam,  mi  Deus,  desine,  Satis  occi- 
disti, satis  oppressisti,  satis  humiliasti  nos,  Convertere  tandem  et  esto 
nobis  propicius,  Ostende  nobis  etiam,  quam  benignus  et  misericors  sis,  ut 
habeamus,  quo  in  bis  terroribus  consolari  corda  nostra  possimus. 

25  Loquitur   enim   de   conversione   totius  irae  et  mortis,  non  temporalis, 

sed  aeternae.  Quid  enim  aliud  rogaret  loco  illorum  terrorum  ?  Quid  solatii 
Sutl^exS  Söette.    XL,  3  37 


578  Enarratio  Psalmi  XC,     1534/85.    [1541.]    (Ps.  90,  13) 

Hs]  mortem,  calamitatem.     Poeniteat  te  istorum  malorum  propter  servoB  tuos. 

Qui   sunt?   qui   metuunt,   qui  incedunt  eorde  sapienti,  numerant  dies  suob, 

qui   expendunt  iram,   quam  nemo  potest  numerare,  sunt  deplorati,  despe- 

*''i)aiv.'i"  ■"*'''    videntur   sibi    nunquam    salvandi.      Si    SennachLerib ,  Nebuc[adnezar, 

».  «sn.  1»,  S5  lulias   Ceaar    nt(^t   t^un,    fac    tamen    propter   Ezech^iam,   David    et  alios    s 

Sanctos,  qui  timent  tuam   iram.     ^a§  ^etft  vitam  aeternaLm,  quia  habere 

Regem    faventem,   qui  extra  hanc  vitam  est;  oportet  sit  vita  eterna,  quia 

si  non   aiia  vita   post  hanc,   non   indigeremus   deo.      Immortalitas   vite  et 

I.  i»o)«  1, 38  eternitas    ex   1.  Praeeepto   fluit.     llomini  loquihir:  'Dominamini  piscib[us'. 

Reges,  principes  hie  regunt,  hie  nihil  indigemus  quam  regno  politico  et  lo 
oeconomico.  Sed  quod  ipse  se  immiscet,  qui  non  est  Politicus,  Oecono- 
micus,  sed  invisibilis,  extra  mundum  hune  etc.  [S81.  250'']  Sicut  ipse  aeter- 
i.«oc.9,9nus  et  invisibilis,  Sic  et  gratia  et  salus;  loquitur  autem  ad  nos:  'non  boves'. 
Ergo  clare  testatur  in  foro  conscientiae,  quod  viderunt  prophetae,  quod 
exp[ectanda  v^ita  ae[terna  ab  illo  deo,  qui  apud  eos  deus  fuit,  i.  e.  incar-   n 

1  über  propter  sleiit  Cessa  et  desine  zu   1  SEj  ^eifjt  connectere  r  4  iiber  sal 

2.0l(i|c5,a  vandi  ttetit   bie  flnbS        über  SeoDach^erib   iteht  Pharao  6  iiber  £aS  steht  Sis  propicius 

8  über  non  (1.)  tteht  nulla      vite  c  in  vitae        zu  5;  1.  Praeceptum  docet  immortalitatem  r 

9  eternitas  c  in  aeternitas  üfcer  'piscibLus'  ttelU  hoc  satis  esset  pro  hac  vita  13  aber 
gratia  sieht  eins  über  boves  steht  ut  Pau^lus  ait:  Non  est  de  hobus  cura'  etc.,  tamen 
15  hinler  expectanda  sieht  ait  deo  c  aus  deum  zu  15  Sic  docet  expectandam  salutem 
et  vitam  aeternam  per  deum,  qui  apud  eos  fuit  r  151579,  1  über  incaruandus  steht  erat, 
<2ann  über  t.  e.  geschrieben  per  deum  und  incaruandus  geändert  in  incamandum 


Dr]in  eo  esset,  si  unum   aut  alterum  diem  transigeremus  hilarem?     Ergo  lo- 
quitur de  vita  et  salute  infinita. 

Si  alii  nolunt  numerare  dies  suos,  At  servis  tuis  esto  propicius,  qui  eos 
numerant  assiduo  et  metuunt  te,  qui  incedunt  corde  sapienti  et  expendunt 
iram  tuam.     Es  enim  Deua,  qui  mortificatos  iterum  vis  vivificare  etc.  »o 

Porro  supra  quoque  de  hac  sententia  admonui.  Quia  enim  orat  ad 
talem  Deum,  qui  est  Rex  extra  hanc  corporalem  nostram  vitam,  Ergo  orat 
simpliciter  pro  aeterna  vita  obtinenda.  Nam  si  alia  vita,  praeter  hanc 
i.jRold,»« corporalem,  nulla  esset,  qua  in  re  nobis  opus  esset  Deo?  Ilabemus  'domi- 
nium' in  creaturas  rcliquas,  in  pisces,  volucres  et  bestias  agri,  Kl  pro  hac  « 
corporali  vita  satis  esset  constitutis  Politiis  et  Oeconomiis. 

Sed  Moses  ostcndit  post  hanc  vitam  esse  aliani  vitam.  Siquidom  in  hac 
necessitato    orat    ad    eum    Deum,    qui    est    extra    nmiidum    et    invisibilis. 
Scquitur  itaquo  etiam  gratiam  eius  et  vitam,  quam  ab  eo  postulamus,  esse 
inviHibilom  et  pcrtinere    ad    aliam  vitam,  (pioad  nos,  et    non  quoad  boves,   so 
1. «ct.», »Quia,  sicut  Paulus  dicit:    Non  est  ei  cura  de  bobu»'.' 

•)  AU  fUfllf  ,Ua  Zitats  sldit  am   Rande  1.  Cor.  4. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.   [1541.]    (Ps.  90,  13)  579 

Hs]  nandus.  £)B§  oHe  gilben  non  intel[lexerunt,  tarnen  Sancti  et  spiritualea  viri 
intellexcrunt.  Sic  hodie  illustrante  E[uangelio,  si  dicimus  de  immortalLitate 
animae,  eteqna  vita  et  ira,  omnibus  Episcopis  *  est  merum  somnium,  aud[i- 
unt  verbum  et  non  intelligunt.  Sic  ludei  non  intellexerunt  hunc  psalmum 
s  nisi  spiritualea  viri,  qui  habuerunt  intelLlectum,  quod  deus  nobiscum  loqui- 
tur,  quod  non  tantum  de  celo,  sed  habitans  hie  in  isto  angulo,  tenebris, 
Iero9ol[yma.  Sic  pii  ludei  cogitaverant.  Sic  nos  hodie,  qui  audimua  Euan- 
gelium  de  eterna  vita  et  .norte.  Multo  alias  cogita[tione8  habemus  quam 
illi,   qui   non,   qui   cogitant  de   auro   etc.     Sancti  prophetae  ex  isto  Mose, 

»0  libris  et  psalmo  habuerunt  Cognitionen!  spiritualem.  Alii  fuerunt  et  manse- 
runt  porci  et  fprehJ  gefreffen  temporalis  regni.  Sic  hodie  carnaliter  ab- 
utuntur.  Sed  sicut  nos  spirituales  expectamus  aliud  regnum,  non  istas 
siliquas,  Moses  videt  aliud  regnum  futurum  post  hanc  vitam,  cum  dicit: 
'Conver[tere',   peniteat   te.     Si  Epicureus   fuisset,  non   orasset,  vel  si  non 

zu  1  toaS  Hflt  boTon?  Nee  hodie  omnes  carant  hinter  intel[lexerunt  rh         2  äfcer  ELuan- 
gelio  steht  omnia  non  omnes  intel[ligunt  3  eter^na  c  in  aeterna       über  Episcopis   steht 

Papae  etc.       über  somnium  steht  sicut  somnia  audiunt  4  über  intellexerunt  steht  quau- 

iquam  legerunt  et  canta[Terunt  6  quod  gestrichen        celo  c  in  coelo         über  habitans 

steht  deus  incarnandus  7  über  lerosoli^yma  steht  bex  fol  e§  t^un        über  pii   steht  sapLi- 

entes       ludei  c  in  ludaei       «6er  hodie  steht  oredimus         S  über  morte  steht  alii  non         zu  8(9 
(Sunt  porci  et  manent)  r  9  über  non  steht  creduut       «6er  etc.  steht  TolupLtatibns  suis 

«6er  isto  steht  1         «6er  Mose  steht  4  10  über   et   steht  3         «6er  psalmo   steht  2 

11  über  hodie  steht  Christiani  llll2  über  ahutuntur  steht  libLertate  Christiana  putantes 

temporale  etc.  13  über  siliquas  steht  paleas         über  Moses   steht  Sic  sancti  in  vettere 

Test^amento       videt  geändert  in  vidit       «6er  futurum  steht  et  vitam  14  peniteat  c  in 

poeniteat       «6er  orasset  steht  hoc 

')  Dietrich  verschleiert  unten  im  Druck  Z.  17  f.  dieses  Urleil. 


Dr]  15  Quod  igitur  ad   hunc   modum   docet   expectandam  salutem  aetemam 

per  Deum,  occulte   ostendit  Deum  incarnandum   esse.     Id  si  ludaei   non 
omnes  intellexerunt,   quid   ad   nos?     Tarnen  ne  hodie  quidem  omnes  reli- 
gionem  nostram  aut  norunt  aut  curant.    Sicut  itaque  apud  nos  etiam  multi, 
qui  Psalmum  hunc  canunt,  non  tarnen  eum  intelligunt. 
20  Ita  sub  Lege  tantum  spirituales  haec  mysteria  obscure  ostensa  viderunt 

et  intellexerunt,  Quod  Deus,  quem  ipsi  colebant  in  Tabernaculo  et  crede- 
bant  habitare  in  Propiciatorio,  suo  tempore  esset  incarnandus  et  salutem 
hanc  allaturus  hominibus  contra  iram  Dei  et  mortem  aeternam. 

Alii  tanquam  porci  tantum  fuere  intenti  in  voluptates  suas  et  tempo- 
25  rales  curas,  Sicut  multi   hodie  Euangelio  abutuntur,   quasi   omnia   sint  in 
temporalibus  posita. 

Sed   nos   decet  expectare   aliam  vitam   et  regnum  aliud,  quod  Moses 
hie  significat  esse  aeternum  regnum.   Ac  sine  dubio,  cum  hunc  versum  scri- 

37* 


580  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 13, 14) 

Hb]  vita  post  hanc  Sed :  SLumme  lup^iter,  iuva  etc.,  —  Georgi[um  *  ne  occi- 
dat!  Hi  possunt  iuvare  in  praesenti  vita  et,  ut  satis  etc.  Sed  ille  occidit 
homines  in  Universum  et  rursum,  i.  e.  terret  et  orat,  ut  terreantur,  postea 
promittit  reimissionem  pec^catorum,  salutem  aeternam. 

V.  urriciie-  >'ui|en(ias  iiiiiii  i.'.8T|  'Misericordia'  est  intelligenda  in  ista  sua  petitione  t 
de  misericordia  non  aliqua  particulari,  sed  plane  universali,  Quia  non  est 
dubium,  quin  talem  misericnrdiam  petat,  qualis  fuit  eius  morbus.  Con- 
fessus  autem  est  et  conquestus  non  de  particulari  morbo,  non  de  exi- 
[!8(.  251"]  lio  Aegypti  et  Cap^tivitate  Babylonica,  sed  de  universali  cala- 
mitate    generis    bumani,   de   peccato,    quo   totus  est   oppressus.      lUa  fuit   lo 


1  über  hanc  itelä  sed  tantum  spectasset  praeseiitia  lup[iter  geändert  in  luno  hinler 
lupliter  nochmalt  luppiter,  geändert  in  luno  [die  Anderttngen  nach  Terenz,  Andr,  III,  1, 15  und 
Adelph.  III,  4,  41]  2  über  etc.  stellt  habeant  occidit  durch  Strich  mit  terret  Z.  3  verbunden 
3  hinter  rursum  steht  etc.  4  über  promittit  steht  propiciationem  dii^rinam       i'ber  rejmis- 

siouem  itefit  vitam  liher  salutem  steht  nochmals  vitam  zu  4  Haec  est  particula  explica. 
tionis  viri  dei  Lutheri  in  psalmum  Mosi  numero  90.  r'  5  Pridie  bis   1535  r*       Miseri- 

cordia c  in  Misericordiae  über  Misericordiae  steht  vocabulum  intelligenda  c  in  intelli- 
gendnm  zu  7  Misericordia,  quam  rogat,  qualis  ait?  r  zu  8  Kustos  der  Seite:  lio 

10  über  peccato  stellt  ira  divina 

')  Luther  bedient  sich  scherzhaft  des  Namens  seines  fleißigen  Nachschreiberfi  Rarer 
ob  Beispiel.  »)   Von  hier  an  in  ruhiger  Reinschrift  geschrieben;  rgl.  Einleitung  oben 

S.  476.  ')  Mit  der  blassen  Tinle   der  Vorlesungsnachscliri/l   als  ihr  vorläufiger  Ab- 

schluß geschrieben  und  mit  ebensolcJiem  Strich  zu  dem  Platz  vor  Misericordia  Z.  5  ge- 
zogen. •)  Dies  Datum  mit  der  frisch  -  schtcarzen  Tinle  der  bisherigen  Änderungen 
und  der  folgenden  Reinschrift  geschrieben ,  aber  doch  Vorlesungsdatum;  vgl.  Einleitung 
oben  S.  476. 


ür]  beret,  vidit  mysterium  salutis  nostrae  et  vitae  aeternae  aliquem  gustum 
habuit,  Siquidem  territos  peccatis  suis  ad  hunc  modum  orare  et  sperare 
salutem  docet. 

XlIU.  VERSIS. 

V.14   IMPLE  NOS  MANE  MISEricordia  tua,   Et  iubilabimus   et      ,5 
exultabimus   cunctis  diebus  nostris.' 

MIsericordiam  proprio  eam  significat,  quae  pertinet  ad  institutuin  ne- 
gotium, hoc  est,  non  aliquam  particularem  niisericordiani,  sed  vere  uni- 
versalem, quae  ad  totum  hunc  morbum  pertinet,  de  quo  hactenus  est 
conquestus.  ju 

Est  autem  confessus  et  conquestus  non  do  particulari  aliqua  calanii- 
tate  Tel  morbo,  qualis  fuit  exiliuni  in  Acgypto  aut  Babylono,  Sed  do  uiii- 

')  Antclüufi  an  die  Lulherbibel. 


Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90,  14.  15)  581 

Hsjquerela  et  confessio  de  tota  miseria.  Ergo  cum  nunc  petat  miseri- 
cordiam,  consequens  est,  quod  petat  miBericordiam  contrariam,  quae  sit 
medela  et  salus  huius  morbi.  Alioqui  quid  esset  petitio,  dicere:  Tu  es 
iratus  in  aeternum,  —  gib  mir  ein  ftucf  femel?  Ergo  quanquam  sint  gene- 
5  ralia  verba,  quibLus  utitur  de  misericordia  et  salute,  quae  habentur  saepe 
in  particularib|U8  beneficiis,  tarnen  ipse  textus  et  coherentia  cogunt  acci- 
pere  ista  verba  generalissime,  de  generali  salute  contra  gcneralem  per- 
ditionem,  scilicet  peccati  et  mortis.  Ideo  dixit:  Tonvertere  super  servosa. , 
tiuos',  'Satura  noa  mane  misericordia  tua',  i.  e.  da  abundantem  misericor- 

10  diam,  non  particularem,  ein  Hein  regnum,  non  valetudinem,  sed  nos  peti- 

1  miseria]  misericordia         zu  9  'Satura'  r 

Dr]  versali  calamitate  totius  generis  humani,  de  peccato  et  ira  Dei,  qua  totus 
raundus  oppressus  iacet. 

Cum  itaque  nunc  petat  misericordiam,  certa  consequentia  sequitur  eum 
talem  misericordiam  petere,   quae   sit  medela  huius   communis  et  univer- 
15  salis  mall.    Alioqui  quid  aut  cur  peteret  contra  infinitam  calamitatem  ali- 
quod  leve  et  exiguum  beneficium  paucorum  annorum? 

Utitur  quidem   scriptura   saepe   de  particularibus   benificiis  et  corpo- 
ralibus  vocabulo  misericordiae,  Sed  hie  ipse  textus  et  cohaerentia  senten- 
tiarum  cogit,  ut  misericordiam  generalissime  accipiamus,  de  generah  salute 
20  contra  generalem  perditionem  peccati  et  mortis. 

Ut  sit  sententia:  Da  abundantem  misericordiam,  non  particularem,  qua 
vel  regnum  vel  valetudo  conservatur,  plenitudinem  et  abundantiam  miseri- 
cordiae  tuae   petimus.     Nam  in  ista  calamitate,  quae  totum  genus  huma- 
num  premit,  non  sufficit  nobis  particularis  et  quasi  stillabilis  (ut  sie  loquar) 
25  misericordia,  Sed  diluvium  quoddam  et  mare,  quod  exsaturet  nos. 

Tunc  exsuUabimus  et  laetabimur.  Nam  illa  sola  misericordia,  quae 
nos  a  peccato  liberat  et  assecurat  de  certa  salute  aeterna,  parit  perpetuum 
et  verum  gaudium,  gratitudinem  et  gratiarum  actionem. 

XV.  VERSUS. 

30      LAETIFICA  NOS  RURsum   post   diuturnam   afflictionem,    v.is 
Secundum  annos,   quibus  vidimus  afflictionem. 
NOtum  est  ex  superioribus,  de  quibus  humilitatibus  seu  afflictionibus 
loquatur.     Dixit  enim:    Tu  avertis  hominem   in   nihilum,    In  furore  et  ira|-? 
tua  deficiunt  dies  nostri.     Ibi  loquitur  de   malis,   quae  vidimus  a  tempore 


25  exaturet   Urdruck 


582  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.J    (Ps.  90,  15) 

Hsjmus  pleiiitudinem  et  abundantiam  misericordiae  tuae,  Quia  necesse  est  in 
ista  calamitate,  ut  succurrat  nobis  non  particularis  et  stillabilis  miseri- 
cordia,  sed  diluvium  et  marc  misericordiae.  'Saturemur  misericordia  tua, 
tunc  laetabimur',  Quia  ista  misericordia,  quac  nos  liberat  a  peccatis  et 
certificat  nos  de  certa  salute,  parit  in  nobis  gratitudinem,  ut  gratias  aga-  i 
\M5mu8.     'Laetifica  nos'*,  'secundum'    etc.:   de  quib[U8  humilitatib[U8  dixerit, 

s.  srequire  SLupra:  Avertis  homines  in  nihilum',  Ubi  loquitur  de  malis,  quae 
videmus  a  tempore  vitae,  imo  a  principio  mundi  U8q[ue  in  finem.  Ergo 
pro  isto  malo  te  oro,  quo  nos  humiliasti  statim  a  nativitate,  et  'pro'  istis 
'annis'*,  quibjus  vidimus  generali88[imum  p[eccatum.  Sic  ostendit,  quod  et  lo 
quantum  remedium  petat,  scilicet  aeternum,  contra  mala  nobiscum  nata 
et  durantia,  i.  e.  peccatum  [S(.  251^]  orig[inale  cum  suis  poenis.  Haec 
mala  deprecamur  et  petimus  remissionem  pecLcatorum  aeternam,  non  lega- 
lem, contra  perpetuum  malum  et  poetea  liberationem  a  poena,  ut  simus 
non  solum  iusti,  sed  et  laeti  et  iucundi.  Sic  humiliatio  et  peccatum  toi-  is 
luntur  per  remis[sionem   pec[catorum,  viaio  malorum  per  exultationem  et 


4  Quia  e  mu  quia  5  über   certificat   »IM  assecurat         über   certa   sieht   aetema 

12  Kiutoi  der  Seile:  örig- 

')  Anschluß  an  die  Initherbibd.     Vulg, :  Laetati  sumus.        *)  Vttlgata. 


Dr]  vitae,  Imo  quae  totum  genus  humanum  sustinet  et  patitur  a  principio  mundi 
usque  in  finem.  Pro  hoc  malo,  inquit,  te  nunc  oro,  quo  nos  humiliasti 
statim  a  nativitate,  et  pro  istis  annis,  quibus  vidimus  generalissimam  sub- 
versionem  nostri  proptcr  peccatum.  ao 

Ostendit  itaque.  quod  petat  aeternum  remedium  contra  mala  nobiscum 
nata  et  durantia,  scilicet  contra  peccatum  Originis  et  poenaa  eius.  Haec 
mala,  inquit,  deprecamur  et  petimus  remissionem  peccatorum  aeternam, 
non  legalem,  contra  perpetuum  malum. 

Dcinde  petimus  ctiam  liberationem  a  poena,  ut  simus  non  solum  iusti,  ^ 
Bcd  etiam  laeti  et  iucundi,  Ut  humiliatio  et  peccatum  tollantur  per  remis- 
sionem peccatorum  et  visio  malorum  (sicut  ipse  loquitur)  per  exultationem 
et  salutem,  quae  est  liberatio  a  poena. 

Porro  non  obscurum  est,  quod  bis  generalibuB  verbis  orat  Propheta 
adventum  Christi  in  carnem.  Nequo  enim  redcmptio  haec  potuit  contin-  so 
i.«o|«»,isgcre  quam  per  illud  unicum 'Semen'  benedictionis.  Oportuit  enim  myste- 
rium  hoc  ita  obscuris  verbis  ostendi,  ut  hi,  qui  essent  sancti,  intelligerent, 
quo  pacto  salvandi  essent.  Atquc  hoc  Spiritus  sancti  lumen  est,  quod 
ncccHsaria  cohacrcntia  textUH  probat,  orarc  Mosen  pro  remcdio  irao  gene- 
ralis contra  peccatum.  Id  quia  unius  Mcssiae  orat,  includit  haec  petitio  » 
Christum. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  15.  16)  583 

Hs]  salLutem  vel  liberationem  a  poena.  Ergo  generalibLUs  verbiw  orat  adven- 
tum  Christi,  cum  non  sit  redemptio  ab  isto  malo  nisi  per  illud  unicum 
'semen'.  Ergo  ista  oportuit  sie  obscuris  verbis  dici  pro  istis  hoininib[u8,  LWoif  a,  is 
ut  hi,  qui  essent  sancti,  perciperent,  Quia  spiritu  iiluetrante  ex  consequen- 
s  tia  necessaria  videmus  orare  remedium  irae  generalis  contra  peccatum. 
Alii  rüdes  et  carnales  non  vident,  quia  vident  ista  verba  saepe  poni  in 
corporali  et  particulari  salute,  non  observant  contextum.  Ideo  petitur 
occulte  Christus,  ut  liber^t  a  peccato  et  raorte.  Haec  est  plenitudo  vel 
saturitas   misericordiae,   Sicut  psalmus  1 30. ;    'Quia  apud  dominum  miseri-  spi.  i3o,  ? 

10  cordia  et  copiosa   redemptio',   poterat   enim   isto    pretio   infinites    mundos 
redimere.     'Ostende  servis  tuis'^:  Pertinet  ad  idem.    Quanquam  illud  voca-v.ie 
bulum  'PauF  ^  saepe  accipitur  pro  'remuneratione',  Ut  Esa.  40. :  'Ecce  merces  3ei.  4u,  lo 
eius  cum   eo,  et  opus'   etc.      Et   ps.  109.:  'Hoc   opus   eorum'   etc.     Et  in  ¥f.  109,20 
Hiob:  'Hoc  opus  eorum,   qui  impii  sunt,  hec  hereditas  p[eccatorum'.   Sic  i>io6  20, 89 

1  über  sali^utem  steJit  forte  salutem  zu  1  Orat  adventum  Christi  r         3  über  Ergo 

atelit  Et       ista,  gesfriclie7i,  darüber  haec       «6er  istis  steht  illis  6  videut  (1.)  yeatriclien,  dar- 

über  auimad[vertunt,   consid[erant  8    über   liberet  eteht   (genus   humaLnum)  zu  12 

?1B  und  Grammatica  r  zu  13  Esa.  40.  und  Opus  vel  merces  r 

')  Text  der  Lutherbibel.  ^)  Textwort:  ^"»bsB.    Beuchlin:  opus.     Die  Übersetzung 

remuneratio  erschloß  LutJier  aus  dem  Sinn  der  zitierten  Stellen. 

Dr]   15  Hoc  Sancti  intellexerunt  adiuti  Spiritu  sancto,  Reliqua  rudis  et  carnalis 

turba  non  vidit,  Propterea  quod  Scriptura  his  ipsis  vocabulis  saepe  utitur 
in  corporali  salute  et  particulari.  Qui  itaque  contextum  non  observant, 
nunquam  intelligent  peti  hie,  ut  Christus  in  carnem  veniat  et  liberet  mun- 
dum  a  peccatis  et  morte  Haec  enim  est  illa  plenitudo  et  saturitas  miseri- 
ao  cordiae,  Sicut  Psalm.  130.  vocat 'copiosam  Redemptionem'.  Nam  isto  pretio,  *i.  130,  j 
quod  pro  peccatis  exsolutum  est,  infiniti  mundi  potuerunt  redimi. 

XVI.  VERSUS. 

APPAREAT   SERVIS   TUis   opus  tuum  Et  gloria  tua         v.ie 

filiis   eorum.* 
25  Pertinent  haec  ad  eandem  petitionem  supra  institutam.  Vocabulum  (Paal) 

est  notum,  vertitur  plerumque:  opus,  Sed  ita,   ut  intelligas   opus  remune- 
rationis  seu  praemium,  Sicut  inEsaia^:  'merces  eius  cum  eo',  Ibi  est  Paal,  3cj. «,  10 
Et  in  Psalmo  1()9.:   'hoc   opus   eorum',  Item   in   Hiob:    'hoc  opus  eorum, W- 109, 20 
qm  impu  sunt ,  id  est,  hoc  est  praemium,  haec  hereditas  seu  remuneratio 
80  eorum  est. 


21  exolutum   Urdruch 

')  Nachbildung  der  Lutherbibel.  ')  Arn  Bande  Esai.  40. 


584  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  16) 

Hajsaepe  accipitur  pro  opere  dei  etc.,  quod  reddit  pro  praemio,  mercede. 
Hoc  obmittimus,  iam  idem  est.  Significat  igitur,  quod  petat  illud  opus 
dei,  ut  reddiit  pro  istis  miseriis:  Sic  sumus  vcxati,  morte  oppressi,  fuimuB 
turpissima  mancipia  daemonum,  redde  tu  nobis  tuum  o-  [Sl.  252»]  pus. 
Ibi  Emphasis  est  in  'Tuum'.  5}lQn  mu»  hoc  pronomen  ouff  bie  perjon  jie^en.  s 
Sßenn  e§  auff  onfetn  §ert  @ott  ge^et,  fo  iftS  pronomen  infinitum.  Opus 
dei  est  in  Antithesi  contra  opus  diaboli  positum.  Sicut  Ioan[nes  quoq[ue 
1.30».  s,  sdixit:  'Christus  venit,  ut  solveret'  etc.  Hoc  est,  Satan  supplantavit  nos, 
*cbt.  8, 14  iecit  in  mortem  per  peccatum.     Ideo  Ep^istola  ad  Eb[raeo8  vocat  autorem 

mortis:  'Ut  destrueret  eum,  qui  est  autor  mortis'  etc.  Christus  econtra  «o 
destruxit  mortem  et  illuminavit  vitam.  S!)o§  finb  divina  opera :  lustificare, 
5.mo|f3.', sssalvare,  dare  bona  etc.  Aliquando  arrogat  sibi  opus:  mortificare.  'Ego  occido 
3tf  >8,»iet  viverefacio'.  Sed  tarnen  Esa^ias  itadistinguitdi^icens:  Non  opera  dei/aliena', 
non  propria.  Cogitur  tarnen  propter  nostram  superbiam  dicere :  'suum'  opus, 
iubet*  enim  diabolum  nos  excarnificare,  ne  etc.     2.  Ne  plures  deos  facia-   ü 

2  über  obmittimus  iteht  nihil  ad  sentjentiam  zu  4  Kustos  der  Seite:  pus         9  über 

iecit  stellt  pro  [d.  h.  zu  lesen:  proiecit/         zu  9  Diab[olus  'autor  mortis',  Eb.  2.    Contra  hoc 
opoB  petit  dei  opas  r  zu  13  Esa.  28.  r  16  über  iobet  steht  permittit 

')  Wichtig  für  LtOhers  Auffassung  von  Gott  als  Urheber  des  Übds. 


Dr)  Ad    hunc   modum    hie    quoque    intelligitur   Opus  Dei    praemium    seu 

merces,  quam  reddit  Deus  iis,  qui  sustinuerunt  in  fiducia  misericordiae  eius 
illos  terrores  mortis  et  alia  pericula,  de  quibus  Moses  dixit. 

Quasi  dicat:   Sumus  vexati  peccatis  et  oppressi  morte,  Fuimus  turpis- 
sima mancipia  daemonum,  Redde   itaque  tu  nobis  tuum  opus  contra  illud  w 
Satanae   opus.     Nam   pronomen:    tuum   includit   cum    emphasi  Antithesin. 
Convenit  itaque   phrasis   et  sententia  cum   co,   quod  Joannes  dicit  in  sua 
i.3ot  s.  »c*nonica':  'Venit  Christus,  ut  dissolvat  Opus  diaboli'. 

Opus  diaboli  est,  quod  supplantavit  nos  et  per  peccatum  nos  ex  vita 
&ftt.  >,  1«  coniecit   in   mortem,   Sicut  Epistola  ad  Ebraeos  *  Satanam   vocat  'autorem  « 
mortis'.     Contra  hoc  opus  Satanae  venit  Christus   cum   suo   opere   et   de- 
struxit  mortem  ac  vitam  illuminavit.     Sunt  enim  haeo  vere  divina  opera: 
iustificare,  vivificare,  salvare. 

Usurpat  quidem  Deus  sibi  opus  mortificationis  quoque,  Sicut  supra  in 
».«Blc».  woratione  Mosi  audivimus  et  Scriptura  manifeste  dicit  de  Deo,  quod  'occidit  » 
3ti.i«,»iet  vivificat*.    Sed  Esaias  haec  distinguit  et  dicit  Quacdam  esse  opera  Dei, 
sed  alicna,  quacdam  autem  propria. 

Propria   sunt   illa   misericordiae   opera    quod   remittit  peccata,   lustos 
pronunciat  et  salvat  credentes  in  Christum. 

>)  Am  Rande  1.  loann.  3.  ')  Am  Itande  Cap.  2. 


Bnarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 16)  585 

Hs]  mus  sicut  Manicheus :  Aliud  principium  bonorum,  aliud  malorum,  quasi 
deus  non  inferat  mala.  S)q§  Icil  ö[nfcv  .^[err  ©[Ott  nic^t  'ijüitn,  sed  vult, 
ut  sciamus  mala  ista  nobis  non  inferri  nisi  permittente  ipao.  Alioqui  dia- 
boluB   non  potuisset  Hiob   cruciare.     Sic  manetur  apud   simplicem   deum 

5  et  non  dividitur  in  bonum  et  malum  deum,  sed  cognoscitur  instigans  per 
diabolum  et  invitans  ad  misericordiam.  Hie  igitur  etc.  Sumus  humiliati 
peccato,  morte,  mors  perdit  nos;  'ostende  opus  tuum'  proprium:  significat 
recompensationem  mortis  et  vitae,  iusticiae  et  peccati.  'Tuum  opus'  i.  e. 
vitam.     Supra   oravit,  ut  'esset  beneficus'';  hie  petit,  ut  'ostendatur',  ba§a.  n 

10  man  C§  [33l.  252'']  füle  bnb  etfaxc.     Augetur  petitio,  quia  non  est  satis  donum, 

quod  habemus,  nisi  aperiantur  oculi,  utvideamus,  Sicut  Pau[lu8  ad  Cor[in- i.uor.a,  lo.  la 
thios :  'Spiritus  nobis  revelavit,  ut  sciamus,  quae  donata  sint'.     Sic  habemus 


zu  1  Manicheus  r         5  über  instigans  steht  nos  6  über  etc.  steht  Moshes         zu  7 

Sententia  r        zu  9  'Ostende'  r        zu  QjlO  (MLagister  Georg^ius)  r  *         10  über  est  steht  2 
über  satis  steht  1  zu  10  Kustos  der  Seite:  fu(e  zu  11J12:  1.  Cor.  2.  r 

')  Nach  der  Ltitherbibel.        ')  Rarer  wollte  wohl  die  deutschen  Ausdrücke  in  Z.  iif, 
durch  Beifügung  seines  Namens  selbst  verantworten;  vgl.  Einleitung  oben  S.  478 f. 


Dr]  Aliena  opera  sunt:  iudicare,  damnare,  affligere  impoenitentes  et  incre- 
dulos.    Haec  cogitur  Deus  sibi  sumere  et  suum  opus  dicere  propter  super- 

15  biam  nostram,  ut  humiliati  ipsum  agnoscamus  Dominum  et  pareamus  volun- 
tati  eius. 

Deinde  cogitur  id  etiam  facere  propter  eam  causam,  quam  supra 
ostendimus,  Ne  Manicheorum  exemplo  fingamus  nobis  plures  esse  Deos 
seu  aliud  Principium  bonorum,  aliud  malorum.    Vult  Deus,  ut  mala,  quae 

20  nobis  inferantur,  statuamus  nobis  inferri  ipso  permittente.  Nam  nisi  per- 
mitteret,  nunquam  Diabolus  Hiobem  sie  afflixisset.  Ideo  autem  permittit, 
ut  humiliati  nos  reiiciamus  in  misericordiam. 

Sic  vocabulum  (Paal)  significat  quasi  recompensationem,  Ut  sit  sen- 
tentia: Appareat  opus  tuum,  hoc  est,  humiliatos  nos  morte  vivifica,  vexatos 

25  peccato  iustifica  Et  sie  pro- [33g.  K]  prium  tuum  opus  nobis  ostende,  vitam  et 
iusticiam  etc. 

Atqui,  inquies,  Idem  supra  petivit,  cum  optavit  'saturari  misericordia'.  ^.  n 
Verum  est,  Sed  hie  oratio  in  eo  intenditur,  quod  petit  id  opus  misericordiae 
ostendi,  ut  sentiatur.    Neque  enim  satis  est  habere  donum,  nisi  etiam  oculi 

jo  aperiantur,  ut  donum  videamus. 

Sicut  Paulus   dicit  ad  Corinth. :  'Spiritus  nobis  revelavit,   ut  sciamus,  i.sot. 3,10.  la 
quae  nobis  donata  sunt'.    Habent  omnes  vitam,  Sed  quotusquisque  est,  qui 

20  inferuntor   Urdruck 


586  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    11541.]    (Ps.  90, 16) 

Hs]  vitam  et  omnia  bona,  sed  non  omnes  sentiunt.  Ergo  petit  sentiri,  ut  sensus 
beneficii  divini  penetret  corda,  ne  dubitent.  Opus  tuum  vel  misoricordiam 
sie  exhibe,  ut  non  dubitemus,  sed  certificemur,  videamus  tuam  redemptionem, 
vitam,  salutem  et  iusticiam.  Sie  misericors  et  dona  nobis  vitam  tuam,  ut 
simus   certi   nos   eam   habere,  ut  Spiritussanctus  imbuat  corda  certitudine.    s 

*(.  1», s  'Et  gloriam  tuam":  ©o  l^eifft  opus  divinum.  'Coeli  enarrant  gloriam 
dei  et  opera  eius  annunciat  firmamcntum'  est  idem.  Opera  divina  simt 
eius  gloria.  Quanquam  hie  positum  est  'Hadad"  ^,  quod  significat  ornatum 
vel  gloriosum  et  pulcherrimum  ornatum.    In  8eript[ura  autem  8|ancta  saepius 

W. »«,  10 tribuitur   deo  indumentum  gloriae  et  honoris  Sicut  ps.  '.i6.:  'Dominus  reg-    lo 

*|.  io<,  I  navit' etc., 'Confessionem  et  decorem  induisti' *  etc.     SCßtr  J^eiflen  e§:  indutus 

es  gloriosis  et  laudabilibLUs  vestimentis.     Sic  S[piritus  s^anctus  vestit  deum, 

i.  e.  dicit  apparere  et  manifestum  fieri  in  cordib[us  nostris.  in  suis  operib^us 

gloriosis  et  pulcherrimis.    £)a§  l^eifjt   jcin  fammet  Onb  feiben,  quod  induit 

1. «ot.  I,  jo  opera  gloriosa,  quibLUs  nobis  apparet,  quac  sunt,  nempe  quod  'Christus  est  is 

3ot. u, 6 nostra  iusticia,  sapientia,  redemptio,  sanctitas,  'vita',  salus,  laeticia  et  omnia 


cu  6  Gloria  dei  sunt  opera  misericordiae  r  zu  b  Tin  [to  für  l^n/'  r         zu  10 

Pb.  96.  r        zu  11  Ps.  103.  r         12  über  Sipiritus  SLanctus  tielit  vel  sacra  SLCriptura       deum 
c  aut  deus  zu  16  f.  Deus  apparet  in  gloria  in  Christo  r 

')  SchreibveneJten  Dietrichs,  bei  Rörer  beibehalten.        ')  Vulgatatext. 


Dr]  sentit   eam   esse   donum   Dei,   qui   pro   ea   Deo   gratias  agit  et  petit  eani 
conservari  ? 

Pertinet  itaque  hie  versus  eo,  ut  aensus  huius  divini  beneficii  penetret 
corda,  ne  dubitent  de  remissione  peccatorum,  Ut  opus  Dei  seu  misericordia  so 
sie  exhibeatur,  ut  corda  certa   sint  de  sua  redcmptione.  ut  videant  vitam, 
»i.  M,  la  salutem  et  iusticiam  suam,  Sicut  David  petit  in  Psalmo  51.*  se  'contirmari 
spiritu  certo'." 

Sed  pulchrum  est,  quod  hoc  opus  üei  vocat  gloriam  Dei,  cum  addit: 

W.i»,«ET  GLORIAM  TUAM  FILIIS  EORUM.     Sic  fere   coniungit   hacc  Psal-  a 

mu8  19.:  'Coeli  enarrant  gloriam  Dei.  Et  opera  eius  annunciat  firmamen- 

tum',   Quanquam  in  hoc  loco  est  (lladar)'.   quod   significat   gloriosum   ot 

»1.101,1  pulcherrimum    ornatum  seu  vestcs  splendidas,   Sicut  Psalmo  W.:    'Confes- 

sionem  et  dccorem  induisti'. 

Ideo   autem  Scriptura   hac   phrasi   utitur   et  Deum   splendido   vestitu  J« 
ornatum  dicit,  ut  ostendat  Deum  apparere  et  manifestum  fieri  in  cordibua 
hominum  per  sua  gloriosa  et  magnifica  opera,    in    quibus    tanquam    splen- 
dido vestitu  indutus  apparet. 

•)  Am  Hände,  l'ial.  51.  •)  Nach  der  BiMiibersettung  Luther*.  •)  i^n. 


Enarratio  Psalmi  XC.     153J/35.    [1541.]    (Ps.  90,  16)  587 

Hb]  bona,  Ut  Christus:  'Ego  sum  via,  vori-[SB(.  253']tas  et  vita'.  Sic  ergo 
apparere  deum  sub  istis  operib[U8  vitae,  salutis,  iusticiae,  bQ§  l^etfft  appa- 
rere  eum  in  sua  gloria.  Quia  antequam  sie  apparet,  est,  sicut  Moses  dicit, 
'sub  tenebrosis  aquis'  et  horribilis.  Conscientiae  pavidae,  quae  non  vident  spi.  v,  20 
5  eins  opus,  imaginantur  deum,  quasi  sit  diabolus,  nullam  dat  ei  bonara 
formam,  sed  gladium  in  manum  et  fulmen,  Ut  nihil  sit  foedius  in  coelo 
et  inferis  quam  deus  iratus.  Est  turpissima  et  deformissima  facies;  illam 
vidimus  supra.  Sic  apparuit  in  Sina  sicut  diabolus,  fiiria  ultrix.  Petit  a.  anolc  19,  is 
igitur,  ut  ostendat  formam,  in  qua  laeti  simus,  ba  tnit  3fn  gern  3inn  Je^cn. 

10  Sic  autem  aspicitur  deus  in  illa  persona:  Christus,  ibi  est  summa  miseri- 
cordia,  vita,  salus,  liberatio.  Ibi  videtur  deus  gloriosus,  indutus  suis  operi- 
b[us  gloriosis,  iucundis.  Sic  ostende  te  nobis  miseris  et  damnatis  pecca- 
toribLus.  2)o§  tft  ein  pars  petitionis,  scilicet  remissio  peccatorum,  condo- 
natio  et  iusticia  aeterna.    Et  ut  haec  ita  fiat,  ut  simus  certi,  ha^  loilS  gtetffen, 

15  Ne  cor  nostrum  dubitet,  Id  non  fit  nisi  in  Christo.  Ergo  est  petitio  de 
adventu  Christi. 


zu  1  tas  als  Kustode  am  unteren  Bande  der  Seite  4  et  «6er  (estq[ue)  zu  4 

Apparet  in  tenebrosis  aquis  r  10  über  Christus  steht  Christi  13  über  remissio  stein 

vel;  nis  [d.  h.  es  sei  zu  lesen:  remissionisy 


Dr]  Sunt  autem  haec  opera,  quod  'Christus  est  nobis  a  Deo  factus  nostrai-Jfot.  1, 30 

iusticia,  sapientia,  sanctitas,  redemptio'  ^  lux,  laeticia  et  omnia  bona,  Quod 
est  'via,  veritas,  vita'  nostra.^     In   bis   operibus  vitae,  salutis   et  iusticiae  3o6-)«,6 

20  cum  nobis  apparet  Deus,  tum  vere  apparet  in  sua  gloria.  Antequam  autem 
sie  apparet,  tunc  vere  est,  sicut  Moses  dicit,  'sub  tenebrosis  aquis'. 

Quare  pavidae  conscientiae,  quae  opus  gloriae  eins  non  vident,  ab  eo 
metuunt  et  imaginantur  eum  esse  diabolum  Nee  possunt  eum  pingere  in 
quadam   amabili   forma  seu   habitu.     Gladiis  et  fulmine  armant   eum,  ut 

25  revera  nihil  neque  in  coelo  nee  in  terra  sit  truculentius  aut  foedius  irato 

Deo.    Talis  apparuit  in  Syna,  Talem  Moses  eum  supra  quoque  descripsit.  2.  mofc  19,  is 

Hie  autem  petit  ostendi  aliam  formam,  quam  cum  voluptate  possimus 
intueri  et  de  qua  laetari  possimus.  Talis  vere  est  Deus,  cum  eum  aspi- 
cimus  in  persona  Christi.    In  eo  enim  est  summa  misericordia,  vita,  salus, 

30  liberatio.  In  eo  videtur  Deus  gloriosus,  hoc  est  indutus  suis  gloriosis  et 
iucundis  operibus.  Ad  hunc  modum,  inquit,  Ostende  te  nobis  miseris  et 
damnatis  peccatoribus. 

Haec  est  prima  pars  petitionis,  qua  rogat  remissionem  peccatorum  et 
iusticiam  et  vitam  aeternam.    Sic  autem  petit  haec,  ut  simus  certi,  ne  cor 


')  .4»»  Hände:  1.  Cor.  1.  »)  Am  Hände:  loanu.  14. 


588  Enarratio  Psalmi  XC.     1534/35.     [1541.]     (Ps.  90,  16.  17) 

HsJ  2.  et  finalis  est  de  operib[U8  nostris:  'Et  sit  suavis'.'  Est  diluvium 
in  voce  'enu'.*  £)a§  ift:  primum  petimus  opus  tuum.  Domine.  Ibi  nos 
nihil  agimus,  sed  tantum  sumus  spectatores  et  [®l.  253  ""J  receptatores,  sumua 
tnere  paasivi.  Deus  ostendit  nobis  se  et  facit  nos  salvos  suo  solius  opere. 
Sönb  ba§  inu§  baB  crfte  fein,  quod  ipse  nos  salvos  faciat  et  liberet  ab  isto  i 
morbo,  quem  diabolus  inflixit  in  Adam,  scilicet  peccatum  aeternum  et 
mortem  aeternam.  Post  jo  trotten  tnir  !omcn  trnb  ou^  ftom  |cin,  tuenn 
bn§  ÖLnfer  |)[crr  ©[ott  bot^in  !^Qt  from  gemad^t.  Sed  tamen  haec  etiam 
est  gratia  dei  et  procedit  ex  primo  opere  dei,  3)oi  er§  gor  allein  l)Qbe 
et  sit  dominus.  'U?[nfer  §iert  @[ott  sit  iucundus  et  delectabilis'.  ^c§  boä  lo 
et  fo  blieb  trnb  i)aie  fein  freunbe  an  bn§.    Significat  delectabile:  S)a§  et 

Iß  Est  bis  'enu'    eingeklammert,   darüber    ita   scriptum   repperi '  3   recep[   alt 

Kuttode  am  unteren  Bande  der  Seite  9  et]  ex 

')  Luiheruber Setzung.  Vulg.:  Et  sit  splendor.  BetuMin:  os:  Fuit  duice,  iucundum, 
soave.  Erste  Niederschrift:  bie  lufi,  dann:  liebtic^,  U.  A.  Bibel  1,  517.  Kunheimpsaller 
1529:  iucundus,  U.  Ä.  Bibel  4,  561.  ')  Für  nssf  in  dem  Textwort  nsibs  xtnd  mit  dessen 

VokeUi^Uion  von  Luther  gesprochen.     Der  Druck  Z.  20  anders.     Oben  S.  4T'J. 


Dr]  nostrum  quidquam  de  bis  dubitare  possit.    Hoc  autem  quia  non  fit  nisi  in 
Christo,  proprio  haec  petitio  inchidit  adventum  Christi  in  carnem. 

Quae   nunc  sequentur  et  quibus  chiudit  Orationem,  proprio  pertinent 
ad  nostra  opera.  i» 

XVIL  VERSUS. 

V.17SIT   IUCUNDUS   DOMInus    Deus   noster  super  nos,   Et  opus 
manu  um    nostra  rum    confirma    super   nos.    Et   ipsum    opus 
manuum   nostrarum   confirma. 

IN  voce  (Naim)  est  quasi  diluvium  quoddam  gratiae.  Hactenus,  >o 
inquit,  Domine,  petivimus  tuum  opus.  Ibi  nos  nihil  agimus,  sed  tantum 
sumus  spectatores  et  receptorcs  tuorum  munerum,  sumus  mere  passivi. 
Il)i  cnim  te  nobis  ostendis  et  nos  salvos  facis  solo  tuo  opere.  quod  tu  facis, 
cum  liberas  ab  eo  morbo,  quem  Satan  toti  humano  generi  in  Adamo  in- 
flixit, nempe  peccatum  et  mortem  aeternam.  n 

Post  hoc  tuum  opus  vonimus  etiam  nos  cum  nostro  opere,  quando  sie 
iustificati  sumus  et  sancte  vivimus  in  obedientia  verbi  tui  idque  tibi  placet 
et  gratum  est.  Sed  tamen  hoc  quoque  est  ex  gratia  tua  et  procedit  ex 
primo  opere  tuo.  Sit  igitur  Dominus  Deus  noster  iucundus  super  nos,  ut 
placcamua  ei,  postquam  per  mortem  Filii  sumus  cum  eo  reconciliati.  OptAt  10 
cnim,  ut  Dominus  sit  laotus  et  iucundus  super  illis,  quibus  ajiparuit  opus 
eiuB,  No  noB  paveamus  a  facio  cius,  sed  statuamus  ei  placere  nos  et  nostra. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 17)  589 

"sJlacCje  ober  bn§  on  tonterlaS.  Postquatn  sumus  reconciliati  per  mortem  filii 
sui,  fo  fare  er  fort,  sis  laetus,  placeant  tibi  nostrae  personae.  Vult  ergo 
dominum  esse  laetiim  et  iucundura.  ©e^  ftolic^  öljer  bni,  i.  e.  bQ§  h)ir 
nic^t  für  im   ctfi^redfen.     Quia,   quanquam  simus  liberati  a  morte,  tamen 

5  scitis  reliquias  peccati  in  nobis  esse  et  sequi  sectas,  scandala,  deinde  pas- 
siones  et  tentationes  nostras.  Qui8q[ue  enim  suos  patimur  manes,  bfl  nod^ 
btel  offensiones  ha  bleiben,  ut  si  deus  vellet  rigore  nobiscum  agere,  omni 
momento  irasceretur.  Peti^  ergo,  ut  reliquum  malorum,  etsi  adsint  lapsus 
etc.,   tamen   non    velit    contristari  et   vitam   ac  remis[8ionem   peqcatorum 

10  tollere.     Da,    ut   maneamus   [331.  254*]  iucundi   et  suaves.     Quia  ostendere 
deum  gloriosum  non   est  in   seipso,  sed  ut  sit  nobis  gloriosus,  iucundus, 
laetus,  ut  maneamus  in  delectatione  erga  ipsum.    Tunc  dicitur  'laetari  super 
nos'.     £)a§  ift   necessarium,   Quia  nostra  'Caro    est  infirma',  cor  pavidum.sWüttö.  26,41 
conscientia  tenerrima,  facili  morsu  conterremur.    Et  quia  quotidianae  plagae 

15  et  poenae  sunt,  satis  est  occasionis  tristiciae  et  infirmitatis  fidei.  SBenn 
ic^  benn  fo  fouer  fe^e,  tunc  dicitur  deus  contristari,  qui  in  hoc  est  mortuus, 
ut  essemus  sancti  et  iusti.  Sed  fit,  ut  labamur  in  verbo  et  facto,  et  tum  pertur- 
batur  illud  gaudium.    Ergo  orat:  Domine,  dedisti  nobis  filium  tuum,  conserva, 

2  et  eingeklammert  zu  8  Orat,  ut  conservetur  donum,  quod  varie  tentat  Satan,  quo- 
modo  eripiat  r  zu  10  iucundi  als  Kustode  am  unleren  Bande  der  Seite 

Dr]         Petit  autem  id  ideo,  quia,  etsi  sumus  a  morte  liberati,  tamen  manent 

so  in  Sanctis  quoque  reliquiae  peccati,  Sequuntur  alia  varia  scandala,  Item 
passiones  et  tentationes  variae,  intra  nos  et  extra  nos.  Quare  si  Deus 
vellet  rigide  observare  omnia,  omni  momento  irasceretur. 

Pertinet  igitur  hoc  eo,  ut  Deus  non  velit  ofFendi  in  eo,  quod  propter 
carnem  in  nobis  de  peccato  reliquum  manet,  ne  velit  ideo  vitam  et  remis- 

25  sionem  peccatorum  nobis  adimere,  Sed  ut  potius  Deus  ipse  iucundus  ac 
suavis  super  nos,  Nos  vicissim  super  Deo  iucundi  et  suaves  maneamus. 
Hoc  enim  est  ostendere  Deum  gloriosum,  non  in  se  ipso,  Sed  ut  nobis 
iucundus,  gloriosus  et  laetus  sit,  Ac  tunc  dicitur  Deus  laetari  super  nos, 
cum  nos  statuimus  Deum  nobis  non  iratum,  sed  amicum  et  iucundum  esse. 

30  Est  autem  haec  pernecessaria  petitio,   Quia  'caro  nostra  est  infirma',  watts.  26,41 

cor  est  pavidum  et  conscientia  tenerrima,  Itaque  facili  occasione  conter- 
remur. Deinde  quia  peccata  et  poenae  peccati  quotidianae  sunt,  Satis  est 
occasionum  tristitiae  et  infirmitatis  fidei. 

Cum  itaque  corda  nostra  tristantur,  dicitur  ipse   Deus  tristari,  qui  in 

36  hoc  est  mortuus,  ut  essemus  iusti,  sancti  et  hilares. 

Huc  itaque  pertinet  petitio  haec,  ut  dicamus:  0  Domine,  dedisti  nobis 
Filium  tuum,  Hoc  donum  nobis  conserva.  Saepe  labimur  dicto,  saepe  facto, 
saepius  cogitationibus.    Haec    perturbant   nobis  gaudium  hoc.     Sive  igitur 


590  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (P«.  90, 17) 

Hs]  ut  sie  maneamus,  ne  labamur,  peccemus  et  simus  ingrati.  Maneas  deus  noster, 
et  sie,  ut  sis  iucundus,  i.  e.  conserves  nos  in  gaudio  et  pace  Spiritus  sancti.  SSJcnn 
bo§  9^et ',  jo  ^ilff  fort.  Bis  repetit  opus  nostrum,  credo  propter  diversitatem 
regni  spiritualis  et  corporalis.  Opera  nostra  sunt  duplicia,  aut  in  Ecclesia.  aut 
politia  et  domo.  In  Ecclesia  fiunt,  quae  ad  animam,  In  politia  et  domo,  i 
quae  ad  corpus  pertinent.  Ideo  'finito^  domine.  Opus  super  nos',  i.  e. 
sicut  sumus  corpus  et  anima,  sie  habemus  duplex  facere.  In  opere  nostro 
'super  nos'  gubernamur,  [Sl.  254'']  et  tamen  facimus,  Ut  sunt  docere,  conso- 
lari,  arguere,  iudicare,  baptisare,  communicare  etc.  Quae  opera  sunt  Ec- 
clesiae  gubernandae  et  populi  dirigendi  in  spiritualibus ;  huius  operis  quanta  lo 
sit  necessitas,  videmus,  ne  irruant  sectae,  pervertant  Sacra[mentum,  bap- 
tismum,  depravent  verbum.  S)a  gebort  0(nfet  §[ett  ®[Ott  ju,  ut  opus  super 
nos  regat.     Ibi   etiam  nos  operamur,  sumus  non  solum  passivi,  sed  etiam 


5  über  politia  (1.)  steht  in       fiunt  c  aus  sunt  6  über  finito  $teht  peto         zu  S  et 

Kuttode  r  zu  8  Vide  istum  Tomum  fol.  14  etc.* 

•)  =  angefangen  hat.  ')  Erste  Niederschrift :  ffttigt,  U.  A.  Bibel  i,  SIT;  Kun- 

heimpsalter  1529:  perfice,  U.  A.  Bibel  4,  662.  ')  Unsre  Ausg.  Bd.  41,  11,  10 f. 


Dr]peccamu8,  sive   negligentes  et  ingrati   sumus,  maneas  Deus  noster,  Idque 
sie,   ut  sis  Naim*,    iucundus   et   suavis,    hoc  est,   ut  nos  conservemur   in   u 
gaudio  et  pace  Spiritus  sancti. 

Alteram  particulam  versus  bis  repetit  de  confirmando  opere  manuum 
nostrarum,  Forte  ideo,  ut  ostendat  diversitatem  regni  spiritualis  et  corpo- 
ralis. Nam  secundum  eam  etiam  opera  nostra  distinguuntur.  Alia  enim 
sunt,  quae  in  Ecclesia  facimus,  Et  alia,  quae  in  domo  vel  Oeconomia  vel  so 
Politia.  In  Ecclesia  facimus,  quae  ad  animam  et  spiritualem  y\ta,m  perti- 
nent, In  domo  et  oeconomia  ac  politia,  quae  pertinent  ad  vitam  corporalem. 

Ideo  videtur  in  priore  particula  dicere:  Opus  manuum  nostrarum  dirigo 
(Alenu)*.    'super   nos",    ut  significet   id  opus,   quo  gubernamur  divinitus,  et 
tamen   etiam   aliquid   facimus   docendo,   consolando,   arguendo,   iudicando,   >s 
baptizando,   eommunicando  etc.,   quae   opera  sunt  Ecclesiae   gubernandae 
et  Populi  dirigendi  in  spiritualibus. 

Quanta  autem  huius   operis  sit  necessitas,  videmus.  ne  irruant  Sectae 
pervertentes  Sacramenta  et   eorum   usum,   depravantes   verbum   etc.     Hie 
profecto   opus   est,   ut   Deus  hoc   opus  super  nos  gubernet  ac  dirigat,  ubi  »« 
noB   quoque   operamur   aliquid    nee    sumus   mere   passivi,   sicut   in    primo 
opere  Dei. 

')  cj:.  ')  v.-\>i. 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (P..  90,  17)  591 

Hb]  cooperativi.  S)a§  toetdE,  Itekr  |)err  (Sott,  ^ilff  erhalten,  ut  lex  Mosi  non 
evertatur  per  hypocritas.  Item  postquam  recepimns  hoc  tempore  puram 
doctrinam  et  per  fidem  iustificati  sumus,  ^ilff,  bQ§  bie  doctrina  rein  bleibe, 
ne  Euang[elium  corrumpatur.     Neceasaria  oratio  est,  ne  conturbemus  deum 

5  et  spiritum  sanctum  in  nobis  habitantem. 

'Dirige',   'Conen' ':   Significat  'solidum  facere'.      Huc   alludit   Petrus: 
'Consolidabit  et  perficiet',  ba§  c§  im  jd^iüang  ge^c,  nic^t  \mäd.    Sic  hie:  i.spetris, lo 
■■JJtad^e,  bog  e§  getoiS  önb  fefte  bleibe.     'Spiritum  certum',  'ruach  nechona'^^f.  51,13 
ber  friffd^  ^in  burdf)  ge^et  önb  ift  ber  jad^e  getoiS,  $ffiie  5petru§:  'Qui  loquitur,  i.?etti4,ii 

10  tanquani  sermones  dei',  ba§  fein  dubium  ha  jcl) :  3Bet  tceii,  ob  e§  für  @ott  ift 
angeneme?  Sed:  bie  S^auff,  bie  ii)  geb,  est  opus  dei.  Et  ille,  qui  recipit,  debet 
etiam  credere.  Sic  quando  te  absolvo,  nee  ego  dubitare  debeo,  quin  sit 
opus  divinum,  quanquam  per  nos  fit.  [331.  255*]  Et  ipse  idem  sentire  debes. 
S)a§  ^eift   in  Ecclesia   geh)i§  ^anbeln,   non  'aerem  verberare'.    2Ber  nid^t  i- «<>■■•  9. '« 

15  tDei§,  ba§  er  ©ottei  toort  lere  önb  ©otteB  toerä  treibet,  ber  ^ore  auff,  quia 
ista  omnia  debent  esse  certa. 


zu  7  Locus   1.  Pet.  5.  r  zu  8  Ps.  51.  r 

')    Text:    nsDis.      Reuchlin:   Paravit;    z.  St.    wie  Vulg.:    dinge;    auch:    firmare. 

2)  -iisii  ryn. 


Dr]  Secundum  hanc  sententiam  accipio,  quod  dicit:    Confirma  opus  manuum 

nostrarum  super  nos,  Quasi  dicat:  Postquam  sumus  iustificati,  da,  ut  doctrina 
maneat  pura,  Ne  tempore  legis  Lex  Mosi  per  Hypocritas  evertatur,  Ne  hodie 

20  Euangelium  corrumpatur  Et  sie  Deus  et  Spiritus  sanctus  in  nobis  habitans 
contristetur. 

Verbum    (Konen)    significat:    solidum    facere,    Sicut   Petrus    loquitur 
1.  Pet.  5.:  'Deus  perficiet  et  consolidabit  vos.'     Sic  David  appellat  spiritum i-Setris.io 
'certum',  'firmum',   qui  nihil  dubitet  et  magno  animo  amplectatur  verbum,  *f-  5i,  12 

26  Ut,  sicut  Petrus  dicit:  'Qui  loquitur,  loquatur  tanquam  sermones  Dei,   Sii.!petri4,ii 
quis  ministrat'  etc.,  Ne  quod  dubium  in  doctrina  sit,   ne   animi  ambigant 
de  voluntate  Dei  erga  se. 

Ut,  cum  aliquis  petit  remissionem  peccatorum  et  audit  promissionem 
Christi,  ne  dubitet,  quin  vere,  sicut  verbum  sonat,  peccata  ei  remissa  sint, 

30  Ac  iudicet  id  non  simpliciter  hominis,  sed  Dei  opus  esse.    Ad  hunc  modum 

in  Ecclesia  quae  aguntur,  certa  esse  debent,  non  sicut  quis  'aerem  verberat',  i.sor.  9,  se 
Atque  hoc  vult  proprie  verbum  hoc,  quo  hie  usus  est.  Nos  fere  vertimus: 
'confirmare.' 

At  sane   necessaria   haec   est  petitio,   quia  hoc   opus  Dei,   quod   per 

35   nostrum  ministerium  administratur,  impugnatur  foris  per  Diabolum  et  intus 


592  Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90, 17) 

Hs)  Est  maxime   necessaria   petitio,  quia    impugnatur  foris  per  diabolum 

opus  nostrum  et  intus  per  cor  nostrum.  boS  man  ba  bleibe  bnb  fage :  Deus 
manet  'lucundus  super  nos',  certus  suin,  hoc,  quod  loquor,  facio,  quod  sit 
verbum  et  opus  dei.  Nam  qui  dubitat,  nihil  potest  docere  nee  discere, 
goM.sDocet  hodie  nigrum  cras  album;  'Est  inconstans  in  viis  suis',  dicit  Iacob[Ufl.  s 
Sic  auditor,  qui  dubitat,  nihil  discit,  mox  rapitur  a  fanatico  spiritu  ab  uno 
opere  in  aliud,  quia  incertus  est  et  dubitat  de  isto  opere.  Ideo  orat: 
'Consolida  opus  tuum',  bai  eS  gelot§  311  ge^e,  tarn  in  docentib^us  quam  in 
recipientibLUs.      Sic   Ecclesia    manet    firmamentum    solidum,    contra    quod 

vtaitii.  I«,  le'portae   inferi'   nihil   possunt,   quia   est   certa   de  verbo  et  opere  dei.     'Et  lo 
opus  manuum    nostrarum'  etc.:   Est  de  opere  politico.     Pro  pace  publica 

i.iim. »,  if  petit,  Ne  fiat  confusio  in  Politia.  Sic  Paulus  admonet  'orandum  pro  Regi- 
bLUs'  etc.,  1.  Timo.  2.,  'ut  tranquillain  vitam  agamus',  pro  pietate.  Quia, 
tnenn  ba^  ]^au§  nid^t  friebe  ijat,  ]o  i^§  bo§  linbet  jiel^en  bnb  ptebigen. 
6§  toil  pax  [81.  255'']  necessaria  fein  non  tantum  ad  alendum  corpus,  sed  is 

1  über  impugnatur  $telit  mmi8te[riuni  Dostrum  3  über  nos  steht  me  zu  4  Qui 

dubitat,  nee  docere  nee  discere  polest  r  zu  11  Politica  dona  r  zu  12:   l.Timo.  2.  r 

zu  15  necesi  als  Kustode  am  unteren  Rande  der  Seite 


Dr]per  cor  nostrum.     Difficile   igitur  est  retinere   hanc  fiduciam,   Quod  Deus 
sit  iucundus  super  nos,  et  de  opere  Dei  nihil  dubitare.    Qui  autem  dubitat, 
3flLi.  «neque   ad   docendum   nee  ad   discendum  aptus  est,  sed  'est  inconstans  in 
viis  suis'  et  iam  huc  iam  illuc  rapitur. 

Orat  itaque  Moses  non  sine  causa  pro  confirmatione  seu  consolidatione   so 
operum   manuum    noatrarum,   ut  sit   certitudo   tarn  in  docentibus  quam  in 
recipientibus,   ut   maneat  in   Ecclesia   illud    solidum   firmamentum,    contra 
statti)  IS,  m  quod  'portae  inferorum'  nihil  poterunt,  et  ut  omnea  certi  sint  de  verbo  et 
opere  Dei. 

Quod   repetit:   ET   OPUS   MANUUM    NOSTRARUM    CONFIRMA,  « 
Accipio  de  opere  Politico  et  Oeconomico,  ut  Deus  donet  publicam  pacem, 
i.itm.  j,  II  ne  fiat  confusio,  Sicut  Paulus  monet  Orandum  esse  pro  Regibus,  ut  tran- 
quillam  agamus  vitam.' 

Est  autem  pace  opus,  non  tantum  ad  alendum  corpus,  sed  etiam  ad 
educationem  et  ad  docendas  Ecclesias.  Atque  huius  rei  causa  potissinium  30 
constitutus  est  Magistratus  jioliticus,  ut  cius  studio,  opera  et  auxilio  reti- 
neatur  pax,  ne  aut  per  dissolutionem  disciplinae  nulla  possit  esse  educatio, 
aut  per  tumultus  et  bella  Ecclosiac  non  possint  recto  doceri,  Sicut  fit  in 
bollo.  Nulla  enim  fidos  pietasque  viris,  qui  castra  sequuntur.  Et  ailent 
Leges  inter  arma.  In  suinnia,  Tota  harmonia  politiao  armis  dissolvitur.         ji 

')    I.Tiin    am    Hunde 


Enarratio  Psalmi  XC.    1534/35.    [1541.]    (Ps.  90,  17)  593 

Hs]  etiam  docendam  pietatem.  2)lan  tnu§  ftnber  ouffjietjcn,  fonft  ift  bie  hJelt 
balb  Itufte.  Quia  autem  generantur  quotidie,  sunt  alendi  etc.  ©o  tnuä 
man  auc^  ^aBen  Reges,  Principes  etc.  5le^ren  bnb  toteren  mu§  ba  fein. 
SBenn  nu  ö^nfer  f)Lerr  @[ott  jornig  ift,  fo  9()ct  ba§  'Noan' '  nidjt,  i.  e.  ba§ 

5  'lucundus'.  Nulla  fides  pietasqLue  viris  etc.*,  silent  leges.'  Quando 
3iung!^cr  ^an^  £anb§fnec§t  inn  bie  ftab  foni^Jt,  fo  g'^et  pietas,  fides  et  uni- 
versus  concentus  polit|iae  ba  ^in.  Ideo  orandum  pro  pace,  ut  dirigat  deus 
opera  manuum  nostrarum,  quae  non  sunt  supra  nos,  sed  in  manibi^us  nostris. 
Quia  er  'ijat  t)n§  befolgen,  fue  etc.  ju  jie'^en.    Sic  orat  pro  reb[us  necessariis 

10  huius  vitae,  1.  pro  vita  aeterna,  post,  quia  in  hac  vita  non  sumus  otiosi, 
est  anima  confirmanda  U8q[ue  ad  mortem,  corpus  etiam  alendum  et  pax 
habenda,  ut  pietas  doceatur.  Haec  habentes  habemus  vitam  aeternam  in 
certa  spe,  post  purum  ministerium  Ecclesiae,  3.  tranquillam  vitam,  pacem 
et  corpus.     @o   burffen  totr  nid^t  m^et,  sed  vivimus  in  pace  et  crescimus 

15  in   fide   evolamusq[ue  in  coeium.     Non  sunt  autem  hae  petitiones  tantum, 

sed   et   promissiones,   quia,   'quicquid  petieritis  etc.,  fiet  vobis'.     S)a§  ge'6e  3oS.  15,7 

1  aber  pietatem  steht  mores  et         3  Tieften  c  aus  SJle^rcn  [ Verschreiburuj]         14  über 
corpus  steht  alimentum  etc. 

•)  D?:.  ')  Lucanus,  Bell.  civ.  X,  407.  ')  Cicero,  Pro  Milone,  TV,  10. 


Dr]  Orandum  itaque  est  cum  Mose  pro  pace,  ut  dirigat  Deus  opera  ma- 

nuum nostrarum,  quae  non  sunt  super  nos,  sed  in  manibus  nostris.    Haec 
enim,   quae   ad  Politiam  et  Oeconomiam    pertinent,    sunt  Rationi  subiecta 
20  secundum  sententiam:  'Dominamini  piscibus  maris'  etc.  i.SDioiei, 

Sic  orat  Moses  pro  rebus  in  hac  vita  necessariis,  Primum  pro  remis- 
sione  peccatorum  et  vita  aeterna.  Deinde,  quia  in  hac  vita  non  sumus 
ociosi,  Sed  Anima  est  confirmanda  verbo  Dei  usque  ad  mortem.  Corpus 
autem  in  pace  alendum,  orat,  ut  pietas  recte  doceatur  et  pax  retineri 
35  possit.  Haec  cum  habemus,  vitam  aeternam  in  certa  spe,  deinde  purum 
ministerium  Ecclesiae  et  post  tranquillam  vitam  seu  pacem,  tunc  habemus 
omnia  ac  vivimus  in  pace  corporis  et  animae,  in  fide  quotidie  crescimus, 
donec  evolamus  in  coeium. 

Non   autem   haec  petitio  tantum   est,    sed   est   etiam  promissio,  Sicut 
30  alias   de   orationibus   a  spiritu   sancto   in   sacris   literis   praescriptis   dispu- 
tavimus. 

Habetis   hunc   Psalmum,    quantum    dedit   mihi   Dominus,   explicatum. 
Posthac  Genesin  explicabimus,   dum  Dominus  vitam  prorogaverit,  ut  sie 
tandem  foeliciter  moriamur  in  verbo  et  opere  Dei,  id  quod  faxit  Deus  et 
S5  Liberator  noster  Christus  lesus,  Amen. 

2»t§et8  äBette.   XL,  3  38 


594  Enarratio  Paalmi  IC.    1534,35.    [1541.]    (Ps.  90, 17) 

Hs]t)n§  bnfet  §Jtr  allen.  Amen.  Postea  suscipiam  praelegendam  Genesim, 
ut  operemur  quidquam  et  ita  in  verbo  et  opere  dei  moriamur.  Habetis 
psalmum  Mosi,  quantum  dominus  mihi  dedit,  a  me  explicatum. 

zu  3  Pridiie  Cal^endas  luuii  1535  r  '  zu  3   am    unleren  Jiaride    der  Sitte  tteht 

3.  Novembiris  35.' 

')  Dies  ist  das  Datum  der  Vorlesung,  oben  S.  580.        ')  Dies  ist  das  Schlufidatum 
der  Überarbeitung  und  Äbsdmft  der  letzten  Vorlesung;  oben  8.  476. 


Dr]  Curabo  volente  Deo,  ut  idem  Psalmus  a  piis,  latinae  linguae  imperitis, 
in  8ua  vernacula  legi  possit.  Continet  enim  doctrinam  utilem  et  neces- 
sariam,  quam  magnopere  refert  scire.' 

')  Zusatz  Dietridis.     Vgl.  die  Bibliographie  oben   S.  4S2.      Als   Druck fehlerberich- 
tigung  folgt  noch:  C.  Pag.  ult.  a.  lege:  furor  pro:  favor  (oben  S.  513  Z.  15). 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae. 

[1543/44.]    1546. 

^rei  2age  nadS)  3lbfc^ru6  ber  »orlefung  über  «Pfadn  90  begann  Sut^er, 
gemäg  feiner  9tnfünbigung  on  beren  @nbe ',  bie  bom  3.  ^uni  1535  biä  17.  gio= 
beniber  1545  toä^renbe  ©enepöortcfung «,  feine  le^te.  3fn  fte  fd^ob  er  nun  nod^ 
itvn  fleineve  einaelöorlefungen  ein,  au§  gintog  öon  ririi)ti(^en  ^cftaeiten,  SCßeif)» 
nodalen  1643  unb  Oftern  1544,  nämlid^  über  ^efaJQ  9  unb  53  Um  bie  erfte 
l^anbelt  c§  fid^  l^ier.' 

6ie  liegt  —  big  auf  ein  fkineg  Stüdt  beä  9lnfong§  —  nur  gebrucft  bor,  unb 
3toar  öerbunben  mit  ber  Enarratio  Psalmi  secundi.*  ^^x  2ejt  beginnt  in  biefem 
gemeinfamen  SSanbe  ouf  Sogen  Q  6,  Statt  118  mit  einem  ©onbertitel.  SDa^n 
gehört  hinter  Sogen  A,  ber  ben  ®efamttitel  unb  S)ietrid^§  Sorrebe  ju  5pfalm  2 
enthält,  ein  eingefügter  Sogen  a  mit  ber  Praefatio  au  Sjefoia  9,  bie  an  ?(m§borf 
gerichtet  unb  Ex  Hamburga  Kai.  Febru.  Anno  1546  batiert  ift. 

S)er  .^erouSgeber  mar  ^o^ann  ^reber.^ 

9lac^  beffenSlngabe«  fanb  bie  Sortefung  bor  brei  Sfa^ren  in  ber  2Bei^nad^tg= 
Jett  ftatt.  ein  Srief  Sefolbg  an  Sietrid^  öom  28.  Seaember  1543  fprid^t  bon 
hisce  diebus  festis.''  Unb  bai  l^aubfc^rifttic^e  3tnfang§ftücE  nennt  alg  genaues 
3)atum  i|re§  Seginne§  ben  17.  Sieaember.«  Sut^er  unterbrad^  bamatä  fotoo^l 
nad^  bem  3eugni§  g^reberS  »ie  SefolbS  ali  auä)  nad,  feinem  eigenen  in  ber  Prae- 
faciuncula^  bie  (Senefigöorlefung,  um  einen  bem  ^eft  gemäßen  ©egenftanb  borau= 
nclimen.  Ctirenaeuge  toie  .^erauigeber  beurteilen  bie  2)arfteIIung  al§  lid^tOoH 
unb  reid^.  ©ie  fc^eint  ßut^er  unter  ben  ^önben  geWad^fen  au  fein.  «Rad^  ^reber 
loar  fte,  tote  jo  aud^  ber  9Iugenfc^ein  lel^rt,  eingef)enber  aU  bie  Se^anblung  beS 
3lbfdt|nittS  in  ber  aefajaüorlefung  toon  1527/29  i»  unb  nafim  atoei  3Jlonate  in  2ln> 
fprud^.    Sai  fül^rt  auf  aKitte  Januar  1544  aU  2ermin  i^rei  3rbfd£)luffeS. 

')  eben  ©  594,  1.  ^)  U„|re  9Iu§g.  SSb.  42,  Vllf.    6o^r3,  5ut  gDtonologie  uftt... 

m  «utfierftubien  bet  aSßeimotet  Sutf)crQU§gabe,  1917,  ©.  165.  ')  Äöftlimflatoetau  ÜKortin 
Suttiet  II,  588.  b.  ©(^ubert  unb  smeifftnger,  3u  Sut^etä  SBotrefungätättgtett,  a.  a.  Ö.  ©  19 
flalDetau  =  6Ienicn,  Sut^et§  ©d^riften  nad^  ber  SÄeifienfoIge  .  .  öetäeid^net  o  o  D  ©  203 
9lr.  587.        «)  Unfte  3tu§g.  SBb.  40  a,  19.!  unb  bie  Sibliogtopfiie  unten  ©.  596  »)"übet 

il)n  bgl.  Unfre  Slulg.  33b.  54,  168;  gnbcrä  11,  116  3lnm.  5.  «)  Sogen  a  iij.  ')  tUlbrecit 
2)a?  fog.  Manuscriptum  Thomasianum,  in  3Irc^iö  für  Otefotmationggefitcbte  13  '\ahxa' 
1916,  ©.  117.  B)  Unten  ©.  597,  1.  >)  Unten  ©.  598,  1  unb  14  f  '«)  Unfte  augg' 
aSb.  25,  121-126.  '  "■ 


596  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44]    1546. 

S)et  Drutf  fufet,  toie  bic  Sßoirebe  berid^tet,  »iebcr  auf  einem  Äotlegl^eft 
gtöreri:  bicfer  l^abc  eS  ^rcber  mit  ber  Sitte  um  .(perou^gabe  im  3nterel>  ber 
Äirc^e  übcrfcnbet.  (5ö  blieb  toot)t  in  beffen  Sefi^  unb  ^nt  fic^  nid^t  toieber  ge» 
funben.  6r,  Sfrcber,  t)abc  attjar  bie  tjcrtoideltc  ©c^nelllc^rift  nid^t  ööHig  tabelfcei 
toiebergeben  fönnen,  ober  bie  ?lufjeid^nungen  ergSnjt  unb  ttieiter  au8gcfüt)rt.  3ni 
großen  ganzen  tpirb  man  recf)t  getreu  tutf)er§  9lulfüf)ningen  borin  ivicberfinben  bürfen. 

einen  ungefäfiren  SRafeftab  für  ^rcbcrS  Seorbeitungeort  bietet  ein  Heineä 
^anbfd^riftli(^  eri)Qltene§  Stütf  qu§  bem  Slnfang  ber  Sortefnng.  Qi  ift  in  bcm 
SmicEoucr  Äobej  XXVIII  St.  2''  unb  3»  erfjalten.i  greilid^  liegt  in  i^m  aud) 
nic^t  baä  flJiJrerfc^e  Criginal,  fonbcrn  nur  eine  9lbfcf)rift  *^.'oad)ö  bnöon  öor,  aber 
»ie  bie  bem  Sanbe  ongel^örigen  Slbfc^riften  üon  ^^.Hebigtnadjfdöriften  unbcbentlic^ 
Qt8  „SRbrcr  burd^  ^oac^"  angefpro(^cn  werben  tonnten^  fo  and)  biefeg  <stüd(. 
9lur  lüirb  man  l)ier  gegenübet  bem  abrupteren  Stil(^nrafter  jener'  immerhin  aut^ 
fc^on  eine  öorfidjtigc  ©lättung  burrf)  ^^oad)  an,}unel)mcn  l^abcn,  oI)ne  bodj  ben 
^Oi^en  SBert  biefer  Überlieferung  ju  bertennen.  Soweit  fie  Oorliegt,  wirb  fie  über 
bem  au§  i^t  cntwidtelten  Jrudte  mitgeteilt. 

^luggoBc: 
.ENARRATIO  |]  Pfalmi  fecundi,  a  Reiieren=||do  D.  Martino  Luthero  dicla-[|ta, 
&  collecla  a  Vito  The.||odoro  Noriberg.  |1  ENARRATIO  GAP.  |  noni 
Efaiae  a  D.  Marlino  Luthe=|jro  dictala,  «fc  a  Johanne  Fre=[dero  col- 
lecla. !;  VVITEBERGAE  ';  per  lohannem  LufR.  1]  1546.  !•  mH  ZUcU 
einfaffung.  litelrüdfeite  leer.  264  Sldtter  in  Cttatj  (=  Sogen  A 
unb  a  unb  B  — Z  unb  a  — i;  17  unbejiffcrtc  Stattet  unb  Statt  2—244 
[mit  bieten  iycl)(ern]  unb  4  unbe^ifferte  Slötter),  Slatt  a  7  ^  a  8  unb 
bie  fünf  legten  Seiten  (=  Slatt  6^  7,  8)  leer. 

SSot^anbcn;  93etltn  {l>uth.  8170,  ou^  ber  friit)ct  fltioafc|d)cn  Sommlung), 
^ombutg,  ^tna  U.,  *Dlüii^en  ^.  u.U.;  Sonbon.  —  ©rlaiiticnsJrQiifturtft  %ui-- 
flübe:  Exep.  opp.  lat.  XVIIl  (1847)  S.  1,  fäl(d)lid^  bcibc  Wale  „N.-\RK.\TIO' 
auf  bem  litel  ftatt  „EN.'\HK.\T1Ü",  cbenfo  batnnc^  2L»oI(^ '  5,76  Slnin.;  ri(^= 
tiflft  ebenba  XXIU  (1Ö61),  6.299  uiib  batnat^  SBald^'  6,  93  9lnm. 

©pätere  3tu§gabe: 
.ENARRATIO  COPIOSA  ET  LVCVLENTA  PSALMI  SECVNDI,  ET  CAPI- 
TIS NONI  ISAIAE,  DE  REGNO  CHRISTI.  ISut^erüSBappen  inÄranj. 
einfaffung]  AVTORE  REVERENDO  VIRO  D.  MARTINO  LVTHERO. 
1555. •  3ft  nur  eine  litelauflage  ber  erftcn  9lu8gabe  bom  ^ai)xt  1546, 
woju  Sogen  A  neu  gefegt  wutbe. 

3n  ben  öef amtauägoben.  Cateinifc^:  SBittcnbetg  IV  (1552),  HS»-- 
173'';  evlangen.granffurt:  Exfg.  opp.  lat.  XXIII  (1861 ),  297-438.  —  S)eutfd&: 
2tiX>m  "  1730),  83  —  140;  Wald)'  6  (1741),  144  —  321»,  mala)*  6  (1897), 
92—221. 


')  Unfte  au«a.  »b.  49,  VIII.         ')  SJutJjloalb  iii  lliiftf  «uSg.  «?b.  49,  VII  unb  XXXI 
ju  9tt.  8  unb  4  unb  XXXII  ju  9!t.  2ff.         •)  %!.  Un|te  «u^g.  »b.  49,  279ff. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]     1546.  597 


Hs][S8t.2''J   17.  Decemb|ns   1543  praelegit  9.  caput  Esaiae 


Adest  iam  dies  natalis  Domini  nostri,  quem  oportet  in  Ecclesia  cum 
gaudio  celebrare  et  praedicari  de  hoc  festo  et  memoriam  illius  summi 
benefitii  ineffabilis  Sacramenti  et  incomprehensibilis  misericordiae  et  amoris 
5  Domini,  quo  Deus  ipse  Creator  coeli  et  terrae  dignatus  est  descendere  in 
carnem  nostram,  ut  fieret  talis  quales  nos  omnes,  solo  peccato  excepto. 
Ista  sunt  gaudia,  quibus  nunquam  poterimus  saturari,  etiam  in  illa  vita; 
Angeli  etiam  non  saturantur,   multo  minus  invident,  sed  nobiscum  canunt 


1  17.  bis  Esaiae  r 


Dr]  [aSfl.Qe]  YS  LOCUM  lE- 

10  SAIÄE   CAP.  9.   DE   CHRISTO   ET 

regno   eins   etc.  R.  D.  Patris 
Doctoris   Mart.  Luth.   Enarra- 
tio  ab   ipso   in  publicis   prae- 
lectionibus   tradita, 
»s  Collecta  per  M.  lo- 

hannem  Fre- 
derum. 

[Sg.  Q  6"]     PRAEFACIUN- 
CÜLA. 

80  LN^stat  Domini  nostri  Ihesu  Christi   dies  natalis,   qui  in  Ecclesia  cum 

alias  semper  cum  gaudio  celebrandus  et  praedicandus  est,  tum  maxime 
illis  diebus,  qui  memoriae  sacrosanctae  et  salvificae  nativitatis  eius  sunt 
a  Maioribus  nostris  hoc  consilio  consecrati,  ut  renovetur  memoria  summi 
illius  beneficii  ineffabilis  mysterii   et  incomprehensibilis  misericordiae   ac 

25   'qpdav&Qcomas'  Domini,  qua  Deus  ipse,  creator  coeli  et  terrae,  in  carnem  Xit.  s,  ♦ 
nostram  descendere  et  per  omnia  nobis,  solo  peccato  excepto,  similis  fieri 
dignatus  est. 

Huius  inaestimabilis  et  summi  beneficii  magnitudo  infinita  est  et  tanta, 
ut  mens  humana  eius  amplitudinem,   in  his   quidem   terris,   totam   capere 

30  nequeat.  Et  vel  guttulae  aliquot  huius  inexhausti  beneficii  et  immensae 
benevolentiae  divinae  erga  nos,  a  piis  cordibus  degustatae,  vero  et  solide 
gaudio  animos  replent  et  perfundunt.  Eaque  gaudia,  quae  a  piis  men- 
tibus  ex  hoc  beneficio  percipiuntur,  tanta  sunt,  ut  etiam  in  alteram  illam 
vitam   nos   comitentur  utque   in  illa   aeternitate   nunquam   iis   saturari  et 

35  expleri  possimus;  imo  nee  angeli  his  gaudiis  saturari  possunt  unquam  in 
omnem  aeternitatem,   qui  hoc  Dei  beneficium  iugi  ac  perenni  laude  cele- 


598  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1513/44.]    1546. 

Hsjet  laetantur.  Ideo,  si  permittit  valetudo,  suspendam  meum  loseph*  et 
loqueraur  per  illos  dies  de  incarnatione  filii  Dei,  omnium  ma.ximo  bene- 
fitio  et  miraculo,  quod,  si  comprehenderemus,  ut  vita  hominum  non  patitur, 
prae  gaudio  expiraremus.  Neque  verbis  explicari  neque  cordis  cogitatione 
assequi  magnitudo  rei  potest,  quod  filius  Dei  socius  et  fratcr  meus  est  s 
magis  quam  amicus  quivis  in  mundo.  ^<i)  fol  mid)  ouff  in  fo  ücrloffen, 
qI§  Quff  ben  Beften  fteunb,  qui  infinitia  modis  et  incomprehensibiliter  magis. 
Sed  quia  nullis  verbis  explicari,  nulla  cogitatione  comprehendi  pote.st 
©fbt.  MS  plene,   ideo   danda  est   opera,   ut  sugamus  ubera  et  'alamur  cibo  puerili', 

donec  crescamus   in  virum,  ne   oblivioni  tradamus,    frigeamua,   torpeamus  lo 
et  gar  bauon  {omen.     Satis  abunde  molesta  est  nostra  mala  caro  et  furens 


•)  D.  h.  die  Genesisvorlesung  von  Kap.  37  an;  Unsre  Ausg.  Bd.  44,  2H2  ff. 


ür]brant  ac  depraedicant,   nobiscum   canunt,   laetantur  et  gestiunt,   ex  animo 
nobis  gratulantes,  tantum  abest,  ut  id  nobis  invideant. 

Ideo,  si  ratio  valetudinis  meae  patitur,  suspensa  ad  tempus  historia  de 
patriarcha  loseph,  in  qua  nunc  in  Genesi  versamur,  per  hos  aliquot  dies  is 
commentabimur  de  Filii  Dei,  Domini  nostri,  incarnatione,  quae  opus  est 
omnium  operum  maximum  et  miraculum  omnium  miraculorum  augustissi- 
mum  et  tantum  erga  genus  humanum  benficium,  ut  prae  gaudii  magnitu- 
dine  expiraremus,  si  eius  beneficii  magnitudinem  animo  comprehendere  et 
metiri  possemus.  m 

Sed  in  hac  vita,  in  hac  imbecillitate  id  fieri  non  potest.  Nulla  vis 
eloquentiae  potest  verbi.s  explicare.  imo  nulla  humana  mens  cogitatione 
assequi  potest  hoc  summum  beneficium  et  mysterium,  quod  filius  Dei  homo 
et  Fratcr  meus  fieri  dignatur-  Quod  sie  se  mihi  copulat,  sie  insinuat,  sie 
Unit  tarn  arcte  et  tarn  prope  so  mihi  iungit  et  affigit,  ut  nemo  in  his  terris,  jj 
etiam  arctissimo  intimae  amicitiae  vinculo  et  sanctissimo  summae  necessi- 
tudinis  iure  mihi  devinctissimus,  maiore  et  arctiore  neccssifudine  mihi 
deditus,  familiarior  et  coniunctior  esse  queat;  Quod  plura  et  maiora  mihi 
de  eo  polliceri  et  ampliora  ab  eo  expectare  et  possum  et  debeo,  quam 
ab  uUo  in  terris  homine  mei  studiosissimo  et  cu])idiHsimo:  ()uod  afTectus  so 
amoris  illius  erga  me  in  infinitum  ardentior  est,  quam  amor  iimici  spec- 
tatissimi  et  constantissimi  in  amicum,  quam  affcctus  Fratris  in  fratrem  ex 
animo    dilectum    aut  Patris    pii    in   filiolum  tcncrrimo  amatum  esse  possit. 

Quamvis   autom,   ut   dixi,   mens   humana   eius   beneficii  amplitudinem 

plene  concipcro  et  comprehendere  inexhaustumquo  illum  misoricordiae  et  »j 

bonitatis  infinitac  fontem  exhaurire  nequcat,  Tarnen   danda   est  opera,   ut 

guttuluH  aliquot  degustemus   eius  beneficii  et  ut  sugamus  ubera  instar  in- 

^6i. ».  ij  faDtuiii, 'lacticiniisquu'  et  cibo  mulliusculo  alamur,  duiiec  grandescamus  et 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1)  599 

Hs]  Satan,  qui  nos  avocant  infinitis  modis  a  cogitatione  aeterni  gaudii.  Debe- 
bamus  ista  sonare,  loqui;  hoc  impedit  caro  et  Satan.  Christus  debebat 
esse  noster  cibus,  cantio,  locutio  nostra,  h)en§  redjt  jugieng.  Ideo  sunt 
instituta  festa  annua,  ut  saltem  recordemur  aliquoties  in  anno  istorum 
5  mirabilium,  ne  evanescat  memoria  ut  apud  papistas,  qui  audientes,  iegentes 
surda  aure  et  corde  transeunt.  Turca  non  agnoscit  nee  fert.  Imo  magna 
pars  Christianorum  negligenter  audit.  Sed  veheraenti,  diligenti  cogitatione 
comprehendi,  cognosci  debubat,  cor  nostrum  impleri  et  totum  occupari  hac 
una  cogitatione,   si  non  ad  perfectam  saturitatem,   tarnen  ad  recreationem 

10  et  aliquem  gustum,  ut  'primitias'  bauon  ijobm.     Res  per  se  exposita  totaWöm.  s.jj 
Omnibus,  sed  comprehensione  valde  infirma.     Esaias  plenus  gaudio  et  Spi- 


"  über   uegligenter  steht  somnolenter         SjO  debebat  bis  cogitatione  hinter  tfaim  Z.  10 
eingefügt  und  mit  Strich  hochgezogen 


Dr]  adolescamus    'in    vÜTim    perfectum,    in    mensuram    aetatis    plene    adulte  ci.^.  4, 13 
Christi'. 

In  verbi  igitur  meditatione  assiduos  et  impigros  esse  nos  oportet,  ut 

,5  ea  beneficia  auribus,  oculis  et  cordibus  ingerantur,  inculcentur,  instillentur, 
affigantur,  memoriaque  eorum  subinde  renovanda,  ne  eorum  oblivio  ob- 
repat,  ne  torpore  languentes  tanto  beneficio  excidamus  nostraque  desidia, 
negligentia  et  ingratitudine  inaestimabilia  ea  bona  amittamus. 

Ideoque  ordinati  sunt  ab  Ecclesia  stati  dies,  quibus,  posthabitis  omni- 

ao  bus  aliis  negociis  et  curis,  circa  quas  occupatum  est  genus  humanum  post 
lapsum,  hoc  omnium  maxime  mirabile  opus  Dei,  arcano  consilio  Trinitatis 
ante  omnium  rerum  primordia  ex  ardentissimo  amore  erga  nos  miserrimos 
mortales  decretum  ac  certo  praefinitoque  tempore  exhibitum,  consideremus 
et  inter  nos  suaviter  commentemur  de  hac  consolationis  plenissima  copu- 

85  latione  divinae  et  humanae  naturae  CHRISTI,  quam  nulla  [SB9.  R]  vox 
humana,  imo  nee  angelica  satis  efFari  potest.  Atque  hac  ratione  non  tan- 
tuni  nosmetipsos  consolemur,  sed  etiam  hanc  unicam  salutem  et  lucem 
omnium  gentium  ad  posteritatem  propagare  studeamus,  exemplo  Prophe- 
tae,  qui,  gaudio  exultans  in  spiritu,  in  haec  verba  erumpit: 

30  Populus   ambulantium   in   tenebris   vidit  lucem   magnam  etc.v.i 

HIc  textus  varie  petitus  est  per  Satanam,  praesertim  a  ludaeis,  Nee 
uno  modo  etiam  a  nostris  expositus  est.  Danda  est  ergo  opera,  ut  habe- 
amus  puram  ac  simplicem  sententiam,  reiectis  spinis,  sentibus  ac  tribulis, 
quibus  impeditur,  ut  certo  statuamus,  nihil  fluctuantes  nihilque  dubitantes, 
35  de  nullo  alio  posse  intelligi  hunc  locum  quam  de  filio  Dei,  nato  ex  virgine. 
Nisi  is  sensus  ante  omnia  constet  et  statuatur,  nullum  adfert  verum  gau- 


600  Enarratio  capitis  Doni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1) 

He]  ritu  B[ancto  ita  de  ea  loquitur:  'Populus  ambulans  in  tenebris  vidit  lucem 
magnam'.  Iste  textus  varie  petitus  per  Satanam  et  praesertim  a  ludaeis,  imo 
ctiani  a  nostris  expositus.  Danda  ergo  opera,  ut  ante  omnia  habeamus  purani 
et  simplicera  sententiam  resecris  apinis,  sentibus  et  tribulis,  quibus  impedi- 
tur,  ut  certo  statuamus  et  non  dubitemus  fluctuantes:  de  nuUo  alio  posse  * 
intelligi  hunc  locum  quam  de  filio  Dei  nato  ex  virgine.  Nisi  is  sensus 
ante  omnia  statuatur,  nulluni  verum  sequitur  gaudiura,  sed  manet  dubi- 
tatio,  quae  cum  adest,  nullus  fructus,  nihil  gaudü.  Conscientia  vult  sie 
informata  esse,  ut  certo  dicere  possit;  'S)ah  ift§  bnb  fein  onberi.  Si  fides 
debet  stare  confirmata  sensu  et  plerophoria:  —  Si  facit  textui  alium  nasum',  '<> 
toUit  universam  consolationem,  sensum  et  fundamentum  gaudii.  Ideo 
conandum,  laborandum,  [331-3*]  ut  habeamus  purum,  simplicem,  germanum 
et  unum  sensum  scripturae  sanctae,  ubi  haberi  potest,  ut  certe  hie  fieri 
potest.  ludaei  exagitant  nostros  et  dicunt  illum  locum  a  nobis  de  Christo 
allegari;  Non  facit,  inquiunt,  ad  rem,  quia  possit  intelligi  de  alio.  Hoc  u 
j  jjj„  ,j  ,,  quero:  de  quo  alio?  Nomines  hunc!  Ezechias,  cuius  praeceptor  Esaias; 
5j  j  educavit  eum,  et  in  spem  maximam,  quod  esset  dono  divino  futurus  'Rex 
pacificus'  etc.* 


6  hinler  locum  sieht  nochmals  posse         17  divino  o         zu  18  unter  dem  Stück  steht : 
Edita  est  praelectio  isla  a  lolianne  Fredcro   1546. 

')  Thiek  S.  359;  Unsre  Ausg.  Bd.  53,  6t8,  24  f.  ')  Biblia  latina  ciim  postillis: 

Glossa  ordinaiia  und  Lyra  zu  Jes.  7,  14  und  Jes.  9,  5:    Rabbi   Salomon   et   iudei  mo- 
derni  .  .  de  Ezechia. 


Dr]dium,  nullus  fructus  sequitur,  sed  manet  dubitatio,  quae  cum  adest,  nihil 
veri  gaudii,  nihil  pacis  solidae  potest  habere  mens  humana.  Nam  con-  lu 
Bcientia  ita  vult  informata  et  confirmata  esse,  ut  de  salutis  suae  negocio 
aliquid  certi  statuere  possit  et  ut  dicere  queat:  Sic  se  omnino  res  habet, 
non  aliter.  Si  debet  fides  sibi  constare  nee  vacillare  et  succumbere,  nccesse 
est,  ut  hoc  sensu  et  hac  plerophoria  sit  imbuta  et  confirmata  mens.  Si 
aliuB  aliueque  eensus  ac  nasus  affingitur  textui,  tum  tollitur  universa  con-  js 
solatio  et  ipsuni  fundamentum  gaudii.  Ideo  laborandum  sumnio  conatu 
est,  ut  habeamus  purum,  simplicem,  germanum  et  ununi  sensum  scripturae 
sanctae,  ubi  haberi  potest,  ut  certe  hie  potest  haberi. 

ludaei  exagitant  nostros  et  dicunt,  Non  recte  hunc  locum  a  nobis  de 

i.UJn.i»,  II.  Christo  allegari,  quia  possit  et  debeat  intelligi  de  alio.    Sed  quaero:  Die,  de   » 

quo  alio  intelligi  debeat?  Quod  est  [330-  K 2]  illi  nomen?  EZochias",  inquiunt; 

Huius  enim  praeceptor  lesaias  fuit,  hunc  lesaias  educavit  in  spem  maxi- 

I  Mn  it's™*™'  ^'■'^  ''"""    datuB  est"  futurus  'rex'  iusticiae  et  'pacis',  Is  et  rex  fuit 

pacificus;  piuH  iustusque;  Ergo  de  eo  potest  ac  debet  intelligi  hie 'Filius', 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1)  601 

Dr]quem  dicit  'dahim'  esse.     Populus  etiam  eius  temporibus  'laetatus'  est  des. a 

occiso  exercitu  Assyrii   regia,    de  Sonharib    a  filiis  trucidato,   de  spoliis  in  ^.sön.w.as 
bello  Cüllectis  1 ;    Tum  etiam  'vestiinenta  et    oinnia    sanguine    polluta'  etc.  3i.4 
Haec    causa    (inquiunt)    fuerunt    magni    istius    gaudii,    quod    Esaias    hie 

'^   describit. 

Haec  est  ludaeorum  de  hoc  textu  sententia.  Sed  plane  et  toto  coelo 
errant.'^  Et  qui  hunc  Judaicum  sensum  tenet,  is  amisit  et  verum  textum 
et  summum  gaudium,  quod  hie  textus  nobis  suppeditat.  Ilas  fabulas  et 
nugas   rofutat  ipse   textus   errorisque  ludaeos   apertissimi   convincit.     Lo- 

10  quitur  enim   de   tali   Infanto    et   Fiiio,    qui   natus  et   datus   sit  nobis,   qui 
sedeat  super  'solium  Davidis,  ut   corroboret   et   confirmet    illud  usque   insi.  e 
sempiternum',  'cuiua  regnum  multiplicetur  et  pacis  eius  non  sit  finis.' 

Hie  responde  mihi,  ludaee,  et  quisquis  es,  qui  hibefactas  textum  et  alio 
eum  quam  ad  Christum  detorques,  an  Ezechias  multiplicaverit  suum  impe- 

15  rium?    an    habuerit   pacem    sine    fine?    et   corroborationem   super    sedem 
David  a  modo  et  usque  in  sempiternum?  Da  illum,  qui  sit 'Princeps  pacis', 
et  quidem  aeternae,  et  Rex  'iusticiae',  et  quidem  aeternae.     Da,  inquam,  s.  6 
illum!  Haec  enim  sunt  clara  verba:  'Multiplicabitur  imperium  eius,  et  pacis 
non  erit  finis.'    Non  sunt  tibi  verba  Prophetae  invertenda,  non  tibi  lingua 

30  eius  contorquenda  et  infringenda  est,  ludaee,  non  est,  quod  doceas  et  formes 
OS  ipsius.  Clarius  hie  loquitur,  quam  ut  eius  sensum  corrumpere  et  in  tuam 
sententiam  detorquere  possis.  'Est,'  inquit,  'Puer  nobis  natus  et  Filius 
datus  nobis.    Multiplicabitur  eius  imperium,  et  pacis  non  erit  finis.' 

Idem  repetit  Angelus  Lucae  1.  dicens  ad  Mariam:  'Dabit  illi  Dominus  \!in.  1,32 f. 

25  Deus  sedem  David  patris  ipsius,  regnabitque  super  domum  lacob  in  aeter- 
num,  ut  Regni  eius  non  erit  finis.'  Regnum  hie  sine  fine  datur,  et  datur 
uni  Homini,  non  successioni,  datur  uni  Infant!  et  Filio  huic  sine  prole. 
Una  haec  duntaxat  est  persona,  sed  ea  est  per  se  aeternus  rex  et  rex 
aeternae  iusticiae  et  aeternae  pacis. 

30  Quid   potest   hie   contradici   vel  a  ludaeo   vel   a  ratione   aut  ab   uUo 

homine?  Imperium  semper  multiplicabitur,  inquit,  (etsi  hoc  multiplicare 
potest  eludi,  ea  tamen,  quae  sequuntur  et  cohaerent,  eludi  non  possunt,) 
aeternum  erit  regnum,  habens  aeternam  pacem,  iusticiam,  iudicium. 
Repete  iam  ab  ultima  memoria  omnes  reges,  losiam,  Ezechiam,  Salomo- 

35  neni,  Davidem  et  quotquot  fuere,  cui  haec  possint  aptari,  certe  nullum 
habebis. 

Nee  datur  huic  Filio  pater  nee  mater  (etsi  datur,  non  tamen  nomi- 
natim),  Nee  dicit,  quod  hie  Filius  aut  haec  proles  sit  habitura  haeredes  suc- 


4  Haec  causa  im  Druckfehlerverzeichnis  am  Ende  des  Bandes;    Text:  Hae  causae 
')  Lyra  zu  Vers  4.        '')  i/rasmi  Ädag.  aus  Macrobius,  Saturnalia  III,  12, 10. 


602  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1) 

cessores.  Nihilo  secius  habiturus  est  regnum  aeternum  in  multiplicatione 
et  regnum  aeternae  iuaticiac  ac  vitae.  Hie  alius  esse  non  potest  quam 
Dominus  Ihcsus  Christus,  Salvator  noster,  et  nemo  alius  praeter  ipsum. 
Qui  haec  invertere  et  refutare  possit,  prodeat,  Vellem  equidem  libenter 
cum  viderc  et  audire.  Sed  nemo  prodibit  unquam.  Alius  enim  quam  Do-  s 
minus  ille  noster  non  potest  inveniri,  qui  Puer  natus,  id  est,  verc  homo 
fuerit,  sederit  super  thronum  Davidis  ac  regnaverit  super  domum  lacob. 
Et  Angelus  Lucae  1.  clare  haec  verba  interpretatur,  ubi  dieit :  'Dabit  Uli 
Dominus  sedem  David'  etc.  Haec  non  sunt  Angeli  verba  aut  tum  ab 
Angelo  primum  oranium  prolata,  sed  sunt  ex  hoc  loco  deprompta,  non  lu 
enim  tarn  suis  quam  Prophetae  usus  est  verbis. 

Consequentia  igitur  manifesta  et  irrefragabili  concludit  hie  textus,  quod 
oporteat  hunc  Puerum  et  Filium  esse  naturalem  et  verum  Dmm,  quia 
aetemam  pacem  dare,  aeternam  iusticiam  adferre,  in  aeternum  regnaro 
est  in  regno  Dei  sedere,  Et  hoc  solus  facit  Deus,  haec  in  solum  compe-  n 
tuntDeum;  Deinde  et  naturalem  et  verum  Ilominem  esse,  quia  est  filius 
Davidis  etc. 

Magna  luce  et  incredibili  revelatione  Spiritus  sancti  illuminatus  fuit 
lesaias,  cum  tam  clare  et  exacte  descripserit  et  humanitatem  et  divinita- 
tem  Christi.  Et  ut  Esaias,  sie  et  alii  Prophetae  satis  clare  prae-  90 
dicaverunt  et  inculcaverunt  Messiam  verum  Deum  et  omnium  Dominum 
esse,  sicut  et  nos  praedicamus.  Sed  sicut  nostri  Papistae  audiunt  et  cre- 
dunt,  sie  et  ludaei.  Verum  haec  incredibilis  et  maxima  ludaeorum  malicia 
et  obstinata  pervicacia  est  et  impietas,  quod  non  solum  Prophetas  legunt, 
sed  hodie  etiam  audiunt  tam  clare  doceri,  tam  manifeste  probari  Christum  js 
verum  Deum  et  homincm,  et  tarnen  tanto  studio  manifestissimum  textum 
corrumpunt  et  depravant. 

Sunt  et  inter  Christianos,  qui  hie  iudaizant.  Nunquam  crcdidissem  futu- 
ram  tantam  ignorantiam  et  socordiam  in  nostris  Episcopis  et  Pastoribus, 
ut  sinerent  ludaeos  contra  hunc  tam  apertum  textum  adeo  praevalere.  ut  jo 
etiam  Christianorum  quorundam  fidem  subverterent  et  in  religionom  lu- 
daicam  pertrahcrent.  Diligenter  itaque  et  saepo  haec  inculcandu  sunt 
populo,  ut  sit  munitus  contra  ludaeos  et  Mahonietistas,  ut,  si  quando 
in  certamen  tum  ludacis  descendendum  esset,  potenter  eos  convincero 
poBsint.  3i 

Primum  igitur  omnium  hoc  agendum,  ut  vepres  et  spinas,  hoc  est, 
opiniones  falsas  reiectas  et  revulsas  abiiciamus  et  repurgatum  habcamus 
textum,  ut  certo  statuamus  Esaiam  loqui  de  uno  solo  Domino  Salvatoro 
nostro  IhcBU  Christo,  (jui  verus  Deus  ot  homo  est.  Si  enim  de  ineffabili 
Dei  misericordia  gaudere  volumus,  necesse  est,  ut  hoc  statutum  nobis  sit  40 
et  porsuasum,  necesse  est.  ut  hoc  j)rae  omnibus  ccrtum  ac  fixiini  sit,  quod 
Biinus   fratres   ot   socii    Angeluruni    et    Doinini    Diabolurum,    Douüni   orbis 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [154^/44.]     1546.     (V.  1)  603 

terrarum,  mortis,  inferorum,  peccati.     Utitur  enim  Propheta  magnificia  et 
singularibus  verbis :  'lugum  oneris  eius,'  inquit,  'et  virgam  humeri  eius  et  S-  3 
sceptrum  Exactoris  eius  superasti';  Item:  'puer  natus  est  nobis.'  s. » 

Magnas  sane,   imo  longe   maximas  res  per  hunc  Filium  gestas  esse 

i  haec  verba  testantur,  sed  non  sibi  gessit,  quae  gessit,  non  sibi  hie  con- 
suluit,  non  sibi  reservavit,  quod  peperit,  sed  quidquid  hie  fecit,  quidquid 
iaboris  et  aerumnarum  exhausit,  quidquid  oneris  in  sese  suscepit,  id  nostra 
causa  fecit,  nobis  hie  consuluit.  lusticiam  et  pacem  aeternam  regnumque 
aeternum  nobis  hie  peperit  et  promeruit. 

10  Sed    quomodo    (inquis    peperit   et   attulit  illa  mihi?    quomodo  futurus 

sum  aliquando  eius  iusticiae,  pacis  ac  regni  particeps?  quibus  ad  ea  viis 
perveniendum  est  mihi?  Ego  non  iusticiam,  sed  peccatum  sentio  in  carne 
mea  et  in  peccato  sum  mortuus  et  video  in  peccato  mori  peccatisque 
captum   esse   totum   genas  humanum,    sentio  in  mea  carne  me  soUicitari, 

15  captivari  et  rapi  ad  avariciam,  superbiani,  libidinem,  adulterium,  Breviter, 
nihil  nisi  peccatum  sentio.     Ubi  hie  tollitur  peccatum  et  quomodo? 

Unde  ergo  iusticia?  Per  legem?  At  lex  duplicat  hoc  malum,  peccatum 
irritat  et  äuget,  iram  et  mortem  exasperat,  Quia  peccator  peccati  sui 
magnitudinem  sentiens  et  iudicium  Legis  audiens  non  potest  non  opprimi 

20  morte,  animo  consternari  et  concidere.     Est  enim  haec  legis  sententia  irre- 

vocabilis:  'Maledictus  omnis,  qui  non  fecerit  omnia,  quae  scripta  sunt  in  libro  ®qi.  3,10 
legis'  etc. 

Lex  itaque  nihil  aliud  potest  quam  mortem  adferre  et  occidere,  est 
Exactor  et  earnifex  crudelissimus  et  immanissimus,  torquet,  excruciat,  ex- 

85  carnificat,   exagitat    et   angit   peccatorem   miserrime.     Non   in   ea  invenio 
solatii,    consilii,    spei,    remedii    aut    refocillationis    quidquam.     Si    fugio, 
effugere   tarnen   non  possum,   medius  ab  ea  constrictus  ac  vinctus  teneor, 
pro  'uno  daemone'  offerunt  se  mihi  'septem',  ita,  ut  nusquam  pateat  effu- wott^.  u.is 
gium  nee  in  Lege  ullum  sit  Peccatori  praesidium. 

30  Quid  igitur  hie  spei,  quid  hie  remedii?   Nusquam  quidquam  nisi  in  solo 

Christo.  Hoc  uno  sustentor,  hoc  me  consolor,  quod  hie  rex  habet  nomen 
et  titulum  hunc,  quod  sit  Rex  iusticiae  et  pacis  aeternae.  Hinc  autem 
habet  hunc  titulum,  quod  eam  iusticiam  et  pacem  mihi  attulit.  Ubi  pec- 
catum et  mors  est,   ibi  iusticia  et  pax  esse  nequit.     Ideo  necesse  est,   ut 

35  hie  Rex  iusticiae  et  pacis  aboleat  mortem  et  peccatum;  alioqui  nihil  est 
spei,  nihil  consilii,  nihil  remedii,  Nulla  alia  via,  nullo  alio  medio  ad  aeter- 
nam illam  iusticiam  et  pacem  perveniri  potest.  Nisi  peccatum  et  mors 
sint  amota,  non  potest  esse  ulla  pax  aut  quies.  At  ea  amota,  deleta, 
abolita  et  extincta  sunt  per  hunc  Regem. 

40  Haec  summa  est  Euangelii,  quae  in  hoc  textu  est  comprehensa,  quod 

per  Christum  sumus  liberati  a  morte,  peccato,  lege  et  inferis  ac  translati 
in  regnum  vitae,  iusticiae  ac  pacis.     Item    gloriamur  nos  filios   esse   Dei, 


604  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]     1546.    (V.  1) 

Deum  esse   patrem   nostrum,   Christum  Fratrem,  no8  cohaeredes   Christi, 
i.«or.  s,ai  »siudices  Angeioruin,  principes  Diabolorum.     'Omnia  nostra  sunt,  vos  autem 
Christi',  inquit  Apostolus,   1.  Curin.  3. 

Sed  quis  haec  credit?  ludaeorum  et  propriae  etiam  nostrae  opiiiiones 
et  dubitationes  impediunt,  et  prohibent,  quo  minus  tam  constanter  haec  s 
credere  et  nobis  certo  persuadere  possimus.  Abiectis  itaque  ludaeorum 
erroneis  et  impiis  opinionibus,  scpositis  et  nostris  speculationibus,  arguta- 
tionibus  rationis  nostrae  ac  dubitationibus,  de  solo  Christo  textum  loqui 
non  ambigamus.  Si  in  solo  Christo  manscrimus,  tum  verba  textus,  si  non 
tictt.s,  i»vino  inebriaverint  nos,  certe  ubera  praebebunt  et  'lacte'  nos  reficient  et  lo 
alent. 

Haec  dixi,  ut  amolirer  omnes  alias  opiniones  utque  certo  statueremus 
Prophetam  hie  de  solo  Christo  loqui,  ut  hoc  firmum  fundamentum  stet, 
quod  Bolus  Christus  sit  rex  iusticiae  et  pacis  aeternae.  Nullus  mortalis 
rex  habuit  aeternam  pacem  nee  dare  eam  potest,  nullus  habuit  aeternam  is 
iusticiam  nee  dare  potuit,  nullus  vicit  mortem  et  peccatum,  nullus  legi 
satisfecit,  nullus  potuit  aut  potest  conscientiam  liberare  a  pavoribus  et  tre- 
moribus  etc.  Ergo  standum  et  haerendum  in  grammatica  ac  sensu  literali, 
nee  aliter  hie  locus  intelligatur  quam  de  hoc  uno  Kege,  qui  sit  vere  filius 
3oii.  I,  u  Dei,  imo  Deus  ipse,  'plenus  gratia  et  veritate',  et  tarnen  Homo,  quia  Puer  v> 
natus  est,  etc. 

lacto  nunc  hoc  fundamento   accedamus  ad  textum.     Praecedentia  de 
5t|.8,M'primo  tempore'*  non  rcpetenda,  sed  omittenda  duxi.    Disputari  enim  potest, 
an  intelligi  debeant  de  captivitate  Assyriaca  an  de  alia.     Caput  auspicari 
volo  ab  hoc  loco.  » 


Populus,  qui  ambulabat  in  tenebris,  vidit  lucem  magnam, 
Habitantibus  in  regione  umbrae  mortis  lux  orta  est. 

«M<.»  u  ».         MAgna  sane  haec  'na^otjaia,  magna  audacia  est  sancti  huius  Prophctae, 

quod  populum  suuni.  Mosi  discipulos,  appellat  tam  contumeliose,  dicens  jo 
cos  ambulare  et  habitare  in  tenebris  et  umbra  mortis.  Hanc  vocem  Spi- 
ritus sancti  non  potest  uUo  modo  ferre  mundus,  quod  sit  populus  ambu- 
lantium  in  tenebris.  Id  testantur  et  pracsentia  tempora.  Quod  dicimua 
ad  Papam:  In  tenebris  es,  erras,  id  ferre  non  potest.  Nee  Turcae  id  forunt, 
quod  dicuntur  esse  in  tenebris  et  erroribus,  opponunt  suas  luces,  suum  Alco-  n 
ranum.  Homincs  sapientes  suam  sapieiitiam.  sua  iura  civilia  et  legcs,  quao 
sunt  pulcherriuiae  steliac  et  luces.  Item  Mediciiia,  sapientia,  artes  stcliae 
sunt  pulcherrimao.     ludaci  opponunt  legem,  iactant  se  Mosi  discipulos  ac 


')  So  beifinnt  Kap.  y  in  der  Viilffala;  Luther  zog  mit  dem  Urtext  den  Versteil  noch 
tu  Kap.  8. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    154G.    (V.  1)  605 

dicunt:  Nos  ne  in  tenebris  ambularemus?  Satin  sanus  es,  Esaia,  qui  haec 
audes  pronunciaro  ilc  discipulis  Mosi,  de  populo  et  peculio  Dei?  Qui  pos- 
sunt  tarn  imprudentes  voces  tibi  cxcidere?  Gerte  populus  lucis  sumua  et 
in  luce  ambulamus.    'Habemus  Patrem  Abraham',  habemus  Prophetas.    Quiffliattii.s,» 

t  igitur  coeci  essemus?  Quomodo  in  tenebria  ambularemus? 

Propheta,  nihil  motus  omnibus  illis  gloriationibus  de  Patribus,  de 
lege,  de  peculio,  de  sapientia,  concludit  et  iiivolvit  omnes  hominca, 
ludaeos  et  gentes  in  hanc  miseriam  et  deplorandum  vitae  statum,  quod 
sint  coeci,    insipientes,    ignorantes,   impii,   stulti,   in  summa  quod  ambulent 

10  in  tenebris.     Quis  hoc  ferret? 

Sed  Propheta  loquitur  de  alia  luce,  sapientia,  iusticia,  pace  quam  de 
humana  sapientia,  luce,  ratione  aut  de  omnibus,  de  quibus  gloriari  potest 
homo,  aut  [S^g.  S]  de  donis,  quibus  homo  praeditus  est,  etiam  de  lege.  Longe 
alia  lux  haec  sit  oportet,    quam  Puer  et  Filius  hie  adfert,   qua  obruat  et 

15  illuminet  tenebras.  Qualis  est  autem?  num  sapientia  mundi?  num  lex 
Mosi?  Minime.  Sed  lucem  adfert  de  pace  aeterna,  de  iusticia  aeterna  et 
de  regno  aeterno. 

Moses  illuminat  suam  Politiam  iusticia  ceremoniali  et  legali  divinitus 
mandata.     Papa  illuminat  suam  quoque  laternam  seu  potius  cloacam  suis 

20  decretis  et  decretalibus,  Mahomet  suam  Alcorano  suo.  Gloriantur  et  Phi- 
losophi  de  sapientia,  de  luce  rationis.  Sed  ea  lux,  ea  sapientia  nihil  est, 
Omnia  temporalia  sunt,  omnia  morti  obnoxia.  Nullus  rex  ludaeorum,  nuUi 
Monarchae  quantumvis  potentes  attulerunt  lucem  pacis,  iusticiae  et  vitae 
aeternae,   quam  Infans   et  Filius   attulit.     Omnes   igitur  homines   in   orbe 

S5  terrarum,  ludaei  et  gentes,  quantalibet  polleant  iusticia,  sanctitate,  sapi- 
entia, potentia,  ambulant  in  tenebris.  Si  autem  ludaeorum  populus  am- 
bulat  in  tenebris,  quid  gentes  gloriarentur?  Si  Lex  Mosi  non  illuminat, 
multo  minus  sapientia  et  lumen  rationis. 

Haec  est   prima  machina,    qua    destruit  Propheta,    quidquid    est  lucis 

30  sapientiae,  rationis  etc.  Ex  hoc  loco  igitur  sequitur,  quod  locutus  sit  Pro- 
pheta de  tali  infante,  qui  non  daturus  aut  allaturus  esset  legem  vel  reg- 
naturus  politice,  sed  quod  loquatur  de  Domino  aeterno,  rege  aeternae  pacis 
et  iusticiae. 

ludaei  prorsus  nihil  habent   huius  argumenti   et   summae  textus  nee 

35  quidquam  integrum  et  incorruptum  esse  sinunt,  sed  singula  verba  de- 
pravant.  Tenebras  intelligunt  peccatores;  Et  post  affingunt,  legem  Mosi 
futuram  aeternam,  etiam  tempore  Messiae  non  auferendam,  sed  stabilien- 
dam  et  conservandam  una  cum  templo,  ceremoniis,  sacrificiis  et  cultibus; 


18  illuminat  im  Druckfehlerverzeichnis;   Text:  illuminata  20  Mahmet  .32  rege 

Drucifehlerverzeichnis ;  Text:  regi        35   Text:  incorruptum  ac  esse;  DrucJcfehlerverzeichnis 
wie  oben  37J38  stabilieudum   Text 


G06  Enarratio  capitis  dodI  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1) 

Breviter,   somniant  Messiam  talem  futurum  Regem,    qualis  fuit  Salomon.' 
Ideo  nihil  sani  est  inter  eos. 

Quare  reiectis  ipsorum  nngis  audiamus  Prophetam,  quid  de  Parvulo 
illo  nobis  dato  concionetur.  Is  unus,  inquit,  infans,  una  iila  Persona,  sine 
filiis,  naturalibua  haeredibus  erit  rex  aeternae  iusticiae.  Si  talia  est  futurua  5 
Messias,  scilicet  aeternus  rex,  ergo  non  mortalis  aut  raorti  obnoxius,  ut 
somniant  ludaei  Messiam  ac  Filios  eius  morituros  esse.*  Sed  hie  textus  non 
mentitur,  ubi  dicit:  Vivet  et  regnabit  in  aetemum  et  in  aeterna  iusticia 
ac  pace. 
3o4.is.S3.s4  lobannis  12.,    ubi   'Christus   dicit:    cum  exaltaveritis   Filium  hominis,   10 

interrogat  Populus:  Quis  est  iste  Filius  hominis,  quem  dicis  exaltandum? 
Nos  audimus  in  lege,  quod  Christus  manet  in  aetemum.''  Hi  ludaei  tempore 
Christi  habuerunt  bonas  et  veras  cogitationes  de  Messia,  non  tales  tam 
stultas  et  impias,  quales  habent  ludaei,  qui  hodie  sunt,  qui  putant  Messiae 
regnum  corporale  et  eum  mortalem  regem  futurum.  Contra  ludaei  u 
Christi  temporibus  sie  ratiocinabantur:  Christus  non  potest  suspendi, 
quia  mansurus  est  in  aeternum.  Ergo  contra  legem  et  Prophetas  iudicant 
dici,  quod  esset  exaltandus  aut  occidendus.  Haec  inculcata  per  synceriorea 
doctores  haeserunt  in  populo.  Et  hanc  de  Messiae  aeternitate  persuasi- 
onem  ex  hoc  quoque  et  similibua  locis  Prophctarum  hauserunt.  30 

Plane  ergo  insani  et  omni  mente  capti  sunt  ludaei  horum  temporum, 
quod  contra  Maiorum  suornm  doctrinam  et  sententiam  dicunt  Meaaiam 
futurum  mortalem,  Deinde  legem  non  auferendara,  sed  stabiliendam  esse, 
velut  lucem  aeternam.  At  Messias,  si  futurus  est  mortalis,  certe  rex 
aeternae  iusticiae  esae  nequit.  Item,  Si  lex  pcrpetuo  est  mansura,  cur  « 
1.  ffioif  s,  IS  Christus  promiasua  eat  patribus  ante  legem,  qui  allaturus  erat  aliud  genus 
doctrinae  melius,  quam  lex  erat?  Hie  videre  est,  quanta  sit  illorum,  quam 
stupenda  et  horrenda,  caecitas,  quam  scripturani  omnino  non  intelligant. 
Agamua  igitur  nos  Deo  gratiaa,  quod  scimua  Messiam  esse  verum  Dei 
3oi)i,H  Filium,  imo  verum  Dcum,  et  propter  noe  factum  hominem  et  'habitasse  jo 
in  nobis,  ut  videremus  gloriam  eius'  etc.,  lohan.  1. 

ludaeos  igitur,  negantes  Christum  Regem  aeternum  et  eius  regnum 
epirituale  ease,  Proplieta  hie  ut  in  densis  et  profundis  tciiebris  ambulantea 
compellat  dicens:  Vos  ludaei  stulti  et  coeci,  somniatia  Messiam  futurum 
Monarcham  mundanum,  qualia  Alexander  et  Auguatus  fuit,  item  legem  ss 
futurum  aeternam  lucem,  cum  suis  sacrificiis.  templo,  cerenioniis  ac  cul- 
tibus.  Sed  longe  et  toto  coelo  orratis.*  Veniet  onim  suo  tempore  Mes- 
sias,  lucem   aliam  longe   excellentiasimam   et  clarisaimam   allaturua,   quae 

U7  lex  erat  Druck/'ehUrverzeiehniä ;   lext:  legem 

')  Lyra  tu  Ja  rii,  l:  nach  Rabbi  StUoiiiim   ut   der  Moiuis  Defreier  rom   ROmer- 
joch.  'J  A'acA  Attm.  1  ei/oi  ein  irdischer  König,         ')  Ubeti  ü.  OUl  Anm.  3. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1)  607 

has   tenebras   et   populum   in  tenebris  ambulantem    est  illuminatura.      Ac 
V08  estis  ille  ipse  Dei  populus,  vobis  factae  sunt  promissiones,  vobis  facta 
de  hac  luce  spes.     Sed  lux  illa  nondum  manifestata   est,   Spiritus  sanctus 
nondum  datus,  Lux  ergo  nondum  orta  est,  sed  orietur. 
5  Lucem  autem  vocat  cognitionem  iusticiae,  pacis,  regni  aeterni.     Ilac 

luce  mentes  nostras  illuminari  necesse  est.  Si  hanc  de  Christo,  de  iusticia 
illa  aeterna  omnibusque  eius  mihi  partis  benefieiis  cognitionem  seu  hanc 
lucem  non  habeo,  qua  omnes  Sancti  praediti  sunt,  tum  nihil  superest  spei, 
nihil   in   tota   rerum  universitate  auxilii  aut  remedii,   tum   in    mortis  hora 

w  et  agone  illo  extremo  nihil,  quo  me  consoler,  habeo,  tum  de  salute  de- 
sperandura  erit  mihi,  non  potero  coram  Dei  iudicio  consistere,  non  potero 
effugere  legis  accusationem,  non  potero  liberari  a  potestate  Satanae,  non 
potero  dominari  peccato,  morti,  diabolo  et  malis  omnibus  propter  pecca- 
tum  humano  generi  incumbentibus. 

li  Cum   autem   Christus    sangiune   suo    ab  omnibus    peccatis  nos    mun- 

davit,    sua   gloriosissima  victoria  mortem  supera vi t,  'legem   cruci  adfixit',  stoi.  2,  u 
statuere  nunc   certo   possumus   iram  Dei  placatam  esse  et  nos  ei  reconci- 
llatos  per  Filium,  ut  nihil  in  nos  amplius  iuris  lex  sibi  vendicare  nee  ullam 
in  nos  accusationem   stringere,   ut  Satan   nullam  in   nos  tyrannidem  exer- 

so  cere,  peccatum  et  mors  nos  sibi  non  subdere,  non  nobis  dominari  queant, 
ut  in  mortis  hora  de  salute  aeterna  spem  certam  concipere  possimus. 

Haec  scire,  hac  de  Christo  cognitione  praeditum  esse,  est  lux  illa,  qua 
piorum  mentes  Spiritus  sancti  afflatu  et  opera  illuminantur.  Si  haec  non 
sciuntur  de  Christo,  tum  Christus  nihil  proderit.     Si  haec  mihi  in  Christo 

25  non  essent  speranda,  sed  sapientia  tantum  aliqua  moralis  aut  politica  pru- 
dentia  in  illo  expetenda,  nihil  morarer  Christum  et  nollem  eum  habere, 
sed  potius  librum  aliquem  Iuris  mihi  in  eius  locum  deligerem.  Sunt  enim 
in  lege  civili  praeclare  et  insignes  sententiae  de  virtutibus,  meliores  quam 
in  Canonibus.      Aut  legerem   libros    aliquot    philosophicos    aut   Ciceronis 

so  officia,  qui  libelli  Ciceronis  egregia  habent  ethices  et  morum  praecepta, 
et  in  hoc  genere  praestantissimum  est  scriptum  nee  quidquam  eo  melius 
ad  vitae  honestatem,  ad  morum  suavitatera  atque  humanitatem  discendam 
proponi  potest  luventuti. 

Si  itaque  non  aliam  lucem  quam  humanam  mihi  adferret  Christus,  non 

3s  magnopere  illum  expeterem,  nee  sane  ullus  eius  esset  usus,  cum,  ut  dixi, 
tot  philosophorum,  tot  prudentium  virorum,  iuris  ac  legum  peritorum,  prae- 
clara  monumenta  posteris  relicta  nos  tanta  luce  ac  sapientia  instruere  pos- 
sint,  quanta  ad  hanc  vitam  bene  ac  beate  exigendam  est  necessaria. 

Sed  longe   alia   haec  est  lux,   quae   hie    promittitur,   quae   a  Christo 

40  expectatur.  Ea  est  sapientia  sapientiarum,  cognitio  cognitionum,  quae 
docet  nos,  quid  sit  peccatum,  quae  eius  vires,  quomodo  id  aboleatur. 
Docet  item,   quid   sit  mora  et   quomodo  inde  liberemur,  Docet,   quid   sit 


608  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1) 

Diabolus,  quae  eius  tjrannis  et  quomodo  idem  vincatur,  quomodo  eius 
tyrannidi  eripiamur,  Docet  nos,  quid  sit  homo,  quid  caro,  quid  Spiritus, 
quae  vera,  solida  et  aeterna  pax  atque  iusticia. 

Haec  omnia  posse  discernere,  item  seine,  quomodo  e  captivitate  legis 
in  liberrimam  libertatem,  de  morte  in  vitam,  de  peccato  in  iusticiam  i 
debeas  transfeiri  et  traduci  et  quod  post  hanc  vitam  sis  cum  Deo  aeter- 
nam  vitam  in  Humiiia  gloria,  pace  ac  gaudio  victurus,  Ea  demum  est  vera 
lux  et  vera  sapientia,  humanae  omni  aapientiae,  quantumvis  excellenti  et 
admirandae,  longe  anteferenda,  inio  nulla  sapientia  humana  cum  hac  coe- 
lesti  et  divina  luce  ullo  modo  coiiferenda  est.  lo 

Quid  est  omnium  Philosophorum  sapientia  ad  hanc  coUata?  Quid 
huius  universa  omnium  sapientum  sapientia  praestare  potest?  Quid  pro- 
fuit  Ciceroni  et  Philosophis  doctrina  ista  pulcherrima,  plena  sapientia  et 
cognitione  dignissima  de  moribus,  de  disciplinis,  de  artibus,  cum  illis  non 
luxerit  Sol  et  lux  haec  aeternae  aapientiae?  Cicero  praeclare  scripsit  ac  is 
docuit  de  virtutibus,  prudentia,  temperantia  ac  reliquis.  Item  et  Aristo- 
teles praeclare  et  erudite  de  Ethicis;  ütilissimi  quidein  libii  utriusque  et 
ad  vitam  hanc  exigendam  summe  necessarii. 

Sed  ex  eorum  scriptis  quantumvis  praestantibus  vera  tarnen  illa 
sapientia  disci  non  potest,  non  enim  docent  me,  quomodo  liberari  possim  20 
a  peccatis,  morte  et  inferis,  non  possunt  conscientiam  anxiam  et  pavitan- 
tem  serenare  et  pacare,  non  possunt  veram  animo  securitatem  indere,  non 
possunt  viam  perveniendi  ad  Deum  in  regnum  coelorum  comraonstrare,  non 
possunt  vera  Dei  ac  mei  ipsius  cognitione  me  imbuere. 

Si  de  his  consilium  inires  cum  sapientissimo,  qui  unqam  intcr  prac-  ss 
stantes  illos  Philosophos  extitit,  si  peteres  tibi  ostendi  rationem  perveni- 
endi ad  Deum,  evadendi  aeternam  mortem,  ut  immortalis  esses  et  aeternis 
gaudiis  in  regno  coelorum  cum  Deo  perfruereris,  Si,  inquam,  de  his.  de  hac 
sapientia  ac  luce  consuleres  aut  percontareris  sapientissimum  Philoso- 
phum,  nihil  haberet,  quod  tibi  hie  respondere  posset,  et,  nisi  vanus  esset,  so 
aperte  se  de  his  nihil  scire  certo  fateretur. 

Scripserunt  quidom  Cicero  ac  nlii  quidani  de  animae  inimortalitate, 
sed  alicubi  tamen  |irodunt  se,  quod  illam  ipsani  aiiiniao  iiiiniortalitatom 
non  constanter  crediderint.  Sic  enim  scribit  alicubi  Cicero:  In  morte  nihil 
mali  est;  In  qua  si  resideat  sensu»,  immortalitas  illa  jiotius  quam  mors  jj 
ducenda  sit;  Sin  sit  amissus,  nulla  videri  miscria  debeat,  quae  tunc  sen- 
tiatur.'  An  non  hie  ambigere  et  dubitare  videtur?  Gerte  corpus  ipsum 
mori  et  interire  prorsus  putaverunt  nee  de  eius  resurrectiono  quidquam 
Hciverunt. 


29130  Philoioaophum    Text 

')  De   »enecluU  cap.  XXIIJ   in  fine:    Tusc.  Disp.  I,   11,   25.     Vgl.  U.  A.  Ttadir.  3 
Nr.  3H0. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1)  609 

Ego  vero  non  anima  tantum,  sed  corpore  etiam  volo  vivere.  S)a§ 
corpus  luill  i(^  mit  Mafien,  Corpus  volo  reddi  animae  et  ei  coniungi,  quod 
nunc  peccatis,  miseriis  et  calamitatibus  hie  in  terris  onustum  circumfero. 
Si  quid  de  his  et  de  corporum  resurrectione  interrogaretur  Philosophus,  nihil 
5  esset,  quod  responderet.  S)a  ift  niemanb  bo'^eitn.*  Mutus  esset  futurus  ad 
has  quaestiones,  quia,  ut  Propheta  hie  dicit,  est  populus  ambulantium  in 
tenebris. 

Verum  ubi  Filius  ille  ~enit,  is  veram  illam  lucem,  veram  sapientiam 
adferet,  is  dicet:  'Confidite,  ego  vici  mundum,  Ego  vivo  et  vos  vivetis.'     Is    u/iV'' 

10  est  iusticia,  is  est  salus,  is  est  felicitas  et  beatitudo  nostra  aeterna,  is  pro- 
meruit  et  peperit  nobis  regnum  coelorum.  Ubi  igitur  angunt  me  peccata, 
ubi  mortis  horrore  concutior,  ubi  inferorum  metus  animo  obversatur,  statim 
habeo,  quo  confugiam,  habeo,  quem  his  omnibus  opponam,  nimirum  Chri- 
stum, Dominum   meum.     Per  hunc   peccatum  est  mihi  credenti  abolitum, 

15  mors  extincta  et  expulsa,  inferi  subversi,  Diabolus  victus. 

Sumus  captivi  sub  lege,  peccato  et  morte.  Hi  tres  hostes  gravissimi 
sunt  tyranni,  valde  omnibus  piis  infesti.  Nemo  unquam  fuit  e  piis,  qui  secun- 
dum  carnem  non  sit  ab  his  Tyrannis  perterritus,  divexatus,  excarnificatus. 
Quid  hie  consilii?  Quid  faciundum  hie  est  nobis,  cum  hi  hostes  nos  impe- 

20  tunt?  Nihil  usquam  est  consilii  nee  aequiesces  unquam  nisi  apprehensa  voce 
hac:  Christus  Rex  parvulus  natus  est,  Filius  datus  est  nobis,  Qui  dicit:  'Ego 
vivo  et  vos  vivetis.'  Ubi  hunc  audiunt  Filium  nominari,  mors,  peccatum 
et  lex  statim  expavescunt,  terrentur,  consternantur,  fugiunt  nee  ferunt 
huius  Filii  mentionem  fieri,  quia  lex,  peccatum  et  mors  hunc  Puerum  accu- 

25  saverunt,  in  crucem  subegerunt  et  occiderunt,  sed  insontem  et  immeren- 
tem.  Vincere  illum  et  dominari  Uli  voluerunt,  sed  impegerunt  in  illam 
lucem,  in  divinitatem  ipsam,  quae  non  potuit  peccare,  quae  non  potuit  mori, 
quae  non  potuit  Legi  ullo  modo  subiici. 

Quod  itaque  se  accusari,  quod  se  in  crucem  suffigi,   quod  mori  susti- 

30  nuit,   id  nostra  causa  fecit.     Luit   et  satisfecit  is  infans  pro   omnibus,   Is 

Filius  'captivam  duxit  captivitatem'.     In  hunc  Filium  credo,  Ergo  tantun-  ep^.  4,  s 
dem  iuris  in  me  habent  lex,  peccatum  et  mors,  quantum  in  hunc  Filium, 
hoc  est,  iuris  omnino  nihil,  cum  is  innocens  pro  me  dependerit.    Hoc  ipso, 
quod  innocentem   hunc  occiderunt,    omne   suum   ius  contra  me  amiserunt. 

35  Coram  hoc  mors,  peccatum,  lex  consistere  non  possunt.  Victa  sunt  mors, 
peccatum,  lex  per  hoc  verbum:  Puer  natus  est  nobis,  Filius  datus  est  nobis. 
Sic  omnia  confluunt  in  hunc  Filium,  totum  salutis  beneficium  Uli  acceptum 
ferendum. 

Ad  hunc  modum  tractabimus  hunc  textum  in  consolationem  nostri  et 

40  ut  confirmemus  fidem  et  spem  nostram.    Argumentum  itaque,  ut  dixi,  seu 


')  =  tceiß  niemand  Bescheid;  Wander  1,  547:  Daheim  11. 
8ut:6ct§  Sffietfe.    XL,  3 


610  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1) 

Bubiectum,  ut  Aristoteles  vocat,  huius  loci,  quem  tractandum  et  explicandum 
auscipiinus,  est  de  infante,  de  Filio,  qui  sit  Rcx  futurus  super  thronum 
David  et  regnaturus  in  aeternum.  Haec  sunt  clarissiina  verba,  quae  non 
possunt  labefactari  et  negari.  Hoc  argumento  posito,  de  quo  Esaias  per 
totum  librum  suum  multua  et  copiosus  est,  et  locum  hune  recte  intelligere  * 
et  consolationcm  inde  solidam  percipere  possumus.  Ad  hunc  itaque  sco- 
pum  et  propositionem  hanc  primariam  loci  huius  vocabula  et  versus 
omnes  apte  quadrant  atque  ultro  otiam  ad  hanc  sententiam  se  applicari 
patiuntur.  Et  quidquid  contra  dicitur,  est  alienum,  imo  manifeste  diabo- 
licum.  10 

Et  quia  argumentum  non  patitur  ista  dici  aut  ullo  modo  intelügi  de 
corporali  aliquo  huius  vitae  vel  temporis  rege,  neque  de  Salomone,  neque 
losia,  neque  Ezechia,  neque  ullo  alio,  Ergo  includitur  hie  et  resurrectio 
mortuorum  et  vita  post  hanc  vitam. 

Populus,  inquit,  ambulantium  in  tenebris  vidit  lucem  magnam.  Lux  is 
haec,  ut  dixi,  non  potest  intelügi  de  luce  hac  corporali,  sed  de  aeterna.  Si 
de  aeterna,  ergo  futura  est  alia  vita  et  ea  immortalis.  Et  nisi  illa  lux 
intelligatur  de  aeterna,  pugnaret  contra  hunc  Regem.  Cum  enim  aeternus 
sit  Rex,  necesse  est  lucem  iilam  esse  quoque  aeternam,  vel  eam  durare 
ad  vitam  aeter-[838.  T]nam,  vel  esse  lucem  de  aeterna  vita,  aeterna  iusticia,  so 
aeterna  pace.  Sic,  inquam,  necesse  est  lucem  illam  hie  accipi,  ne  voca- 
bula  seu  raembra  dissentiant  et  dissideant  a  corpore  sententiae  et  textus. 

Porro,  Populus  in  tenebris  ambulans  principaliter  est  populus  ludaicus, 
«ünn.ie  deinde  gentilis,  ut  Paulus  solet  loqui;  'ludaeo  primum  et  graeco.'  ludaei 
wöm.  10, 2  quidem  ambulant  et  sunt  sub  lege,  multa  faciunt, 'zelum  Dei  habent,  sed  aj 
non  secundum  scientiam'.  Et  hoc  proprio  est  ambulare  in  tenebris,  cum 
sie  opera  cumulantur,  cum  sacrificatur,  cum  ieiunatur  et  nihil  non  fit,  sed 
sine  luce,  sine  illius  infantis  regis  et  eius  iusticiae  ac  pacis  aeternae  cog- 
nitione.  Ibi  tum  omnia  sacrificiia,  omnia  ieiunia.  omnium  operum  quan- 
tumvis  difficilium  et  multorum  studia  nihil  sunt  nisi  merae  tenebrae.  jo 

ludaoi  indignissimc  ferunt,  quod  omnia  illorum  opera,  omnia  sacri- 
ficia  et  rituum  reliquorum  quantunivis  superstitiosa  et  diligcns  observatio 
sint  tenebrae.  Insaniunt  et  gentes,  cum  audiunt,  Apostolos,  vile  genus 
hominum  in  speciem,  nuUa  externa  autoritate  poUentcs,  nullo  splcndore 
oculos  hominum  praestringcntes,  praedicare  hanc  lucem,  quod  unica  sit  3» 
Vera  lux,  vera  et  unica  veritas:  agnoscore  Christum,  illum  crucifixum,  esse 
Davidis  Filium  et  aeternum  aeternae  iusticiae  et  pacis  regem  et  in  hunc 
solum  esse  crcdcndum.  Ilaec  docentcs  omnis  generis  conviciis  impctiti 
Bunt.  Ilic  clamabatur,  oos  cum  omni  ratione  pugnare  et  insanire,  imperia 
evertere,  orbem  tcrrarum  conturbare.  Quid?  Tun  Patres  et  Maioros  40 
nostroH  damnares?  Gerte  ambulaverunt  illi  in  sapientia  et  iusticia  exiniia, 
fucrunt   viri    sapicntes    et   iusti.     Ilas   puluhorrimas   virtutos    quo    ore    tu 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1543/44.]     1546.    (V.  1)  ßH 

tenebras   appellare   audes?    Sod  Esaias  nihil   moratus  offensionea  illorum, 
sie  loqui  gaudet;  Populus,  qui  ambulat,  etc.     Seqiütur: 

Vidit  lucem  magnam. 
Quam?  Num  lucem  solis,  num  lucem  huius  vitae  et  rationis?  Non. 
5  Sunt  quidem  etiam  hae  luces  praeclarae.  Solis  lux  communis  est 
hominibus  et  pecudibus,  Et  est  illa  quidem  lux  huius  mundi  clarissima. 
Sed  nihil  est  ad  lucem  regni  et  iusticiae  aeternae.  Sol  luxit  iam  quin- 
quies  mille  quingentos  et  quadraginta  quinque  annos,  sed  nullum  hominera 
illuminavit  ad  vitam  aeternam.    Sunt  quidem  egregia  lumina,  lumen  solis 

10  et  rationis.  Quis  ista  lumina  non  agnosceret  esse  praeclara,  quis  contem- 
neret?  quis  non  admiraretur  tantam  lucem  solis,  quae  totum  orbem  terra- 
rum  illuminat?  Si  nulla  esset  aut  si  ad  paucos  tantum  dies  nos  destitueret, 
quis  cuperet  vivere?  Ut  autem  solis  lumen  praeclarum  et  admirabile  est, 
sie   et  rationis  lumen,   et  quidem  multo  praeclarior  lux   est  ratio   quam 

15  solis,  imo  ratio  est  coelum  quoddam  plenum  luce,  stellis,  cum  sua  sapi- 
entia.  Quod  sol  non  potest,  potest  ratio.  Et  tamen  ut  candela  aut  lucerna 
aliqua  vix  illuminat  punctum  respectu  solis,  qui  clarissime  distinguit  co- 
lores  rerum  et  facit  differentias,  Ita  haec  praeclara  et  admirabilia  lumina 
solis  et  rationis  sunt  vix  lychni,  lucernulae  aut  cereoli  comparata  ad  illam 

20  alteram  lucem,  de  qua  hie  loquitur  Propheta. 

Haec  enim  vere  lux  illa  magna  est,  quia  docet  et  illuminat  corda 
nostra,  non  lucet  nee  illuminat  ad  eum  modum,  quo  sol  aut  ratio  lucent 
et  illuminant,  quorum  neutrum  de  aeterna  iusticia,  vita  et  pace  quidquam 
lucis  habet.    Sed  ita  lucet  lux  illa  magna,  ut  sciam  peccatum  damnatum, 

25  mortem  extinctam,  infernum  vastatum,  diabolum  victum  et  captivum  et 
hominem  liberatum  a  tyrannide  istorum  hostium  omnium  per  Infantem  et 
Filium  hunc.  Haec  demum  est  et  vocari  potest  merito  lux  magna',  quae 
nos  docet,  quomodo  peccatum,  mors,  infernus,  Satan  vincatur,  quae 
docet  nos  de  aeterna  illa  iusticia,   pace  et  vita,  quae   inenarrabilia  bene- 

30  ficia  adfert  et  donat  nobis  Puer  natus.  Haec  certe  longe  et  in  infinitum 
sunt  maiora,  supra  omnia  ea,  quae  rationis  ulla  sapientia  docet. 

Hoc  vult  Esaias,  ubi  lucem  hanc  vocat  magnam,  qua  voce  eius  lucis 
maiestatem  omnibus  illis,  quae  lucis  quidquam  habent,  praeferre  et  eam 
lucem    nobis   commendare    voluit.    Versatur   enim    in  argumento    de    illo 

S5  regno  aeternae  iusticiae,  vitae  et  pacis.     Ideo  loquitur  de  luce  istius  regni 

propria,    quae   est   ipse   Christus.     LIe   est  lux  vera,    illuminans   omnem3oi).i,9 
hominem  venientem  in  hunc  mundum'.     Sequitur: 

2  Populus  bis  Sequitur :  Druckfehlerverzeichnis ;   Text  nur :  etc. 


39* 


512  Eiiarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1513/44.)     1546.    (Y.  1) 

Habitantibus  in  terra  umbrae  mortis  lux  orta  est' 
aut  splendet  super  eos. 

ESt  tautologia.  Idem  est  enim:  'Videt  Populus  lucem  magnam'  et: 
'splendet  super  eum'.  Eadem  autem  repetit  duplici  oratione.  ut  signi- 
ficantius  explicetur  ista  lux:  (|§  i^  ein  gro§  licd^t  —  önb  f (feinet  trefflid^  » 
l^elle.  Cum  dico:  magna  lux  est  et  valde  clare  splendet  ac  micat,  idem 
dico  duabus  orationibus,  sed  lucis  magnitudo  altera  oratione  adiecta  magis 
augetur  et  significantius  explicatur,  ut  dixi. 

Diserte   autem    addit:   'in  terra  Zalmaveth',   id  est:    'umbrae  mortis'. 
Habitant  in   terra  ludaei  et  gentes,   sedent  in  regno,   non  sunt  peregrini,   lo 
Don  Vagi  incertis  aedibus  circumerrantes,   sed  habitant   in    terra,  hoc   est, 
sunt  in  certa  sede,  in  certo  regimine  ac  politia,  in  aua  luce  suae  sapientiae, 
iusticiae  ac  pacis;   Sed   singulari   beneficio  Dei,   qui   mirabiliter  regna   et   . 
Politias  conservat,  alioqui  mera  essent  diaboli  confusio. 

Conservante  itaque  Deo  habent  status  politicos,  sapientiam,  guberna-  » 
tionem,  lucem  rationis,  habent  et  pacem  nonnunquam  per  multos  annos, 
habent  suos  Reges,  suos  gubernatores  civiliter  sanctos  et  iustos.  Regnum 
Babylonicum,  Assyrium,  Persarum,  Graecorum  et  Romanorum  luce  ra- 
tionis  gubernata  sunt,  habuerunt  Principes  et  gubernatores  praecellenti 
sapientia  et  externa  illa  iusticia  conspicuos,  sed  habitaverunt  tarnen  in  ao 
terra.     In  qua?    'In  terra  Zalmaveth,  i.  e.  umbrae  mortis.'* 

Ebraei    disputant,    an   'Zalmaveth'   significet    'tenebras'    vel    'umbram 
sut.  1,79  mortis'.'*    Sed  nos  cum  S.  Luca  et  Ixx  interpretibus  in  hac  sumus  sententia, 
quod  proprio  significet  'umbram  mortis'.     Sic  enim  proprio  S.  Lucas  vertit 
in  Cantico  Zachariae  ex  hoc  Esaiae  loco.  »s 

Non  loquitur  autem  Propheta  de  illis,  qui  iam  mortui  sunt,  nihil  illi 
ad  nos,  sed  vocat  'tenebras'  ipsum  regnum  huius  mundi  pulcherrime  illu- 
minatum  sole  hoc  et  ratione,  quae  septuplo  etiam  sole  pulchrior  et  prae- 
stantior  est,  Vocat  sie  prudentissima  et  sapicntissima  rationis  seu  homi- 
num  sapientissimorum  consilia  et  leges.  »o 

Ratio  maximum  et  inaestimabile  est  donum  Dei,  nee  ea,  quae  in 
rebus  humanis  sapienter  constituit  et  invenit,  contemnenda  sunt.  Si  ad 
Votum  et  sententiam  omnia  succederent,  si  consilia  eius  tam  feliciter  ac 
bene  caderent,  quam  sunt  prudenter  et  sapienter  cogitata,  tum  sane  mag- 
num  et  praeclaruni  quiddam  praestaret.     Potest  regna  et  respublicas  con-  « 

14  essont  DruckfeliUrrerzeichnit ;    Text:  esset  16    Text:  jjolitici  15,16  guberiia- 

tioiicm  Druchfehlervtrznchnit;    Text:  gnbonialioiic 

')   Vtilgatalext.  *)  Heuchlin :  Tenebrosita»,  obscuritos ;   translatio  nostra  (d.  i. 

die  Viilgatn),  quasi  duo  essent  vocabula  (luimlich  bs  Unibra  und  Vz  Mors),  traduxit 
'uinbruin  inortia*.  Srpt. :  iv  ^w^  axitj  Oarätov,  bei  Hieronymus,  Commenl.  in  Jsaiam 
t.  St ,  Migne  24,  136  f. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  1)  613 

dere,  legibus  utilibus  ea  sepire  et  stabilire,  bonis  consiliis,  salutaribus  prae- 
ceptis  moderari  et  gubernare,  multa  piaescribere  ad  conservationem  rerum- 
publicarum  et  societiitis  humanae  utilissima.  Sed  tarnen  non  seinper  illius 
consilia  succedunt  nee  tot  tamque  salutaribus  et  acribus  legibus  munit 
5  politias  ac  regna,  ut  in  officio  improbos  continere  possit,  ut  non  multa 
quotidie  desiderentur,  ut  non  saepe  peccetur.  Optima  consilia  saepe  in 
diversum  et  contrarium  cadunt.  Si  rationis,  inquam,  consilia  successum 
secundum  haberent,  tum  sane  haberet,  quod  gloriaretur.  Cum  autem 
tarn  rares  habeant  illius  etiam  optima  consilia  successus,   lux   quidem  est 

10  ratio,  sed  lux  non  lucens. 

Quamvis  autem  in  suo  genere  sit  lux,  tarnen  hie  a  Propheta  haec  lux 
vocatur  'tenebrae'.  Estque  revera  ad  coelestem  illam  lucem  coUata  ratio 
nihil  aliud  quam  meiae  tenebrae  et  caligo  densissima,  hoc  est,  nihil  per 
se  intelligit  istius  spiritualis  sapientiae,   iusticiae   ac  pacis.     Quae   sit  Dei 

15  erga  nos  voluntas,  certo  constituere   non  potest,   quae  sit  vera  pax,   quae 
Vera  coram  Deo  iusticia,   non  novit.     In   bis   tenebris  et  ludaei  et  gentes 
ambulant,  ut  scriptura  testatur:  'Omnes  peccaverunt' etc. ;  Item:  'Conclusit    "n.'sV' 
Deus  omnes'   sub   peccatum  etc.;   Et  hoc  loco  Propheta:   'habitantibus  in 
terra  umbrae  mortis'  etc. 

ao  Quare  haec  vita  est  vita  'in  terra  habitantium,  ambulantium',  guber- 

nantium,  quorum  multi  quidem  iusticiae  et  sapientiae  nomine  sunt  con- 
spicui,  Sed  omnes  tamen  Uli  sunt  in  'tenebris'  aut  in  'umbra  mortis',  quod 
idem  est.  Tenebras  enim  scriptura  vocat  umbram  mortis  sive  per  peri- 
phrasin, sive  emphasin,  sive  tapinosin. 

25  Umbra    autem    per    se    non    triste   nee   odiosum    est   vocabulum.     In 

aestate  enim  nihil  gratius  et  iucundius  quam  umbra  obumbrari.  Nihil  ita- 
que  mali,  duri,  inauspicati  et  horrendi  in  se  haberet  vox  ipsa  umbra,  si 
sola  hie  posita  esset.  Sed  additus  est  genitivus  alterius  cuiusdam  vocis 
valde    tristis    et    terribilis,    videlicet    mortis.      Hie    genitivus    aufert    voci 

30  umbrae,  quidquid  habet  grati  et  amoeni,  et  vocem  per  se  iucundam  et 
gratam  facit  teterrimam,  funestissimam  et  horrendissimam.  Primo  quidem 
gustu  videtur  suavis  et  salubris  potio,  sed  vox  mortis  addita  philtrum  esse 
et  potionem  veneno  infectam  indicat.  Est  panis  seu  caruncula  in  speciem 
pulchra   et  appetitui   grata,   sed  cave,   ne  species   te  prima  seducat,   quia 

35  venenum  subest. 

Umbrae  igitur  vox  in  scripturis  saepe  in  optimam  partem  pro  refri- 
gerio,  defensione,  tutela  usurpatur  et  gratissima  ac  pulcherrima  vox  est, 
Sed  vocabulum  mortis  additum  beliam  illam  umbellam  minime  bellam, 
sed  tetram  et  horrendam  facit.     Quia  vox  mortis  est  terra  odiosa  et  hor- 

«0  renda  res. 


4  tamque]   Text:  tanque         ISjlO  Et  bis  etc.  im  Druckfehlerverzeichnis ;  fehlt  im  Text 


614  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1543;44.]     1546.     (V.  1) 

Si  ergo  definire   volea  tenebras  tapinosi,   nihil  est  nisi  umbra  mortis, 

«iobi;,i3quia  mors   nihil   est  aliud  quam  tenebrae.     Sic  Hiob:   'In   tenebris  stravi 

lectulum  meum'.    Si  lux  solis  obtenebresceret  aut  desineret,  si  non  luceret 

mundo   sol,   si  vivendum   esset  sine  sole,   tum  vita  nostra  non  vita  esset, 

sed  ipsissima  mors  et  umbra  mortis.  i 

Sic  tenebrae  vocantur  umbra  mortis,   quia  omnes,  qui   sunt  in  morte, 
sunt  in  tenebris.     Talis  autem   est  haec  vita.  etiam  omnimodis  commodi- 
tatibus   affluentissima   et  omnis   generis    voluptatibus   cumulatissima.     His 
tenebris  obducti  sunt  et  in  hac  tetra  mortis  umbra  sedent  omnes  homines, 
non  solum   calamitosi,    insipientes,    peccatores,   sed   humano    more    etiam   lo 
sapientissimi,  iustissimi,  potentissimi  in  terris  uondum  verbo  illuminati. 
£ur.  1, 79         Sic  Lucas  clare  ostendit  se  loqui  de  hac  vita :  'Illuminare  his,  qui  in 
tenebris  sunt'  aut  (ut  Esaias  habet)  'sedent',   id  est,  'habitant'.     Johannes 
Baptista  non  est  missus  ad  defunctos  iam  vita  aut  ad  eos,  qui  diem  suura 
Sut.  1,76  ff.  per  mortem  corporalem  obierant,  Et  tamen  pater  eius  Zacharias  dicit:  'Et  u 
tu,  Puer,  Propheta  altissimi  vocaberis,  Praeibis  enim  ante  faciem  Domini 
ad  parandum  vias  eius.  Ad  dandam  scientiam  salutis  populo  ipsius  in  re- 
missione  peccatorum  eorum,  Per  visoera  misericordiae  Dei  nostri,   quibus 
visitavit   nos   Oriens    ex   alto,   Ut   illucesceret   his.    qui  in   tenebris   et   in 
umbra  mortis  sedebant'  etc.     An  non  Zacharias  hie  ex  Esaiae  ore  loqui-   »o 
tur  et  verba  ex  ore  Prophetae   sumit,   qui  hanc  vitam,  praesertim  ludai- 
cam  terram  vel  habitationem,  vocat  'terram  umbrae  mortis'? 

Hoc  cum  subiecto  et  argumento  huius  loci  apte  quadrat,  quod  loquatur 
de  die  ac  luce  Christi  spirituali,  videlicet  de  iliuminatione,  de  iustieia,  de 
vita  et  pace  aeterna,  Et  contra  de  nocte  aut  tenebris  etiam  spiritualibus,  » 
scilicet  de  Zalmaveth  et  nocte  teterrima  legis,  peccati,  mortis,  diaboli  et 
inferni.  Sic  applicanda  sunt  verba  ad  totum  argumentum.  'Habitantibus 
itaque  in  terra  umbrae  mortis',  id  est,  tenebrarum,  quo  hominum  genere 
nihil  potcst  esse  miserius,  'nihil  calamitosius,  nihil  afflictius,  non  enim  in 
umbra  aut  umbella  aliqua  simplicitcr  sedent,  umbra  enim  sola,  niaxime  m 
in  aestu,  gratissima  est,  Sed  sedent  in  umbra  mortis,  hoc  est,  in  densissi- 
mis  et  profundissimis  tenebris.  Ulis,  inquani,  qui  in  umbra  illa  mortis 
sedent,  'affulget',  vel  'explendcscit  Lux',  inquit  Propheta. 

Ebraea  vox  'Nagah' '  significat:  'splenduit.  fulsit*,  Inde  nonien  'Nogah', 
'splendor',  Estque  proprio  'radius',  'bcv  glanjj'*,  ut  cum  solo  orionte  radii  '» 
sparguntur.  Quo  respicit  Epistola  ad  Ebraeos  vocans  Christum  'splcndo- 
^bi.  i.jrem  gloriae  patris'.  Christus  enim  est  patris 'Nogah",  graece  'n.-Tavynoua\ 
latine  'splendor',  'refulgentia'  aive  'relucentia',  germanice  '^cll  fdjcin".  Ignis 
est  lux,  sed  radius  seu  splendor  procedens  c  luce,  illa  est  Nogah.     Hanc 


')  Iteuchlin:   Splenduit,    fulsit.     Inde   nomen:    Splendor.  *)  So    Lutherbibtl 

Jlebr.  I,  3. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    1543/44.    [1546.]    (V.  1. 2)  615 

lucem  et  radios  salutis  sparsos  per  hune  solem,  'Infantem  et  Filium', 
nobia  ortum  et  datum,  viderunt  et  adhuc  vident  ludaei  et  gentes;  lux 
et  8ol  est  Christus,  Radii  sunt  verbura  Dei,  Eucharistia,  Baptismus,  Abso- 
lutio et  mirabilia,  quae  fecit  ac  facit.     Sic  Christus  est  etiam  splendor  in 

5  hoc  mundo,  sicut  est  splendor  paternae  gloriae. 

Rabini  nihil  intelligunt,  nihil  sciunt,  Sunt  enim  in  Zalmaveth  et 
maiore  etiam  coecitate,  llanc  lucem  et  nogah  non  habent.  At  sine  hoc 
sola,  sine  hoc  Nogah,  id  est,  splendore,  nihil  est  nisi  mera  caligo.  Hinc 
est,  quod  Nogah  hoc  loco  interpretantur  'Luciferum'^,  quem  Graeci  'phos- 

10  phorum'  vocant.    Sed  proprie  nogah  est  splendor,  relucentia.    'Helil'^  sig- 

nificat  Ebraeis  'luciferum',    ea   voce   utitur  lesaias   cap.  14.:    'Quomodo',3El-w.  la 
inquit,  'cecidisti,  Helel?' 

Haec  est  una  pars  Prophetiae,  videlicet,  lucem  esse  ortam  per  et 
propter  istum  Infantem   aut   autore  isto  parvulo,   rege   aeternae  iusticiae, 

15  lucis  ac  pacis.  Orta  est  autem  primum  ludaeis,  sed  non  ludaeis  tantum, 
verum  et  gentibus.  Qualis  autem  est  illa  lux?  Lux  est  longe  maxima  ac 
clarissima,  Siquidem  illuminat  sedentes  in  tenebris  spiritualibus  et  in 
umbra  mortis,  liberat  a  peccato,  lege,  morte,  inferis,  damnatione.  Haec 
lux    adfert    cognitionem    mysteriorum    divinorum,    sapientiam,    iusticiam, 

20  pacem,  vitam  aeternam.  Quid  est  lux  rationis  aut  solis  ad  hanc  novam 
et  admirandam  lucem?   Nihil  et  tenebrae  prorsus.     Sequitur: 

Multiplicasti  gentem,  non  magnificasti  laeticiam.  v.2 

SAnctissimi  viri  Prophetae  multa  passi  sunt  ab  isto  pessimo  et  nequis- 
sirao  populo,  erumnis,  miseriis  et  calamitatibus  multis  sunt  conflictati, 
25  odium  et  invidiam  maximam  reportaverunt  et  lucrifecerunt,  tum,  cum 
populo  illi  optime  consultum  vellent;  pro  laboribus  sanctissimis  et  concio- 
nibus  atque  admonitionibus  ad  pietatem  et  vitae  innocentiam  saluberrimis 
malignissima  ipsis  reposita  est  gratia. 

Diligenter   et   sedulo   fidem   et  charitatem   inculcaverunt,   a  viciis   et 
30   flagiciis  deterruerunt,    sed   nihil   aut  parum  promoverunt,   nullum  viderunt 
sequi  fruetum  aut  exiguum. 

[Sg.V]  In  tanta  Populi  ingratitudine,  improbitate  et  malicia  nihil  aliud 

facere  potuerunt,  quam  quod  nos  facimus:  clamaverunt,  suspiraverunt,  ad- 

ventus  Messiae  expectatione  se  consolati   sunt   et  confirmaverunt   ardenti- 

35  busque  votis  eins  adventum    expetiverunt.     Sicut    nos    hodie   sub   nostris 

oneribus  gementes   claraamus:  Veni,  Domine,  veni;  Vita  pertaesi  'dissolvi  wi.  i,  »3 

2  Im  Text:  Euangelium  lux;  Drucl-feklerverzeichnis:  abundat  (=  ist  überflüssig)  vox 
Euaiigelium  IS  liberat  Druckfehlerverzeichnis ;  Text:  liberata  36  Vitae   Text 

')  Sept.  les.  14,  12 :  6  icogtpogoe.  Den  Zusammenhang  von  Namen  und  Wesen  bietet 
Beuchlin:  fibri  Inique  egit,  prave  gessit;  idem  cum  superiori  verbo  bhn  in  secundo  eius 
significato:  Splenduit,  luxit. 


616  Eoarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543  44.]    1546.    (V.  2) 

cupimus  et  esse  cum  Christo'.  Quid  enim  faceremus  in  mundo?  Quo  te 
vertis,  omnia  plena  sunt  offendiculis,  Nihil  est,  quod  te  delectare,  quod 
exhilarare  in  mundo  vere  possit. 

Regna  nihil  sunt  nisi  anarchiae.  Populus  contemnit  conciones,  ex- 
ßibilat  verbum,  rldet  Deum  conditorcm  et  redemptorem  suum,  quae  Deus  & 
per  suos  ministros  minatur  et  monet,  habentur  pro  mera  fabula.  Ipse 
Filius,  Parvulus,  rex  aeternae  iusticiae  nihili  fit,  in  nullo  precio,  in  nulle 
est  honore,  infinita  eius  beneficia  nobis  oblata  summa  ingratitudiiie  rcpu- 
diantur  et  proculcantur,  gloria  ipsius  ei  eripitur,  blasphemiis  horribilibus 
per  missas  aliasque  idolatrias  afficitur  etlam  ab  iis,  qui  sanctissimi  videri  lo 
volunt. 

Sic  et  ludaei  pro  nibilo  habuerunt  terram  desiderabilem  et  in  vani- 
tate  8ua  defecerunt.  Hoc  vehementer  movit  Prophetas,  non  potuerunt 
non  graviter  hinc  dolere,  quod  viderunt  se,  doctrinam  suani  promissiones- 
que  ipsis  de  Messia  faetas  contemni.  Ideo  concluserunt:  Yenhirus  est  is 
quidem  Messias,  sed  sie  veniet,  ut  improbos  et  sceleratos  vos  fastu  tanto 
turgentes  nebulones  sit  confusurus,  ad  insaniam  redacturus  et  in  furorem 
versurus.  Magis  adventu  ipsius  offendemini  quam  laetabimini. 
3ct.  8,  uit.  -^^  *1"*  ^^  ^S''  praecedens  Caput  8. :  'Erit'  (inquiti  'in  lapidem  offen- 

sionis    et   petram   scandali  duabus   domibus  Israel    et  in   laqueum    et    in   jo 
ruinam  habitantibus  lerusalem.   Et   offendent   ex   ipsis   plurimi  et    cadent 
et   conterentur   et   irretientur  et   capientur'.     Quasi   dicat:   Non  sustinetis 
audire   nos,   contemnitis  omnes  minas,    nihili    facitis   promissiones.     Reci- 
pietis    itaque    aliquando    mercedem    his   factis    dignam.     Cum    venerit    et 
praedicaverit  vobis  Messias,  tum  demum  cadetis,  tum  impingetis,  sie,  ut  in  a» 
totum    evertamini  et  miserrime   pereatis.      Christus    enim    suo    splcndore 
horribiliter  eos  offendit. 
sjui.  V,  S4  Quod  et  Simeon  Prophetavit   de  hoc  Parvulo,  ubi   dixit,  'eum   posi- 

tum   in   ruinam    et  in  signum,   cui   contradicitur'.     Nam  oriente  hac  luce, 
«i.  t,  1 1.  sicut  et  nunc  accidere  videmus,    furit   et  insanit  Satan,  'frcmunt   gentes,   j« 
insurgunt  Reges  contra  Dominum  et  Christum  eius',  Psal.  2.    Insaniunt  et 
tumultuantur  Principes,  Episcopi,  sapientes  omnes  uno  ore  et  furore  con- 
iunctis  viribus  et  communicato  consilio  contra  hanc  lucem  et  veritatem. 

Sed  quid  facit  interim  Deus?  Non  vult  frustra  lucere  ac  fulgore  hos 
radios  suae  iusticiae,  vitae  et  pacis.  Non  vult  frustra  nasci  hunc  Pucruni,  j» 
non  vult  frustra  datum  nobis  esse  hunc  Filium.  Non  vult  esse  aervum, 
sed  Regem  in  throno  sedentem  et  regnantem.  Ad  rcgni  Mcfsiae  autom 
constitutionem  non  una  persona  requiritur.  Ergo  habet  populum  peculi- 
arcm.  Hie  totie  turbatur  agris.  Hinc  ille  furor  et  insania,  hinc  illi  fre- 
mitUB,  concilia  et  meditationes  contra  Dominum  et  Christum  eius.    Quare   m 


416  axibilat  Text 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1543/44.]     1546.    (V.  2)  617 

convenitis  omnes?  quid  machinamini?  quid  tentatis?  Satin  sobrii,  satin 
sani  estis?  Quae  vos  intemperies  agitat?  Quo  furore  perciti  ferimini?  An 
non  cogitatis,  contra  quem  insurgatis?  Contra  illum  insurgitis  Dominum, 
cuius  'via  inscrutabilis  est,  cuius  iudicia  abscondita'  et  abyssus  multa,9iüm.  11,33 
5  cuius  potencia  infinita.  Quidquid  contra  hune  moliemini,  frustra  moliemini 
et  in  vestrum  recidet  caput. 

Sic  concordant  Prophetae,  Tale  regnum  Christi  describentes,  quäle 
et  Apostoli  viderunt  et  experti  sunt,  quäle  et  nos  nostra  experientia 
discimus    et   hodie   videmus.     Quo   plurea   accedunt    ad    Euangelium,    hoc 

10  magis  inaaniunt  adversarii.  Nunc  gloriantur  et  insultant  nobis  iterum  ac 
nituntur  praesentia  Caesaris^,  quem  putant  esse  armatum  contra  nos, 
spemque  iam  certissimam  fovent,  futurum,  ut  nunc  brevi  subvertamur. 

Sed  tot  spes,  tot  consilia,  tot  conatus,  Deo  sie  gubernante,  interierunt, 
in  cassum  cesserunt  illis,  toties  confusi  sunt  bis  26  annis.      Et  haec  spes, 

15  quam  nunc  concipiunt,  etiam  corruet  cum  maxima  ignominia,  confusione, 
incommodo  exitioque  ipsorum  et  cum  augmento  gloriae  Christi.  Non  suc- 
cedent  ipsis  consilia  eorum  et  conatus,  modo  nos  simus  grati  et  non  dubi- 
temus  de  hoc  Puero  et,  quod  Filio  natus  et  datus  nobis  sit  in  regem  et 
lucem.     Si  in  hunc  spem  et  fiduciam  nostram  fixerimus,  nihil  est  periculi 

20   etiam  tum,  cum  videtur  imminere  nobis  summum  periculum. 

Si  patiendum  nobis  erit,  si  etiam  nos  trucidaverint  et  e  medio  sustu- 
lerint,  quid  tum?  non  tamen  hanc  lucem,  Christum,  nobis  eripient,  non 
radios  Euangelii  e  medio  tollent.  Spes  illorum  eos  fallet,  conatus  frustra- 
bitur,  etiamsi  longo  adhuc  plures  diaboli  cum  suis  squamis  nos  infestarent. 

96   Imo  'non  timebimus,  si  terra  loco  moveretur  et  montes  in  medium  maris  cf.  js,  3 
praecipitarentur'.     Puer  enim  natus,  Filius  nobis  datus,  fiducia  et  fortitudo 
nostra   est  et  adiutor  in  tribulationibus,   in  cuius  luce  et  splendore  delec- 
tamur   certo  scientes,   regnum  nobis  ab  ipso  paratum,   in   quo  perfruemur 
pace,  iusticia,  vita  et  beatitudine  aeterna  etc. 

30  Regnum   igitur  Christi  habet  adversarios  omnibus   temporibus,   prae- 

cipue,  cum  Euangelii  vox  sonat,  qui  id  acerrime  oppugnant.  Sed  ut 
maxime  coniunctis  viribus,  consiliis  et  totis  conatibus  sese  illi  oppo- 
nant,  tamen  evertere  non  possunt.  Hactenus  frustra  id  conati  sunt  Ro- 
mani  Imperatores  et  Pontifices,  vi    et   dolo   instructissimi,   frustra  id  ten- 

35  tavit  Turca  tot  seculis,  tam  potens  et  infensus  nominis  Christiani  hostis. 
In  summa:  quotquot  delere  id  voluerunt,  adeo  non  potuerunt,  ut  summi 
Christiani  nominis  hostes  in  suis  regionibus  Christianos  ferro  cogantur,  ut 
multi  hodie  sunt  in  Turcia,  multi  in  aliorum  regum,  principum  et  Episco- 


')  Bei  der  Niederwerfung  des  Herzogs  von  Kleve,  Schwagers  Johann  Friedrichs  von 
Sachsen;  Ranke,  Deutsche  Geschichte  im  Zeitalter  der  Reformation  VII,  8;  K.Müller, 
Kirchengeschichte  11,  1  S.  425. 


618  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1516.    (V.  2) 

porum  nedum  tcrris,   scd  edam  aulis,  qui  acerrimi  hostes  Euangelii  sunt. 
Undo  hoc?    Quia  Propheta  hie  dicit:  Multiplicasti  gentem  etc. 

Adversarii  nostri  nunc  aliquot  annis,  ut  dixi,  etiam  speraverunt  et 
adhuc  sperant,  brevi  futurum,  ut  opprimamur,  et  nihil  magis  habent  in 
votis.  Ubi  Caesaria  adventum  expectant  aut  praesentem  in  Germania  i 
habent,  bone  Deus.  quam  gestiuiit,  quam  tripudiant,  quantam  de  nostro 
exicio  et  internicione  spem  concipiunt.  Nunc,  nunc,  clamant,  opprimet 
Caesar  haereticos  istos.  Nunc  aliquando  instat  illorum  finis!  Sic  semper 
sperant  et  ardentibus  assiduisque  votis  nostrum  exitiura  expetunt  et  Omni- 
bus viribus  in  nostrum  exitium  incumbunt.  Scd,  ut  spcs  illorum  illos  lo 
saepe  frustrata  est,  ita  posthac  illos  frustrabitiir  et  consilia  conatusque 
illorum  parum  feliccm  successum  habebunt.  Xunquam  extinguent  hanc 
lucem,  nunquam  subvertent  hoc  regnum.  Cur?  Quia  multiplicasti  gentem, 
ait  hie  Esaias. 

Adversarii  conantur  deterrere  nos  a  coepta  verbi  purioro  praedica-  n 
tione,  atrocibus  vocibus  clamantes,  nos  sceleratos,  seditiosos  et  contumaces 
esse,  quod  ausi  simus  docerc  Euangelium,  verum  Sacramentorum  usum 
ostendere  et  petentibus  ea  porrigere,  non  interrogato  prius  Caesare,  non 
consultis  Regibus,  Pontificibus,  Conciliis.  Citra  horum  consensum  putant 
nihil  docendum  aut  tentandum  fuisse  contra  .\ntichristum  Papam,  contra  w 
eins  impia  scelerata  et  futilia  decreta,  contra  idolatricam  Sanctorum  invo- 
cationcm  etc. 

Sicut  et  apud  ludaeos  iudicabant  horribile  nefas  et  sceleratum  faci- 
nus,  quod  docuenint  Christus  et  Apostoli  contra  circumcisionem,  legem, 
templum  et  locum  illum  sanctum,  non  consulto  Caipha  et  Hanna,  ut  u 
«lo.s.aaf.  videre  est  in  Act.  5.  et  saepe  alias.  Ita  et  pro  sua  autoritate  postulant 
Pontificii  et  volunt,  ut  supplices  provolvamus  nos  ad  illorum  genua  ac 
dicamus:  Sanctissimi  et  Revercndissimi  in  Christo  patres  ac  Domini, 
Quid  vultis,  ut  doceamus?  Nihil  enira  sustinebimus  docere,  nisi  quod  vos 
iusseritis  et  vestra  autoritate  approbaveritis.  Verum  Christus  non  vult  jo 
woHi).j8,i9subiici  istis,  sed  dicit:  'Ite,  docete',  spargite  hos  radios  et  lucem  mcam 
inter  ludaeos  et  gentes;  Nihil  movcat  vos,  quod  indignantur  et  insaniunt. 

Quare,  sicut  Christus  et  Apostoli,  ita  et  nos  praedicabinius  et  orabi- 
mU8,  nihil  morantes,  quid  contra  nos  et  regnum  Christi  conentur.  Ubi 
officium  nostrum  facinius  diligenter,  tum  nihil  est  periculi.  tum  videbimus,  js 
quid  VL'lint  aut  possint  movere  contra  uos  et  ai\  liiccin  hanc  extincluri 
HJnt.  Movebit  quidcm  haec  lux  horribileni  indignationcm  et  furorem  Dia- 
boli  ac  squamarum.  (juae  Diabolo  adliaeront.  hoc  est  iniiiiorum  membro- 
rum  eiuH,  sed  quantumvis  indignentur  et  furant  omninque  contra  nos 
moliantur,   nihil  tarnen  proficient,  nunquam  tarnen  eam  lucem  extinguent.  «o 

2  Quia  ii'j  cic.  ItritckfehtervenäcUn'u;   Trxt  itatl  daten:  Quia  Filiu«  Dei  huiu»  regiii 
Uex  Mt  etc.  7  interiiiciuDo]  iuteriiiitoiio   Text 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1543/44.]     1546.    (V.  2)  619 

Hoc  vult  Propheta,  ubi  dicit:  'Multiplicasti  gentem,  non  magnificasti 
laeticiam';  Quasi  dicat:  Non  sustinebitis  audire  me,  reiicietis  me,  lucem 
meam  contemnctis,  sed  id  facietis  magno  vestro  malo.  Nihilo  minus 
tarnen,  ut  maxime  bona  pars  reiecerit  oblatam  gratiam,  nonnulli  tarnen 
s  ex  ludaeis  et  multi  e  gentibua  prophanis  convertentur,  Magna  multitudo 
confluet. 

Sed    per    quem   convertentur?    Quis    est    is,    qui    multiplicaturus    est 
gentem  tantam?  Nimirum  Rex  ille  patruelis  et  frater  meus.    Nam  'patru-3ci.5,t 
lern'  '   eum  cap.  5.  vocat.     Magna   sane   est  inter  Regem  hunc  et  Esaiam 

10  familiaritas,  Valde  enim  familiariter  loquitur  cum  rege  hoc.  Quid  tentas, 
quid  moliris,  mi  Patruelis,  mi  frater,  cum  orietur  lux  tua  in  orbe  terra- 
rum?  Ideo  ne  oritur  lux  illa  tua  et  splendet  in  orbe,  ut  'multiplices 
gentem'?  Sed  hoc  ipso  magnas  concitabis  turbas?  magnam  cladem  ad- 
duces?  Multiplicabis  quidem  gentem,  sed  "non  magnificabis  laeticiam'. 

16  Quare  non   magnificabis?    quia   concitabis  inter  eos,  qui  populus  Dei 

et  de  sanguine  Sanctorum  patrum  orti  sunt,  horribiles  iras,  qui  ob  id  ira- 
scentur,  quod  multiplicas  gentem.  Si  adduceres  et  coUigeres  pauculos  e 
gentibus,  quos  cito  possent  delere  et  extinguere,  non  tantopere  fremerent 
et  indignarentur.     Sed  quod  sie  multiplicas  gentem,   quod  tot  millia  gen- 

20  tium  luce  ista  tua  tibi  iungis,  quod  tantam  multitudinem,  quae  deleri  non 
possit,  tibi  subdis,  quod  lux  illa  maior  est,  quam  ut  eam  obstruere  et  ex- 
tinguere queant.  hoc,  hoc  vero  est,  quod  eos  mordebit,  quod  ad  insaniam 
adiget,  Hoc  turbabit  omne  gaudium,  hoc  pessirae  illos  habebit.  Quanta 
est   lux  illa,   tanta  futura  est  ira,   furor  ac   horror  illorum.     Loquitur  de 

25  re  illc  grandi  verbis  satis  humilibus  et  contemptibilibus,  sed  plus  significan- 
tibus,  quam  sonantibus.  Sic  nos  Germani  dicimus,  Fero  illi  nuncium,  quod 
illi  parum  gratum  futurum  et  parum  allaturum  est  gaudii  ^ ;  Instruam  con- 
vivium  illi  quidem,  sed  unde  parum  laetus  discedet  et  quo  se  parum 
hilariter  reficiet.^ 

30  Laetus   ergo   gloriatur   multam  fore  lucem,   quasi  dicat:   Hoc  nomine 

gratias  Deo  meo  ago,  quod  tanta  est  futura  lux  illa.  Sed  quid  futurum 
sit,  scio:  Ubi  orta  lux  illa  fuerit,  praestringet  oculos  et  offundet  tenebras 
oculis  ludaeorum  meorum.  Sicut  et  nunc  Papistis  nostris  accidit,  qui  non 
minus  quam  ludaei  luce  ista  offenduntur,  irritantur  et  exacerbantur.    Nee 

35  aliter  fieri  decet.  An  non  dignissimi  sunt,  qui  sie  offendantur  et  luce,  qua 
illuminari  debebant,  excoecentur,  cum  pugnent  contra  conscientiam?  Cur 
execrantur  hanc  tarn  amabilem  et  almam  lucem,  ultro  se  ipsis  offerentem? 


24125  Text:  Loquitur,  ut  dixi,  de;  ut  dixi  im  Druckfehlerverzeichnis  getilgt 

1)  ■'"lii,  Reuchlin:  Patruus.    Vulg.:  patruelis  mei.    Littherbibel:  metnei  iBettetn. 
')  Ähnlich  Wander  3,  840:  Nachrieht  5.        ')  Ähnlich    Wander  4,  1212:  Tisch  83. 


620  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  2) 

Fatentur  doctrinam  nostram  esse  veram,  non  pugnare  cum  scripturis, 
et  nolentes  volentes  id  fateanhir  oportet.  Docemus  primani  et  secundam 
tabulam,  confitemur  Christum  passum,  erucifixum,  moituum  et  tertia  die 
ex  mortuis  resuscitatum  etc.,  quod  et  ipsi  fatentur.  Quare  igitur  pugnant 
contra  nos,  cum  ipsi  fateantur  vera  esse,  quae  de  Christo  docemus?  Co-  » 
guntur  ludaei  etiam  fateri,  quod  recte  doceamus  dccalogum.  Quid  igitur 
in  nobis  desiderant?    Cur  nos  tanto  odio  et  furore  persequuntur? 

Ob  magnas,  si  Deo  placet,  causas  id  fit.     Quas  quaeso?    Non  serva- 
«Roittis.s^ijjus    traditionea   seniorum,  'non   lavamus   manus,   non  servamus   sabbatum, 

vellicamus  in  sabbato   spicas',   hoc   est,   non  credimus  Papam   esse   caput  lo 
Ecclesiae,  non  radimus  capita,  non  sumus  restiferi,  saccogeruli,   loripedes, 
lignipcdes,  iiudipedes,  funigeri,  linostolii,  pullati  etc.'     Üb  haec  tanta  fla- 
gitia  scilicet  damnamur. 

Sed  quid  illa  ad  rem?  Rogas.  lUa,  quae  nulla  sunt,  ipsis  sunt  summa, 
tanta  est  eorum  coecitas,  tam  praeposterum  iudicium  et  sceleratum.  Audiunt  "» 
nos  docere  decem  praecepta,  audiunt  nos  credcre,  quae  sunt  in  eis  et  in 
Euangelio,  sed  quia  negamus  Sanctos  invocandos,  non  credimus  purgato- 
rium,  quia  rasuras,  quas  Dens  non  exigit,  nihili  facimus,  quia  abomina- 
mur,  quae  execratur  in  verbo  suo  Deus,  quia  sartam  tectam  verbi  divini 
autoritatem  et  dignitatcm  volunius,  quia  gloriam  Dei  et  Christi  Domini  ao 
nostri  constanter  tuemur  contra  traditiones  humanas  et  cultus  fictitios 
atque  idolatricos,  Ideo  damnamur,  hacretici  et  seditiosi  vocamur. 

Sic  pugnant  contra  agnitam  veritatem,  contra  lucem  tam  chire  splen- 
dentem  et  radiis  suis  oculos  ipsorum  praestringentem.  Propter  res  nihili, 
ob  nullam  nostram  culpam,  damnant  nos.  Volunt,  ut  adoremus  istas  Zal-  a» 
maveth,  tenebras,  umbras  mortis  pro  luce  ilUi  vera  nobis  lucente.  Sed  id 
faciemus  nunquam.  Hunc  regem,  hunc  Filium  in  throno  David  sedentem, 
hanc  luccm,  hunc  solem  adorare  volumus  et  fortiter  perrumpemus  et  dis- 
cutiemus  istas  tenebras,  lotiones,  rasuras  etc.  Sed  si  id  tentavcris,  'non 
magnificabis  laeticiam',  accerses  tum  periculum,  nam  occident  te.  Quid  tum?  so 
Possunt  quidem  me  opprimere,  sed  non  oppriment  lianc  lucem. 

In  princijjio  causae  Euangclicae  dixit  quidam  Frater  ex  ordine  nostro 
ad  me:  Crcde  mihi,  Frater,  pudere  suffundct  nos  et  grave  erit  ac  diffi- 
cile  confiteri,  quae  tu  doces  quia  hoc  ipso  confitemur  nos  errasse;  Revo- 
care  illa,  quae  tot  annos  docuimus  et  credidimus,  durum  erit.^  Magna  « 
reverentia  et  gaudio  amabat  et  exosculabatur  virhum  vir  ille  bonus,  sed 
tarnen  hoc  videbat,  quod  pauci  errorem  essent  confessuri,  quod  cum  magna 
difficultate  id  futurum  esset.  Et  id  videmus  nunc  «ic  fieri.  Nolunt  fateri, 
quod  in  una  syllaba  erraverint,  quod  anibuiaverint  in  tunebris  et  liabita- 
vcrint  in  terra  umbrae  mortis.  u 


')  Beteichnungen  für  das  Munchsicttni.  ')  Klosterrrinncriitig  Luther$. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  2)  621 

Nihilo   secius   tarnen   sunt   quidam    boni   homines,   qui  habent  bonam 

conscientiam    et    spem    vitae    acternae.     Ili    accedunt    et    expetunt    hunc 

Regem   iusticiae.     Hi   conversi  per    radios  huius   lucis   abiiciunt  vesperti- 

liones,  talpas,  monstra,   idola,  Zalmaveth,   opera  tenebrarum,  quac  adora- 

i   verunt. 

[Sg.  X]  Ista  tenebrarum  opera  volunt  adversarii  a  nobia  adorari  eaque 
monstra  a  nobis  coli ;  cumque  id  facere  non  sustinemus,  cum  obedientiam 
hac  in  re  detrectamus,   furc-e  quodam  immanissimo   perciti  ac  rapti  nihil 
nisi  caedes  spirant  nosque  ad  unum  omnes  delere  conantur. 
10  Sed  utcunque  insaniant  et  furibundi  in  nos  ferantur,   nunquam  tarnen 

huc  nos  cogent,  ut  vespertilionea  et  talpas  illas  adorare  et  retinere  susti- 
neamus.  Orta  est  nobis  lux,  Christus  lux  illa  vera,  hanc  lucem  servabi- 
mu8  ac  retinebimus,  hanc  amplectemur,  hanc  adorabimus  et  colemus,  nihil 
morantes  illorum  iras,  furores,  insanias,  loedoria  et  convicia,  nihil  deter- 
15  riti  periculis  et  insidiis  vitae  nostrae  structis.  Hoc  nos  consolemur,  quodtiof).  15,21 
et  Christus  praedixit  futurum,  ut  irascerentur  et  efferati  in  nos  exarde- 
scerent  'nihilque  non  contra  nos  ob  hanc  professionem  molirentur'. 

Et  Propheta  hie  praedicit  idem  futurum  in  populo  illo  suo  malicioso 
'  et  pertinaci.     Nee  vanus  fuit.     Nihil  enim  minus  ferre  potest  Populus  ille 
20  recutitus  quam  lucem  illam,  quam  tanto  persequuntur  odio,  ut  summe  eam 
execrentur  et  horribiliter  conspuant. 

Sic  et  hodie  irascitur  Diabolus  et  squamae  eins,  lucente  Euangelio, 
etsi  nunc  tantum  scintilla  huius  lucis  micat.  Quid  fiet,  cum  orietur  sol, 
cum  Christus  ipse  appariturus  est?  Si  hanc  lucem  ferre  non  possunt,  si 
25  contra  huius  solis  radios  tantopere  insaniunt,  quid  fiet  in  illa  die  contra 
ipsum  colem,  quam  horribiliter  irascentur,  cum  se  Sol  ipse  clarissima  luce 
conspiciendum  ostendet,  cum  pro  iudicio  hanc  proferet  sententiam:  'Ite, TOatn.25,41 
maledicti,  in  ignem  aeternum'  etc.  Quantae  tum  illae  aetemae,  execra- 
biles  et  horribiles  blasphemiae  ac  irae  futurae  sunt? 
30  Hoc,   hoc  est,   quod  Propheta   hie    dicit:    'Multiplicasti  gentem,  sed 

populo  tuo  in  perniciem'.  0  Messia,  Fili  David,  hoc  ipso,  quod  mul- 
tiplicaturus  es  gentes,  quod  illae  amplexurae  sunt  lucem,  hoc  ipso  non 
magnificabis  laeticiam,  hoc  est,  magnificabis  et  excitabis  horribihter  tristi- 
ciam,  furorem  et  zelum,  hoc  ipso  adiges  ad  insaniam  Diabolum  et  squa- 
35  mas  eins. 

Haec  interpretatio  coacta  non  est.  Sic  enim  concordant  verba,  res 
et  experientia  nostra  cum  argumento.  Rabini  hie  nugantur  et  somniant, 
nescio  quid,  nee  adferunt  sani  quidquam  dicuntque  nee  coelum  nee  terram 
attingentia  et  a  sensu  Prophetae  alienissima.  Non  itaque  Ulis  inhaeren- 
40  dum  nee  fidendum  est.  Ac  commendo  Ebraeis,  ut  cogitent  emendare  lin- 
guam.  Rabini  non  curant  cohaerentiam  illam  aut  consequentiam,  sed 
lacerant  eam  et  depravant  Prophetarum  dicta,  ut  hoo   loco   pro  adverbio 


622  Enarratio  capitia  noni  Esaiae.    [1543,44.]    1546.    (V.  2) 

'non'  legunt  pronomen  'ei',  ad  hunc  modum:  'Mulriplicasti  gentem,  ei 
magnificasti  laeticiam'.^  Sic  violenter  corrumpunt  et  depravant  Prophetae 
sententiam,  cum  nee  res  nee  consequentia  consentiat. 

Breviter  Propheta  hoc  dicit:  Puer  ille  nobis  natus  multiplicavit 
gentem,  id  est,  coUegit  magnam  inter  gentes  Ecclesiam,  aut  multos  ex  s 
gentibua  vocavit  in  Ecclesiam  suam,  Sed  non  magnificavit  laeticiam,  hoc 
est,  illa  multiplicatio  seu  multitudo  gentium  fuit  occasio  horribilis  illiua 
furoris,  qui  adhuc  in  ludaeis  durat  et  durabit  semper.  Xam  Puorum 
illum  occident  et  populum  Christianum  horribilibus  crudelitatibus  perse- 
quentur.  Sed  cum  hie  dicat  laeticiam  non  magnificatam  aut  nullam  fuisse  lo 
eins  populi  de  nato  Christo,  quid  sibi  vult  quod  statim  subiicit? 

Laetabuntur  coram  te,  sicut  qui  laetantur  in  messe,  sicut 
exultant  victores  capta  praeda,  quando  dividunt  spolia. 

HIc  loquitur  Propheta  de  iis,  qui  ex  ludaeis  et  gentibus  con- 
versi  sunt,  non  de  excoecatis  et  obduratis  ludaeis,  qui  Christum  oblatum  a 
repudiaverunt.  Facit  itaque  duplex  hominum  genus.  Ubi  ait:  Non  mag- 
nificasti laeticiam,  intelligit  de  populo  ludaico  illo  obdurato,  qui  Christum 
reiecit  et  adeo  non  percepit  ullam  ex  adventu  Christi  laeticiam  ac  volup- 
tatem,  ut  in  furorem  inde  sit  actus  contra  Christum  et  fidcm  Christi  pro- 
fitentes.  so 

Ubi  dicit:  Coram  te  laetantur,  intelligit  id  de  iis,  quibus  lux  illa  orta 
est,  qui  Christum  agnoverunt  et  suscepcrunt.  Ac  satis  manifeste  disccrnit 
duas  laeticias.  Non  magnificasti  laeticiam:  scilicet  extra  te,  in  iis  qui  te 
respuentes  in  tenebris  manseruut.  Quamvis  autom  inter  cxcaecatos  illos 
non  magnificata  sit  laeticia,  Coram  te  tarnen  illi,  qui  fueruiit  in  tenebris  js 
exterioribus,  quibus  orta  est  magna  illa  lux,  laetabuntur.  In  illa  enim  luce 
verum,  summum  et  unicum  est  gaudium,  summa  et  infinita  voluptas,  atque 
ideo  addit:  Coram  te,  id  est,  in  illa  luce  tua. 

Ponit  autem  duas  similitudines,  quibus  cius  laeticiae  amplitudinem 
aliquo  modo  exprimat.  Prior  est  in  his  verbis:  'Sicut  qui  laetantur  in  >o 
messe'.  Posterior  in  his  verbis:  'Sicut  exultant  victures  capta  praeda, 
quando  dividunt  spolia'.  Ac  sunt  aptissimae  et  insigncs  similitudines. 
Altera  est  oeconomica  aut  ab  oeconomia  mutuata,  altera  Politica  aut  a 
Politicis  sumpta. 

Ac  similitudines  ab  oeconomia  sumptae  saepe  in  Prophctis  occurrunt.  u 
Utuntur   enim  saopo   his  ac  similibus  verbis:   Luget  agricola,   ager,  vinea 


3  violenter  DruckfehUrverzeichnit ;   Text :  voleiitor 

')  Im  Krihihli:  t<b,   im  Qere :  ib.     Die  alle  f Allherbibel  hielt  jenes  fesi,  die  heu- 
tige revidierte  bietet  dicseg. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  2)  623 

etc.  Quando  pcnuria  annonae  est  aut  cum  malignius  nee  cum  magno 
foenore  reddituri  videntur  agri,  quod  ipsis  creditum  est,  tum  agricola- 
rura  atque  omnium  hominum  vultus  tristes  ac  tetrici  sunt.  Nostrum 
enim    gaudium    et    vita    est   ipse  ager  aut    terra    et    coelum    foecundans 

5  terram. 

Ac  gaudere  de  fclicioro  et  copiosiore  frugum  proventu,  honestissimum 
gaudium  est,  syncerum  ac  purum.  Gaudemus  enim  data  divinitus  nobis 
esse  abunde,  unde  conservari  queat  et  ali  familia,  liberi  etc.  Non  est 
tale   gaudium   aut   talis  voluptas,   qualia  est   turpis  illa   et   foeda  voluptas 

10   carnis   in   libidinibus  etc.     Quando    spem   magnam    nobis    faciunt  agri  aut 

cum  messis   est   opima   et  magna,  cum   frugcs   copiose  provenerunt,   tum 

rident  omnium  hominum  et  animalium  corda,  omnia  sunt  tunc  laetissima. 

De  vere  dixit  Virgilius:  Omnia  tunc  rident,  tunc  formosissimus  annus.' 

Sed  id  de  messe  verius  dici  potest.     Est  quidem  in  principio  anni,  in  vere 

u  tempus  laetissimum,  cum  omnia  florent,  sed  id  tempus  non  impinguat,  non 
pascit  ventrem,  sed  oculos  duntaxat.  Sine  cerere  autem  et  Baccho^,  hoc  est, 
corpore  non  habente  necessaria,  ventre  non  saturo,   nulla  constat  laeticia. 
luxta  illud  Psalmi  104.:  'Ut  educas  panem  de  terra  et  vinum,  ut  laetificet  vi-io*,  J^f- 
cor   hominis,    ut  exhilaret  f'aciem  in  oleo  et  panis  cor  hominis  confirmet'. 

20  Germani  dicunt:  6»  ift  b6§  fingen  önb  tanken  mit  ^^ungerigem  iauä)^,  hoc 
est:  leiuno  ventre  et  crepitantibus  fame  intestinis  Carmen  laetum  cani  non 
potest.  Et  sobrius  nemo  saltat.  His  ac  similibus  vocibus  significant  cor- 
poris laeticiam  constare  bona  ex  parte  in  cibo  ac  potu. 

Ideo  pulcherrima   et  appositissima   est  haec  similitudo  ab  oeconomia 

25  sumptp,  Quia,  ubi  messis  est  copiosa,  ubi  fruges  non  maligne  provenerunt, 
ubi  non  capiunt  borrea  messis  opes,  ubi  domus,  cellaria  et  promptuaria 
omnia  replentur,  ubi  abunde  et  aifatim  est,  quo  corpus  aiimus  ac  susten- 
tamus,  ibi  mirifico  gaudio  exhilarantur  homines.  Hinc  dicitur:  copiosus 
anni  proventus,    liberalior  annona,   dives   aut  opimus  autumnus    exhilarant 

30  homines. 

Porro  similitudo  haec  a  messe  sumpta  nondum  res  est.  Sicut  ver- 
bum,  quod  loquimur,  tantum  signum  est,  rem  tamen  in  verbo  promissam 
expectamus,  Sic  laeticia,  quam  messis  benigna  ac  copiosa  parit  est  figura 
verae  illius  aeternae  ac  spiritualis  laeticiae,  quae  melius  pingi  non  potest 

35  quam  hac  similitudine. 


1  cum  (1.)  Druchfehlerverzeichnis;   Text:  aer  8  etc.?   Text  29130  proventus 

bis  homines  Druckfehlerverzeichnis,  wo  aber  annona  wieder  in  annoua   verdruckt  ist;    Text: 
proventus  homines  liberalior  annona,  dives  et  opimus  antumnus  exhilarant 

1)  Bucolica,  Ed.  VII,  55;  III,  57.        >)   Terenz,  Eumich.  IV,  5,  6;  Cicero,  De  nat. 
deor.  II,  23,  60.        ')  Wander  2,  923 :  Hungrig  17. 


624  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  2) 

Altera  vero  similitudo  politica  est  a  victoria  in  hello  sumpta.  Nam 
ex  victoria  de  hostibus  prostralis  parta  vehementer  etiam  lactatur  populua 
Victor,  et  solida  illa  est  laeticia,  cum  victis  et  oppressis  hostibus  redditur 
alma  et  gratissiraa  pax.  Measis  est  oeconomica  laeticia,  victoria  de  hosti- 
bus graviter  nobis  imminentibus  parta  est  politicura  gaudium.  Utrunque  » 
gaudium,  tarn  id,  quod  ex  messe,  quam  quod  e  victoria  provenit,  est 
mirificum  ac  maximum  gaudium. 

Ablata   pace   et   grassante  hello  tristes  sunt  faeies  omnium  hominum 
terrae  et  animalium.     Sed   caeso  hoste   et  parta  victoria  paceque  reddita 
ridetur,    tripudiatur,    animi    omnium    recreantur,    tristicia    omnis   abiicitur,   lo 
Epimythia  et  gratulatoria  carmina  componuntur. 

Undique  tunc  foelix  niveis  et  alacribus  alis 

Leticia  exultans  gestit  luditque  per  omnes 

Vicos  atque  domos,  celebrantur  gaudia  ubique, 

lubila  tolluntur  toto  resonantia  coelo.*  i» 

Haec  sunt  vera  et  solida  corporis  gaudia,  ac  longe  sunt  maiora  quam 
foeda  illa  et  pecuina  carnis  ac  libidinis  gaudia. 

De  victoriis  et  de  laeticia  victorias  subsequente  plenae  sunt  omnes 
historiae.  Quanta  est  magnitudo  periculi  in  bcllis,  (est  autem  belli  tem- 
poribus  periculum  praesentissimum  et  maximum,  cum  nullo  momento  de  so 
vita  tuti  simus  cumque  omnes  fortunae  ac  opes,  uxor  ac  liberi  in  eodem 
nobiscum  discrimine  versentur),  Tanta  est  et  gaudii  magnitudo,  ubi  caesis 
ac  profligatis  hostibus  pax  beata  redditur.  Tunc  laetis  animis  canitur: 
W.  IS4. 7  Xaqueus  contritus  est  et  nos  liberati  sumus\  Psal.  124. 

His  itaque  duabus  similitudinibus  eximium,  solidum  et  maximum  gau-  n 
dium  exprimere  et  significare  voluit  Propheta.  Sunt  enim  messis  benigna 
et  pax  solida,  devictis  hostibus  parta,  duo  maximi  et  inaestimabiles  the- 
sauri,  qui  hanc  vitam  tuentur  et  citra  quae  non  modo  vita  non  suavis  est, 
sed  nee  ullo  modo  constare  potest.  Quam  itaque  nobis  grata  est  ipsa  vita, 
tam  nobis  grata  sunt  vitae  alimenta  et  pax,  cum,  his  sublatis,  vitae  prae-  so 
Bens  immineat  periculum.  Farnes  enim  et  gladius  omnia  perdunt,  vastant, 
subvertunt,  consumunt  etc. 

Cum  vero  est  abundc,  unde  alamur,  cum  messis  opes  sunt  copiosae 
cumque  ablato  hello  ac  caeso  hoste  reddita  est  pax,  omnia  tunc  gaudiis 
perstrepunt.  ** 

Tunc  iuvenes  blanda  niodulantur  carmina  voce. 
Gaudia  testantur  Cytharae  festiva  sonantes 


/  a  victoria  in  Druck/'ehlerferzeiclinit ;    Text:  victoria  a  It  Epimytliia  IMiekfelilrr- 

verteiehnu;  Text:  cpiniycia  (=  /;iiv/xia]  Ti  coesis   Ttxt 

')  Wahrscheinlich  Zutaten  Freden. 


26,^ 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1540.    (V.  2)  §25 

Et  clarae  resonant  plectra  canora  lyrao. 
Plurima  aublata  tolluntur  iubila  dextra, 
lubila  iusticiae  non  habitura  modum.* 

Summam  itaque  et  maximam  laeticiam  Propheta  bis  duabus  similitu- 
5    dinibua  siguificat  et  depingit.     Sed  ubi  est  tanta  laeticia? 

Coram  te. 

POrro  similitudinem  de  victoria  non  una  voce  eifert,  Non  dicit  sim- 
pliciter:  Sicut  exultant  victores,  sed  addit:  Sicut  exultant  victores  capta 
praeda,  quando  dividunt  spolia.  Nos  nostra  spolia  distribuimus  more 
»0  nostio,  hoc  est  in  spiritu  laetamur  et  exultamus,  non  de  messe  uberiore 
corpoiali,  non  de  victoria  politica  neque  de  spoliis  victo  hoste  coUectis, 
Sed  de  victoria  et  spoliorum  distributione  per  hunc  Infantem  natum  parta 
et  nobis  donata.  Quare  nostra  laeticia  et  exultatio  non  est  talis,  qualis 
eorum  est,  qui  laetantur  in  messe  et  victoria  corporali,  sed,   ut  Propheta 

1*  inquit:  Coram  Te  est  illa  laeticia  nostra  vera,  id  est,  in  luce  tua.     Ibi  est 
messis  plena  et  aeterna,  ibi  victoria  certissima,  ibi  vere  reportantur  opima 
spolia,   ibi   satiabimur  et   inebriabimur  bonis  tuis  exuberantissimis,   ibi   in 
aevum  cantabimus,  ut  vinum  bibentes  cantant,   ibi  'os  nostrum  implebitur^i, 
risu  et  lingua  nostra  exultatione',  ibi  omnia  gaudiis  et  tripudiis  plena  erunt 

2ü  in  perpetuum. 

Hoc   autem  spirituale   est  gaudium  et  haec  messis   aeterna  est,   dum 
lucet  Euangelium  et  'triticum  congregatur  in  horreum'.     Hie  incipit  quidem  TOntiij  3, 1 
hoc  gaudium,  sed  in  futura  vita  perficietur.     Ibi  demum  abundantia  omnium 
rerum  perfruemur,  ibi  videbimus  prostratum  hostem,  ibi  habebimus  veram 

2»   pacem,  non  quam  mundus  dat,  sed  quam  Puer  ille  natus,  Filius  ille  datus 

nobis  peperit,  ut  alibi  dicit,  loan.  16.:  In  ME  pacem  habetis.'    Haec  longeaoD.  16.33 
diversa,  longe  maior,  solidior  et  praestantior  pax  est  quam  ulla  mundi  pax 
ac  laeticia,   sed  aliquo  modo  tamen    significata   est  per  temporalem  illam 
laeticiam,    qua  afficiuntur  homines  in  pace  post  bellum  parta  et  in  messe 

30  copiosa  et  abundante. 

Nunc  ostendit  Propheta,  qui  nam  sint  illi  hostes,  quibus  caesis  et 
profligatis  Infans  ille,  Rex  aeternae  pacis  et  iusticiae,  tam  insignem  et  glo- 
riosam  victoriam  pepererit  tamque  opima  spolia  reportarit,  Non  sibi,  sed 
suo  Populo,    luce  illa   magna   illuminato,    unde   et   tantopere   laetatur    et 

35  exultat.    Verba  Prophetae  sie  sonant: 

14  laetuntur  Text  31  sint  Druckfehlerverzeichnis;   Text:  sunt 

')  Nicht  klassisch. 

Sut^ei§  äQeile.   XL,  3  40 


(326  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [ir)43  44.]    1540.    (V.  3) 

v.slugum  enim   oneris   eius   et   virgam   humcri   eius   et  sceptrum 
exactoris  eius  Tu  confregiati  etc. 

MOrs,  Peccatum  et  Lex  sunt  hostes  et  tyranni  nostri,   qui  pleno  iure 
et  summa  potestate  in  nos  saeviunt  et  doniinantur.     Hos  describit  S.  Paulus 
I.  jtor.  15, S6 1.  Corinth.  !.">.,  ubi  ait:   'Aculeus  mortis  Peccatum  est,  virtus  vcro  i)eccati     i 
Lex.'     Hi   hostes    potentissimi  et    imraanissimi  in   omnes    Adae    posteros 
grassantur  ac  totum  genus  humanuni  hauriunt.     Contra  horum  crudelissimam 
tyrannidem  prorsus  nihil  consilii  et  auxilii  est,  neque  ab  hominibus  neque 
ab  angelis.     Quomodo  igitur  liberabimur  a  iure  et  potentia,   quam  in  nos 
habent?     Audi   hie  Prophetam,   is  laetus  canit   hos  Tyrannos,   toti  mundo   lo 
nedum  formidabiles,  sed  venenum  et  pestem  totius  generis  luimani,  prostratos 
et  deletos  esse  per  Infanten!  et  Filium  nobis   natura  et  datum,  his  verbis: 
lugum    enim  oneris   eius   etc.     Quasi    dicat:    Gaudium  Populi   tui,   o  Rex 
pacis,   iusticiac  et  vitae  aeternae,   super  quem  splendet  lux  tua,   magnum 
et  inenarrabile  est.     Quare?  Quia  iugum  oneris  eius,   virgam  humeri  eius  n 
et  sceptrum  exactoris  eius  superasti  seu  confregisti. 

Quibus  verbis  describit  lesaias  Mortem,  Peccatum,  Legem,  hostes 
illos  et  tyrannos  nostros  longe  crudelissimos,  qui  nobis  omnibus,  ut  dixi, 
dominantur,  captivos  et  in  Servituten!  longe  miserrimam  redactos  nos 
tenent  sine  uUa  spe  liberationis.  Lex  convincit  nos  esse  peccatores,  per-  so 
terrefacit  corda  nostra.  Peccato  per  legem  excitato  et  ostenso  homo  statim 
contra  seipsum  mortis  sententiam  fert:  Peccasti,  ergo  reus  es  aeternae 
damnationis.  Tta  mors  habet  ius  confütliendi  et  occidendi  nos  per  aculeum 
suum,  pecca-[äg.  Yjtum,  quod  Lex,  peccati  virtus,  excitat  et  ostendit. 

Contra  hanc  captivitatem   et  servitutem  legis,   peccati,   mortis  in  nos  si 
durissimam,  qua  opprimunt  et  conficiunt  totum  genus  liumanum,   nihil  est 
remedii  et  consolationis  in  tota  rerum  natura,   nisi  fide  apprehendas  hanc 
et  similes  conciones  Prophetarum   et   Apostolorum,    qualis    est    hoc   loco 
Esaiae:    'Iugum    oneris   eius'    etc.,     Item:    'Parvulus    natus   est   nobis    et 
Filius  datus  est  nobis.'     Is  consolatur  et  bene  sperare  nos  iubct,  inquiens:   m 
3«t).  i«,3s'Confidite,   Ego    vici   munduuf,    Item:     In    me   pacem    habetis'   etc.     Ubi 
hune     Infantem'   Mors,   Peccatum,   Lex    in   fide   audiunt  nominari   solum, 
mox  exterriti  fugiunt,  non  ferentes  mentioiiem  eius  fieri.    Lex,  peccatum, 
mors  enim  accusarunt,  damnavorunt,  in  cruccm  adegorunt  ot  trucidaverunt 
3tf  si.seum,  sed  insontem.     Ideo  impegerunt  in  illum  iusticiae  solem,  qui  'pecca-  >» 
3o*.  ii,«tum  non  fecit',   sed  ipsa  'veritas',    iusticia   ot   'vita'   est.      Ideo  nulluni    ius 
accusandi,  damnandi  et  interficiendi  cum  habuerunt.     Quod  auteni  ab  eis 
i.3oi).>,a8UHtinuit  damnari   et   occidi,   id   nostra  causa  fecit,   ac   per   hoo   'satisfecit 
pro  peccatis  totius  mundi*. 


10  coiifroginti  ?   Tej-l 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [in43/44.]    1546.    (V.  3)  627 

Quotquot  igitur  in  hunc  Infantem  et  Filium  credunt,  Ulis  condonata 
sunt  peccata,  et  quae  reliqua  sunt  ailhuc  in  carne,  ea  illis  non  imputantur 
propter  fidem  in  ipsum.  Cui  auteni  peccatum  remissum  est,  in  hunc  nihil 
iuris  habet  'mors',   nam  et  ea  'absorpta  est'  in  aeternum  per  hunc  infan-i.sor.  15,51 

5  tem.  Peccato  vero  et  morte  sublatis,  nihil  invenit  lex,  quod  accuset  et 
damnet. 

Quantumvis  igitur  grave  'iugum'  et  ouus  sit  moxs,  asperrima  virga 
humeri  peccatum,  durus  et  implacabilis  exactor  lex,  non  est  tarnen,  quod 
sibi  metuat  populus  Infantis  et  Regis  huius,  sed  laetetur  potius  et  aninio 

10  bono  ac  securo  sit.     Puer  enim   natus   nobis  vicit  hos  tyrannos  et  eorum 
potentiam  ita  confregit,  ut  nihil  amplius  iuris  in  populum  suum  ambulan- 
tem in  luce  habeant.     Quin  cum  Paulo  summa  cum  fiducia  suis  hostibus 
nunc  insultare  potest:  'Ubi  est,  mors,  victoria  tua?  Ubi  est,  mors,  Stimulus i. stör.  15, 55 
tuus?'.  Et   certa   fide   statuere,    quod  'Peccatum',  ut  Paulus  alibi  ait,  'deeiJft.  2, 10 

15   peccato  damnatum  sit',    quod  'Chirographum,    quod  nobis  contrarium  eratsfoi.  2,  u 
per  decreta,  sublatum  sit  e  medio  et  adfixum  cruci',    Quod  Christus  mortem^  lim. i.iu 
aboleverit  et  vitam  ac  immortalitatem  in  lucem  produxerit',  2.Timo.  1. 

Idque  facit  citra  intermissionem  in  oranibus  piis  per  totum  ipsorum 
vitae  curriculum  et  ad  consummationem  usque  seculi,  donec  mors  finaliter 

«0  cessabit  et  ablata  prorsus  fuerit. 

Sed  quo  modo  id  facit?  Per  Euangelium  et  Sacramenta,  quibus  inde- 
sinenter  maxima  miracula  operatur.  Incendit  lucem  illam  suam  in  cor- 
dibus  nostris,  adfert  laeticiam  illam  omnium  maximam,  qua  gaudemus  de 
superatis  nostris  hostibus  et  laeti  dividimus  spolia   nostra,   certo   scientes, 

35  quod  de  Satana,  morte,  Peccato  etc.  triumphaturi  simus.  Item  gentes  im- 
perio  mortis  et  diaboli  subiectas  per  Euangelium  non  solum  ad  gratiam 
vocat,  sed  ex  illis  ipsis  gentibus  subinde  eligit  eius  gratiae  innumeros  mi- 
nistros,  qui  alios  docent,  a  morte,  lege  et  regno  Satanae  liberant.  Hi  enim, 
quibus   commissum   est   rainisterium  verbi,  redimunt   homines  e  potestate 

30  diaboli,  a  morte,  peccato  etc.  At  hi,  qui  liberantur  ab  istis  potentissimis 
et  immanissimis  hostibus,  non  possunt  non  summe  gaudere. 

Hoc  gaudium  operatur  et  parit  Infans  ille  per  ministerium  verbi  sui 
et  Sacramenta,  praesertim  in  illis,  qui  gustaverunt  horrores  mortis,  qui  sen- 
serunt,  quid  sit  iugum  oneris  portare,  scilicet  nuUo  momento  certum  esse, 

35  semper  ad  mortis  mentionem  exalbescere  et  ad  eius  pavorem  tremere,  nee 
tarnen  ullum  usquam  videre  effugium.  Hoc  onus  omnium  certe  onerum 
longo  est  gravissimum,  intolerabile  et  importabile.  Sed  beneficio  et  merito 
Filii  illius  nobis  dati  sublatum  est.  Hoc  est,  mors  ipsa,  peccati  poena, 
destructa  et  prostrata  est. 


12  Text:  illi  suis;  Drude fMerverzeiclmis :  illi  abundat  36  effugium  Druckfehler- 

verzeichnis;  Text:  effiigim 

40* 


(528  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.     (V.  3) 

'Virga  humeri';  Peccatum  impellebat  et  aggravabat  id  onus  aut  dabat 
vires  huic  oneri.  Est  enim  peccatum  calcar  mortis  et  flagellum  eius. 
Cum  sentit  igitur  homo  vere  peccatum,  tum  fugit  et  exhorrescit  mortem 
et  infernum,  Tum  nihil  aliud  cogitare  et  statuere  potest  quam  hoc:  pec- 
casti,  ergo  morieris.  Peccatum  enim  adfert  secum  mortem  ceu  pocnam.  j 
Onus  igitur  et  virga  illa  imposita  humeris  et  calcar  ac  flagellum  hoc 
Asinum  illum  cxcitat,  agit  et  circumagit,  hoc  est,  sie  cum  gravat  pecca- 
tum, ubi  id  vere  sentit,  ut,  quo  se  vertat,  nesciat  videatque  sibi  morien- 
dum  et  pereundum  esse. 

Contra   hunc   aculeum   mortis   non   est  aliud  consilium    et   remedium,   lo 
quam  quod  Propheta  hie  ostendit,  nempe  quod  Christus,  Dei  Filius,  hanc 
aculci  mortis  aciem   hebetavit,   hoc   est   peccatum    damnavit.     Haec   alias 
copiosius  tractata  sunt  a  me,  Ideo  obiter  ea  nunc  percurro. 

Tertius  hostis  est  'seeptrum  exactoris',  videlicet  lex:  S)ct  JReutcv,  bev 
ben  ftcden  in  ber  l^anb  f)Qt.  Eques  insidens  equo  et  manu  tenens  baculum  u 
seu  flagellum,  regens  cogensque  equum,  est  Lex.  Si  lex  non  esset,  si  ca 
non  accusaret,  non  esset  peccatum,  exactor  non  stimularet.  Si  peccatum 
non  esset,  onus  nos  non  premeret.  Lex  cervicibus  nostris  incumbit,  nostros 
humeros  premit,  nos  urget,  onus  nobis  imponit,  nos  pungit  et  inipellit 
sceptro  seu  baculo  suo,  hoc  est  peccato.  lubet  nos  implere  praecepta  so 
Dei,  ubi  non  possumus  praestare,  quod  iubet,  figit  et  fodit  nos  sceptro 
©Ol. 8,  lu  suo  et  dicit:  Moriendum  est  tibi.  'Maledictus  enim  omnis,  qui  non  per- 
manserit  in  omnibus'  etc.  Bene  intellexit  Propheta  et  Paulus,  quid  esset 
i.Bot.  15,66 lex.     Propheta   idem    dicit  quod   Paulus,  videlicet  'Legem  esse   virtutem 

peccati',  I.  Corinth.  15.  25 

In  principio  Euangelii  cum  audirent  Adversarii  nos  docere,  quod  lex 
esset  virtus  peccati,  pene  in  rabiem  acti  et  nos  hoc  docentea  horribilitcr 
execrati  sunt.  Sed  non  vidont  hanc  esse  doctrinam  Pauli.  Nequo  intel- 
ligit  ratio,  quoniodo  lex  sit  virtus  peccati.  Illustrata  enim  natural!  suo 
luminc  sie  iudicat:  Lex  est  doctrina  praecipiens  bona  et  honesta  ac  pro-  so 
hibens  mala  ac  turpia,  ergo  certe  bona  est  et  sancta:  Ergo  non  est  virtus 
peccati,  sed  virtus  iusticiae.  Ergo  Paulus  est  maximus  haereticus,  qui 
audet  OS  blasphemum  in  coelum  contra  Deuni  tollere  et  dicere,  quod  lex 
sit  virtus  peccati,  id  est,  quod  augeat,  quod  fortificet  et  roborot 
peccatum.  s» 

Hinc  ratio,  audiens  legem  esse  virtutem  peccati,  nuUo  modo  id  ferro 
potest.  Est  enim  in  ea  persuasione,  (iiuui  infirmet,  aboleat  et  destruat 
peccatum,  quod  sit  virtus  iusticiae,  ideoque  putat  hanc  doctrinam  l'uuli 
esse  blasphomiam. 


14  ux  llotnri«    Texl  [PriickfMer    am    ZtUcnanfang]  H6    legem  OS»»  rirttiteiii 

Dniek/eliUrvmr'icIinit ;      Text:  Legriii  ut  diciitur  osso  virtus 


Enai-ratio  capitis  noiii  Esaiae.    (1543/41.1     1.'j4ü.    (V.  3)  629 

Magno  et  multis  laboribus  constitit  iiobis,  ut  hunc  tcxtum  et  similes 
in  Propht'tis  et  Paulo  intclligeremus.  Patres  tacont  et  inconvenientia 
diciint,  imo  prorsua  obscurant  tales  locos. 

Sed  quomodo   lex   sit  virtus  pcccati,   quomodo  peccatum  augeatur  et 

5  roboretur  per  legem,  id  non  e  ratione,  sed  ex  Paulo  ad  Gala,  et  Roma.  7. 
discendum  est,  ubi  inquit:  'Lex  operatur  iram'  et  'est  virtus  peccati'.    Non  ■J'^jl'^-^^jj^jg 
quod   incitet   et   cogat  peccare,   sed  quod  peccatum  facit,   ut  fiat  peccans 
peccatum,  hoc  est,  facit,  ut  agnoscamus  gravitatem  et  atrocitatem  peccati. 
Ostendit  peccatum,  non  tollit.     Dicit  quidem  et  iubet,  quae  facienda  sint, 

'0  videlicct  'diligendum    esse  Deum   ex  toto  corde   et   proximum    sicut    me  3-^,'Jj'j,Yi8 
ipsum'  etc.,  Sed  virium  nihil  suppeditat,  non  me  iuvat,  ut  id,  quod  iubet, 
praestare  possim.     Exigit  a  me  ea,  quae  humanac  naturae   sunt  impossi- 
bilia.     Neque  enim  natura  suis  viribus  ex  toto  corde  Deum  et  proximum 
sicut  seipsum  diligere   potest.     Quo   autem   plus   impossibilitatem   naturae 

15  intelligo  et  sentio,  hoc  magis  et  fortius  sontio  peccatum  aut  eo  fit  gravius 
peccatum. 

Divinac  tamen  bonitatis  singulari  beneficio  fit,  quod  nullus  ad  finem 
et  plene  perfecteque  intelligit  ac  sentit,  quid  sit  peccatum  et  legis  virtus. 
Quando   conscientia   hominem   vere    tangeret   et   angeret,   quando    peccati 

20  gravitatem  et  magnitudinem  vere  sentiret,  si  non  subito  moreretur,  diu 
tamen  vivere  non  posset.  Quo  clarius  ac  magis  intelligitur  et  cognoscitur 
peccatum,  eo  fortius,  gravius,  atrocius  et  immanius  est  et  subinde  fit  gra- 
vius, donec  tandem  oecidat. 

Sic   exactor  ille,   hoc   est,  lex  impellit  et  urget  peccatum,   peccatum 

25  impellit  et  infert  mortem,  mors  et  pavores  mortis  tollunt  hominem.  Ideo 
multi  sunt  et  fuerunt,  qui  vere  peccatum  sentientes,  quia  non  habuerunt 
hunc  puerum  et  Filium  nobis  natum  et  datum,  inconsolabiles  fuerunt  et 
in  desperationem  prolapsi  sunt. 

Considera   et   inspice   totam  faciem  Ecclesiarum  sub  Papatu,   an   non 

80  illi,  qui  vere  senserunt  onus  peccati,  omnes  eadem  ratione  legi  occurre- 
runt?  an  non  omnes  suis  bonis  operibus  pro  peccatis  satisfacere  tentave- 
runt  et  satisfacturos  se  somniaverunt?  Sed  adeo  nihil  profecerimt,  ut,  quo 
magis  sudarent,  eo  gravius  exactor  ille  eos  premeret. 

Sic   et    mihi    accidit    sub    Papatu:    Celebrabam    quotidie    Missas    et 

35  in  singulis  Missis  tres  Patronos  invocabam  ^,  ieiuniis  et  vigiliis  macera- 
bam  corpus  ac  putabam  me  hac  ratione  legi  satisfacturum  esse  et 
conscientiam  a  sceptro  exactoris  pacaturum.  Sed  nihil  proficiebam; 
quo  magis  bis  viis  insistebam,  hoc  terrebar  magis,  adeo,  ut  desperaturus 
fuissem,  Nisi  Christus  clementer  me  aspexisset  et  luce  Euangelii  sui  me 
illuminasset. 


')  U.  A.  Tischreden  4,  Nr.  4422,  S.  306,  6  f. 


630  Enarratio  capitis  noni  Eeaiae.    |1Ö43/W.)    1546.    (V.  3) 

Quare  noii  vanua  testis  esse  possum,  quid  sit  mala  conscientia  quid- 
que  possit  hie  Exactor,  lex,  in  conscientia.  Nuni  aliqua  ex  parte  ego 
ipse  sum  cxpertus,  Doinde  etiam  vidi  et  audivi  quosdam  miserrime  sensu 
peccati  vcxatos  et  excarnificatos.  Gcrson  scribit,  quod  multi,  legis  et  pec- 
cati  onus  sentientes,  visi  sint  sibi  crocitare  ut  gallina  aut  canere  ut  gallus.'    s 

Quid  multa?   Conscientia  mala  est  infcrnus.  Id  facit  cxaetoris  sceptrum, 
Lex.  Quando  hie  exactor  hominem  premit,  quando  acriter  sceptro  et  flagello 
suo   instat  et  urget,   tum  non  manet  sanitas  in  carne  et  ossibus.     Anima 
iPf.6, «aut  conscientia  sie  cruciatur,  quasi  'in  inferno  esset',  cuius  rei  testis  est  et 
David,  Psal.  6.  lo 

»bm.  7,13  Nihilo  secius  tarnen  lex  est  bona,  Rom.  7.,  sed  sua  bonitate  roborat 
et  äuget  peccatum  non  extensive  (quanquam  et  hoc  faciat),  sed  niagis  in- 
tensive. Lex  sufSat  in  ignem  et  sopitum  ignem  excitat,  carbones  acccndit 
et  inflammat.  Utque  ignis  eo  fit  maior,  quo  plus  additur  materiae  et  quo 
magis  in  eum  sufflatur,  Sic  et  lex,  quo  magis  cognoscitur,  quo  nobis  instat  i5 
acrius,  eo  peccati  sensus  nos  gravius  premit  et  angit  sieque  inflat  in  ignem, 
ut  ardere  faciat  prunas  usque  in  infernum. 

Quod  autem  Propheta  legem  appellat  sceptrum  cxaetoris  et  Paulus 
virtutcm  peccati  et  eins  ministerium  ministerium  mortis  et  daninationis. 
Hoc  non  de  humanis  aut  Iuris  legibus  accipi  debet.  Non  sunt  haec  iuri-  so 
dica  et  humana.  lurista  non  debet  dioere,  quod  leges  humanae  augeant 
peccatum.  Hoc  tantum  locum  habet  in  vera  et  sublirai  Theologia,  ubi 
scitur,  quid  sit  conscientia,  quid  lex,  quid  peccatum,  quid  mors.  In  hoc 
loco  dicitur  lex  Tyrannus  et  exactor. 

Non  tamen  tjrannus  et  exactor  est  sua  culpa,  sed  nostra  culpa.  Nos  js 
enim  sumus  in  peccatis  concepti  et  nati  ac  in  peccatis  vivimus.  Peccatum 
vero  accendit  lex  et  ex  peccato  inflammat  et  ardere  facit  infernum,  hoc 
Möm.T.isest,  facit  peccatum  'excellcnter  peccans',  Rom.  7.,  et  quantumvis  parvum 
sit  peccatum,  atrocissimuni,  gravissimum  et  maximum  fit,  cum  lex  in  id 
sufflat  et  id  exaggerat.  Quo  magis  peccatum  agnoscitur,  eo  magis  nos  ju 
torquet.  Sic  homieida  pallescit,  et  quo  magis  agnoseit  et  introspicit  eins 
facinoris  atrocitatem,  eo  magis  pallescit.  Sic  omnia  peccata  äuget  lex, 
deducens  nos  in  peccatorum  agnitionem  penitiorem.  Non  potest  autem 
homo  non  angi  animo,  ubi  foeditatem  et  atrocitatem  peccatorum  propius 
et  penitius  introspoxit  et  iram  Dei  iustam  contra  peccata  cognovit.  jj 

Sic  fit  Lex  carnifex,  exactor  et  tyrannus  noster,  sed  ad  tempus,  non 
in  porpctuum.  'Sceptrum  enim  Exactoris,  confrcgisti',  inquit  Propheta, 
Lex  per  Christum  est  sublata  nunc,  non  tanicn  oranibus,  sed  populo,  qui 
luccm  videt.  Hie  populus  a  tribu»  illis  immanissimis  Tyrannis,  peccato, 
morte  ot  Lege,  liberatus  est  per  Christum,  horum  hostium  victorom.  «u 

')  TVaclalus  (2e  jHusionibii»  animae,  Consideratio  XX. 


Enarratio  capitis  noiii  Esaiae.     [1513/14.]    1546.     (V.  ■'{)  631 

Lex  tarnen  non  sie  sublata  iiitelligi  dcbet,  quasi  moraliter  nihil  laci- 
endum,  quasi  nunc  Exlegibus  nobis  licerct  pro  libidine  vivcre  et  cupidi- 
tatibus  libere  indulgere.  Absit.  Sed  ablata  est  lex  in  cordibus  nostris, 
ne  iios  accusct,  no  amplius  sit  virtus  pcccati.  Cum  enim  inolesta  est  mihi 
5  lex,  possum  nunc  dicere:  Vade,  üomina  lex,  cum  stimulo  exactoris  tui; 
lux  orta  est  magna  habitantibus  in  tencbris,  Item:  I'arvulus  natus  est  et 
Filius  datus.  Per  hunc  adcmpta  est  tibi  virtus  peccati,  ut  amplius  meam 
conscientiam  conturbare  et  accusare  non  possis. 

D.  Paulus   diligenter    legit    et    valde   dilexit  hunc   Prophetam.     Nam 

10  mortem,  peccatum  ac  legem  ad  eundem  nobis  modum  dcpingit  illisque 
insultat  et  in  spiritu  gaudet  omnesque  in  Domino,  horum  hostium  victore, 
nos  gaudere  iubet.  Et  cur  non  gauderent,  cur  non  tripudiarent  et  gesti- 
rent  pii,  cum  tam  opima  spolia  dividant?  cum  diabolus,  autor  peccati  et 
mortis,   lex,   sceptrum   exactoris,   Moses,   minister   mortis,   cum  hi  tyranni 

15  sint   superati   ab   hoc  Puero.     Quae   rapuerat   Satan,    ea  Puer  hie   nobis 

reparavit  victo  Satana.    Puer  hie  est  'fortior  supervcniens,  qui  vicit  illumauMi,22 
Fortem   et   universa   arma   eins,   in   quibus  confidebat,    eiusque   spolia  ab- 
stulit.' 

Aufert  autem  et  rapit  hie  Puer  per  ministros  suos  e  manibus  et  pote- 

20  State  Diabüli  hie  in  terris  eos,  qui  sub  morte,  peccato  et  lege  accusante 
captivi  vexantur.  Ministri  ubi  dicunt:  Baptizo  te,  vel:  absolvo  te  in  no- 
mine Patris  et  Filii  et  Spiritussancti  etc.,  reddunt  impavidos  et  tutos  ho- 
mines,  ne  quidquam  sibi  metuant  a  morte,  peccato  et  legis  accusatione. 
Hi  animos  consternatos  erigunt  et  confirmant,  cum  annunciant  haue  liber- 

25  tatem  et  redemptionem  per  hunc  Parvulum  et  Filium  nobis  natum  ac 
datum. 

Haec  est  victoria,  per  quam  pax  est  parta,  quam  pacem  et  Petrus 
precatur  delectis  iuxta  praefinitionem  Dei  Patris,  in  ipso  statim  Epistolae 
suae  prioris  initio,  ubi  ait:  'Gratia  vobis  et  pax  [Sg.  Z]  multiplicetur.'    Haec  i.  ^ttrt  i,  a 

30  sunt  Vera  et  solida  gaudia,  quae  per  victoriam  Parvuli  huius  nobis  parta 
sunt.  Et  haec  gaudia  quotidie  sentiunt  pii  in  cordibus  suis  eaque  operatur 
Spiritussanctus  in  terris  per  manus  et  linguam  nostram  in  Ecclesia  sua. 
Manus  et  linguae  nostrae  res  quidem  sunt  caducae  et  mortales,  sed  per 
haec  media,  per  caduca  et  terrena   haec  vasa  Filius  Dei  potentiam  suam 

35  exercere  vult:  'Thesaurum  divinum  illum  habemus  in  testaceis  vasculis,  uta.  sot.4, 7 
virtutis  eminentia  sit  Dei.' 

Vox  Ebraea,  quam  reddidit  latinus  interpres:  'superasti'  proprio  'fre- 
gisti'*  redditur,  maxime  quando  refertur  ad  animum.  Animus  enim  fractus 
dicitur  animus  consternatus,  desperabundus,  anxius,   conterritus,   trepidans 

40  et  perterrefactus.     Proprio  itaque  vox  Ebraea  hie  significat  Trangere'  seu 

^)    Text :   rihnn.     Reuchliti :  Confregit,  contiivit,  terruit. 


632  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [15i3/44.)    1546.    (V.  3) 

'deterrere'  et  absteriere.  Et  sie  usurpatur  sacpc  in  scripturis.  Vult  autem 
Prophcta  significarc,  quod  Deus  longo  alio  utatur  mcdio  ad  cxtcrrendos, 
fugandos  et  prosternendos  illos  suos  hostes,  de  quibus  hie  Propheta  loqui- 
tur,  quam  mundus.  Non  gladio,  non  potcntia  aliqua  carnali,  non  armis, 
non  laxatis  iracundiac  impotentisque  animi   habenia,   sed   terrore  tantum    i 

9Ri(i)t.7.23utitur    ut  Midianitis  incutiebat  terrorem)   aut   deterret  et  avocat  a  coepto 
et   consiliis,   dicens :    Dcsine,   cessa,   fac  finem.     Tarn  'levi'   (quod    dicitur) 

3ct.  js,  25'brachio'  opponit  8886  suis  hostibus  et  tarn  facile  vel  'voce'  potest  illo8 
retundere,  illorum  vires  ac  conatus  infrlngere  et  eos  a  consiliis  coeptis- 
que  deterrere.  Frangit  impetum  mortis,  peccati,  legis  et  Satanae  etiam  lo 
impctuosissimum  et  truculentissimum  una  voce  duntaxat,  non  adhibct  vim, 
8ed  meto  digito  aut  innuens  digito  terret  et  deterret  hostes  illos,  ne  quid 
atrocius  et  gravius  in  nos  moliantur,  ac  iubet  tantum.  ut  desistant  a  coep- 
tis  etc. 

Qui  fit  hoc?  qui  tam  levi  impulsu  et  momento  tanti  hostes  sese  detcr-   ü 
reri  et  suos   conatus   infringi  paterentur?     Gravissimi  quidem  sunt  hostes, 
fateor,  atrocia  moliuntur  et  in  nostrum  exicium  summis  incumbunt  viribus, 
sed  hie  Puer  terrere  et  caedere  eos  levi  opera  potest.     Nam  quando  vel 
maxime  te  urgent,   quando  conscientiam   tuam  afflictam   excniciant   et  te 
vehementissirae  oppugnant,  tum,  nulla  facta  mora,  confer  tc  ad  Ecclesiae  *> 
ministrum   sive   ad   fratrem   pium  et  pete  absolutionem  et  consolationem. 
Hic,    ubi   minister   aut   frater   ad  te  imposita  tibi  manu   dicit:   Absolvo  te 
etc.,  Ad  hanc  vocem  (si  credis)  statim  fugit  lex,  peccatum,  mors.     Sic  solo 
terrore  infinnae  manus  et  linguae   conterriti  hostes  isti  immanes  cedere 
coguntur.     Nam  ubi  de  poccatis  verc  doles  et  credis  Christum  sua  morte  sj 
pro   eis  satisfecisse   petisque   absolutionem,   tum  vere  absolvcris,   nee  tum 
periculi  erit  quidquam  vel  a  morte  vel  lege  vel  Satana. 

Sed  an  non  longo  maxiina  et  admiranda  res  est,  quod  tam  levi  motu, 
tam  facile,  duntaxat  ad  impositionem  manuum  et  prolationem  seu  sonum 
vocia  humanae,  Satan  fugam  capessere,  quod  peccatum,  mortem  nobis  jo 
intentans  desperare  quodque  lex  et  conscientia  finem  terrendi  et  excarni- 
ficandi  nos  facere  coguntur?  An  non  mirifica  haec  est  rcgnandi  ratio, 
quod  Puer  istorum  tam  tcrribilium  hustiuni  Impetus  et  furorcs  tam  levi 
opera  ac  momento  infringit  et  inhibot  eosque  terret?  Aji  non  haec  grandia 
et  longo  maxima  opera,  quod  sie  potest  Puer  hic  terrore  Diabolum,  ut  a 
fugiat  audita  tantum  voce?  Vox  illa  est  potontia  tanta,  quam  virtus  Logis 
et  ipsa  ira  Doi  fugit.  Tanta  est  virtus.  tanta  potentia  huius  Pueri,  vori 
quidem  hominis,  sed  veri  etiam  Dei. 

Si  itaque   credis,   tum   motus  digituli  et  linguae  sou  vox,   qua  to  ab- 
solvo,  cor  tuum  vivificaro  potest.     Cum   dico;   Confidc,  Pili,   Rcmittuntur  «0 

38  vocem  fehlt  im   Text,  im  Oruckfehl(rverzcichni$  hiuztfjcfügt 


Euarratio  capitis  uoui  Esaiae.    [1543/41.]     1046.    (V.  3)  633 

tibi  peccata  tua,  Statim  liac  voce  mora  moritur,  pcccatuin  conficitur  et 
aboletur,  Satan  tcrrctur  et  in  fugam  eoniicitur. 

Ilaec  tanta  fieri  per  vorbum  vocalc  hominis,  res  est  admiranda  et 
atupenda,   quod   manus   fratris   aut   sacerdotis   et  absolutio  est  tantac  vir- 

5  tutis,  ut  frangat  istum   impetum   maximum  et  impetuosissimum  tantorum 

tarn  horribilium  hostium.     Ideo  ctiam  magnifice  et  pleno  ore  hoc  inenar- 

rabile   donum,   hanc   mirificam   et   immensam   potentiani  praedicant  illi  in 

Euangelio  ac  laudant  Deum,  'qui  dedit  talem  potestatem  hominibus'.         ai!aiti).9,8 

Maxima   sunt   haec   et   infinita   Dei  erga  genus   humanuni    bencficia. 

10  Simus  igitur  grati  et  probi,  praedicemus  haec  Pueri  huius  opera  et  bcne- 
ficia,  libenter  audiamus  verbum  hoc  vitae,  iusticiae  et  pacis,  ut  contra 
mortis  et  peccati  tcrriculamenta  et  spiritus  triaticiam  consolationem  et 
firmamentum  habere  possimus. 

Hoc  facientes,   profecto  fieri  non  poteat,   quin   immensa  et  incredibili 

15  laeticia  exundemua,  cum  tarn  insignis  victoria  nobis  ait  parta  cumque  tarn 
opima  spolia  dividamus,  fugatis,  fusis  ac  prostratis  tantis  hostibua,  aculeo 
mortis,  lege  augente  peccatum,  Satana,  peccato  abolito,  morte  occiaa  et 
extincta:  S)a§  mag  ein  ünbltn  bnb  §ei;i;  l^eiffen.  Mirificus  hie  Puer  poten- 
tiae  magnae  Dominus  est,  qui  talia  ac  tanta  solo  verbo  per  hominem  pro- 

so  lato  opcratur.  Per  hominem  quidem  proferuntur  ea  verba,  non  hominis 
tarnen  illa  opera  sunt,  sed  Dei. 

Ergo  Puer  ille  natus  Deus  sit  oportet.  Non  enim  hominis  opera  sunt, 
unius  digituli  motu  et  levi  linguae  sono  mortem  prosternere,  peccatum 
abolere,  legem  relegare  et  ablegare,   Satanae  potentiam  vincere  illumque 

35  absteri-ere  et  terrere,  ut  vel  voce  audita  fugere  cogatur.  Cum  igitur  Puer 
hie  tanta  faciat,  certum  est  eum  esse  verissimum  et  cum  Patre  et  S.  spi- 
ritu  unum  Deum.  Has  tarn  longe  maximas  res  tarn  brevibua  verbis  pro- 
pheta  complexua  est.     Et  addit: 

Sicut  in  die  Midian. 

30  HActenus  audivimus  Prophetam  non  loqui  nee  intelligi  posse  de  ulla 

alia  quam  de  illa  magnifica,  augusta  et  longe  gloriosissima  victoria  illius 
Pueri  nati  et  Filii  dati,  Salvatoris  nostri  Ihesu  Christi.  ludaei,  ut  dixi, 
lacerant,  concerpunt  et  viciant  hunc  textum  miserrime  ac  scelerate,  detor- 
quentes  eum  ad  Ezechiam,  cuiua  temporibus  laetatus  sit  populus  de  con- 

35  fracto  Exactoris  sceptro,  hoc  est,  de  exercitu  Sanherib  fuso  ac  fugato  etc.  2. son.  19,35 
Quanquam  familiäre  et  usitatum  est  Prophetae,  ut  per  virgam  seu  sceptrum 
accipiat  tyrannidem   temporalem,   Sic   enim   utitur   hac   voce   cap.  14.   descf. u.s 
rege  Babyloniorum,  Tarnen  hoc  loco  neque  praecedentia  neque  sequentia 
uUo  modo  ferunt  de  corporali  aliqua  victoria  aut  hoste  illo  Sanherib  intelligi. 

40  Vident  ludaei  verba  illa:   Multiplicasti  gentem,  non  magnificasti  lae- 

ticiara    etc.   contra  se   ac   suam   sententiam   stare    ac   pugnare,    ideo    non 


634  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [154H/44.]    1546.    (V.  3) 

legunt:  'Non  niagnificasti  laeticiam',  ut  in  Ebraeo  est,  sed  corrupto  textu 
pro  'non''  logunt  hoc  modo:  'Multiplicasti  gcntcni  et  magnificasti  ei'  lae- 
ticiam.'  Haee  est  impia  et  scelerata  audacia,  in  sacris  literis  c  proprio 
cerebro  pro  libidine  torquere  verba  et  fingere  sibi  scntentiam  nostri  capitis 
somnio  congruentem,  ut  in  bis  verbis:  'Multiplicasti  gentcni,  ci  niagnificasti  s 
lacticiam.'  Quao  sie  exponunt,  quod  nullus  fuerit,  qui  non  mirifice  et 
maximc  sit  lactatus.  Sed  cum  ad  eura  modum  exponitur,  fit  verbis  Pro- 
phetae  iniuria  maxima:  Non  enim  potest  intelligi  aliter  quam  de  luce 
magna  et  de  Infante  nobis  nato  et  Filio  dato. 

Porro  quod  addit:  'Sicut  in  diebus  Midian',  alia  est  similitudo.  Nota  lo 
est  historia,  quae  scribitur  de  inclyto  ducc  Gideone,  qui  percussit  Midia- 
nitas, Amalechitas  et  Arabes,  orientalcs  populos  et  australes,  quorum  nu- 
»ii*t.7,ii.  2uf.  merus  erat  sicut  arena  maris.  Sic  enim  dicit  tcxtus:  'Madian  et  Amalech 
et  omnes  orientalcs  populi  fusi  iacebant  in  valle,  ut  iocustarum  raultitudo. 
Camcli  autcm  innumerabiles  erant,  sicut  arena,  quae  iacet  in  iittore  maris.  is 
Tantam  hominum  vim  occidit  Gideon  nullo  gladio,  nullis  armis'  etc.  Ideo 
vel  hinc  videtis  Prophetam  loqui  de  alio  bello  quam  corporali  aliaquo 
victoria,  quam  quae  est  per  regem  aliquem  ipsorum  parta. 

Dicit  igitur  de  quadam  victoria,  quae  victoriae  de  Midianitis  obtentac 

«idit.  7, 7;  assimilia    sit.     Gideon    cum    'trecentis    viris'    occurrit    tantae    multltudini,  20 

8,  lotestatur  enim  historia  'centum  et  viginti  millia  caesa'  hostium,  et  occurrit 

maximao  illi  multitudini  maxima  infirmitate.     Nihil  enim  aliud  facit,  quam 

Midji.  7,  vo  quod  dat  singulis  illis  trecentis  viris,  secum  contra  hostes  euntibus, 'tubam 

in  doxteram  manum,  lagenam  in  ainistram,  cum  lampadibus'  in  mcdio  lago- 

narum.'  " 

Mirificum  sane  bellum,  bellum  sine  gladio.  Sinistra  occupatur  testula 
misera  et  fragili,  eaque  est  loco  clypei.  Tuba  in  dextra  est  loco  gladii. 
Qualc  quacso  hoc  bellum  et  praelium  futurum  est,  pugnaro  bis  armis  tam 
fragilibus  contra  tantam  tam  potcntium,  tam  efferatorum  hostium  multi- 
tudinem?  30 

Necesso  est  fuisse  illoa  viros  trecentos  excellenti  spiritu  et  maxima 
fidc  donatos,  quod  contra  tantum  cxercitum  bis  armis,  testulis  et  tubis, 
Deo  vocanto  procedunt.  Quid  his  misellis  et  ficulncis  gladiis  atque  armis 
efficcrent?  Si  contra  stipulas,  tipulas  aut  muscas  pugnandum  fuisset  ipsis, 
satiH  armitti  fuissent.  Sed  quid  rationi  magis  ridiculum,  quid  stnltius,  s^ 
quam  contra  tantum  exercitum,  omni  teloruin  et  aviuornin  gonorc  instruc- 
tissimum,  tam  ridiculis,  tam  infirmis,  tam  ficulncis  ac  nullis  armis  prodiro? 
Sed  Dcus  sie  solet  armare  suos  milites  et  sie  quantumvis  ridiculo  et 
stulto  armatis  adcst,  ut  his  armis  innumeram  liostiuni  vim  fundant  ac  pro- 
stemant.  *" 


')  Vgl  oben  S.  622  Anm.  1.  •)   Vijl  im(«H  S.  63a  Z.  a. 


Euarratio  cai)itis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V,  3)  635 

Quomodo  istae  testae  paratae  quaque  forma  fuerint,  non  possum  ima- 
ginari.     Textus   habot,  quod  fucrit  ipsis  inclusus  ignis,   qui   eriipit  collisis 
seu  fractis  tcstulis  sivo  ollis  illis.     Quomodo   cas  pararint,   an  pico  aliave 
materia  obductac  fuerint,  nescio. 
5  Cum  facerent  igitur  trecenti  illi  viri,  'in  tres  acies  ordinati',  ut  a  Gi-siidit.  ?,  ic.21 

deone  edocti  erant,  hoc  est,  cum  'singuli,  in  loco  suo  per  circuitum  castro- 
rum  stantes',  clangerent  tubis  ac  confringerent  iagenas  confractisque  illis 
sinistra  manu  ardentes  lampades  tenerent,  quae  testis  inclusae  fuerant,  et 
dextra    tubas    sonantes    clamarentque:    'Gladius    DOMINI    et    Gideonis',  Mii^t.  7,20 

10  Hostes   audientes   clangorem    et   sonitum   trecentarum   tubarum,    qui   satis 
magnus  et  horrendus  fuit,  videntesque  lucem  in  nocte  magnam,  quam  tre- 
centae  faculae  praebebant,  'noctu'  enim  haec  facta  sunt,  subito  sunt  con-  «Riitt.  7.  i9 
territi.     Et  quamvis  nihil  fuerit  nisi  sonus  et  lux,  tamen  hanc  cogitationem 
illis  iniecerunt,  ut  putarint  totum  regnum  Aegyptiorum  et  congregationem 

15  aliorum  infinitorum  populorum  coactam,  cui  nullo  modo  resistere  possent, 
contra  se  pugnare.  Tot  enim  tubae,  ut  sonum  maximum  et  terribilem 
ediderunt,  sie  et  terrorem  maximum  illis  incusserunt.  Tot  etiam  lampades 
seu  faculae  magna  luce  omnia  circumquaque  illustrarunt. 

Hoc    igitur    stratagemate    (cuius    autor    fuit    Dens)    constemati    sunt  ^m.  1, 2 

20  hostes  et  perculsi  animis  nee  aliud  quam  praesentem  sibi  iam  mortem 
imminere  et  in  extremo  vitae  periculo  versari  se  putabant  nee  quldquam 
hie  spei  esse  nisi  in  fuga.  Quare  fugam  capessentes,  dum  quisquc  vitae 
suae  conaulturus  perrumpere  et  aufugere  nititur,  in  hac  compressione 
'mutuis  sese   lanienis  et  gladiis  confodiunt'   et   conficiunt.     Quia   proximo  SHtc^t.  7, 22 

S5  obsist'^nte  fugere  tanta  pernicitate  non  poterant,  qua  volebant,  ideo  prae- 
cedentem  confodit  insequens,  ut  consuleret  vitae.  Ita  conterriti,  divinitus 
incusso  pavore,  ipsi  hostes  mutuis  sese  vulneribus  confecerunt.  Trecentis 
illis,  quorum  dux  erat  Gideon,  nullum  gladium  educentibus,  imo  nihil  aliud 
agentibus,  quam  quod  singuli,  ut  dixi,  starent  in  loco  suo,  tenentes  manu 

30  sinistra  lucernas  ardentes,  dextra  autem  tubas,  quibus  clangebant. 

Hanc  historiam  celebrat  hie  Esaias,  celebrat  eam  et  David  Psalmo  72., 
ubi  de  Messia  vaticinatur,  dicens:    'Descendet  sicut  pluvia  in  vellus,  sicut  ^1.72,6 
stillae  irrigantes  terram.'     Petivit  enim  Gideon  signum  hoc,  'ut  ros  descen-  aiidjt.  e,  37. 39 
deret  in   vellus   et  sicca  maneret  terra'.     Rursum  petivit,  'ut  vellus  esset 

35  siccum  terra  rore  conspersa'.  ludaei  et  hunc  locum,  ut  omnia,  depravant 
et  sie  reddunt:  'Descendet  sicut  pluvia  super  tonsum'^,  hoc  est,  in  pratum 
tonsum  seu  desectum  aut  demessum.  Sed  vocabulum  Ebraicum  significat 
proprio  'tonsionem',  sicut  oves  tonduutur:  'super  tonsam  lanam'. 

')  Fs.  72,  6  Urtext,  Reuchlin,  Vulgata  und  Lutherübersetzung  stets  wie  Eichter  6,  37 
vMd  39:  vellus,  'Feü'.  Heutige  LutJicrbibel  und  Kautzsch:  ' (frischgemähte)  Aue'. 
Das  Verb  nj  iibersetzt  Beuchlin  nur:  Totondit.  Die  Glossa  ordinaria  z.  St.  erwähnt: 
Augustinus  . .  Alludit  facto  Gedeonis. 


636  Eiiarratio  capitis  uoni  Esaiae.    [1543/44.J    1546.    (V.  3) 

Cum  itaque  hacc  historia  a  Davide  et  Esaia  hie  eelebretur,  commcn- 

data  esse  nobia  debet  leetioneque  dignissima  est.     Oloriosissima  enira  vic- 

toria  hacc  fuit  Gideonis  de  Madianitis,  Amalechitis  et  Arabibus,  gravissi- 

9ii4u  6, 4  i.  mis  et  potentissimis  hostibus,  cuncta  vastantibus 'usque  ad  introitum  Gasae 

nihilquc  (ut  habet  textus)  omnino  ad  vitam  pertinens  in  Israel  relinquen-    i 
tibus,   non   oves,   non   boves,   non  asinos'.     'Ipsi   enim  et   univcrsi   gregcs 
eonim  venerant  cum  tabernaculis  suis  et  instar  locustarum  univcrsa  com- 
plebant,  iniiumera  multitudo  hominum  et  camelorum,   quidquid  tctigcrant, 
devastantes.' 

Contra  trium  tantorum  hostium  tres  infestissimos  et  maximos  exercitus  lo 

Gideon  tres  itidem  ordines  seu  acies  ordinat,  sed  impari  virtute.     Trecentoa 

enim  in  tres  acies  distribuit  eosque  mirificis  armis,  tubis  scilicet  et  testis, 

in  quibus  ignis  erat  inclusus,   instruit  ad  tantam  pugnam  eosque  sie  allo- 

»iiit.  7,  i7f.  quitur:    'Quod   videritis   me    facere,    hoc   idem    et    vos    facite.     Ingrediar 

partem  castrorum,  et  quod  fecero,  sectamini.    Quando  personuerit  tuba  in   u 
manu   mea,  vos   quoque   per  castrorum  circuitum   clangite  et  conclamate : 
Domino  et  Gedeoni.' 

Ingrcssus  igitur  Gideon  et  trecenti  viri,  qui  erant  cum  eo,  in  partem 
castrorum  custodibusque  suscitatis  ceperunt  buccinis  clangcre  et  complo- 
dere  intcr  se  lagenas  seu  confringere  testas,  cumque  per  gyrum  castrorum  so 
in  tribus  personarent  locis  et  testas  confregissent,  tenuerunt  sinistris  mani- 
bus  lampades  et  dextris  sonantes  tubas  clamaveruntque :  Gladius  Domini 
et  Gedeonis,  stantes  singuli  in  loco  suo  per  circuitum  castrorum  hostilium. 
Ibi  castra  oninia  turbata  sunt  et  bestes  vociferantes  ululantesque  fugerunt 
direxitque  Dominus  cuiusque  gladiura  in  proximum  suum,  idque  per  omnia  as 
castra. 

Sic   cacdet   et  Parvulus  hie  noster  hostes  suos,   ad   eumque  modum 

obtinebit  victoriam    de   omnibus   adversariis   suis.     Talis   non  fuit  victoria 

j.  «on.  19,  SS  de  Sanherib  obtenta.     Bellum  contra  Sanhorib    fuit   bellum  'Tnupha',  per 

angelos  gestum.     Erat  autem  'Tnupha''   sacrificium,   quod   movebatur   in   30 
quatuor  par- [Sg.  a]  tes   orbis  terrarum,  'Thruma',   quod    clcvabatur.     Ut  in 
Papatu  ritum  hunc  scrvant  elevantes  calicem,  item  consecrantcs,  ut  vocant, 
panem  faciunt  crucera  in  quatuor  partes. 

Tale  bellum  erat  contra  Sanherib,  videlicet  bellum  Tnupha,  hoc  est, 

quod  gorebatur  in  quatuor  partibus  in  modum  crucis;    Angeli    enim   stra-   jj 

j.iton  19,35  vcrunt  cxcrcitum  Asayrii  sie,   ut   in  omnibus  angulis  hostes  sint  'prostrati 

et  caesi,  numero   185  millia.'    Non  fuit  ergo  ibi  iiitiiinitas  humana,  ut  hie 

in  exercitu  Gideonis,  sed  potentia  Angelorum,  qui  in  modum  crucis  oxer- 


')  Rciichlin:  V{^i  Levavit  eeu  clevavil,  iiiovcndo  hinc  et  iiide;  .  .  notabis  iluas  olc- 
vationcH  in  Hacrificiih:  uiiain  Nursam  ol  deorbuin,  ot  vocatur 'tlirumii',  aliam  dextror 
Hum  et  siniiitroriium  seu  aDtrorKum  et  retrorsum  nomiuaturque  .  .  'Ibnupha'. 


Knarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44  ]     1546.    (V.  3)  637 

citum  pernieabaiit  et  delebant.  Longe  ergo  alia  victoria  fuit,  quam  ob- 
tinuit  Gideon:  Non  fuit  hie  angelorum  potentia,  sed  summa  infirmitas. 
Ulis  armis  fugati  ac  fusi  sunt  hostes,  quibus  videbantur  non  magis  fundi 
ac  caodi  posse  quam  atipulis. 

Et  hoc  admiratur  Esaias,  quod  in  extrema  illa  infirmitate,  qualis  fuit 
in  Gideone,  sit  parta  illa  gloriosiasima  victoria.  Quid  enim  infirmius 
cogitari  potest,  quid  etiam  admiratione  dignius  quam  trecentos  viros  nullis 
armis,  quibus  hostes  caedi  possent,  instructos  (Nam  si  habuerunt  quippiam 
eorum  armorum,  non  tamen  iis  in  hoc  praelio  usi  sunt),  tarn  paucos,  inquam, 

'0  numero,  nihil  omnino  armatos  ac  munitos,  sed  buccinis  tantum  et  testis 
igneque  testis  incluso  prodire  contra  tantum  exercitum  omni  armorum 
genere  instructissimum  eumque  tantum  exercitum  his  armis,  tubis  scilicet 
et  testis,  prosterni?  Solus  enim  tubarum  sonus  feriens  aures  et  flamma 
perstringens  oculos  gloriosam  hanc  et  mirificam  peperit  victoriam. 

15  Ad  eundem  modum  et  noster  Parvulus  ac  Filius  nobis  natus  et  datus 

vicit  suos  hostes  talemque  nobis  peperit  victoriam.  Ezechiae  nihil  simile 
quippiam  obtigit,  quod  cum  victoria  Midianitica  conferri  possit.  Itaque 
de  eo  hie  locus  non  potest  intelligi,  ut  ludaei  somniant. 

Allegorias  non  multum  moror,  nisi  ubi  necessitas  huc  nos  cogit.    Hoc 

30  vero  loco  vel  maxime  est  necessaria  allegoria.     Significatur  enim  hie  bel- 
lum  spirituale,    quia  Propheta   loquitur   de    occidenda    et   delenda  morte, 
peccato  et  lege.     Hoc  totum  bellum  itaque  accommodandum  est  ad  spiri- 
tuales  Amalechitas  ac  reliquos  hostes  et  ad  Gideonem  spiritualem.    'Tres'südit.  6,  s 
illos  hostes   populi  Dei   fudit   et   conficit   Gideon   cum   suis   sola   tuba   ac 

25  flamroa.  Non  tamen  flamma  eos  combussit  nee  sonus  tubae  occidit  aut 
prostravit,  sed  tantum  terruit,  ut  dixi.  Solo  terrore  prostrati  sunt  exauditu 
tubae  et  conspectu  flammae.  Non  senserunt  flammam  seu  ignem,  non  vel 
pilus  capitis  igne  in  ipsis  laesus,  sed  solo  conspectu  ignis  et  sono  tantum 
audito   sie  consternati  et  conterriti  sunt,   ut  fugiendo  seipsos  confoderent. 

30  Egregia  profecto  fuit  fides  eorum,  qui  cum  Gideone  occurrerunt  tam 
magnae  multitudini. 

Sed  videamus  allegoriam:  Tuba  est  proprie  vox  Euangelii.  Dax  est 
Filius  ille  datus  et  Puer  nobis  natus,  ille  'Gideon'':  abbreviator  et 'prae- 
cisor'.     Hie  ducit  exercitum.     Quem   et  qualem  exercitum?    Apostolos  et 

35  verbi  ministros   per   orbem   terrarum,    —   quibus   armis  instructos?     Non 
gladio,   non  ferro,   non  flamma  aliisve  armis  corporalibus,  ut  mundum  his 
armis  infestent,  evertant  ac  vastent.    "Arma  enim  militiae  nostrae',  inquit  a.  Sor.  lo,  3 f. 
Paulus,  'non  carnalia   sunt,    sed  potentia  Deo  etc.     Militamus    quidem    in 


3  quibiis  Druckfehlerverzeichnis;   Text:  qua  15  eundum   Text 

'■)  Reuchlin:  yii.  Fregit,  abscidit. 


638  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1513/44.]     1546.    (V.  3) 

carne,  sod  non  per  camoni  aut  carnaliter'.  In  pcccatis  quidcm  nati  sumns, 
sed  vocati  in  excrcitum  liuius  Ducis  nüiil  aliud  habenius  et  gestamus 
quam  tubas  et  in  testis  lucernam;  confringimusque  testulas:  hoc  est,  tol- 
limiis  cruceni  et  subiccti  sumus  afflictionibus,  qiiibua  onines  pii  exercentur. 

Non   profiteor  nie   professorem   et   artificem  pcrfectum  Aliegoriaruni,    j 
sed  tarnen  hanc  iudico  hoc  loco  aptissimam  et  appositissimam  esse.   Tuba 
vox  Euangelii  est.     Sola  ea  vox  prosternit  hostes.    Nos  sumus  vasa  testacea, 
2.ftor.4.7Portamus    thesaurum'  in  summa  infirmitate  'in  vasis  fictilibus'.     Sumus  in- 
firmissima  vasa  testacea ;  maityrizatae,  vexatae  et  mortificatae  conscientiae 
2  »ot.  13.9  osteridunt  virtutem  Spiritussancti  facientem  mirabilia.     Sic 'virtus' Gideonis   lo 
nostii  'in  infirmitate'  nostra  'perficitur".     Si  ignis  testis  inclusus  debet  erum- 
pere  et  conspici,  oportet  testam  confringi,  id  est,  subiici  nos  variis  adflic- 
tionibus   et  periculis  mortificari.     Sicut  Gentiles  etiam  dixerunt,  non  fieri 
facinus  magnum  et  memorabile  sine  ingenti  periculo.^     Necesse  est  coUi- 
3i)ii  16,  si  sionem  et  luctam  angustiamque  hie  esse  talem,  qualis  est  quodammodo  'in   u 
partu',    ut  mortificemur;    Spiritussancti   enim    dona    ac   virtus    tum   exerit 
sesc   et   eminet  praecipue,   cum   maxime   premimur,  angustiamur   et   col- 
lidimur. 

Observet  autem  hoc  loco  quisque  studiosus  sacrarum  literarum,  quod 
omnes  occisiones  hostium,  quae  occurrunt  in  sacris  historiis,  significent  jc 
oecisiones  spirituales,  quas  operatur  Puer  ille  cum  suis  ministris  per 
sonum  tubarum  et  lucem  testis  inclusam.  Hoc  est:  Per  verbum  et  Spi- 
ritumsanctum  ita  terret  ac  movet  hostes  populi  Doi.  ut  rosipiacant  et  se- 
ipsos  occidant  suis  gladiis  utque  dicant  ad  Pastores  animarum  suarum : 
Agnosco  me  peccasse.  Domine  Pastor.  Ante  non  vidi  tubas  ac  testaa,  jj 
Nunc  Video  miseriam  et  perditionem  mcam  ac  doleo  de  peccatis  contra 
Deum  meum  a  mo  procaciter  admissis.  Doleo  me  persocutum  esse  popu- 
lum  Dei,  veram  religionem  ac  pie  docentes.  Ignosce,  quaeso.  et  absolve 
iuxta  mandatum  Christi  misorum  me,  sub  hoc  peccatorum  onere  gemen- 
tem  et  peccatis  confossum  atque  excarnificatum.  s„ 

i.Bot.u,3i  Ubi  sie  nosipsos  iudieamus,  non  iudicamur'  a  Domino.    Iudico  autem 

mo  sie  et  confodio  me  meo  gladio,  cum  damno  stultam,  procacem  exul- 
tantcmquc  carnem  moam;  Itom  cum  deploro  et  doleo  ox  animo,  quod 
missando  biasphcraavi  Dei  Filiuni,  quod  filium  Dei  habui  oatentui.  quod 
i.tim.  i.usacrilegus  fui,  —  Sicut  fui  ogo  annos  quindocim,  sicut  ot  Paulus  I.Tim.  1.  ,5 
(|ua('ritur  et  fatctur  ac  'blaaphcmum,  pcraecutorem  et  contnmt'lii>suin'  riiiaao. 
Illum  totum  vctcrem  hominem,  qui  t'uit  stultus  et  impiua,  qui  Filium  Dei 
contumelia  afFecit  et  crucifixit,  illum   inquam  occido  et  confodio  proprio 


II  in  in  infirniitAto   Text  20  gignificet   Tixl 

')  Terent,  lltaut.  II, .%  T3. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiao.     [1543/41.1     154G.     (V.  3)  G39 

gladio,   lingua  mea   et   omnibus  viribus   meis  et  dico  ex  corde:    Peccavi. 
lata  caedea  seu  occisio  proficiscitur  e  sono  tubae  et  e  luce  flammae. 

Ilaec  est  victoria  istius  Pucri  nobis  nati  ac  dati.    Sic  gentes  convertit 
verbo  et  Spiritusancto,  ut  seipsas  conficiant,  hoc  est,  iudicent,  non  gladio, 
5    sed  poenitentia  vera  et  laeticia  spirituali,  ut 'serviant  ei  in  timore  et  exul-*'-^,  n 
tent  in  tremore'.     Confitentes  et  agnoscentes  peccata  et  ad  Christum  con- 
fugientes  incorporantur  Christo  fiuntque  sic'spolia',  quae,  Lucae  1 1.,  'crepta'ü«'. n.sa 
sunt  Diabolo,  qui  autor  est  peccati  et  mortis. 

Sic  occiduntur  mala  conscientia,  peccatum,  mors,  Quae  sane  sunt  glo- 

10  riosae  et  magnificae  victoriae.    Hactenus  per  legem  vexata  et  legem  aecu- 

santem   ferre   coacta  conscientia   nunc   laeta  et  exultans  gratias  agit  Deo 

nostro,  quod  tarn  felici  et  gloriosa  victoria  potitur,  quod  peccatum  est  ab- 

sorptum,  iamque  liberata  canit:  'Mors,  ubi  victoria  tua?  Ubi  Stimulus  tuus,  i- «or.ii,  55 

inferne?' 

15  Quanquam  autem  victoria  illa  de  peccato,   lege  et  morte  in  hac  vita 

non  impleatur,  quanquam  non  sie  vincantur  hi  hostes  nostri,  ut  non  redin- 

tegrent  contra    nos   praelium,    ut   non   semper   nobis  negocium   facessant. 

Tarnen  incipit  cantari  hie  canticum  hoc:   'Ubi   est  Stimulus  tuus,  inferne? 

Ubi  victoria  tua,  0  Mors?'  Nos  habemus  omnia  per  Christum  longe  melius 

2u  reparata  et  restituta,  quam  in  paradiso  amissa  fuerant  per  transgressionem 

primorum  parentum,  quanquam  adhuc  in  lucta.  'Sed  Deo  sit  gratia,  qui  1.  Bot.  15, 57 
dedit  victoriam'  de  peccato,  mortis  aculeo,  item  quod  lex  non  accusat; 
Aut  si  vult  accusare,  tunc  fide  apprehendere  possum  hunc  Infanten!  et 
opponere  eum  morti.  Quanquam  igitur  redit  lex  nee  desinit  lacessere  et 
86  impetere  vexandique  finem  in  hac  vita  facere,  tarnen  victoria  tandem 
penes  nos  est,  donec  illic  compleatur. 

Filius  ergo  Dei,  Puer  ille  nobis  natus  ad  hunc  modum  in  hac  vita 
mortem,  peccatum  et  legem,  hostes  illos  nostros  gravissimos,  terret  et 
absterret,  fugat  ac  fundit.  Non  quidem  in  totum,  non  plene  deletur  in 
30  hac  vita  mors,  non  penitus  peccatum  aufertur,  non  cessat  omnino  con- 
scientiarum  accusatio,  exalbescimus  nonnunquam  ad  mentionem  mortis 
animisque  percellimur  satis  vehementer,  contristamur  aliquando.  Sed 
tarnen  habemus  remedium,  quando  opponimus  Infantem  et  certa  fiducia 
dicimus:  Scis,  Diabole,  quod  'calcaneo'  huius  Infantis  sis  insidiatus?  Scis,  i.TOofes,  15 
35  Lex,  quod  hunc  Filium  innocentem  accusaveris  et  damnaveris?  Scis,  Mors, 
quod  Insontem  hunc  voraveris?  Mox,  ubi  audiunt  huius  Infantis  nomen, 
absterrentur  et  fugam  capessunt  viriumque  nihil  in  nos  habent. 

Quare?     Quia  Diabolus  inexpiabile  peccatum  admisit,   reus  igitur  est 

mortis  et  damnationis   aeternae.     Occidit    enim    Filium  Dei    innocentissi- 

40  mum,    sumniam    illam    personam,    adorandam    illam    maiestatem,    nullam 


16  impletur  Text  27  natus]  uatus  Text  (Druckfehler) 


G40  EnaiTBtio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44]    1516.    (V.  3) 

Soll.  II,  soprorsus  liabena  causam,  sicut  dicit  Christus  loan.  11.;  'Venit  princeps  huius 
mundi,  sed  in  me  non  habet  quidquam.'  Non  potuit  invenire  Diabolus 
quidquam  culpae  in  ea  persona.  Niliilo  minus  tarnen  eam  morti  adiudi- 
cavit  et  e  raedio  sustulit.  Ergo  iam  Diabolus  est  in  aeternum  reus.  Pec- 
catum  hoc  ab  ipso  in  hanc  peraonam  patratum  est  irremissibile  et  inexpia-  s 
bile,  quia  nunquam  potest  satis  facere  pro  eo.  quod  occidit  Filium  Dei.  Ideo 
Cliristus  in  seipso  absorbuit  Diabolum  in  se  grassantem  ac  summo  etiara 
iure,  non  solum  virtute  divina,  prostratum  sua  potentia  exuit,  ut  in  aeter- 
num ei  subiectus  sit,  et  sie  subiectus,  ut  vel  audito  nomine  eins  palleecat 
ac  contremiscat  inque  fugam  sese  coniiciat  et  fallacias  struere  cesset,  quia  lo 
seit  in  conscientia  sua  se  iudicatum  esse  et  damnatum. 

Sic  mirabili  consilio  et  modo  Infans  hie  peperit  victoriam  hanc  glo- 
riosam,  camque  nobis  peperit  ac  dedit.  Si  itaque  credis  in  Christum, 
habes  virtutem  eins  et  per  illum  vinces  peccatum,  mortem  et  Diabolum. 
Et  haec  victoria  nondum  quidem  completa  et  absoluta  est  in  his  terris,  n 
Sed  tarnen  feliciter  est  coepta  et  post  hanc  vitam  felicissime  perficietur. 
Sic  igitur  pius  quisque  in  Christum  credens  est  longe  potentissimus  in 
Christo  Dominus,   habens   virtutem   super   potestatem  Diaboli.     Lucae  10. 

i'uf.to, ipait  Christus:     Ecce,   do   vobis  potestatem   super   omncm  virtutem  Inimici, 
i!(. 9i,i3et  nihil  vobis  nocebit.'     EtPsal. 'JI.  scriptum  est:    Super  aspidem  et  basi-  » 

Siobiu.sjliscum  ambulabis  et  conculcabis  leonem  et  draconcni.'     Item  lob  4(t.:  'Num 
extrahes  Leviathau  hämo  et  fune  ligabis  linguam  eius?"  etc. 

Hanc  vere  divinam  potentiam  vincendi  hostes  nostros  et  calcandi 
super  eos  habemus.  ut  dixi,  beneficio  et  merito  Filii  Dei.  Is  enim,  ut  pro 
peccatis  mundi  moreretur  et  satisfaceret  ac  credentes  in  se  a  maledictione  n 
legis  et  morte  aeterna  liberaret,  venit  in  mundum  ac  assumpta  humana 
¥Mi  2.' natura  'inanivit  se,  formam  servi  accipiens'.  Ilac  specio  deceptus  diabolus, 
putans  peccatorem  esse  similem  aliis,  Legi  eum  subiecit  et  morti  adiudi- 
cavit.  Quia  autem  non  solum  erat  lustus  et  verax,  sed  ipsa  iusticia, 
veritas  et  vita,  iustificans  et  vivificans  omncs  credentes.  Lex.  peccatum,  so 
moi-s,  diabolus  nullum  habuerunt  ius  accusandi,  damnandi  et  occidendi 
eum.  Quod  autem  fecit,  sponte  fecit  propter  nos.  Ideo  iniuria  summa 
illi  facta  est. 

Lex  ergo  coram  Deo  in  aeternum  rea  est,  rca  est  ot  mors,  reum  est 
peccatum  etiam,  reus  est  et  Diabolus.  ümnes  hi  hostes  victi  per  glo-  si 
riosam  huius  impeccabilis  et  indaninabilis  personao  victoriam.  De  his 
omnibuH  triuniphavit  hostlljus.  Ideo  credentibus  in  Christum  dicitur:  Non 
est,  quod  timeas  Diabolum,  peccatum,  mortem,  legem  accusantem.  Sis 
laetus  et  animo  bonu.  Parta  est  Nictoria  per  parvulum  hunc  natum  et 
Filium  nobis  datum,  qui  est  subiectus  legi,  peccato,  morti  et  Diabolo,  nee  *o 
tarnen  potuit  subiici.  Ideoque  amiserunt  ius  suum  lex,  peccatum,  mors  et 
Satan  ot  victi  iure  bellico  sunt  in  sorvitutem  redacti.     Sic  debcmus  sperarc 


Enarratio  capitis  noni  Esaiao.    [1543/44.]    154f!.    (V.  3.  4)  641 

victoriam  et  salutom  per  hunc  Parvulum  et  Filium  nobia  natum  ac  datum 
in  hoc,  ut  hoste«  iatos  nobia  vincoret  nosque  illorum  tyi-annide  prossos 
liberarot. 

De  hac  spirituali   et   longe  maxima  gloriosissimaque  victoria  loquitur 

r.   Prophota  Esaias,    non    de    cacde    exorcitus  Sanherib,    ut  ludaei    sumniant. 

Porro    hoc    argumentum    scu    materiam   haue    de    abrogationc    legis,    de 

hostibus    bis,    morte,    peccato   et    Satana,    victis    tractavimus    alias    satis 

copiose. 

Hanc  Theologiam  non  intclligit  humana  ratio,  nee  Theologi  nostri 
10  sub  Papatu  eam  intellexerunt,  certe  pro  dignitate  tractare  non  potuerunt 
ex  Esaia  Propheta  et  Paulo.  Id,  quod  inde  satis  liquet,  quod  ea  capita 
dclegerunt  tantum,  quae  moralia  sunt,  raro  ea,  quae  de  Theologia  illa 
loquuntur,  quae  docet,  quod  sine  operibus,  sine  meritis  nostris  gratis  veni- 
mu8  ad  incredibilem  illam  et  inaestimabilem  gloriam,  quod  constituimur 
15  Domini  et  victores  iudicesque  super  mortem,  super  peccatum,  super  ipsam 
legem  accusantem,  super  inferos  et  totum  Diabolorum  exercitum. 

Sed  satis  est  nobis  dictum  de  hac  gloriosa  victoria,  quamvis  earum 
rerum  tanta  est  amplitudo  et  maiestas,  ut  nunquam  satis  et  pro  dignitate 
tractari  possint.     Sequitur  in  textu: 

20  Quia  omnis  violenta  praedatio  cum   tumultu   et   vestimentum v.4 

mixtum  sanguine  erit  in  combustionem  et  cibus  ignis. 

NUnc  Propheta  exponit,   quod    futura  sit  victoria  illa  per  sonitum  et 

apparitionem  flammae.     Non  erit  bellum  corporale,  quäle  ludaei  expectant 

et    imaginantur.     Sanguinarii    enim   homines    eo    cupiunt    redire    rem,    ut 

25  gladio  interficiant  gentes  et  soll  regnent  in  mundo,  deletis  omnibus  gen- 
tibus,  sie,  ut  non  supersit  gutta  sanguinis  Christiani.  Tanta  est  in  ilJis 
Christiani  sanguinis  sitis.  Ideo  occidunt  Christianorum  parvulos  vel  veneno 
vel  gladio  et  quacunque  possunt  arte ',  Et  arbitrantur  hie  se  obsequium 
etiara  Deo  praestituros  esse,  si  omnes  gentes  perderent  et  terrarum  orbem 

30  solis  Pilus  Israel  possidendum  traderent.  Contra  hoc  dicit  Esaias:  Dixi 
de  victoria,  qualis  et  quanta  ea  futura  sit,  nempe  clarissima.  Sed  non 
erit  bellum  aut  victoria  corporalis. 

Labor  hie  est  in  grammatica.^  In  Ebraeo  non  est:  'Omnis  violenta 
praedatio',  ut  Hieronymus  vertit.^     Sed  [SPg. b|  sie  est:  'Omnis  Seen  Seen* 

35  in  tumultu  et  vestimentum  involutum  sanguine'  etc.  Supra  habuimus  ali- 
quot vocabula,  quae  apud  Grammaticos  in  Ebraea  lingua  ignota  sunt,  quia 
concidit  magna  ex  parte,  quantum  attinet  ad  grammaticam  positivam,  ubi 
docentur  vocabula   et  dictiones  rerum.     In  Syntaxi  est  etiam  magnus  de- 


')  Forlalicium  Fidci  (vgl.  unten  S.  ftTO  Anm.  3),  Hb.  III.,  consvhraiio  VII.        =)  ygi 
auch  Reuchlins  Äußerung  unten  S.  642  Anm.  1.        ')  So  auch   Vulgata.         *)  ■jkd  ■|'''N0. 
Sut;§er§  aUettc.    XL,  3  41 


642  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/45.]    1546.    (V.  4) 

fectus.     Niai  latina   et  graeca  Biblia  liabuisscmus,   fortassis  Ebraeam  vix 

dimidiam    habcrcinue.     Declinationes   quidem   et   coniugationes   satis   dili- 

gcnter   docuerunt,   vocabula    rerum    et  figuratas   sententias  non  cxplicant, 

sed  obscurant.     Oecurrendum  ergo  ex  novo  Testamento,  praesertini  Paulo 

et  lohanne,  qui  niulta  vocabula  illustraverunt.  s 

Non   est   certum,    quid    sit    vox  'Seen'*,    nusquam    enim   rcperitur  in 

Bibliis   quam   hoc   loco.     Quantum   autcni   et  circurastantia   colligi  potcst, 

videtur    significare    'pielium',    'pugnam'    seu    'conflictum',    que    Gerniani 

vocant:    'eine   ©fl^ladjt',    ipsum   congressum    partium   in    ipso   praelio,    ubi 

manus  conseruntur,  ubi  haeret  pede  pes  densusque  viro  vir,  ut  Poeta  ait.   »o 

In    eo    conflictu    magna    est    collisio    armorum,    magnus    motus,    magnus 

tumultus  et  in  summa:   ibi  terra  et  coeluni  vidcntur   tremere;    huic   infli- 

gitur  vulnus,  illi  perforatur  venter,  huic  fluit  sanguis  in  dorso,  illi  in  pec- 

tore  etc. 

Fremit  aequore  toto  is 

Insultans  Sonipes  et  pressis  pugnat  habenis, 

Huc  obversus  et  huc,  tum  late  ferreus  hastis 

Horret  ager  campique  arniis  subliniibus  ardent. 

Crebra,  nivis  ritu,  funduntur  uiidiquc  tela; 

Connixi  iiicurrunt  hastis.   Praefractaquc  quadrupedantum  w 

Pectora  pectoribus  rumpunt.    Legitque  virum  vir, 

Tum  vero  et  gemitus  morientum  et  sanguinc  in  alto 

Armaque  corporaque.     et  pcrmixti  cacde  virorum 

Semianimes  volvuntur  equi  etc.'^ 

In  tali  conflictu,  qualem  his  versibus  describit  Virgilius,  magnus  si 
motus,  magna  armorum  collisio,  magnus  tunmltus  est.  lllum  actum  et 
ipsam  pugnam,  cum  est  in  primo  impctu  aut  in  ipso  fervore.  cum  tara- 
taiitara'  et  tuba  canit,  cum  conclamatur  ad  arma,  id  vocant 'Seon',  quem 
tumultum  excitat  clamor  virorum  et  hinnitus  strcpitusque  equorum,  bom- 
bardarum,  tubarum  etc.  so 


8  qua  Text;  oder  quem  gemeint^  i'  p.nrtitnn  Druckfelilcrverzeichnis ;   Text:  iiartiin 

')  Reuchlin:  '^HO  Evicit,  praedavit;  .  .  notn,  quod  hanc  liictioncm  non  invenio  alibi; 
quarc  labfiiandiini  fuit!  ..  verbum  d  verbo  ^ic  legitur:  'Omnis  ovictio  cvicta  seu  prue- 
datio  praedata",  .  .  bella  fimit  cum  tiiniultu  et  strepitu  .  ..  quia  alter  alterum  percutit 
«ladio.  Liillirrtiihil :  'ofler  ftitg  mit  toiigcfliiin',  U.  B.  Itibrl -2,  II;  liind.icil  4,  15.  —  Oest- 
niunlhtW,  llebr.  Unndwarttrhuch :  -iiso  'Sihnh',  ^Hü'Schiilie  tragen  ;  Kautzsch  (=  (iitthc): 
alle  Schuhe  der  im  h'ricysUinii  (in  tiiMiuUul  Ilcschuhteii' .  Ilciduje  revidierte  LuVtrrbitxl: 
'alle  liintiiny  derer,  die  sich  mit  Ungestüm  rügten.  ')  Aeneis  XI,  ,'iii9-ß(>j;  ein  f.; 

613—015;  rt.M-035.        •)  Onomato)>oeliich  ftlr  tuba  im  Chnimtniiir  des  Serrius  tu  Viriiili 
Aenein  IX,  M.1. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/41.1    1546.     (V.  4)  643 

Ilaec  igitur  videtur  esse  sentcntia:  Tu  superasti  iugum  oneris,  sceptrum 
exactoris  et  virgam  humeri,  sicut  in  die  Midian,  ubi  nullus  fuit  ingressus 
liostis  cum  hoste.  Nam  Gideon  buccinas  tantum  trccentaa  infiavit  et  toti- 
dom  teataa  igncm  habcntes  confrogit.  Non  fuit  bellum  gladii  contra  gla- 
5  dium,  hastae  contra  hastam  nee  vulnus  contra  vulnus,  sed  mutuis  gladiis 
ac  lanienis  adversarii  ipsi  sese  conficiebant. 

Supra  audistis  allegoriam,  hie  significatum  esse  peccatores  et  impios 
confici  propriis  unguis,  hoc  est,  errores  peccataque  sua  confiteri,  tuba 
Euangelii  et  Spiritussancti  igne  territos  ac  motos. 

10  Quoniam  conflictusconfligentium  intumultuetvestimentum 
involutum  sanguine  comburetur  et  crit  cibus  ignis. 

Eßraea  vox  'Raasch"^  non  significat  proprio  tumultum,  ut  dixi,  sed 
maximum  motum,  clamorem,  strepitum  equorum,  armorum  et  virorum, 
qualis  in  pugna  est,  aut  horribilem  tempestatcm,  ut  Psal.  18.:  'Commove- JlM.  i8,  s 

15  batur   et   contremiscebat  terra'   etc.,   ubi   prosopopoeia   quadam   horribilis 
Facies  tempestatis  aeriae  vel  ira  aetheris  seu  nubium  describitur.     In  tem- 
pestate   enim,  'sonante  illo  Domino  et  edente  mugitum',    commoventur  et  2.  woic  is,  le 
contremiseunt    omnia,    coelum,    terra,    mare,    aether    concrepat    tonitruis, 
erumpunt  e  nubibus  densis  et  crassis  fulgiu'a,   funduntur   et  prosternuntur 

20  arbores,  occiduntur  animalia  etc. 

Vult  ergo  dicere  Propheta:  Omnis  pugna  seu  conflictus  in  praeliis  fit 
mugitu,  clamore,  strepitu  et  tumultu  horribili,  commotione  ac  trepidatione 
maxima ;  Infliguntur  vulnera,  fit  caedes  miseranda,  sanguinis  rivi  fluunt, 
sanguine  vestes  cruentantur  et  maculantur.  Talis  vero  pugna,  tales  con- 
25  gressus  non  futuri  sunt  in  huius  Infantis  Regis  et  Salvatoris  nostri  regno, 
Quia  talem  tumultum,  talem  raixturam  et  involutionem  vestimenti  in  san- 
guine devorabit  et  absorbebit  ignis,  hoc  est,  nunquam  in  Ecclesia  erit  tale 
tarn  cruentum  bellum. 

Sed  quid  vult,  quod  dicit  Ignem  devoraturum  esse  etc.  ludaei  scele- 
30  rate  haec  verba  corrumpunt  ac  si  interpretantur:  Omne  praelium  seu  omnis 
pugna  fit  quidem  in  tumultu  vestesque  in  pugnis  sanguine  miscentur  aut 
tinguntur.  Sed  hoc  bellum,  quod  Messias  noster  gesturus  est,  futurum  est 
in  igne  tempestatis  de  coelo  descendentis,  quäle  fuit  tempore  Sanherib.^ 
Horribilis  est  ludaeorum  coecitas  et  audacia,  qui  pro  libidine  omnia  ad 
35  suorum  cerebrorum  somnia  detorquent. 


')  VS"^.  EeuchKn:  Concussit,  impetuose  commovit,  tremuit.  '^)  Lgra  zu  'vesti- 
mentum  .  .  erit  in  combustionem':  de  exercitu  seunaclierib  .  .:  aiigelus  percussit  exer- 
citum  plaga  ignea,  sie  tarnen,  quod  .  .  arma  et  spolia  reman'-erunt  intacta,  ita,  quod 
populus  ezechie  exiens  ad  colligendum  spolia  valde  faciliter  accipiebat  ea. 

41* 


G44  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1516.    (V.  4) 

Non  vult  id  lioc  loco  Propheta,  quod  somniant  isti.     Sed  significat  id 

regnum  Infantis  futurum  esse  regnum  pacis  et  securitatis,    non  belli,   non 

pugnaturum  esse  Regem  hunc,  mundanoruni  regum  niore,  non  profusurum 

sanguinem  hostium,  non  prostratuium  obvios  quosque,  non  facturum  caedcs 

horrendas,  quales  in   conflictibus  fiunt,    etc.     Hinc  paulopost   vocat   eum    s 

«.5  Propheta  'Principem  pacis"  Et  cap.  It.  describit   eius   regnum  liis  verbis : 

3ti-u,9'Non  nocebunt  neque  oecident  in  universo  monte  sancto  meo\  Et  cap.  2.: 

3cf.  3,4'Non  levabit  gens  contra  genteni  gladium  nee  exercebuntur  ultra  ad  bel- 

3«l.  ii,9lum.'    In  Ecclesia  enim  non  erit  corporale  bellum,  quia  'repleta  est  terra 

cognitione  Domini'.     Sic  inundabit  cognitio  Dci,  ut  aquae  in  diluvio,  ut  non   lo 
3fi.«,  4ait  opus  belle  aut  gladiis.    'Conflabuntur  tum  gladii  in  vomeres  et  lanceae 
in  falces.' 

Eandem  Prophetiam.  quam  capite  secundo  habet,  hie  quoque  pro- 
ponit  de  regno  Christi  ac  significat  Deum  missurum  esse  ignem  in  terras, 
istius  regis  tempore,  qui  ignis  devoraturus  sit  horribilem  istam  bellorum  is 
*i.4c,  lotempestatem.  Sicut  et  Psalmus  46.  ait:  'Auferens  bella  usque  ad  fineni 
terrae,  Arcum  conteret  et  confringet  arma  et  scuta  comburet  igni.'  Vati- 
cinatur  itaque  hie  futurum  esse,  ut  Spiritussanctus,  ignis  Dei,  devoret 
Vl.jo.somnia  arma.    Ignis  in  conspectu  eius  exardescet',  inquit  Psalmus  50.,  hoc 

est:  inundante  cognitione  Domini,  id  est,  quando  Rex  ille  pacis,  iusticiae  ^ 
et  vitae  aeternae  praedicabitur,  tarn  copioso  Euangelii  verbo  replcbit  orbem 
terrarum,  ut  omnes  linguae  et  gentes  audiant  et  cognoscant.    Tum  cessa- 
bunt  praelia,  tum  non  amplius  conserentur  manus,  non  dimicabitur  armis 
corporalibus  vulnera  infligentibus  et  caedem  facientibus. 

Illustre  discrimen   est  et  clara  difFerentia  inter  regnum   temporale  et  « 

3o>.j.  IC  regnum  Christi.     Non  venit  Christus,  ut  occideret  et  perderet.  sed  'ut  crc- 

dentes  in   eum   vitam  haberent'  et  salvarentur,   ut   in  Euangclio   testatur. 

i.wofcJ.iiNon  venit,   ut  gereret  bella   liic  in  terris,   sed   ut  'contereret  caput  ser- 

pentis',  hoc   est,   ut  liberaret   nos  a  durissima  Servitute   diaboli,    qua   per 

peccatum  et  mortem  subiecit  sibi  totus  genus  humanuni  etc.  so 

Significat  ergo  Propheta  verbis  'Conflictus  confligentium'  etc. :  non  futu- 
rum tale  bellum,  quäle  gerit  mundus,  sed  longe  aliud.  Spiritumsanctum 
enim  devoraturum  istud  bellum  et  mutaturura  corda,  ut  homines  sint  inter 
80  concordes,  ut  unanimiter  Deum  laudent,  piosquo  crucifixuros  et  occi- 
suros  alioB  hostcs,  quam  sunt  terrcni  hostes.  Qui  vero  sint  isti  hostes,  a 
quoB  pii  confecturi  sint,  dixit  ante,  vidclicet:  lugum  oneris  et  virga  humcri 
et  sceptruni  exactoris.  Hoc  erit  istud  bellum,  in  quo  victoriam  pii  tan- 
dem  gloriossimam  obtinebunt  virtute  Infantis,  qui  est  Rex  pacis  etc.  Pro- 
inde  otiam  vehementer  gaudebunt  se  liboratos  a  lege,  peccato,  morto  et 
diabolo.  ^o 

Hoc,  iiiquam,  erit  illud  bellum,  quod  Christian!  gcsturi  sunt,  non  tale 
bellum,  quiile  gerit  niundus.     Christian!  ciiiin  iumi  liclligerantur  niorc  mundi 


Enarratio  capitis  noui  Ksaiae.     11543/44.]     1546.     (V.  4)  645 

hastis  ac  ferro.   'Anna  inilitiac  nostrae',  inquit  Paulus,  'uon  sunt  carnalia,  2.  svot.  lo.« 
scd  poteiitia  Deo',  2.  Cor.  10.  Acuta  et  potcntia  sunt,  inquit,  non  carni,  sed 
Doo,    —    Ad  quid,  in  quem  uauni?    Ad  destruetionem  munitionuni,  quibns 
arniia   consilia   destruuntur  et  'omnis   celsitudo',   quae    extollitur   advcrsus^ci.  ü,  i? 

5  cognitionem  Dei.  Haec  est  alia  pugna  quam  mundi.  Haec  arma  oxpu- 
gnant  omnem  scientiam  et  sapientiam,  quae  se  opponit  sapientiac  et  co- 
gnitioni  Dei.  His  armis  pugnatur  contra  sapientiani  legis,  contra  iusticiam 
legis,  imo  contra  iusticiam  totius  orbis  terrarum  in  moralibus. 

Sunt  ergo   nostra   arma   spiritualia,    quibus   contra    peccatum,   contra 

10  mortem,  contra  legis  accusationem,  contra 'nequitias  spiritualcs  in  coelesti- cpf».  e.  12 
bus',  contra  'rectores  tenebrarum'  pugnamus.     Expugnamus  etiam  et  dcmo- 
limur  munitiones  diaboli,  quando  occidimus  spiritualiter  homines  in  carnis 
iusticia  viventes,   quando   miseros  peccatis  et  tenebris   obrutos,  velut  vino 
somnoque  sepultos,  liberamua  et  ad  vitae  meliorem  frugem  ac  resipiscen- 

15  tiam  revocamus,  in  viam  reducimus,  coelesti  illa  sapientia  imbuimus,  ad 
cognitionem  veritatis  perducimus,  ut  nobiscum  glorificent  et  confiteantur 
Filium  illum  dei  nobis  datura  et  parvulum  nobis  natum,  victorem  illum 
mortis,  peccati,  legis,  inferni  et  diaboli,  hostium  horribilium  et  teterrimorum. 
Haec   suavissima  et  gloriosissima  pugna   est:   citra  arma  corporalia,  citra 

20  vulnera  alieno  labore  et  pcriculo  vincere  victoriamque  incruentam  de  tantis 
hostibus  reportare. 

Gladius  corporalis  contra  mortem,  diabolum  et  legem,  conscientiae 
accusatriccm,  nihil  potest,  nullam  habet  aciem,  non  vulnerat,  non  laedit, 
non   fugat,   non   caedit  hostes   istos  nostros  spiritualcs.     Nihil  itaque  spei 

25  nobis  est  in  illis  armis  corporalibus.  Abiiciuntur  ergo  a  Christianis  sunt- 
que  exusta  per  ignem  Spiritussancti. 

Sunt  autem  exusta  non  solum  quo  ad  usum  spiritualem  aut  quo  ad 
spiritualia,  sed  etiam  externe,  quia  Christianus  contra  Christianum  non 
pugnat  nee  utitur  armis  illis  corporalibus.     Spiritussanctus  enim  infusus  in 

30  corda  nostra  nos  mutat  concordiaeque  amorem  pacisque  studium  nobis 
inserit,  ad  benevolentiam  mutuam  nos  invitat  Et  sie  animos  nostros  fingit 
ac  format,  ut  mutuum  condonemus  offensas,  libenter  remittamus  delicta, 
patienter  toleremus  errores  et  imbecillitatem  in  proximo. 

Hie   est  ignis  ille  Spiritussancti  mutantis  et  refingentis  corda  nostra, 

35  sicut  nee  ego  contra  te  nee  tu  contra  me,  incidentibus  forte  offensionibus, 
arma  capias.  Sunt  ergo  arma  omnia  carnalia  inter  vere  pios  combusta  et 
in  cineres  redacta. 

Idem  dicit  D.Paulus  Eph.  2.,  ubi   ait  'per  Christum   destructam  ini-gp^.  3,  u 
micitiam  et  dirutam  maceriam  inter  nos  gentes  et  ludaeos  nosque  copu- 

*"  latos  et  reconciliatos  in  unum  corpus',  in  unum  novum  hominem,  ut  viva- 
mus  in  uno  sensu,  corde  et  anima.  Quod  tu  credis,  credo  et  ego.  Quod 
tu  speras,  idem  spero  et  ego.    Hinc  mutuum  amamus  sumusque  inter  nos 


(54(3  Euarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  4) 

cliarissiiui  fratres.     Übi  coida  per  eandem  fideui  sunt  coailunata  in  iinam 
animam,  ibi  certc  non  potcst  esse  bellum. 

Hoc  est  Christi,  parvuli  huius  nostri,  paeificum  et  almum  amabileque 
regnum,   consistens   in   fidc  una,   in  pura  eharitatc  et  concordia  spirituali. 
Parochus   concionaturus  non  stringit   gladium   (ut   Mahometanis   nioa   est,    s 
apud  quos  doctores  Alcorani  intcrim,  dum  doccnt,  strictum  gladium  manu 
tencnt  significantes,  gladio  eam  doctrinam  partam  ac  confirraatam,  gladio 
etiam  defcndendam  esse ').    Nee  ego  dicturus  pro  Concione  aut  concioncm 
auditurus  adfero  gladium,  non  instruuntur  acies,  non  coneurritur  hastis  in- 
festis,   Scd  in  unum  congrcgati  colligimur   in  unum  Filium  Dei.    in  unam   lo 
eandemque  gratiam    remissionemquc    poccatorum   et  laetamur   in    spiritu 
inter  nos  simul  Deoque   gratias   agimus   eumque  laudamus   et   praedica- 
raus,  qui  nos  in  Spiritusancto  et  charitate  vera  concordes  fecit.     Hoc.  in- 
quam,    facit  ignis  ille    coelestis,   per    quem    arma    illa    corporalia    prorsus 
exuruntur.     Is  ignis  Dei,  Spiritussanctus,  accendit  corda  nostra  et  devorat  ü 
arma. 

Et  hinc  videri  potest,  quod  sit  discrimen  inter  regnum  Filii  Dei  et 
regnum  mundi.  Per  regnum  hoc  Infantis,  huius  nostri  Filii  Dei,  non 
tollitur  magistratus  et  ordinationes  politicae  obedientiaque  subditorum. 
Imo  sccundum  veterem  et  externum  hominem  sumus  subiccti  huic  civili  so 
vitac.  Quill  non  omnes  sunt  Christiani,  qui  tales  se  profitcntur.  Maiur 
pars  mundi  manet  impia  et  incredula.  Cum  itaque  impietate  et  effreni 
vitae  profligatae  ac  flagiciosae  licentia  mundus  Deum  offendat,  ideo  vel 
nuUa  vel  rara  et  parva  est  pax  in  mundo.  Et  hoc  est  praemium,  quod 
redditur  mundo  pro  impietate  et  malicia  sua.     Sic  Deo  dat  poenas.  a 

Neccsse  igitur  est  nos  vivere  inter  homines.  qui  bella  gerunt.    In  hoc 

impiorum  hominum  hospitio  et  castris  vita  transigenda  est.     Apud  impios 

non   est  bellum   sublatum,  scd   apud   et  inter  pios   tantum   est  sublatum. 

I  jjjfji'^i.j^ij  Omnes   Christiani   sumus   fide  'unum    corpus',   Ephe.  4.,  1.  Corin.  12.,   scd 

secundum   corpus,   quod   circumfcrimus,   subiecti  sumus  potestati  et  rebus  so 
politicis.     Ecclesia,   regnum  Christi,   Concors   et   unanimis  est   per  omnia. 
In  politico  rogno   aliter  se  res  habet  et  secus  omnia  geruntur   quam   in 
illo  spirituali.     In  his   terris   inter  impios  non  potest  esse  et  constarc  illa 
pax,  propter  impictatom  et  flagicia  mundi  contra  Deum.  ut  dixi. 

Cum  ergo  simus  secundum  externum  hominem  sub  magistratu,  necosso  s.^ 
est  parcre  edictis  m.igistratus  et  in  bellum  etiam  proficisci,  si  sit  opus. 
In  oeconomia  agrum  exerccmus,  domum  gubcmamus,  familiam  roginius. 
Hae  ordinationes  divinao  quidcm  sunt,  sod  tamon  externae.  Non  portinet 
oeconomia  ad  regnum  coclcstc,  scd  tarnen  ca  opus  est,  dum  hie  viviniu«. 
Sic  et  politicis  urdinationibus  opus  est  iisque  secundum  externum  hominem  *« 
HumuH  subiecti. 


')  Koran,  4.  Sure. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae     [1543/44.]    1546.    (V.  4)  647 

Dlligcntor  et  prudontor  hacc  sunt  (iistinguoiulii.  Vix  eniin  prohibere 
possumus,  quantunivia  suiuino  studio  in  hoc  incuinbamus,  ne  politica  et 
Ecclesiastica  misecantur  et  coiifundantur.  Papa  perrumpit,  nulluni  hie 
discrimcn  facit,  scd  tanquam  coquus  multa  iura  miscct,  confundit,  perturbat 

5   et  intcrturbat,  dissipat  et  cvertit  omnia.     Et  egregie  respondot  hie  nomini 

suo.     Dixit   enim  Chriatus,  Matthei  24.:    Eum  [Sg.  c]  esse  "abominationemiÄatt^.M.ss 
desolationis',  significans  eum  vastaturum.  foedaturum  et  turbaturum  mise- 
rabiliter  politiam,   occonomiani  et  Ecclesiam  novis  dogmatibua,    baptisraa- 
tibus,  humanis  traditiunculis,  ficticiis  et  impiis  cultibus  propriisque  iusticiis 

10  contra  Christum  et  Euangelium  eius  invectis  et  confirmatis  subiecturumque 
sibi  his  artibus  Ecclesiam  et  politiam,  leges  et  reges,  quos  sie  sibi  sub- 
iugavit,  sie  dementavit,  sie  captos  tenuit,  ut  huic  foedo  monstro,  huic  deva- 
stationi  seu  vastatori  ac  desolatori  ad  nutum  in  omnibus  parere  coacti 
fuerint. 

15  Pro  autoritate  enim  illa  sua  sie  inquit  Papa:   Non  dedignentur  leges 

sequi  sacros  canones.^  Si  dixisset:  Non  dedignentur  Leges  sequi  vcrbum 
Dei,  recte  et  pie  dixisset.  Nara  leges  cum  verbo  Dei  non  consentientes 
iuxta  vcrbum  emendari  oportuit.  Sed  sacris,  imo  execratis  illis  Canonibus 
suis,  pugnantibus  cum  verbo  Dei,  pro  libidine  leges  ipsis  etiam  Caesaribus 

20  tulit,  brcviter:  in  omnibus  et  super  omnia  regnavit  ac  mundanum  sibi 
imperium  vcndicavit  et  ad  hunc  modum  horribiliter  politiam  vastavit. 

Vastavit  et  oeconomiam  rapiendo  filios  et  filias,  occidendo  parentes 
per  inobedientiam  liberorum  in  coenobia  sese  abdentium  aut  matrimonia 
contrahentium   citra   parentum   suorum   consensum,   quos   contractus  Papa 

25  voluit  esse  ratos.^  An  non  et  totius  fere  orbis  opes  rapuit,  ut  nemo 
fuerit,  quem  non  spoliarit,  cuius  tacultates  non  attenuarit,  a  quo  non  vel 
indulgentiis  vel  privilegiis  vel  excommunicationum  minis  ac  fulminibus 
aliisque  artibus  atque  imposturis  argentum  emunxerit? 

Propriissimum  itaque  epitheton  addidit  ei  Christus,  ubi  'desolationem' 

30  seu  'vastrttionem'  vocat,  cum  vastarit  non  Ecclesiam  tantum.  sed  politiam 
et  oeconomiam  quoque.  Vastavit  autem,  confudit  ac  miscuit  sie  omnia, 
ut  magno  negocio  vix  cuiusque  vitae  ac  status  genus  ad  suos  limites 
revocare  ac  suis  terminis  circumscribere  atque  sepire  posaimus. 

Ideo  clamamus  et  pugnamus  summo   studio,   ut   conservetur  certa  et 

35  diserta  atque  indubitata  distinctio  et  propria  cuiusque  status  definitio, 
quod  oeconomia  pertineat  ad  gubernationem  liberorum  ac  familiae,  ut 
parentes  regant  domum,  ut  politici  principes  gubernent  rempublicam,  sub- 
diti  obediant. 

Item:  ut  in  Ecelesia  doceatur  cognitio  Filii  Dei,  ut  credentes  omnes 

40  consentiant  in  eundem  Infantem  nobis  datimi  et  natum,  ut  occidamus  pec- 

')  Carptis  itms  canonici,  Decr.  L,  dist.  IX.,  c.  I.  -)  Decr.  IL,  causa  XXX., 

quest.  V.,  c.  IX. 


648  Euarralio  capitis  iioni  Esaiae.    [1543/14.)    1516.    (V.  4) 

catuin.  ut  adiuvemus  et  sublevemus  fratrcin  lapsum,  ut  subvcnianius  cgenis, 
ut  facianius  opcia  vitac  contra  mortem,  opcra  iusticiao  contra  pcccatum, 
opcra  consolationis  contra  conecientiac  anxiani,  contra  diabolum  et  despe- 
rationcm,  ut  excrceamus  inter  nos  mutuam  eliaritatem,  ut  non  seindamus 
concordiam,  ut  largiamui-  cleemusynas  etc.    Haec  pertinent  ad  Ecclesiam.    s 

Sed  haec  opera  non  sunt  propria  Ecclesiae  opera,   nisi  fluant  e  fide 
et  charitate. 

Ilaec  distinctio  inter  politiam,  oeconomiam  et  Ecclesiam  diligentcr  ser- 
vanda est  et  unaquaeque  intra  suos  terrainos  cohercenda.  Et  quamvis 
summis  viribus  in  hoc  incubuerimus,  tarnen  Satan  non  finem  faciet  haec  lo 
miscendi  ac  turbandi  nee  unquam  defuturi  sunt,  qui  se  intra  terminos  suae 
functionis  non  sint  contenturi:  Spirituosi,  fanatici  ac  seditiosi  doctores,  non 
Gontenti  suo  munere,  politicam  etiam  administrationem  sibi  sumunt.  Contra 
politicus  magistratus  ac  principes  mittunt  suam  etiam  falcem  in  messcm 
alienam  manusque  suas  admovent  Ecclesiae  gubernationi  et  hie  quoquc  is 
imperium  sibi  sumunt.  Sic  Satan  semper  habet,  qui  nobis  hie  turbas 
moveant  et  suae  vocationis  praescriptos  limites  excedant. 

Quare  opera  danda  est  magna,  ut  probe  et  distincte  conserventur 
definitiones  Hierarchiarum  divinitus  institutarum.  Mulier  non  gerat  vestes 
i.«ot.  7, 20  viri  nee  vir  mulioris,  'quisque  maneat  in  sua  vocatione',  quisque  tucatur  m 
suum  locum  et  intra  terminos  suae  functionis  sc  coherceat  ncc  mctam 
transiliat  Unumquodque  vitae  genus  ac  status  in  suo  circulo.  in  suis  limi- 
tibus  ac  metis  contineatur. 

Non  odimus  principes,  non  odimus  luristas  (an  ipsi  nos  ament,  novit 
Deus;  quidque  de  nobis  sentiant,  quam  nobis  bene  cupiant,  testantur  a 
ipsorum  animi),  non  odimus  nobiles  aut  quenquam,  sed  hoc  agimus,  hoc 
cupimus  et  in  hoc  laboramus,  ut  intra  suos  terminos  Hierarchia  quaelibet 
conservetur,  ut  quisque  suum  t'aciat  officium  nee  vitae  genera  et  distinctae 
funetioneB  confundantur  ac  misceantur.  Doccmus  quamlibet  Hierarchiam 
C8BC  divinam  aut  divinitus  institutam.  nullam  contcmnimus.  so 

Sed  in  hoc  laboramus,  ne  misceantur,  mixtura  hie  non  valet.  Si 
politia  cum  oeconomia  miscetur,  fiunt  stupra  et  alia  horrenda  Hagicia;  Si 
ooconomia  cum  politia,  fiunt  tyrannides;  Si  cum  Ecclesia,  fiunt  hacrcses; 
Brcviter,  quando  miscentur  haec,  tum  Diabolus  operatur.  Ex  opcribus 
autcm  Uiaboli  nihil  fit  boni.  Prophetac  ergo  pracdixerunt  Ecclesiam  3j 
forc  rcgnum  distinctum  a  mundi  rogno,  non  politicum  nee  oeconomicum, 
sed  spirituale. 

ludaei   omnes  detorquont  haec  verba  ad  bellum  corporale  putantque 

rrophotam  loqui  de  hello  aliquo  gesto  cum  hostibus  populi  Dei.     Sed  in 

3c|.  n.»hoc   et  similibus  locia   nihil  minus    volunt  Prophetac.     l'ap.  II.  ait:    'Non     40 

noccbunt   nequc    uccidcnt   in  universo  monte    moo,    quia  scientia  Doi  reg- 

nabit,  sicut  niure  ubundat  aquis',   id  est,  verbum  vel  doctrinu  do  Domino 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1513/41.]     1546.    (V.  4.  5)  649 

longo  latequc  praedicabitur,  Filius  illc  iiifana  regnabit  per  verbum  per 
totiini  orbcm  terrarum.  Idem  ille  omneni  pugnam  tuinultuosam  (in  qua 
profunditur  sanguis  et  vulnera  infliguntur  cacdesque  fit)  c  mcdiü  Ecclesiae, 
quac  est  fidolium  congregatio  per  Spiritumsanctum,  tollet.  Quotidic  autem 
5  naseuntur  novi  homines,  semper  ergo  est  'eibus  ignis',  'comburens'.    Quarc? 

Puer  enim  natus  est  nobis  et  Filius  datus  est  nobis  etc.       v.s 
HIc  est  insignis  et  illustris  locus,  si  ad  cum  tractandum  esseni  idoneus. 
Sed  dicam  et  praestabo,   quantum   possuni.     Relinquam   quaedam   et  aliis 
in   scriptura   magis  exercitatis.'     Est   autem   ratio,   ob  quam  hoc  rcgnum 

10  non  sit  tumultuosum  et  cruentum,  cur  armis  et  bellis  carnalibus  non  ge- 
ratur:  Quia,  inquit,  habemus  'Puerum'  regem.  Infans  regnat,  Puerile 
regnum  erit  et  iucundum.  Pueri  non  utuntur  armis,  Infans  est  infans. 
Non  dicit:  quia  natus  est  nobis  Vir,  Rex,  Propheta,  David  aliquis,  Gygas 
aliquis,  ut  potuisset  dicere.     Alibi   enim  sie  vocatur  Christus,   Sed:  'puer' 

15  (inquit)  'natus  est  nobis'. 

Et  hoc  ipso  describit,  quäle  sit  regnum  huius  Pueri,  videlicet  suavissimum, 
blandissimum  et  iucundissimum.  Mores  Infantis,  pueri  sunt  innocentcs,  non 
rapiuntur  Pueri  affectibus,  non  indulgent  cupiditatibus,  non  laxant  frena  iracun- 
diae,  non  feruntiu-  impotenti  animo  in  vindictam  contra  eos,  a  quibus  laesi  sunt. 

2ü  Quod  igitur  Puerum  vocat  hunc  Regem,  eo  regni  ipsius  qualitatem  et 

faciem  describit,  videlicet  quod  sit  futurum  suavissimum  et  amabilissimum 
Regnum  et  quod  talis  sit  Rex  futums,  cum  quo  possis  colludere  tanquam 
cum  Puello  unius  aut  alterius  anni ;  Quod  sit  futurus  Rex  blandus,  puerilis, 
suavis,  a  quo  facile  omnia  impetrare,  in  quo  et  cum  quo  te  delectare,  ex 

25   quo  summam  voluptatem  capere  possis.^ 

Quamvis  autem  Puer  sit,  nihilominus  tamen  est  et  Dominus  ac  Prin- 
ceps.  Puer  est,  ne  quisquam  ab  eo  deterreatur  et  sibi  ab  eo  metuat. 
Dominus  est  et  Princeps,  ne  quisquam  eimi  contemnat.  In  historia  Euan- 
gelica  mira  et   incredibilis   erga  poenitentes  et  pios   eins  est   humanitas, 

30  comitas  ac  suavitas;  Est  et  simplicitas  tanta,  ut  hie  infantes  etiam  supe- 
rare  videatur.  Sic  se  submittit,  sie  deiicit,  tam  se  tractabilem  et  affabilem 
exhibet,  ut  Apostoli  cum  eo  quasi  ludant  et  minus  eum  metuant  quam 
infantulum  aliquem.  Tam  blandum  ac  comem  se  Regem  esse  ostendit, 
ut  a  Puero  nihil  videatur  differre.     Nihil  hie  nisi  meri  lusus,  blanditiae  et 

35  iucunditates,  quando  nobiscum  agit. 

Nobis  tamen  est  Puer,  qui  in  illum  credimus.  Impiis  vero  non  est 
Puer,  sed  fulmen  et  tremendus  Iudex,  nee  ipsis  natus  est,  sed  nobis. 
Nos  inquam,  qui   credimus  in  eum,  habemus   tam  placidum  et  benignum 


')  Beachtenswerte  BescJieidenJieit  Luthers.  ■)  Derartige  Versuclie,  einen   Text 

religiös  frucMbar  zu  machen,  finden  sich  bei  Lyra  nicht. 


650  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44]    1546.    (V.  5) 

Kegcm,  ac  si  liabcrcraus  pucruluiu,  cum  quo  socurissimc  et  suavissime 
ludere,  ex  quo  mirificam  et  summam  voluptatcm  percipcre  possemus. 
Quid  enim  trcmendum,  quid  motuendum  in  eo  regno,  quod  nullis  externis 
arniia  administratur?  An  mctucndus  is,  qui  iacet  in  praesepi.  qui  pendct 
?tf.  53, 7in  crucc,  qui  'tanquam  ovis  ad  lanicnam  sc  duci'  patitur?  qui  ulrro  nioritur  s 
pro  suis,  qui  in  ulnis  et  sinu  matris  quiescit,  qui  sugit  ubera?  Quid  tali 
Rege  placidius?  quid  minus  nietuenduni?  Cur  ergo  metuis  tibi  ab  illo? 
Non  est,  quod  trepidcs.  Non  mordebit,  non  discerpct,  non  laedet  te.  Non 
habet  gladlum,  sed  ubera  matris:  Infans  est,  Iacet  in  praesepi. 

Niiiilo  minus  tarnen  Dominus  est  orbis  terranim  potcntissimus.  ut  lo 
W.  72, 8  scriptum  est,  Psal.  72.:  Dominabitur  a  mari  usque  ad  mare  et  a  flumine 
usquc  ad  terminos  orbis  terrarum.'  Et  Ecclesia  canit :  Hie  iacet  in  prac- 
sepio,  qui  rcgnat  sine  termino.'^  Non  tarnen  mortalis  aut  mundanus,  sed 
apirituaiis  et  aeternus  Dominus  et  Rex  perpetuae  pacis  et  vitae  est,  ut 
l'f. 7«, !  idem  Psalraus  tcstatur:  'In  diebus  eius  erit  abundantia  pacis,  doncc  aufe-  n 
ratur  luna'  etc.  Ideo  in  regno  eius  nulla  sunt  arma.  Infans  est,  ait 
Isaias,  non  habet  dentes.  non  ungues,  nulla  in  eo  mordacitas  est,  sed 
summa    placiditas.     Dcscribit  Propheta  et  cap.  42.    eandem    huius    regis 

3tt.«, iit. humanitatem  ac  benignitatem,  ubi  ait  Dominus:  'Ecce  servus  mens,  quem 

elegi,   in   quo   bcne  complacitum  est  animac  meae:   Non  contendct  nequo  m 
clamabit    neque    audietur   vox    eius   in   plateis.     Arundinem   comminutam 
non    confringet   et    linum   fumigans   non    extinguct.     Non    erit  tristis  aut 
terribilis.' 
iit.3, 1  Paulus  Tit.  2.  dicit  cum  esse  '(pdäv&Qconov .    Est  enim  in  eo  summa 

suavitas,  summa  'yQt]az6ii]g',  benignitas,  humanitas  et  comitas;  xQ^^axbv  a» 
vocant  graeci  hominem  commodum,  suavcm,  placidum,  eomcm,  bcnignum, 
faciiem,  humanuni,  cum  quo  omni  fiducia  possis  confabulari,  commode 
cohabitarc,  qui  omnia  boni  consulit,  qui  non  facile  offenditur,  quem  scis 
esse  propicium,  dementem,  ignoscentem,  qui  vclit  plus  facere,  quam  tu 
petas.  Talis  erit  et  noster  Rex.  Ideo  impossibile  est.  ut  poasint  esse  3o 
bella  et  vulnera  aut  caedes  in  regno  eius,  Quia  rex  Infantulus  est,  quem 
nemo  metuere,  sed  omnes  cum  fiducia  invocaro  possunt  ac  debent. 

Sed  nobis  (ut  dixi'i  dicitur  et  est  Pucr,  nobis  est  Filius.     Adverearüs 
non  est  tiiiis,  quos,  quamvis  gladio  nun  oceidat,  iudicabit  tarnen  suo  tem- 
pore.    Distinguendum   ergo   inter  nos   et   omnes  incredulos.     Credentibus  j.s 
in  ipsum  e.st  Pucr,  blandus  et  propicius:  Non  potest  ferro,  ut  hi  danuicntur. 

wotiii  ib.j;         (jum  Pharisaei  et  8cribae  daninantcs  discipulos  Christi  diccrcnt:  'Disci- 
puii  tui  transgrcdiuntur  traditiones  patrum,  non  lavant  manus',  'vellunt  et 

:.'/  tfiXävjQ(i>:tov  Text 

')  In  dem  bekannten  Liuie:  l'ucr  niitus  in  Bethlehem.   Wackerniifiel,  Dat  deutsclte 
KirJtenlUd,  Bd.  1,  tveff. 


Euarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  651 

edunt  spicas',  Christua  respondet:  'Si  scirctis,  quid  sit:  Miscricordiam  volo'Wnitn.  12,7 
et  non  aacrificium,   non  condcmnasaetis  innocentea.'     Hie   vidcmua,    quam 
ferre  non  poasit  Chriatus,  ut  credentea  in  ipsum  damncntur. 

Sic  in  tota  hiatoria  Euangelica  videa   infantilem   blandiciem,    auavita- 

5  tem,  humanitatcm,  affabilitatem,  comitatem  et  benignitatem,  cum  tanta 
aimplicitate,  ut  videatur  puellua.  Verum  ubi  excitatur  et  irritatur  ab  hypo- 
critis,  aacerdotibus,  scribia  etc.,  ibi  aliam  prae  se  fert  faciem  quam  pue- 
rilem, ibi  coelestem  et  infinitam  potentiam  et  aapientiam  exerit  et 
oatendit. 

10  Quod    item   addit:    Tilium    nobia    datum',    id    vero    amplissimam    et 

uberrimam  conaolationem  et  apem  nobia  auppeditat.  Quid  enim  potuit 
darc  nobis  Deua  malus  et  ampliua,  quam  quod  Filium  suum  infinita  boni- 
tate  et  suavitate  nobia  dedit  et  obtulit,  ut  nobiacum  loqueretur,  luce  sua 
nos  perfunderet  et  noa   vicisaim   auderemus   cum   eo    loqui   utque   in   fide 

15  iatius  Infantia  et  Filii  contra  portas  inferorum  et  omnia  ülaboli  terricula- 
menta  consistere  poaaemua.  Puer  nobia  natus  eat,  nobis  etiam  Puer  manet; 
Sic  Filius  nobia  datua  eat,  et  nobis  Filius  manet,  non  fit  alius,  quam  fuit 
a  principio  nativitatis  auae.  Si  autem  habemus  Filium,  habemus  et 
Patrem.     Habemua    autem    Infantem   et   hunc   Filium,   mater   parit   eum 

20  nobia,  lactat  eum  nobia,  manet  Puer  nobis  in  aeternum.     Exhibet  se  nobia 

non  tetra  gravitate,  non  terribili  aliqua  maieatate  tremendum,  aed  exhibet 

86  nobia  parvulis  Parvulum  ac  ludit  nobiacum  in  aeternum  in  pueritia  sua. 

Praeter  hoc  tantum,  tam  immenaum  beneficium  datua  eat  nobia  Filiua 

tam  dilectua  tanti  Patria.     Quid  ergo  timebimus?  'Si  Deua  pro  nobia,  quismöm.s,  31 

25  contra  nos?'  Habemus  pignus  carissimum  et  infinitum.  Quomodo  igitur 
posset  nobis  irasci  Pater?  Imo  ipae  Pater  in  Filio  et  propter  Filium  co- 
gitur  quodammodo  (ut  aic  dicam)  repueraacere  et  nobiacum  ludere  nobis- 
que  blandiri,  cum  habeamus  Filium  eius;  propter  hunc  Filium  dilectum 
sumua  et  noa  dilecti  Filii  et  haeredea  Dei  etc. 

so  Videa,   quam  magnifice  senserint   et  locuti  sint  Prophetae  de  Christo 

venturo,  quam  exundarint  gaudio  vel  de  adventu  eius  cogitantes,  quam 
illos  exhilararit  vel  sola  tantarum  rerum  expectatio  et  commemoratio. 
Nos,  ad  illos  collati,  lapides  et  trunci  sumua  veriua  quam  hominea,  qui 
nihil  aut  pertenuiter  bis   tantis  rebus  afficimur.   Cum  tamen   nunc  non  in 

35  expectatione  nostra  ea  sit  gratia  et  gloria,  sed  iam  revelata,  in  manus 
nobis  tradita,  oculis  proposita,  auribus  et  cordibus  nostris  Spiritussancti 
oblata  et  ministerio  inculcata. 

Cum   tanta  igitur  lux  nobia  affulgeat,    nos  tamen   eam  gratiam  non 
aatis  pro  dignitate  aestimemua,  imo  multi  etiam  contemnant  et  repudient, 

40  cum  tanta  sit  ingratitudo  nostra,  tanta  socordia,  tantus  torpor,  non  mirum 


36  Spiritussaucti  Text;  zu  erwarten  wäre  per  Spiritum  sanctum 


652  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44]    1546.    (V.  1) 

est  sanc,  quod  Dens  tantoperc  nobis  irascitur.  quod  inittit  Turcam.  quod 
Papae  tyraniiide  nos  premit  propter  tantam  ingratitudincm  et  cuntcniptum 
erga  lianc  gratiara  et  lucem  nobis  revelatam. 

Iniinensum  et  inenarrabilc  est  beneficium  Dei  in  nos,  quod  Filiuni  suum 
»öm.  8,3aunigenitum  donavit  nobis  et  'cum  eo  omnia'.  An  non  summa  et  infinita  j 
haec  (pö.avÜQconia,  amor  et  benevolentia  Dei  erga  nos  moveret  corda 
nostra  summoque  gaudio  nos  pcrfunderet  et  ad  aliquam  gratitudincm  Deo 
pro  tanto  bcneficio  rependendam,  ad  gratiarum  actioncm  perpetuam,  ad 
vitac  l'rugem  meliorem,  ad  obedientiam  erga  tarn  benignum  et  misericor- 
dcm  patrem  cxcitaret,  si  agnosceremus  istud  summum  beneficium,  si  pro  lo 
dignitate  et  magnitudine  id  aestimare  possemus? 

Ipse  mihi  vehementer  displiceo  et  me  ipse  odi,   quod   scio  vera  esse 
omnia  illa,  quae  de  Christo  scriptura  dicit,  quibus  nihil  maius,  nihil  amplius, 
nihil  [Öfl.  d]  iucundius,  nihil  laetius  esse  quidquam  potest,  quae  me  sunimo 
gaudio  dclibutum  reddere  debebant;  Quod  video  scripturam  in  omnibus  et   li 
per  omnia  consonare  et  consentire  sie,  ut  de  tantae  rei  veritate  et  certi- 
tudinc  nihil  dubitari  possit,   —   Et  tamen   impedior  carnis  meac    malicia 
Moni.  7.s3Bicque  'lege  peccati  captivor',   ut  non  possim  illud  beneficium  per  omnia 
membra,   per  ossa   et  in  meduilas  ipsas  transfundere,  ut   quidem  vellem. 
Bernhardus  fatetur,  quod  aliquando  gustarit  quidem   suavitatem  istius  co-   ao 
gnitionis,  quod  repletus  sit  gaudio  incredibili,  scd  idem  queritur,  quod  impe- 
diente   carne   non   diu   duraverit   is  gustus.^     Augustinus  eadem  queritur - 
etc.     Comprehenderera  et  ego  libenter  et  penitissime  infigerem  cordi  mco 
verba  et  promissiones  illas  laetissimas,  sed  maledicta  illa  caro,  murus  scn- 
sualitatis  (ut  pii  monachi  vocare  8olebant)^   sie  gravat,  obruit  et  captivos  2b 
tenet  nos,   ut  istas  lauticias,     ista  immensa  gaudia  non  possimus  capere, 
sicut  dcbcbamus.    Cor  nostrum  multo  est  anguatiua,  quam  ut  tanti  beneficii 
amplitudinem  capere  possit.     Tanta  enim  cius   est  magnitudo,   ut,  si  quis 
coniprehenderet,  quod  Dens  omnipotens,  creator  cocli  et  terrae,  nobiscum 
luderet,   nobis  blandiretur   tanquam  filiis  suavissimis,   nobiscum   laetjiretur  so 
et  tantam  nostri  curam  ageret,  tanto  amorc  et  benevolentia  nos  proscque- 
retur,  —  si  plenam  istius  erga  nos  fjtkavflgcojtlag   cognitionem  haberemus, 
tum  tantum   esset  ex   ea   cognitiono   futurum   gaudium,   ut  prae  immonso 
gaudio  »tatim  cxpiraremus  aut  niori  gcstircmus. 

llincquo  videmus,  quanta  sit  imbccillitas,  quantus  torpor  nostor,   cum   »s 
pauci,  non  dico  maro  istud,  scd  vix  guttulas  aliquot  immensi  istius  gaudii 
Bontiant. 


'Jl  qurilur  Text 

')  Scrin.  I 
MiijM  Kl,  jua. 


31  qurilur  Jext 

')  ScriH.  in  (Jant.  XX Xl.;  Mu/nc  IM3,  iH3.  ')  De  agone  Christiaiw,  c.i;>.  IX.; 

t  Kl,  Jua.  ')  .Sb-H».  in  Canl.  LVL;  Mii/ne  JN3,  JoiO. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    (1543/44.]    154G.    (V.  5)  653 

Ergo  non  stertcndum,  sed  contra  maliciam  carnia  co  fortius  insurgen- 
dum  summisque  uiribus  laborandum,   ut   subindc  crescamus  in  hac  cogni- 
tione.     Sicut  et  Petrus  monet  2.  Pet.  3.:  'Crcscite',  inquiens, 'in  gratia  eta  -liews.  la 
cognitione  Domini  nostri  et  Salvatoris  liiesu  Christi'.     Subinde  igitur  pro- 

i  grediendum,  semper  discenduin  est.  His  meditationibus  multum  temporis 
dandum,  ut  subinde  fiat  in  hac  cognitione  aliqua  accessio.  Nam  absolu- 
tionem  et  perfectionem  in  hac  carnis  infirmitate  et  corruptione  sperare 
non  possumus.  Apprehendere  quidem  possumus  aliquo  modo,  sed  non 
comprehendere. 

10  Ergo  exerceamus  nos  et  meditemur  ista  diligenter  ac  sedulo,  ut  sub- 

inde crescamus  et  magis  magisque  roboremur  in  hac  cognitione,  donec 
plenitudo  eins  illic  veniat  in  vera  et  absoluta  cognitione.  Citra  medita- 
tionem  et  exercitium  non  crescit  haec  cognitio.  Non  statim  cognovisti 
Christum,   ubi   concionem   unam   atque   alterara  audivisti.     Non  est,  quod 

16  dicas:  Audivi  Pilium  Dei  pro  me  natum,  ergo  Christum  scio  et  cognosco. 
Longe  erras.  Murus  ille  sensualitatis  impedit,  quo  minus  sentiamus  iucun- 
dissimum  odorem  istius  infinitae  misericordiae,  quod  Creator  omnium  et 
tuus  tua  causa  Puer  factus  tecum  ludit,  nee  Puer  ille  tan  tum,  sed  et  Pater 
in  coelis  atque  angeli  omnes.     Carne  nostra  impedimur,  quo  minus  in  hac 

äo  vita  plenam  ex  hoc  summo  et  ineffabili  beneficio  voluptatem  in  cordibus 
nostris  sentiamus. 

Sed  ubi  muro  illo  sensualitatis,  ubi  hoc  limo  et  luto  carnis  nostrae 
liberati  in  aeternam  illam  vitam  pervenerimus,  ibi  de  ineffabili  illo  gaudio, 
quod  hie  nunc  copiose  per  verbum  nobis  obtruditur,  disputabimus.    Beatus, 

25  qui  hie  meditando  eius  gaudii  vel  scintillas  et  guttulas  aliquot  sentit  et 
apprehendit.  Id  autem  consequemur,  si  legende  et  audiendo  nos  exercue- 
rimus  et  in  his  cogitationibus,  in  suavissimus  Filii  dei  lusibus,  per  Pueri- 
tiam  ipsius  nobis  exhibitis,  auimos  nostros  occupaverimus. 

Et  Filius  datus  est  nobis. 

30  DIxi  regnum  Christi  futurum  regnum  placidissimum,  filiale  et  puerile, 

quia  Rex  noster  natus  est  nobis  Puer  et  Filius  datus  est  nobis  manebitque  et 
est  in  aeternum  nobis  Puer  et  Filius.  Singulis  annis  iteratur  Cantio  haec: 
Puer  natus  est  nobis  etc.,  et  cantabimus  eam  in  secula  seculorum  inque 
futura  vita  admirabimur  et  laetabimur  plene   in  illa  inaestimabili  laeticia, 

35   quod  Dei  Filius  est  parvulus  noster  et  Filius  nobis  datus. 

Porro  Filii  voceni  accipio  non  tantum  Substantive,  sed  etiam  relative 
et  in  praedicamento   relationis.     Sic  enim  sonant  verba:   Datus  nobis  est 
Filius.     Supra    dixit   nos    fuisse   oppressos  'iugo    oneris,  virga   humeri   et  gj  3 
sceptro  exactoris',  hoc  est,  captivos  Diaboli,  subiectos  morti,  servos  pecati, 

40  obnoxios  legi.     Nunc  vero  per  contrarium  relative  in  Christum  credentes 
amplius  non  sunt  servi  mortis,  peccati,  legis  et  diaboli,  sed  Filii  per  hunc 


054  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5) 

Filium  iiobis  datuni.  De  qua  libcrtate  per  Christum  parta  legito  D.  Pau- 
öai.  3,  jslum  ad  Gala.  cap.  3.:  'Non  est  servus  etc.,  Sed  omnos  vos  unum  cstis  in 
Christo  Ihesu.'  Servitus  ilia,  qua  nulla  potuit  esse  durior,  per  hunc  Regem, 
datum  nobis  Filium,  est  sublata  et  per  eundem  libertas  ac  filiatio  nobis 
parta  ac  reddita.  s 

a.  »ot.  3,9. 7  Populus  legis  habet  servum  Mosen,  qui  habet  'officium'  mortis,  pec- 
cati,  'damnationis'  et  malae  conscientiae.  Ideo  Paulus  vocat  officium  cius 
administrationcm  'mortis',  quia  non  iustificat,  sed  'occidit',  operatur  iram  et 
captivat,  non  liberat.  De  qua  Servitute  ac  captivitate  dictum  est  nobis 
supra,  ubi  ageremus  de  sceptro  Exactoris.  Contra  hunc  servum  et  hoc  lo 
mortis  ministerium  habemus  Filium  datum,  ut  simus  liberi,  quia  natus  est 
Liber  et  ut  esset  Liberator  et  Liberos  nos  redderet.  Non  erat  sub  lege 
»ai.j.iaut  obnoxius  legi.  'Factus'  quidem  est  'sub  lege\  non  tamen  natus  sub 
lege  nee  ei  fuit  obnoxius,  quantum  ad  ipsius  personam  attinebat,  sed 
propter  nos  subiecit  se  legi.  Ita  includitur  in  vocabulo  Filii  libertas  i.-. 
Christiana,  qua  liberati  sumus  a  Mose  et  ministerio  mortis. 

Haec  tamen  intelligenda,  quo  ad  Spiritum,  de  novo  homine.  Vetus 
homo  maneat  sub  lege.  De  qua  re  lege  Paulum  ad  Rom.  et  Gala.  Homo 
vetus  propter  reliquias  peccati  in  came  debet  esse  subiectus  legi  ad  eum 
usque  diem,  quo  mandabitur  sepulchro.  Per  totam  vitam  debet  esse  reus  m 
mortis  et  condemnationis  malaeque  conscientiae  stimulis  divexari  et  sie 
crucifigi,  in  bonum  tamen  suum,  ut  mortificetur  ipse  cum  vitiis  et  concu- 
2.  «ot.  4,  lepiscentiis  suis.  Ilinc  D.Paulus  ait:  'Etsi  vetus  noster  homo  corrumpitur, 
internus  tamen,  secundum  imaginem  Dei  creatus,  renovatur  de  die  in  diem" 
lipi).  4,  ai  etc.  'Novus'  autem  'homo',  qui  credit  in  Infanten!  et  Filium  nobis  natum  " 
et  datum,  dominus  liberrimus  est,  nulli  legi  obnoxius. 

Non  confundantur  ergo  homo  vetus  et  novus.  Homo  illo  novus  non 
est  subiectus  legi,  morti  et  peccato,  sed  Filius  Dei  liber,  supra  legem, 
supra  peccatum,  supra  mortem  et  infernum.  lugum  ergo  oneris  non 
«am.  c,  c  premat  hominem  novum,  sed  veterem,  qui  quotidie  debet  mori,  'ut  »<• 
Wum.  8, 10  destruatur  corpus  peccati'.  'Corpus  est  mortuum',  inquit  Paulus,  'propter 
peccatum,  Spiritus  est  vita  propter  iustificationem.'  Propter  reliquias 
peccati  in  carne  iudicamur  a  lege,  danmamur  ad  niürtcm  nostraquc  car- 
nalis  vita  non  habet  bonam  conscioiitiiim.  Sed  novus  homo,  qui  credit  in 
Filium,  est  dominus  omniuni  cum  Filio,  est  rex  et  dominus  dominantium,  ss 
non  in  mundanis  et  caducis  rebus,  sed  coolestibus  et  aetornis.  Est  dominus 
mortis,  legis,  peccati  et  inferni.  Quando  mc  terrct  mors  aut  vexat  con- 
scicntia,  respondco:  Vade,  exerco  dominium  tuum  in  carnem,  dimittc 
animam  et  conscientiam  in  pace.  Non  est,  quod  mc  tcrreas.  Mors. 
Credo    in   Ihcsum    Christum,    filium    Dei.     Quid    in   illum    tibi    est   iuris.'  «» 


'J4  iiitpriiiH    Tcjrl 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.     [1543/44.]     154fi.     (V.  5)  655 

Quid   illi   faciea?    Is  datus  est  milii,   cstque  vere  Filius,  qui  est  liberator, 
libcrtas   et  libei'atio,  'sapientia,   redemptio   et  iusticia'  mea,    1.  Corinth.  1.  i.ffot.  1,30 
Et  loh.  II.  et  14.  tcstatur  se  esse  'resurrcctionem',  'viam,  veritateni,  vitam'.SoOii.si;  h,c 
Sic  vox  Filii  relative  exposita  consolatur  nos   contra  servituteni  pec- 

s  cati,  mortis  et  inferni.  Sic  omnis  Christianus,  quantum  attinet  ad  exter- 
num  hominem  suum,  est  sub  Mose  seu  lege,  sub  morte,  Inferno  et  dia- 
bolo,  quia  externus  vel  vetus  homo  adhuc  crucifigendus  est  et  mortifican- 
dus.  Secundum  fidem  auteni  novus  ille  homo  apprehendit  Filium  illum 
datum   estque   dominus   mortis,  legis,   inferni   et  diaboli  ac  dicere  potest: 

10  'Ubi,  mors,  Stimulus  tuus?    Ubi,  inferne,  victoria  tua?'    Sic,  inquam,  diciti-Sor.  u,  55 
secundum   fidem,   qua   credit  in   Filium   nobis    datum.     Haec  est  libertas 
nostra  parta  nobis  per  hunc  regem,  datum  nobis  Filium,  contra  servitutem 
legis  etc. 

Igitur  acute   et  probe    distinguendum   est  inter  Christum   et  Mosen, 

15  inter  Filium  et  servum.  Servus  Moses  collocetur  super  humerum  et  dor- 
sum,  hoc  est,  super  antiquum  illum  asinum,  veterem  Adam,  ut  mortificetur 
et  destruatur  corpus  peccati;  Supra  novum  vero  hominem  Moses  servus 
non  ascendat.  Non  enim  in  novum  hominem  quidquam  iuris  habet  Moses 
servus,   non   ibi    est   regnum    ipsius,    regnum    illud    servitutis,    peccati    et 

30  mortis.  Hoc  regnum  et  ministerium  mortis  maneat  in  carne.  In  novo 
homine  est  Filiatio,  est  iusticia,  est  sanctitas,  est  salus,  est  redemptio  et 
vita  aeterna. 

Hinc  Christianus   homo   impavidus  et  securus   contemptor  est   maxi- 
morum  et  teterrimorum  hostium,  peccati,  mortis,  inferni  et  Diaboli,  propter 

25  fidem  in  Christum,  Filium  illum  datum,  sie,  ut  medium  illis  digitum  osten- 
dere^  ac  dicere  possit:  Quid  facies,  Mors?  quam  mihi  iniuriam  inferes? 
Mordebis?  Nolo  morderi.  Accusabis  me  peccatum?  Nolo  accusari.  Quid 
tu,  Inferne,  putas  te  triumphaturum  contra  me?  Imo  ego  contra  te  glo- 
riose triumphabo. 

30  Nee  tu,  Diabole,  quidquam  in  me  iuris  habes.    Saevi,  quantum  potes. 

Tuum  tarnen  me  nunquam  facturus  es.  Quia  Filius  mihi  datus  est,  ago 
nunc  sub  regno  Filii,  qui  attulit  summam  et  perpetuam  libertatem.  Eins 
regnum  nuUi  subiectum  est,  Dei  enim  Filius  est.  Non  subiectus  est  Legi 
aut  morti  secundum  suam  personam,  sed  propter  nos  descendit  in  lacuni. 

35   Is  dicit  ad  me:  Propter  te   hoc  patior.    Crede  in  me:  'Qui  credit  in  me,3otMi.26-25 
non  morietur  in  eternum,  ac  etiamsi  mortuus  fuerit,  vivet.'     Hoc  est  esse 
liberum  a  morte.     Haec  altera  antithesis  est.     Sic  Filium  accipio  relative 
contra  servum,  id  est,  iugum  oneris,  pro  regno  libertatis. 

25  sie  ut  Druckfehlerverzeichnis;   Text:  sicut 

')  Foredlini,  Totius  Latinitatis  Lexiccm :  Digitus  tertius :  medius,  qui  et  summus 
et  infamis  et  impudicus.    Also  Geste  der  Verachtung. 


656  EnaiTatio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5) 

Praeterea  significat  Propheta  etiani  his  verbis:  'Puer  nobis  natus, 
Filius  nobis  datus',  quod  Rex  ille  iusticiae  et  Princeps  pacis  sit  una  per- 
sona ex  duabus  naturis  constans,  divina  et  Immana.  'Puer'  in  tempore 
natus  est  ex  matro  Maria  virgine,  Tilius'  ab  aeterno  genitus  a  Patre.  Ex 
hoc  sequitur,  quod  Puer  hie  natus  ex  virgine  sit  simul  Filius  in  divinitate.  s 
Ergo  vere  Deus  et  vere  homo  est. 

In  tota  ergo  hac  Prophetla  loquitur  de  hoc  Filio  et  Puero,   quod   is 

omnium   sit   autor,    quae   hie   promittuntur,   quod   is   omnia  praestiterit  et 

«  1  obierit.     Ubi  dicit  'Populum  in  tenebris  sedentem  vidisse  lucem  magnam', 

id  beneficio  et  opera  huius  regis,  Filii  Dei  et  virginis.  contingit.  Quod  lo 
«■3 dicit:  'Confregisti  iuguni  oneris'  etc.,  id  de  Filio  et  Puero  hoc  intelligi 
debet,  quod  is  hoc  praestiterit,  quod  is  fregerit  et  superarit  hos  bestes 
nostros  et  has  difficultatos.  Non  fecit  id  quidem  sine  Patre,  sed  Filius 
tamen  haec  praestitisse  et  fecisse  dicitur,  quia  id  in  persona  Filii 
factum  est.  is 

Exprimit  ergo  Propheta  hie  in  voce  altera,  'Filius',  personam  in  divi- 
nitate. Sic  rex  huius  libertatis  summae,  rex  libcrrimi  Populi,  liberrimi, 
placidissimi,  tranquillissimi,  suavissimi  et  blandissimi  regni  autor,  consti- 
tutor  et  Operator,  hie.  inquam,  Rox  est  'Filius'  Dei  in  excelsis,  et  verus 
tamen  homo:  'Puer'  de  muliere  natus.  so 

Ilic  ordo  diligenter  servandus  est.  Non  ascendendum  ad  maiestatis 
divinae  inquisitionem,  antequam  Infantulum  hunc  bene  comprehenderimus; 
sed  ascendendum  est  in  coelum  illa  scala,  quae  nobis  proposita  est,  bis 
gradibus  utendum,  quos  Dens  ad  cum  ascensum  paravit  et  applicavil. 
Noluit  Filius  Dei  videri  et  inveniri  in  coelo.  Atque  ideo  descendit  e  n 
coelis  ad  haec  infima  venitque  ad  nos  in  carnem  nostram  et  posuit  se  in 
i.wcif  J8,i2gremium  matris,  in  praesepe  et  in  crucem.  Hanc  'scalara'  posuit  in  liis 
terris,  qua  ad  Deum  ascenderemus.  Haec  via  ingredienda  est.  Si  hac 
via  relicta  et  sine  hac  scala  de  Maiestatis  divinae  gloria  speculari  tenta- 
veris,  speculaberis  mirabilia  super  te,  sed  tuo  maxinio  damno.  Quare  »> 
moneo,  ut  hac  via  insistas  et  hac  scala  utaris  nee  maiestatem  illam 
scrutari  tentes. 

Philosophi,  praecipuc  Platonici,  multa  de  divinitate  imaginantur,  quo- 
modo  Deus  sit  mens  quaedam,  quae  gubernet  mundum  et  causa  sit 
«am.  i,s2omni8  boni  in  natura.'  Sed  tandem  'volentes  esse  sapicntes  stulti  facti  k 
sunt'.  Omnia  enim,  quae  de  Dco  dixerunt,  sempor  vertiginosam  quandam 
imagiriationem  rcsipiunt.  Et  in  hac  parte  prolixe  et  cgregie  stoliditateni 
et  insulsitatem  suam  prodidit  tota  Philosophorum  natio.  Nccesse  onim 
fnit  eiiH  obrui  maiestate,  sie,  ut  amiserint  Deum.  (juaerontes  et  scrutantea 
il<-um.     Occurrerunt   enim   illis   quacstiunes    rationi    inexplicabilos:    Quare   *o 


')  TertuUiau,  Ajiologeticuii  adv.  gentes,  cap.  XLVIL;  Mignt  1,  fAtf. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  657 

sie  faciat  Deus?  aic  mundum  regat?  etc.  Ratione  conabantur  indagare  et 
comprehendere  modum  gubernationie,  quae  rationi  non  est  conscntanea. 
Ideoque  eoa  in  sua  sapientia  infatuari  necesse  fuit. 

Tu  vero,  qui  impingere  non  vis,  apprehende  primum  Parvulum  illum 

5  nee  ab  eo  oculos  deflecte.  Cresce  cum  eo  et  augesce  ac  te  exerce  in 
fide  illius,  tunc  invenies  Deum,  tunc  dissolves  omnes  praedestinationia 
quaestiones,  quae  occidunt  carnalem  hominem.  Cum  senseria  tibi  placere 
Filium,  cum  delectaris  in  eo,  quod  tibi  Parvulus  factus  est,  cum  amare 
eum  coeperia,  Tunc    confide  et  certo  statue,   te  esse  de  numero  iustorura 

10  et   'quem  Pater   traxerit',    non   tractu    metaphysico,    per   revelationes    et3»''6'<* 
visionea.    Singularibus  enim  Ulis  illuminationibus,   ecstasibus  et  vlsionibus, 
quales   revelationes    et   ijluminationes    habuerunt    aliquando    monachi,    non 
credendum  est.     Diabolus  iatarum  rerum  omnium  saepe  est   autor   et  est 
tarn   potens  Spiritus,   ut   facile   possit   operari   et  immittere  iucundisaimas 

15  cogitationes,  ut  putes  te  esse  inter  angelos  etc.  Quantumvis  autem  iucun- 
dae  sint,  infundit  tarnen  eas  in  cor  longe  alio  consilio  et  in  alium  finem, 
quam  putatur.  Gerte  tales  cogitationes  et  illuminationes  sunt  extra  'Filium 
datum'.     Multi  hie  fregerunt  collum  et  graviter  periclitati  sunt. 

[35g.  e]  Ego   vero   suadeo    et  moneo,   ut  contemptis  bis   incipias   fieri 

20  Puer  cum  Puero,  Filius  cum  Filio.  Hüne  amplectere  positum  in  prae- 
sepio  et  in  matris  gremio.  In  eo  te  oblectes.  Si  hie  Filius  tibi  placet,  si 
hunc  habes,  si  huic  inhaeres  et  affixus  es,  non  poteris  aberrare,  non  hal- 
lucinari,  non  venire  in  ullum  periculum.  Cum  hoc  Filio  habes  Patrem 
coelestem,  habes  Spiritum  sanetum,  habes  faventes  Angelos  et  universaa 
25     ereaturaa.     Certe   nulla  creatura   nullam    tibi  vel  minimam  iniuriolam   in- 

ferre    poterit.     'Ambulabis    super    aapidem    et    basiliscum    et    conculcabisIfV^Vs' 
Leonem  et  Draeonem.'     Es   rex   et  dominua  dominantium.     Quid  requiria 
amplius? 

Primum  omnium  ergo  hoc  age,   ut  apprehendaa  hunc  Parvulum,   hie 

30  tibi  sit  commendatissimus,  hunc  cordi  tuo  affige  natum  de  maria  virgine 
et  Dei  etiam  Filium.  Si  hunc  apprehendisti,  securus  et  tutus  es  ab 
Omnibus  Diaboli  insidiis  et  maehinamentis.  Si  vero  Parvulum  hunc, 
natum  de  virgine,  ex  oculis  seposueris  et  speculationea  de  divinitate  intel- 
ligenda   Interim   seetatus   fueris,    nunquam   Deum    cognosees.     Crede   hie 

85  mihi.     Nam   fui   et   ego   in   iata   schola,   ubi   putavi   me  esse  inter  choros 
Angelorum,  cum  tamen  inter  Diabolos  potius  sim  versatua.    Meo  periculo 
disce  eavere  tuum  et  deseende  cum  Filio,  qui  ideo  ad  te  descendit,  ut  in 
illo  Deum  cognosceres.    'Ubi  ego',  (inquit), 'sum,  ibi  erit  et  minister  meus.' 300. 12, 26 
Et  hoc  vult  sequens  quoque  Textus. 


35  nulla  creatiira  im  DruekfehleTverzeichnis    nachgetragen ;    nulla    .  .   nullam    ist    als 
deutsche  Doppelvemeinung  zu  fassen 

Sut^erä  SBetfc.     XL,  3  42 


658  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.)    1546.    (V.  5) 

Et  erit  Imperium  eiu8  super  humerum  eins;  (vel,  ut  canit 
Ecclesia:)  cuius  Imperium  super  humerum  eius. 

IN  Ebraeo  non  est  particula  'Eius'.  Superfluum  est  igitur  hoc  pro- 
nomen.  Et  tarnen  fere  in  idem  redit,  —  Nisi  quod  significantius  dicitur: 
'Et  erit  imperium'  seu  'principatus',  non  adiecto  pronomine  'eius'.  s 

Porro  hoc  Imperium   est  ipsa  libertas  vel  liberum  illud  regnuni,   ab- 

stractive  vel  concretive.     Estque  eadem  vox,  de  qua  audivimus  Gene.  32. 

i.TOoin»,  ssin  lucta  lacob:  A  qua  voce  et  'Israel' ^  item  et  'Sara'  deducuntur.    'Sarah* 

significat  'praevalere,   dominari,   esse  victorem'.     Hinc  'Misrah'',    quo   hie 

utitur  Propheta,   deducitur,    quae    vox   significat  'Imperium,    principatum,   lo 

dominium,    triumphationem,   victoriam.   libertatem'*;    ut   D.  Paulus   vocat 

Gal.  4.  5.  6.,  ubi  de  libertate  habet  disputationem,  —  in  hunc  locum  Esaiae 

«ai.  4,3irespiciens  et  singulas  voculas  diligentissime  expendens  sie  ait:  'Non  sumus 

5,1  Filii   ancillae,   sed  liberae',   Item:   'In  libertate   igitur,   qua   Christus   vos 

liberavit,  state  et  ne  rursus  iugo  servitutis  implicemini'  etc.   — :  ii 

Ubi  pulcherrimam  et  vere  Apostolicam  disputationem  habet  de  duabus 
*ai.  4,»»ff.  mulieribus:  'Sara'  'libera'  et  'Hagar',  quae  'serva'  est  et  cum  Filiis  suis 
servit.  'Sara'  peperit  nobis  'Saraitatem'*,  hoc  est  'libertatem',  non  carnis 
aut  extemanim  rerum.  Nam  oportet,  ut  dixi,  veterem  hominem  esse  sub 
iugo,  hoc  est,  sub  lege,  peccato,  morte  et  Inferno  etc.  Onus  atque  lex  ao 
hie  est,  non  libertas,  non  Imperium.  Veterem  hominem  premi  hoc  ser- 
vitutis onere  necesse  est,  ut  coherceatur,  retundatur  et  crucifigatur  etc. 
Contra  novus  homo  habet  libertatem  super  mortem,  peccatum,  legem  et 
inferos.  Non  premitur  iugo  oneris,  non  gravatur  virga  humeri,  non  ur- 
getur  Bceptro  Exactoris,  Ea  enim  confracta  credit  et  sperat,  Infantis  et  k 
Filiis  nobis  nati  et  dati  opera,  eaque  vnctoria  latftus  fruitur.  Sic  concordat 
haec  vox  'Misrah'  cum  praecedentibus,  cum  filiatione  et  textu  illo :  lugum 
oneris  eius  confregisti  etc. 

Sic  ergo  sonat  Textus: 

•)  Kine  Erklärung  des  Namens  bx'iio^  gibt  ReuchUn  nicht;  die  Stelle  1.  ^fo.•>e  32, 
29  zitiert  er  bei  mir:  Conseruit  manum,  conflixit  Davoti  leitet  Gefenius-BM,  Hebr. 
Handwörterbuch,  den  Namen  'Israel'  ab.  Lutlier  führt  ihn  hier  ofjen  im  Sinne  von 
'Sieger'  an,  entsprechend  dem  Schluß  des  zitierten  Verses:  bifl  obgelegoi'.  IJetu-htlicIt  ist, 
daß  Luther  nähere  Ausführungen  nur  zu  'Sara'  macJit,  —  iceil  er  eben  hier  auf  lleuch- 
lin  fußen  leann.    Vgl.  Anm.  2.  ')  Reudilin:  nnir  Dominatiis  est,  praefuit,   priiici- 

pavit;  .  .  inde  Sara,  quia  'domina'.  •)  rrica.  *)  Diese  letzte  Bedeutung  ent- 

nimmt Luther  aus  Oal.  4,  22 ff.:  vgl  weiterhin  Z.  17.  ')  Wortbildung  Luthers;  tyl. 

S.  Oiy  Anm.  1  und  2. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  659 

Filius  datus  est  nobis,  et  est  Libertas  super  humerum  eius. 

PUellus  et  Filius  ille  talis  est  Dominus,  super  cuius  humerum  non 
est  iugum  oneris,  virga  humeri  et  sceptrum  Exactoris,  sed  Regnum,  id 
est:  libertas  est  super  humerum  eius.  Ipse  portavit  peccata  nostra  et 
>  liberavit  nos,  'factus  sub'  peccatum  et  'legem'  propter  nos,  in  libertatem  (»(,1.4,4 
asseruit  DOS,  fecit  nos  reges,  dominos,  ^xeH)iXXn,  proprii  iuris,  aviopcgdro- 
eag,  fecit  nos  'Saraitas',  non  'Hagaritas',  Non  eumus  ergo  Agareni,  sed 
vere  'Sareni'  seu  'Saraceni'i  (Si  ea  vox  non  venisset  in  abusum,  Turcae 
enim  iactant  se  Saracenos,  qui  nihil  sunt  minus,  quam  quod  iactant).    Nos 

10  sumus   vere    'Saraceni'   seu   'Saraitae',   hoc   est,   libertas   ipsa,   redemptio, 

vita,  iusticia  et  dominium  super  peccatum,  mortem,  infernum  et  diabolum. 

Sed  illa  libertas  est  super  humerum  Filii  illius  nobis  dati,   non   est 

nostris  viribus  aut  virtutibus  parta.     Ille  propter  nos  subiectus  est  morH, 

peccato,   legi,   diabolo,  infenio,   propter  nos   factus   est  servus  legis.     Sic 

15  nos  'Misrah',  id  est,  libertas  sumus  propter  servitutem,  quam  ipse  pro 
nobis  subivit,  quam  imposuit  humero  suo,  ut  in  se  peccata  et  onus 
nostrum  reciperet.  Sic  recidit  in  idem :  sive  per  'Imperium'  accipias 
Ecclesiam,  sive  libertatem.  Nos  sumus  liberi  et  libertas,  reges  et  reg- 
num,   sacerdotes   et   sacerdotium,   —  sed    super   humerum   eius,    hoc   est, 

20  ipse  peperit  nobis  haue  libertatem  non  nos. 

Bone  Deus,  quam  longe  maximas  res  tam  paucis  verbis  complexus 
est  hie  Propheta,  quam  mirabiliter  loquitur:  Libertas  (inquit)  vel  regnum 
erit  super  humerum  eius  etc.  Quod  nos  multis  verbis  docemus,  id  bis 
paucis,   sed  pulcherrimis   et  significantissimis   luculentissimisque   verbis  ab 

35  Esaia  hie  descriptum  est,  videlicet:  quod  Christus  Filius  sit  Salvator  generis 
humani.  Huc  enim  omnia  tendunt,  quae  dicit:  Ideo  venit  Filius  m  car- 
nem,  ut  nos  essemus  liberi.  Propheta  dicit  id  suis  verbis,  et  brevibus, 
sed,  ut  dixi,  significantibus. 

Legite   D.  Paulum  diligenter,    qui    libenter   et   multum   utitur    verbis 

30  Isaiae.     Fuit   enim  bonus   et   diligens  Isaista.^     Has  voces:  'Filius    datus 
est  nobis',  Item:   libertas   super  humerum   eius',   probe,  ut   dixi,   et  dili- 
genter inspexit   et   pensiculavit   D.  Paulhs,  ubi  ait  ad  Gala.  4.  *nos   esse®ai.4,3i 
Fihos'  'Sarae',  liberae',    ideoque  non   debere   nee   posse   subiici  legi  etc. 
Quando  igitur  venit  lex  monstrans  peccatum,   terrens  et  condemnans  nos, 

35  item  peccatum  intentans  mortem,  possumus  dicere :  'Nos  sumus  Saraceni', 
Filii  et  'liberi';  Ergo  nullum  ius  in  nos  habetis,  mors,  peccatum,  lex, 
Satan,  nee  potestis  nocere  nobis.  Hanc  libertatem  peperit  puer  et  Filius 
pro  nobis  natus  et  datus,  in  quem  credimus.  Is  supposuit  humeros  suos 
pro  nobis,  ut  essemus  conculcatores  et  Domini  Diaboli,  mortis  etc.    Reg- 

')  Efymologmhes  Sinei  Luthers.  '')  Wieder  eigene  WovthiMung  Luthers. 

42* 


660  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    154ß.    (V.  5) 

num  hoc  libertatie  est  et  ipsa  libertas.  sed  est  libertas  a  peccato,  lege, 
morte  et  Diabolo,  non  est  libertas  carnis,  quam  mundus  solet  expetere; 
et  hi  nunc  etiam,  qui  volunt  Euangelici  habcri,  fremunt  et  furunt,  ubi 
vel  levitcr  taxantur,  nee  sustinent  audire  corripiente»  et  admonitiones. 
Volunt  libertatem  tantum  praedicari,  nee  vitia  et  flagicia  taxari  a  nobis.  j 
Secundum  novum  hominem  est  triste  audire  legis  doctrinam,  sed  populo 
crasso,  veteri  homini,  asino  isti  praedicanda  est.  Secundum  carnem  es  in 
peccatis,  in  morte  etc.  Carni  nulla  iusticia,  nuUa  libertas  praedicanda,  sed 
seeptrum  exactoris  imponendum.  Extra  fidem  in  carne  urgenda  lex. 
wams, «Debemus  enim  corrigi,  'ut  destruatur  corpus  peccati',  quod  et  ante  ad-  lo 
monui,  nee  satis  admoneri  potest  propter  carnis  lasciviam  et  petulantiam, 
quae  libertatem  aucupatur  ubique,  cum  legi  eam  subüci  necesse  sit.  Es 
Über  a  lege  quo  ad  novum  hominem,  Non  es  über  a  lege  quo  ad  veterem 
hominem,  qui  sub  sceptro  Exactoris  sit  oportet,  ut  mortificetur.  At  novo 
homini  Seeptrum  id  dominari  non  debet.  Ts  enim  est  über,  est  rex  et  u 
Dominus  super  peccatum,  mortem  et  diabolum,  ut  dixi,  propter  Filium 
illum  datum,  qui  habet  libertatem  in  humeris  suis. 

Quando  ergo  venit  peccatum,  ut  te  vexet,  quando  Diabolus  terret, 
quando  mors  imminet,  mox  ostende  ei  Filium.  Et  hunc  Filium  inconni- 
venter  inspice,  ab  hoc  nusquam  oculos  dimove  et  die :  Sum  'Misrah',  «um  m 
liber:  Noli  me  vexare;  Aufer  te  hinc;  Nihil  tibi  in  me  iuris!  Sed  pec- 
cator  es,  inquit  lex,  ideo  mortis  raus  es.  Fateor,  et  hinc,  ut  castiges 
quidem  me,  licet,  sed  morti  non  trades  me  etc 

Sic  renati  etiam  secundum  veterem  hominem  sunt  sub  sceptro  Exac- 
toris et  opus  habent  legis  doctrina,  admonitione  et  correptione.     Inspiciat  » 
unusquisque  nostrum  se  probe  et  penitius  oxcutiat  vitam  suam,  et  videbit. 
quam  multa  desint,  quam  saepe  impingat,  qui  sit  carnis  suae  ad  bene  ope- 
randum  torpor,  quam  procul  absit  a  perfectione  etc. 

Secundum  carnem  igitur  debcmus  subesse  sceptro  Exactoris,  carnem 
castiget  lex  necesse  est.  Sed  in  tristicia  Spiritus,  in  mortis  periculo,  in  so 
sensu  peccatorum  et  inferni  die:  Domine  Exactor,  descende  et  exerce 
officium  tuum  in  carne;  In  carne  me  exerceas  ac  maceres  licet,  Probe  id 
merui;  Sed  internum  et  novum  illum  hominem  linque;  Non  debeo  despe- 
rate, Non  debeo  conturbari.  Turbabor '  (hoc  est:  Potest  me  quidem  lex 
et  conscientia  mala  perterrefacere),  sed  non  perturbabor,  Quia  vulnerum  m 
Domini  recordabor,  inquit  D,  Augustinus.'  Sic  dices  et  tu:  Terre,  Lex,  et 
occide  carnem,  Sic  enim  merui;  Sed  in  desperationem  tarnen  ne  ducas 
me;   Turber   licet,   non    perturbabor   tarnen,   non   desperabo,   sed   infantis 


')   Vgl.  2.  Kor.  4,  H  m  jMthfrs  Vtügatartzminon  ir>J9:  Perturbanuir,   U.  A.  Bibel  />, 
0«a.  •)   Vielmehr  Jkmluird,  Serm.  in  Canl.  LXI,   Mu/ne  183,  loTJ.     U.  A.    Tiichr. 

6,  180,  1  u.O. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  6G1 

Filii  huiuB  mihi  dati  et  'Misrah'  mei  recordabor;  Mereor  exerceri  et  cni- 
cifigi  a  te,   sed  ob  id  non  abiiciam  spem  de  salute,   non  despondebo  ani- 
mum,  nolo  ob  id  negare  Puellum  illum  nobis  natum  et  Filium  datum ; 
Castiga  itaque  et  crucifige  me,  sed  sie,  ut  crux  illa  sit  mihi  salutare 

>  martyrium,  quod  valeat  et  cedat  non  ad  damnationem,  eed  mortificationem 
veteris  hominis   et  vivificationem   novi',   2.  Corinthiorum  4.     Sic  Martyres^- »»f.i.i« 
variis  tormentis  subiiciebantur  et  corpus  eorum  mortificabatur,  Sed  novus 
homo  triumphabat,  quia  erat  'Misrah',  erat  libertas  illa,  quae  humero  Filii 
huius  imposita  est. 

'"  Haec   est   igitur  Christiana  cognitio  et  summa   sapientia,   cognoscere, 

quod  simus  Filii,  domini  et  'Saraceni'  in  spiritu.  In  Spiritu,  inquam;  Caro 
subiiciatur  sceptro  Exactoris,  hoc  est,  legi,  coniiciatur  in  ignem,  excarni- 
ficetur,  plectatur  capite,  variis  modis  exerceatur  et  maceretur,  ut  certe 
variis  etiam  tentationibus,  miseriis  atque  erumnis  quotidie  vexamur,  sie,  ut 

15  attenuentur  hinc  etiam  vires  corporis  nostri.  Sed  non  ob  id  periclitabimur. 
Ea  res  non  nocebit,  non  adferet  nobis  quidquam  incommodi,  sed  cedet  ad 
cumulum  gloriae  nostrae.  Dominus,  infantulus  ille,  manet  nobis  Filius, 
'Misrah',  regnum,  triumphus  et  victoria  nostra.  Per  hunc  non  possumus 
non  esse  Domini  liberrimi,  per  hunc  utimur  et  fruimur  liberrima  libertate, 

30  Sed  secundum  internum  hominem  non  externum.  Secundum  carnem  li- 
bertas illa  nihil  operatur  boni.  Carnem  necesse  est  esse  sub  lege,  sub 
tortoribus  diabolis,  qui  nos  semper  divexent,  et  sub  malis  etiam  homini- 
bus,  qui  nos  exerceant.     Haec  mala  pertinent  ad  sceptrum  Exactoris. 

Sed  'Sara'   tamen,  victoria,   praecellentia   et  libertas  superet  et  adsit 

25  semptr  consoleturque  et  confirmet  novum  hominem,  ut  dicere  possim: 
Patiar,  quantum  patiar,  quantumvis  graviter  in  carne  crucier  multisque 
malis  ac  miseriis  conflicter,  —  vivit  et  vivificat  tamen  Dominus,  Filius 
ille  mihi  datus  et  liberator  meus. 

Sic  legimus  de  quodam  cive  Romano,  magnis  opibus  affluente,  quod 

30  propter  Christianae  religionis  professionem  et  bonis  omnibus  spoliatus  et 
in  exilium  etiam  actus  sit,  quae  magna  profecto  poena  et  crux  fuit,  prae- 
sertim  delicato  Romano;  Sed  spoliatus  omnibue  facultatibus  et  in  exilium 
deportatus  sie  se  consolans  dixit:  Saltem  Christum  mihi  non  auferent,  ut 
maxime   auferant  res,  corpus  et  vitam.^     Egregia  vero  vox  et  Christiane 

35  dignissima.  Optime  distinxit  inter  sceptrum  Exactoris  et  'Misrah'  et  reg- 
num huius  Parvuli. 

Sic  assuescamus  et  discamus  nos  quoque  dicere,  cum  caro  nostra 
exercetur:  Moriar  sane;  Moriendum  est  enim  carni,  quia  sum  subiectus 
oneri   secundum  carnem;    Sed  ut  maxime  moriar,    Christum   tamen   non 


')  Legenda  aur.  (ed.  Graesse)  S.  49.    Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  49,  663,  9ff. 


662  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.)     1546.    (V.  5) 

amittam  et  libertate  illa,  quam  mihi  peperit,  fruar  in  perpetuum  eroque 
Dominus,  cro  Rex,  eio  'Misrah'  etc.  Sed  pergamus  audiamusque  huiua 
Regis  nomina,  consolationis  plenissima: 

Et  vocabitur  nomen  eius  Admirabilis,  Consiliarius,  Deus, 

Fortia,  Pater  aeternus,  Princeps  pacis.  5 

HIc  locus  praecipue  est  varie  tractatus  et  laceratus  etiam.  Imo  totus 
hie  textus,  quem  suscepimus  tractandum,  misere  et  sceierate  a  ludaeis 
est  crucifixus.  Sicut  enim  ipse  Euer  crucifixus  est  ab  eis,  sie  ab  iisdem 
et  hie  locus  et  scriptura  eius  quotidie  crucifigitur.  Et  nostri  etiam  Intcr- 
pretes.  ut  maxime  sana  loquantur,  tamen  varie  hunc  locum  tractant.  Hie-  lo 
ronymus  satis  frigide  et  tenuiter  eum  tractat.*  Lyra  praestat,  quod  potest, 
nee  textui  satisfacit.'^  Cogimur  ergo  attentius  et  diligentius  verba  huius 
loci  excutere  et  meditari  atque  ex  circumstantiis  et  ex  novo  Testament© 
firmiorem  et  locupletiorem  eorum  sententiam  ei'uere ',  ut  supra  fecimus  de 
iugo,  virga,  sceptro,  bello,  luce,  pace  etc.  is 

ludaei,  crucifixores  Christi,  sceleratis.sime  hunc  locum  depravant  et 
corrumpunt.  Propheta  sex  nomina  Infanti  et  Filio  huic  tribuit.  Quinque 
priora  legunt  in  nominativo,  sextum  in  accusativo,  ad  hunc  modum:  'Et 
vocabit  nomen  eius  is,  qui  est  admirabilis,  consiliarius,  Deus,  fortis  et 
pater  aeternitatis :  Principem  pacis.'  Haec  est  maledictio  manifesta.  Et  jo 
intelligunt  de  Ezechia  rege.  Sed  quod  sie  intelligi  non  possit,  diximus  et 
ante.  Textus  loquitur  de  principe  parvulo  nato  et  Filio  dato,  de  laeticia 
3!.  «aetema,  sicut  de  victoria  mortis,  peccati,  legis  et  de  rege,  'cuius  regni  non 
sit  finis',  Item :  'Pacis  non  erit  finis'.  Quid  ergo  latrant  contra  manifestam 
Grammaticam?  Manifeste  hie  scelerata  malicia  eorum  sese  prodit  ut  25 
ubique.  Sicut  enim  Christum  crucifixerunt,  sie  et  verba  Prophetae  ipsius 
crucifigunt. 

[9g.  f]  Sex  sunt  distincta  nomina,  ut  dixi,  et  tamen  priora  quinque 
faciunt  alterius  casus  quam  sextum  et  interpretantur  sie :  Ille  Deus  'admi- 
rabilis' etc.  'vocabit'  hunc  Regem  Ezechiam  'principem  pacis'.*     Et  vel  hinc  ju 


1  amitttam  Text 

*)  Comment.  in  haiam,  cap.  IX.:  Vocabitur  post  duo  nomina  ("Emmanuel"  und 
•brachium*,  Je».  53,  1)  sex  aliis  nominibus;  Migne  34,  130.  ')  Vgl.  die  ,s;xi/<re»i  Zitate 
atis  Lyra.  •)  Doch  geschieht  dies,  wie  aJk.i  FoUjende  seigl,  unter  forpfnltigtr  Beach- 

tung des  Philologischen  durch  Luther.  *)  Lyra  z.  St.:  Rabi  Salomon  sie  expouit: 

deus  DOster,  qui  est  'admirabilis'  .  .,  'Tocabit*,  seil,  ezechiam,  "principem  pacis',  quia 
faciet  pacem  in  diebus  suis.  Lyra  kritisiert  das  auf  Grund  der  Septiiaginta,  deren  Text 
lautet ;  xai  xaXehai  16  ovofta  aitov :  /ieyäJ.tji  ßovh'j;  Äyyf  Ao;.  Lyra  natit :  sed  quod  istc 
(Kabi  Salonion)  corrumpat  litterani,  .  .  patet  ex  translatione  Ixx  interpretuni,  (lui  fue- 
runt  bebrei  et  valde  littcrati,  quorum  translatio  talis  est:  *.  .  et  vocabitur  nomen  eius: 
inagoi   consilii   angelus',   ita,   quod   pro   istis  distinctionibus  'admirabilis,   .  .  princeps 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  663 

patet,  quod  Deus  eos  tradiderit  in  reprobum  sensum.  Vere  ira  Dei  super 
cos  venit  in  finem. 

Nostri  Interpretes    et   omnes   Christiani   de    Christo    Salvatorc  nostro 

intelligunt,  de  quo  solo  loquitur.     Quidam  ex  interpretibus  haec  sex  voca- 

5  bula  sie  coniunxerunt,  ut  fierent  tria  nomina  combinata :  'Admirabilis  con- 

siliarius,  Dens  fortis,  Pater  aeternus  et  princeps  pacis.'     Hieronymus  sentit 

esse  sex',  Et  recte.    Eamque  sententiam  nos  servabimus. 

Et  vocabunt.^ 
LYra  pugnat,   quod  debeat  legi:    'vocabitur',   et  habet  consentientes 

10  interpretes.*  Et  quod  sint  haec  Messiae  nomina,  testatur  et  Chaldaica 
versio.*  Sed  recentiores  ludaei,  ut  dixi,  de  Ezechia  omnes  exponunt.^ 
Praeter  hos  excaecatos  consentiunt  omnes  interpretes  de  Messia  salvatore 
nostro  debere  intelligi.  Interpretes  Ixx  legunt:  'Cuius  imperium  super 
humerum  eius  et  vocatur  magni  consilü  Angelus'^,  ut  canitur  in  Introitu.' 

15  Postea  addunt  reliqua  nomina:  'Admirandus,  consiliarius,  Deus,  fortis, 
potens,  princeps  pacis,  pater  futuri  seculi.'*  Et  additur:  'Adducam  enim 
pacem  super  prineipes  et  sanitatem  ei.'^  Sed  ex  Ebraeo  non  potest  sie 
legi.  Qui  igitur  factum  sit,  quod  sie  legerint  aut  reddiderint,  aut  quid  sibi 
voluerint,  nescio.     Quare  relinquo  ista  Ebraeis  excutienda. 

2«  Quod  vero  dicitur  in  Ebraeo  legi:   "vocabit  nomen  eius',   non:  'voca- 

bitur  nomen   eius',   inanis   est  cavillatio   Rabinorum;    constat   enim  saepe 

8  Druchfehlerverzeichnis :  vocabit 

pacis*  jiosuerunt  hoc  solum  'magni  consilü  angelus' ;  I/yra  folgert  daraus :  quod  .  .  non 
habetur  'principem  pacis'  in  accusativo,  sed  'princeps  pacis'  in  nominativo,  quia  loco 
omnium  istarum  dictionum  ponitur  .  .  'magni  consilü  angelus'  in  nominativo. 

')  Hieronymus,  Comment.  in  Isaiarn,  z.  St. :  Vocabitur  .  .  sex  .  .  nominibus,  non, 
ut  plerique  putant,  bina  iungenda  sunt  (vgl.  hierin  wnten  Anm.  4);  Migne  24,  130. 
')  Ich  belasse  gegen  'vocabit'  im  Druckfehlerverzeichnis  den  Plural;  Freder  hat  Luthers 
Meinung  unten  S.  664, 1  nicht  erfaßt.  ')  Lyra  z.  St. :  patet  ex  eorum  (Sept.)  transla- 
tione,  quod  in  hebreo  habetur  'et  vocabitur"  .  .  et  quod  'Admirabilis'  .  .  etc.  refert  ad 
'puerum  natum'.  *)  Lyra  z.  St.:  traaslatio  chaldaica:  'et  vocabitur  nomen  eius: 

ab  ante  mirabilis  consilio ;  deus  fortis  permanens  in  secula  seculorum ;  messias,  in 
cuius  diebus  multiplicabitur  pax  super  nos'.  Ex  hoc  patet  manifeste,  quod  passus 
iste  loquitur  ad  litteram  de  Christo.  *)  Oben  S.  662  Anm.  4.  ')  S.  662  Anm.  4; 

auch  Hieronymus  a.  a.  0.  ')  In  nativitate  Domini  ad  III.  Missam ;  bedeutsam  für 

die  Quellengeschichte  der  Messe.  «)  In  den  Septuagintaliandschrißen  Lyras  und  des 

Hieronymus  stehen  diese  Worte  nicht;  vgl.  S.  662  Anm.  4  und  unten  Anm.  9.  Die  heu- 
tigen Ausgaben  weisen  sie  auf.  Luther  führt  aber  7  Namen  an,  da  ihm  offenbar  'Deus' 
aus  der  Vulgaia  einfließt.  Seine  Umstellung  der  beiden  letzten  gegenüber  Vulgata  und 
Urtext  zeigt,  daß  ihm  die  Septuaginta  hier  selbst  vorlag:  olqxoiv  eiQi^vTjg,  jiazi]Q  lov  /leX- 
Xovro;  atäyog.  »)  Audi  von  Hieronymus  angeführt,   aber  mit  der  Variante  'eins' 

(Migne  24,  129),  gegen  'ei'  bei  Luther  und  avTcö  in  desten  und  den  heutigen  Septuaginta- 
ausgaben. 


664  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543j44.]    1516.    (V.  5) 

verbum  activum  accipi  passive,  seu  potius  impersonaliter  ut:  'dabunt'  men- 
suram,  id  est:  'dabitur'.  Sie  vocabit'  pro  'vocabitur'.  Ac  prorsus  usita- 
tum  est  Impersonalia  etiam  efferri  per  activa.'  Videtur  textus  per  punc- 
tatores  corruptus.  qui  pro  Vaiikare',  passivo,  scripserunt  'Vaiikra'.^  Xam 
literae,  sive  cum  punctis  sive  sine  punctis  leguntnr,  eaedem  sunt,  et  optimc  5 
constat  grammatica.  Sed  ludaei,  homines  pestilentissimi,  saepe  depravant 
Prophetarum  sententias  suis  punctis  et  distinctionibus,  et  ipsorum  puncta, 
quae  tarnen  sunt  recens  inventum,  plus  volunt  valere  quam  simplicem  et 
germanam  et  recte  cum  grammatica  consentientem  sententiam.  Quarc 
ego  non  admodum  moror  superstitiones  istaa  grammaticas;  Quanquam  pro  lo 
nobis  stat  Grammatica,  si  recte  punctetur.  Et  ludaei  ipsi  fatentur,  sicut 
saepe  Lyra  dicit,  sibi  non  licere  discedere  a  Chaldaica  interpretatione.' 

Consentientibus  ergo  nunc  septuaginta  et  Chaldaeo   interprete   nobis- 
cum,  quod  textus  hie  intelligendus  sit  de  Messia  et  quod  haec  nomina  sint 
Messiae  nomina,   non  est,    quod  de  punctis  in  hoc  uno  verbo  simus  anxie   is 
aoUiciti.     Satis  sit  id  nobis,  quod  ipse  Chaldaeus  interpres  et  Septuaginta 
nobiscum  sentiunt. 

Quae  sequuntur  ergo,  sunt  nomina,  quae  propriae  tribuuntur  Messiae; 
Neque    valet   ludaeorum  cavillatio,  qui   has  appellationes  hie   dicunt  de 
ipso  Deo    hoc  est  Patre    dici.     Est   enim   figura   et  consuetudo  loquendi,  so 
tribuere  nomina  alicui  ab  officiis  seu  eflectibus,   etiamsi  non  sunt  propria 
peraonae,  sicut  grammatici  vocant  propria.* 

Admirabilis. 
Sunt  autem  sex  distincta  nomina;   quae  quamvis  a  me  pro  concione 
pauloante  tractata  sint',  tarnen  pauca  et  hie  dicam.    Primum  nonien  istius  jj 
Pueri  seu  Infantis  nobis  nati  dicit  esse  Tele'*,  id  est,   Admirabilis*.    Quis 
autem  pro  dignitate  potest  explicare  summam  huius  vocabuli  maiestatem? 


18  ergo  im  Druekfehlerverzeichnit  nachgetragen 

')  Beobachtung  Luthers  aus  seinem  d^iilscheti  Sprachempfinden  heratis.  Auch 
Kautzsch  (Guthe),  auf  Grund  der  gleichen  Konjektur  wie  hier  in  Anm.  J,  übersetzt: 
'man  nennt'.  ')  'Vaiikare'  =  K^iiJ";  'Vaiikra'  =  H^is^i.    Lyra  i.  St.:  talis  cor- 

ruptio  potest  de  facili  fieri  io  hebreo,  quia  hec  dictio  'victare'  (so!),  que  i^ignificat 
'et  vocabitur',  et  'vagitta'  (so!),  que  significat  'et  vocabit',  eisdem  litteris  penitus  scri- 
baotur  io  hebreo,  sed  vnrie  souant  propter  aliam  et  aliam  punctationem.  ')  Lyra 

z.St.:  traoslatio  chaldaica,  que  autentica  est  apud  hebreos.  *)  Z.  B.  Charisiu»,  Art 
gramm.  IT,  6:  De  nomine.  Nomina  aat  propria  sunt  aut  appellatira;  propria  homiui 
tantummodo  .  . :  praenomen,  nomcn,  cognomen,  agnomen ;  .  .  appcllativa  autem,  quae 
generuliter  communiterque  dicuntur,  .  .  ut  est  pietas,  iustitia,  dignitas.  Luther  er- 
weitert und  rerließ  die  zveile  Art.  »)  .4««  der  Zeit  der  Vurleiutig  i>f  tceder  eine  Predigt 
über  diesen  Text  noch  eine  Erwähnung  der  vorliegenden  Stelle  n\  einem  sonstigen  Kan:el- 
vortrag  Luthers  überliefert.     Doch  vgl.  Untre  Ausg.  Bd.  IV,  153  ff.  *)   »V>D. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  665 

In  Omnibus  et  por  omnia  est  admirabilis.  Quid  mirabilius,  quam  quod 
üeus  et  bomo  una  persona  est?  quod  Dei  et  Mariae  unus  Filius  est? 
Quis  unquam  et  in  aeternum  comprehendet  hoc  inysteriuni?  quod  Deus 
est  homo,  quod  creatura  est  creator  et  creator  creatura?  Hoc  mysterium 
5  admirabimui'  in  aeternum,  post  hanc  etiam  vitam.  Ipsi  'Angeli  in  id  de- 1  iCcttn.ia 
siderant  prospicere',  nee  tarnen  inspiciendo  unquam  explebuntur.  Nos 
beati  sumus  vel  credendo  ista  incomprehensibilia,  sed  beatiores,  imo  longo 
beatissimi  futuri  sumus,  cum  in  visione  ea  viderimus,  cum  fides  evacuata 
fuerit,  cum  'conspexerimus  eum,  sicut  est',  cum  'manifestati  fuerimus  cum  ^pf  "j;  |' ^ 

10  eo  in  gloria',   cum  ea,   quae  'nunc   cernimus   per  speculum  in    aenigniate,  i-  ^ox.  la,  n 

facie  ad  faciem  cernere'  datum  l'uerit.     Quid  mirabilius,  quam  quod  Filius 

nascitur  ex  Matre  sine  Patre   contra  communem  nascendi  consuetudinem? 

Quis  haec  personalia   mirabilia    explicaverit?   quae  ego  hoc  loco  non 

tractabo  nee  in  illis  enumerandis  immorabor.  Nam  Propheta  proprio  loquitur 

15  de  regno  et  administratione  regni  Messiae.  Non  tantum  persona  incom- 
prehensibilis,  quod  Filius  Dei  et  Filius  virginis  est,  sed  et  omnia  opera 
eius  sunt  admirabilia  et  incomprehensibilia.  Et  praecipue  respicit  ad 
'Misrah'.'     In  opere  et  effectu  admirabilior  est  multo. 

Lyra   nimis  tenuiter  hanc  vocem  explicat.     Dicit   enim   eum  admira- 

20  bilem  vocari  propter  miracula,  quae  in  historia  Euangelica  ab  eo  facta 
leguntur.*  Id  verum  quidem  est,  nam  hoc  quoque  nomine  'admirabilis' 
non  inepte  vocatur.  Sed  miracula  non  pertinent  proprie  ad  eius  regnum; 
Non  est  'Misrah  super  humeros  eius' :  Fuit  adhuc  servus  et  minister  cir- 
cumcisionis;  Nondum  sedebat  ad  dexteram  Dei,  cum  miracula  illa  ederet. 

2s  S?d  longe  raaiora  et  mirabiliora  miracula   edidit,   ubi    ascendisset  in 

coelos.     Ibi  triumphavit  de  Principe  mimdi  et  Deo  huius   seculi,   de  Tar- 
taro.     Item:    'confregit  iugum  oneris,  virgam  humeri,   baculum  exactoris.' S3. 3 
Haec  sunt  longe  maiora  mirabilia.     Eaque  etiamnum   operatur   durabunt- 
que,  donec  Puer  et  Filius  ille  duraverit,  nee  unquam  cessabunt.    In  aeter- 

30  num   futurus   est   admirabilis,   Nunquam  cessabit   operari  mirabilia,   longe 

mirabiliora,  quam  quae  fuerunt  miracula  illa,  cum 'coecis  visum  restitueretjSBiottfi.  11,5 
aegrotos  sanaret',  ac  similia. 

Sunt  enim   longe   maxima  miracula,  quod  verbo   suo  vivificat  animas 
quodque  vivificaturus   est  corpora  in  extremo  die;    Quod   baptizat   nos   in 

35  sanguine  suo  eoque  peccata  abluit,  quod  quotidie  expoliat  infernum, 
mortem,  peccatum,  legem,  quae  expoliatio  non  cessat.  Idque  facit  mira- 
bili  facilitate  et  sine  ulla  molestia  per  os  Petri,  Pauli  atque  aliorum 
Apostolorum  et  nunc  per  os  nostrum,  qui  in  officio  sumus,  et  in  necessi- 
tate   per   os    omnium   Christianorum,    sie    dicendo  tantum :    Absolvo    te   a 

3  compreheudet  Text  12  naicitur   Text 

')   Oben  S.  668,  9.  ^>  Lyra  z.  St. :  miracula  faciendo. 


666  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]     1546.     (V.  5) 

peccatis,  Aperio  tibi  coelum,  üccido  Diabolum.  An  non  hoc  mirabile? 
Sic  non  tantum  persona  Christi  admirabilis,  sed  et  opera  eius  continua 
non  minus  mirabilia  etc. 

Noc  illa  tantum  opera,  quae  fecit  ipse,  sed  illa  etiam,  quae  per  mini- 
stros  suos  edidit,  nuilto  maiora  fuerunt,  quam  quae  ipse  in  sua  persona  fecit.  s 
Excitavit  mortuos,  sanavit  infirmos  etc.  Haec  fecit,  cum  adhuc  esset  servus, 
cum  nondum  esset  glorificatus,  nondum  dato  Spiritusancto.  Sed  dato  Spi- 
ritusancto  longo  fiunt  maiora.  Nam  Spiritusancto  dato,  quasi  impetu  facto, 
jrruit  in  totum  terrarum  orbem,  loquitur  omnium  gentium  Unguis  nee  ex- 
pellit  tantum  daemones,  sed  exuit  diabolum  regno  et  iugum  oneris,  virgam  lo 
humeri,  sceptrum  exactoris  confringit,  sicut  in  die  Midian  testae  ibi  collisae, 
epf).  4,  e  buccinae  inäatae,  bestes  fusi  et  caesi.  ' Ascendit  in  altum ,  accepit  dona 
pro   hominibus,   captivam    duxit   captivitatem."     Haec  sunt   vere  mirabilia 

Sut.  ii,s2et  summa  miracula,  quod  sie  'venit  Fortior  super  Fortem   eiusque   spolia 

diripuit',  idque  opera  levissima,  nimirum  solo  verbo  et  manu  hominis,  vel   is 
Christi  ministri  vel  cuiuscunque  Christiani  tempore  necessitatis. 

S^Smi?  Haec  miracula  'nmndus  non  videt',  sicut  Christus  ipse  dicit:  'Dabit 
alium  paracletum,  quem  mundus  non  potest  acciperc,  quia  non  videt  eum.' 
Accedimus  ad   conciones,    baptizamur,   absolvimur   et    sie .  in    fide   Christi 

a.flor.G.smorimur  ac   mortui  vivimus.     Haec   maxima    mirabilia,    quod   'morientes  w 
vivimus',   nemo    videt.     Mulus  et  equus  non  vident  adesse  Spiritum  sauc- 
tum  eumque  hie  operari,  eum  credentes  vivificare  et  consolari.     Sed  cre- 
dens  haec  videt.     Item  infantem  Baptismo  renatum,  positum  in  gremium 

«oin.  8, 17  Dei,   Filium   et  'haeredem  Dei   et  cohaeredem  Christi'   factum   esse,   non 

videt  mundus,  sed  solus  Spiritussanctus  in  credentibus  ista  mirabilia  videt.   »s 
Et  de  his  mirabilibus  loquitur  proprio  Esaias,  ubi  Christum  vocat  Tele', 
id  est,  'admirabilem'. 

Sed  aliis  etiam  de  caussis  mirabilis  iure  vocatur  hie  Rex  et  Puer, 
«1.4,4  videlicet,  quod  'mirificat  Sanctos  suos',  Psal.  4.,  quod  'mirabiliter  regit' 
.sot.6, 8|.  nos.  'Morimur,  et  ecce  vivimus',  2.  Corinth.  6.,  'quasi  impostores,  et  tamen  so 
veraces,  Quasi  ignoti  et  tamen  noti.  quasi  correpti,  et  non  occisi,  quasi 
dolentes,  semper  tamen  gaudentes,  quasi  pauperes,  multos  tamen  ditantes, 
ut  nihil  habentes,  et  tamen  omnia  possidentes'.  Mundus  Höret,  nos  arc- 
scimus,  Mundus  regnat  et  triumphut,  nos  suceumbinms.  Sic  omnia  fiunt 
mirabiliter,  et  active  et  passive,  in  Ecclesia.  »» 

Sic  etiam  est  'consiliarius'.*  Lyra  putat  Christum  idco  vocari  a  Pro- 
|)}ieta  Consiliarium,  quod  consilia  praocoptis  Dccaldgi  addidit.'-  Sed  haec 
indigna  fuerunt,  quae  dicerontur  a  Theologo,  imo  a  quoquani  homino 
Christiano.  Yos  omnibus  modis  haue  Sclidlaruni  do  consiliis  soiitontiam 
damnure   dobctis.      Edita  est  a  nie  quoque  Sclicda  de  xii  consiliis  Euan-   «u 


')  Y^''-  ')  I^''<^  *■  •'^  :  coiuilia  cuanf^elica  preceptis  decalogi  Huperaddeudo. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  667 

gelicis.'    Fuit  enim  meo  tempore  haec  receptissima  Theologia;  Et  lohannes 
IIus  in  Concilio  Constantiensi  eam  defendit.    Usitatissima  fuit  in  omnibus 
Scholis,  sed  perniciosissima  et  pestilentissima  doctrina  est.     Extinguit  enim 
doctrinam  Euangelii  et  legis. 
h  Papistae  non  susttnent   agnoscere   errores,   abusus,   idolatricos  cultus, 

multas  falsas  atque  impias  doctrinas  a  se  in  Ecclesiani  invectas  esse.  5Ric= 
mnnb  tnil  i^t  ba§  toaffer  betrugt  ^aben  ^,  Nemo  nunc  inter  illos  quidquam 
dcliquit,  Nemo  sibi  culpae  ullius  conscius  est.  Accusant  nos  graviter  et 
impingunt   nobis,    disciplinam    a    nobis    solutam    esse,    seque    disciplinam 

10  habere  gloriantur.  Sed  si  Papatus  nihil  aliud  peccasset,  quam  quod  in- 
venit  et  in  Ecclesiam  invexit  duodecim  illa  Consilia,  hoc  vel  uno  delicto 
ad  imum  inferni  in  ignem  aeternum  deturbari  meritus  esset.  Collegi  ergo 
ea  consilia,  ut  extarent  perpetuo  in  Ecclesia  utque  manerent  in  memoria 
et  ut  pro  magna  luce,    quae   nunc  nobis  orta  est,   Deo  gratias  ageremus. 

15  Quod  itaque  Lyra  dicit  Christum  ideo  vocari  consiliarium,  quod  addidit 

Consilia  euangelica  praeceptis,  hoc  est,  quod  e  praeceptis  rigidissimis  Chri- 
stus fecerit  consilia,  in  eo  horribiliter  erravit.  Horrenda  enim  est  et  plane 
impia  doctrina  haec  et  Thalmudica,  quod  e  quinto  cap.  Matthaei  faciunt 
Consilia,  hoc  est,   quod  dicunt  sine  illis  praeceptis  posse  salvari  hominem 

20  nee  necesse  esse,  ut  servet  ea  homo,  nisi  quis  velit  fieri  perfectus,  id  est, 
monachus.  Et  distinguunt  Ecclesiam  in  Christianos  perfectos  et  imper- 
fectos.  Imperfectos  relegant  ad  Decalogum  eumque  ab  illis  servandum 
esse  dicunt,  et  eos,  qui  Decalogum  servant,  salvari  docent.  Perfectis  vero 
dicunt  servanda  esse  consilia,  quae  ipsi  putant  a  Christo  Matthaei  5.  esse 

25  tradita,  videlicet:  'non  irasci  fratri,  inimicos  amare' etc.     Quis  enim  potestaiatt^  5,22.44 
amare  inimicos?  inquiunt.      Haec  est  Theologia  illa  Scholastica,  imo  vere 
Diabolica.     Hos  execrandos  errores  peperit  nobis  Papatus  et  Sorbona  Pari- 
siensis.'     Nihil   tarnen  horum  errorum  agnoscere  sustinent.     Inter  consilia 
ea  enumerant  etiam  continuentiam  Matt.  19.:  'Qui   potest  capere,  capiat.'Katn.is.iif. 

30  Hae  fuerunt  horribiles  tenebrae. 

In  his  tenebris  atque  errore  fuit,  ut  dixi,  Sanctus  iUe  Martyr  lohannes 
Hus*;  Sed  ignis  et  sanguis  hunc  eius  errorem  purgavit,  ut  Augustinus  de 

')  „Contra  mdlignum  I.  Eccii  iudicium",  1519,  ünsre  Ausg.  Bd.  2,  644,  l3/f.  „De 
votis  tnonasticis",  15-21,  Unsre  Attsg.  Bd.  8,  581,  19  ff'.  ^)  Wander  4,  1339:  Trüben  2. 
Vgl.Lutliers  „etliche  gabeln  au3  Slefop",  2.  Stück:  SSom  SIBoIff  unb  Semtin;  Unsre  Ausg. 
Bd.  SO,  455.  ')  Vgl  „<kt)n  Urtetjl  bet  Ideologen  ^u  9pati6",  1521:  Son  ben  gunngelifc^cn 
Oiebten,  Unsre  Ausg.  Bd.  8,  284.  *)  „Assertio  omnium  artiadorum",  1520,  Unsre  Ausg. 
Bd.  7,  136,  12 ff.:  in  hoc  peccavit  Joannes  Huss,  quod  duodecim  Consilia  Euangelica 
fecit  (d.  i.  lediglicJi  =  rechnet)  .  .  ]ta  .  .  ea,  quae  in  Joanne  Huss  optima  sunt,  dam- 
naverunt,  quae  vero  non  bona,  probaverunt.  Vgl.  auch  die  sechste  Disputation  gegen  die 
Antinomer  vom  10.  September  1540  (Unsre  Ausg.  Bd.  39  \  336),  Text  noch  nur  Erl.  Ausg. 
Opp.  lat.  var.  arg.  Bd.  IV,  450 f.;  hier  verweist  Luther  auf  den  Fundort  jener  Äußerung 
des  Huß  in  dessen  Schrift  „De  ecclesia",  cap.  VII. 


668  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    (1543/44.)     1546.    (V.  5) 

Cypriano  dicit:  Confessio  eiua  pulcherrima  de  Christo  hunc  errorem  de 
Anabaptismo  absorpsit ' ;  Sic  et  errorem  S.  lohannis  Hus.  Expedit  autem 
V08  meminissc  talium  monstrorum,  ut  caveatis  vobia  utque  gratias  agatia 
Deo,  quod  inde  liberati  aumus,  et  ut  habeatis,  quod  superbieiitibus  et 
ferocientibus  Papistia  de  aua  Eccleaia  opponere  poasitis,  quo  modestiua  j 
glorientur  nee  se  ab  omni  culpa  immunea  eaae  nihilque  unquam  in  Christi 
Eccleaiam  admisisse  putent.  Quid  enim  dicent,  quo  ore  ae  excusabunt, 
quo  Dolore  aceleratum  atque  impium  errorem  hunc  tuebuntur,  quod  contra 
apertum  Dei  verbum  duodecim  Conailia  Euangelii  fecerunt?  Quid,  quaeao, 
putaverunt  aliud  esse  Euangclium  quam  praecepta  Mosi  vere  Thalmudica?  lo 
iKott^. 6, >i f.  Christus  dicit:  'Audistis,  quod  dictum  sit  veteribus:  Non  occides.    At 

ego  dico  vobia:  Quiaquia  irascitur  fratri  auo  temere*,  obnoxiua  erit  iudicio; 
Quicunque  vero  dixerit  fratri  suo:  Racha,  obnoxius  erit  Concilio;  Quisquia 
autem  dixerit:  Fatue.  obnoxius  erit  Gehennae  ineendio.'  Haec  sane  non 
Conailia  aunt,  aed  praecepta,  non  consulit  aic,  ut  liberum  ait  ea  facere  aut  15 
non  facere,  aed  aerio  praecipit,  ut  faciamus.  Isti  tamen  male  nati  Theo- 
logi  plane  contrarium  dicunt:  Christum  non  loqui  pracceptive,  sed  consi- 
liative  aeu  consilium  dare  et  licere  irasci  ac  posse  hominem  salvari  otiam 
haec  non  aervantem;  Ulis  tantum  haec  praecipi  aut  conauli  a  Chriato,  qui 
perfecti  eaae  atudent.  so 

Similia  docuerunt  Thalmudiatae  et  Legiadoctorea,  Scribae:  Lex  dicit; 
TOott4.5,2i'Non  occidea.'  Hie  dixerunt:  Occidea  est  verbum  singularia  numeri  et 
aignificat  unam  personam.  Quare,  si  tres  vel  plurea  unum  occidunt,  illi 
non  peccant  Idque  non  est  vetitum,  Quia  non  acriptum  est:  Vos  non  occi- 
detia,  Sed:  Non  occidea,  quae  vox  uni  duntaxat  peraonae  competit.'  Nostri  3» 
luristae  etiam  tales  fere  sunt  in  gloasia  suis  Thalmudistae.*  Sed  ego  ad- 
moneo,  ne  tales  pergant  eaae  utque  Christo  cedant,  cui  oranea  cedere  debent 
et  cuiua  aoliua  doctrinam  magnifacere  et  adorare  noa  convenit  et  oportet. 

Porro,  sicut  in  numeri  singularitate  Christi  pracceptum  acelerate  cor- 
ruperunt  Thalmudiatae   et  eluserunt,   Sic   et  in  interpretatione  vocia  occi-  jo 


')  De  haptismo  contra  Dottalistai  II,  6:   etsi   litterae  tacent,   merita   clamant;   si 
epistola  non  invenitur,  Corona  testatur;  Migne  43,  130.  ')  Nur  Erasmiis  im  NT 

tlxfj.  temere;  vgl.  U.  A.  Bibel  «,  539  z.  St.  ')  Forfalicium  Fidei,  lib  III.:  de  bello 

iudeorum  contra  fidei  fortaliciuni,  consideratio  VIII.:  de  iudeorum  ratuitatibun,  II.  paa- 
sub:  contr.i  lef^em  iiature :  si  decem  homiiies  percutiunl  uuum  honiinom  cum  decom 
fustibus  et  occidunt  eum,  omnes  sunt  liberi.  IJOer  das  hier  ioh  Luther  .:itierle  W'rik 
vgl.  ttnten  S.  (iiO  Ar\m.  3.  ')  Luther  denkt  vielleicht  an  eine  Stclh   tcie   Cvdez  Jii.ili- 

nianus  VIII,  0,  3»  (ed,  P.  Krüger  S.  8iGf.):  Imperator  Consfantiuus  ad  Kvaprium : 
QuamviB  adulterii  crimen  int«r  publica  referatur,  .  .  tamen  .  .  proxiniis  nece.snariisque 
piTHOiii«  Boluromodo  placel  deferri  copiam  accusandi  .  .  Sed  et  hin  pcrsonis  legem  im- 
pouiiiiu»,  ut  crimen  abolitionc,  ai  volueriut,  compescaut  .  .  Extraueoa  autem  procul 
arceri  ab  accuHationc  rcnsemus.  Dergleicheti  Krii\ihnungen  sind  mihi  noch  Eriniuriitujen 
Ltithers  aua  leinem  juriMi»dien  fitudium. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  669 

dendi.     Tnterpretati   sunt   enim  vocem   oecidere  esse  manu  propria  confo- 
derc  aut  trucidare  \  odium^  itaque  ac  proditiones  non  esse  peccatum  aut 
Heere  odisse  aut  prodere  aliquem.    Sic  Saul  tradidit  Davidem  Philistaeis, '.Sam.  27,  i 
nee  tarnen  putavit  se  contra  legem  Dei  peccare;  Christus  per  ludam  pro- 

6   ditus.     ludaei   crucifixores  Christi   hanc   culpam   procul  a   se   relegant  in 
Actis,  ubi  ad  Apostolos  dicunt:   'Vos  vultis  8angui-[3?g.g]nem  istius  indu- «(»n.  s.as 
cere  super  nos%   Quasi  dicant:   Nos  non  occidimus  eum,   sed  Pilatus  etc. 
Sic  cum  Petrus'  obiecisset  illis,  quod    Christum  occidissent',  negant  a  scsnp«. i3,28 
illum   occisum,  sed  'traditum  Pontio  Pilato';    Quia  putabant  se  non  occi- 

10  dere,  cum  procurarent  quenquam  occidi,  nee  aliud  iudicabant  esse  oeci- 
dere, quam  cum  quis  manu  propria  quempiam  confoderet. 

Sic  corruperunt  Dei  mandata,  ut  nostri  Theologi  Scholastici  ex  claris 
Christi  praeceptis  consilia  fecerunt;  De  quibus  admonitus  a  Lyra*,  hie 
obiter  addere  aliquid  et  inculcare  volui,  ut  impietatem  huius  Scholasticae 

15  doctrinae  abominaremini.     Christus  disertis  verbis  clare   dicit  ac  praecipit 

Omnibus   piis,   non   consulit:   'Nisi  iusticia  vestra  (inquit)  abundaverit  plus  *'Jg_'^4/f("' 
quam  scribarum'  etc.;    Item:   'Qui  solvent  unum  ex  mandatis  hisce  mini- 
mis'  etc.;   Item:  'Diligite  inimicos  vestros  etc.,  Ut  sitis  Filii  Patris  vestri, 
qui  est  in  coelis.     Nam  si  dilexeritis  eos,  qui  diligunt  vos,  quod  praemium 

20  habetis?  Nonne  et  publicani  idem  faciunt  etc?  Estote  igitur  vos  perfecti, 
quemadmodum  Pater  vester,  qui  est  in  coelis,  perfectus  est.' 

An  non  haec  satis  clara  sunt  praecepta?  Isti  tamen  belli  homines 
docuerunt  contra,  scilicet  posse  salvari  homines,  etiamsi  non  sint  perfecti, 
quia  Christus  non  omnibus  Hominibus  illa  praecepisset,  sed  tantum  perfectis^, 

26  hoc  est,  monachis  etc.  Corte  illa  verba  ad  discipulos  suos,  hoc  est,  omnes 
credentes  loquitur,  quibus  eos  monet,  ut  iusticia  ipsorum  plus  abundet 
quam  Pharisaeorum  et  scribarum.  qui  putabant,  ut  dixi,  se  hoc  praecep- 
tum  servare  et  iustos  esse,  si  manu  neminem  occiderent.  Non  cogitabant 
hoc  praecepto:  'Non  occides'  mandatum  esse,  ut  non  solum  manu,  sed  et 

30  ore,  Hngua  et  corde  abstinerent  a  caede.  Quare,  cum  Christus  adhortatur 
suos   debere   esse   perfectos,   perstringit  Pharisaeos   et   Thalmudistas,   qui 


7  Quasi  dicaut]  Q.  d.   Text 

')  So  schon  Luthers  „Decem  praecepta",  1518,  Unsre  Ausg.  Bd.  1,  461,  17  ff.  Forta- 
licium  Ficlei,  lib.'IU.,  cmiM.  VIII.,  II.  pass.:  daiit  licentiam  occidendi  sine  aliqua  pena, 
scilicet  in  canhedrin  (d.  i.  sanhedrinj  in  capite,  quod  incipit:  helluhen  hayiui  teraphim, 
ubi  dicitur  sie:  si  aliquis  ligaverit  manus  et  pedes  socii  sui  et  causa  huius  mortuus 
fuerit  fame,  über  est  ligator  a  morte.  .  .  Et  si  proiicit  eum  in  puteura,  in  quo  est 
scala,   et  alius  removet   scalam:  qui   ipsum  proiicit,   über  est.  ')   Vgl.  „De  votis 

monasticis":  Dicens  'racha,'  [Matth.  5,  22]  non  peccas,  quia  non  occidisti;  Unsre  Ausg. 
Ed.  8,  636,  29  f.  ')    Das   I  olgende  sind   vielmehr  Worte   des  Paulus.  *)  Oben 

S.  666,  36.  ')   Vgl.  „De  votis  monasticis",  1521:  Vulgo  dant  imperfeetionis,  sibi  per- 

fectionis  statum  ,•  ün»re  Ausg.  Bd.  8,  684,  34/. 


670  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.)    1546.    (V.  5) 

distinxerunt  praecepta  in  opus,  in  cor  et  in  linguam  Et  dicunt  non  pec- 
cari  odio,  invidia  et  maledicentia  contra  praeceptum  Non  occides',  sed 
tum,  cum  manum  addis  et  ferro  aut  telo  quempiam  occidis.  Sic  pro  libi- 
dine  interpretantur  mandata  Domini. 

Idem  faciunt  in  multis  aliia.   Nee  pudet  ip80s  etiam  a  natura  abhor-     s 
rentia  et  execranda  scelera   suis  glossematis  sacrilegis  probare.     Legunt 
3.  iKoir  30, 13  Rabini :  Vir  habet  potestatem  'in  concubitibus '  mulieris'.    Quia  vox  'con- 
cubitibus'  est  pluralis,   hinc  interpretantur   homines   isti  impuri  et  nefandi 
maritos  habere   potestatem   abutendi   uxore   secundum   naturara  et  contra 
naturain.^     Quis  ambigat  lioc  genus  honiinum  ab  ipsis  diabolis  totos  captos   "o 
et  agitatos  esse,  quos  non  puduit  tarn  horrenda  scelera  etiam  scriptis  com- 
mittcre.     Velim  denuo  excudi  Fortalicium  Fidei',  in  quo  similia  bis  plura 
congesta   sunt.     Item,   sicut   non  putant  peccari   in  quintum   praeceptum. 
nisi  quis  manu  occiderit.  Ita  et  in  sextum  peccari  negaverunt.  si  quis  cum 
maritata  aut  alteriiis   uxore    concumbens   petitam    voluptatem   non   pcrci-    is 
peret  etc.*   Sic  et  Theologi  nostri  seu  Mataeologi''  potius,  suaves  homines, 
coeperunt  docere  fornicationem  simplicem  non  esse  peccatum.  quia  Tercn- 
tius  dixit:  Non  est  flagicium  scortari  adolescentcm."     0  impiam,  scelera- 
tam  et  pudendam  atque  execrandam  vocom,   approbare  et  excusare  scor- 
ffpt.ss  tationem   a  Spiritusancto  aperte  damnatam,   qui   clare   pronunciat  'scorta-   -o 
t«br.  18,  itores  non  possessuros  esse  regnum  Dei',  Item:  'iudicandos  a  Domino'  etc. 


')  'Z'3^.  ')  Fortalicium    Fidei,   lib.  III.,   coimd.   VIII.,   II.  pasa.:  dicunt 

in  thalmuth  in  libro,  qui  clicitur:  calla,  quod  iudeus  habet  licentiam  ut«ndi  cum 
uxore  sua  turpiter  et  innaturaliter,  scilicet  ante  et  retro,  et  dicit  ibi  liber:  niadarym 
in  capite,  quod  incipit:  eilirrautarini,  quod  una  mulier  venit  ante  doctores  conque- 
rendo  se,  quod  vir  eius  uteretur  ea  contra  u.sum  naturalem,  et  ipsi  responderunt: 
61ia,  nihil  possumua  in  hoc  facere,  quia  lex  dei  dedit  ei  licentiam.  Et  dixit:  Kt  unde 
probatia?  Responderunt:  ex  teztu,  quod  dicitur  in  levi.  cap.  jj:  'Ille,  qui  dormierit 
cum  masculo  coitu  femineo,  morte  moriatur'  f3.  Mose  '20,  13] ;  videtur,  quod,  quia  dicit 
in  hebraico  'zazyas'  (für  "<:2ira^  in  plurali,  quod  ideo  mulieri  conveniunt  duo  modi 
iuceudi  sive  succubendi  viro.  ')  Fortalicium  Fidei  des  Alphotwts  a  Spina   (:.  B. 

Ilain  H7t;  Auagahe  von  Kohertjer,  Nürnberg  14Sö):  lib.  l.  de  armalura  oninium  fidelium; 
/i6.  II.  de  bello  hereticorum ;  lib.  11 1.  de  hello  iudeorum;  lib.  IV.  de  belle  saracenorum; 
lih.  V.  de  bello  demonuui.  Von  Luther  schon  151S  benutzt,  oben  S.  669  Anm.  l.  ♦)  For- 
talicium Fidei,  lib.  III.,  consid.  VUL,  U.  pass.:  dicunt  in  eodem  capite  (oben  Anm.  1), 
quod,  8i  unus  homo  iacet  cum  una  muliere  uxorata  vel  cum  illis,  que  in  lege  vetantur 
/3.  Mose  20,  1(1  ff. ;  11;  17f}'.J,  quod,  si  illa  in  illa  hora  non  nccepit  delcctationem, 
quod  ille,  qui  iacet  cum  ea,  non  peccat.  •)  /laraiMyot,  nach  1.  Tim.  1,  6;  aiuh  oben 

S.  ■IU2,  24.  •)  Adeljihi  1,  2,  21  f.  —  Die  Jugend    spielt   hierbei   aucli    eine  Holle    im 

Fnrtalicium  Fvlei  a.  o.  ().:  dicunt,  quod,  quando  lex  dicit:  'vir,  qui  fornicatur  .  .'  [Ur- 
text an  den  in  Anm.  4  angeführten  Stellen],  quod  .  .  declarat  rabi  moyses,  quod  non 
habet  nomen  viri,  quouaque  transcat  jiij  annonim.  Sequitur  ergo  ex  verbis  eiuR, 
quod  ille,   i|ui  ext   minoria  ctatia,   liceutlatur  in  quocuiKiuc  modo  adulterii. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  5)  671 

Haec  sunt  illa  praeclara,  scilicet  Papatua  Consilia,  quibus  scelera  et 
flagicia  nefanda  stabiliverunt.  Ego,  cum  occasionem  mihi  forte  submini- 
strasset  Lyrae  erronea  interpretatio  diccndi  de  bis  consiliis,  obiter  errorem 
hunc,  ut  dixi,  indicare  volui  ad  commonefaciendos  vo.s,  ut  eum  serio  exe- 

5  cremini  utque  obturetis  ora  adversariorum,  qui  hunc  horrendum  et  impium 
errorem  in  Ecclesiam  invexerunt,  nee  tarnen  errorem  fateri  aut  culpam 
agnoscere  sustinent,  quamvis  nihil  habeant,  quod  rospondeant  et  quo  se 
excusent  aut  horrendum  hunc  errorem  tueantur.  Per  hanc  doctrinam  aub- 
latum  est  Euangelium  cum  lege  et  translatum  ad  Monachos,   qui   soli,   si 

10  Deo  placet,  servare  poterant  Consilia.  Sic  crucifixerunt  verbum  Dei  et 
sustulerunt  de  mundo  Solem,  Christum  Salvatorem.  Hoc  scelus  illis  obiici 
debet,  cum  de  illa  sua  impura  perfectione  gloriantur.  Nee  leve  id  scelus 
est,  sed  tarn  atrox,  tarn  enorme  flagicium,  ut  Turea  gravius  contra  Christum 
non  commiserit  nee  admittere  possit  utque  Turca  melior  sit  istis,  qui  hor- 

15  rendum  hunc  errorem  de  Consiliis  invexerunt. 

NOn  igitur  'Consiliarius'  vocatur  hie  Christus,  quod  Consilia  illa  duo- 
decim  dederit,  ut  Lyra  interpretatur  toto  coelo  errans,  sed  vocatur  Mira- 
bilia  et  Consiliarius  propter  consilia  sua  admiranda,  optima,  sublimia,  prae- 
stantissima  et  praesentissima,  quibus  adest  membris  suis. 

20  Postquam  enim  homo  admirabiliter  est  liberatus  per  verbum  et  bap- 

tismum  a  potestate  Diaboli  et  factus  Christianus  (quod  est  admirabile  opus 
Christi),  statim  sequuntur  pugnae  et  luctae,  ineidunt  variae  ac  multiplices 
difficultates,  vexamur  multis  tentationibus  et  aliquando  talibus,  quae  lique- 
faciunt  cor  et  sie  exereent  nos,  ut  vita  etiam  nobis  sit  acerba  futura. 

25  Et    bis    difficultatibus   ac    tentationibus   conflietantur    vel    maxime   in 

publice  ministerio  Episcopi  et  Pastores.  Hi  coguntur  onera  gravissima 
in  se  suseipere;  Hi  saepe  sie  exagitantur  et  vexantur,  ut  non  procul  ab- 
sint a  desperatione  utque  nihil  usque  in  mundo  supersit  opis  et  consilii. 
Hie  statim  adest  et  eonsulit  hie  Consiliarius  noster  Christus. 

30  Surgunt    Ariani,    Pelagiani    ae    similes,    perturbantes    et    coneutientes 

Ecclesiam  tam  horribiliter,  ut  videantur  omnia  casura.  Sed  Christus  Con- 
siliarius hie  vivit.  Is  adest  Spiritussancti  virtute  eaque  suos  conservat, 
opem  fert,  per  eundem  subministrat  sapientiam  divinam,  consilium  prae- 
sentissimum,   argumenta   firmissima   et   invieta  solutionesque  robustissimaa 

35  contra  omnes  'portas  inferorum',  sie  ut  confundantur  haeretici  et  fanatici;!»i(ittD.i6,i8 
nee  cessat  Diabolum  expellere, 'caput  eins  conterere'  eumque  deridendumi.woica.is 
praebere.     Sic    adest    consilio    suis  Ecclesiamque    suam    servat,    cum    vel 
maxime  periclitari  et  iam  ruinam  minari  videtur. 

Sed  privatae   etiam   tentationes   non  parum  negocii   nobis  facessunt; 

40  de  tentationibus  Spiritus  praeeipue  loquor,  diffidentia  et  desperatione,  ubi 
tentantur  pü  usque  ad  mortem  et  infernum.  Ubi  his  tentationibus  con- 
flietamur,  tum  vel  maxime  opus  est 'consilio  et  auxilio.     Tum  clamatur  et 


672  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543,44.]    1546.    (V.  .">) 

clamari  debet.  Nunc  adsis.  o  Christe  Consiliarie,  praesenti  consilio  et 
auxilio  tuo.  Cum  sie  luctatnur,  non  destituit  nos.  sed  adest  Consiliarius; 
Ibi  consulit  Spiritussanctus  vel  per  Fratrem  vel  per  suggestionem  Scrip- 
turae. 

Ego  habui  tentationes  inenarrabiles,   in   quibue  nulla   creatura  consu-    * 
lere   mihi   potuit*     Sed,   destitutus  humano  omni  consilio  et  auxilio,   non 
tarnen   destituebar   ab  hoc  Consiliario,   qui  remedium   invcnit  in   omnibus 
malis    et   in    omnibus    difficultatibus    praesenti    et   mirabili    consilio    mihi 
adfuit. 

Sicut  igitur,  ut  dixi,  nomen  prinium  'Admirabilis'  pertinet  ad  fidem  »o 
9. Bor.  .M7  et  'novam  Creaturam",  qua  officimur  Christiani  per  Mirabilia  ipsius,  Ita 
hoc  nomen  Consiliarius"  pertinet  ad  passiones  et  crucem,  quae  docet  nos 
orarc,  auxilium  et  consilium  a  Deo  petere,  lUa  ipsa  etiam  crux  docet  nos, 
quod  sit  Consiliarius  hie  Puer  aut  quod  solus  ille  consulere  possit  in 
*f.  16, 7 omnibus  difficultatibus  Sie  Psalmus  16.  ait:  'Benedicani  Dominum,  qui  is 
tribuit  mihi  intellectiim';  Ebraice  est:  'qui  mihi  consulit".^  Sic  experientia 
discimus  hunc  soluni  posse  consulere:  Et  ubi  consuluit  nobis,  benedieimus 
et  laudamus  eum  exemplo  Davidis. 

Tot  tentationibus  conflietatur  homo  per  miracula  Christi  redemptus 
et  regeneratus,  ut  impossibile  sit  eum  subsistere  posse,  nisi  novo  subinde  so 
consilio  huius  Consiliarii  roboretur.  Id  posset  nostris  exemplis  pulcher- 
rime  declarari.  Et  ut  de  privatis  nihil  dicamus,  —  quibus,  quam  acerbis 
doloribus,  quantis  tentationibus,  quantis  curis  animos  nostros  excarnificatos 
putas  propter  turbas  et  scandala  a  Sacramentariis,  ab  Anabaptistis  ac  sedi- 
tiosis  Rusticis  in  Ecclesia  nostris  temporibus  excitata !  Sed  consuluit  nobis  « 
hie  quoque  Consiliarius  ille  verus. 

Sic  et  omnibus  temporibus  Ecclesiae  suae  adfuit.  Cum  Arius, 
Pelagius  et  alii  sie  vexarent  et  turbarent  Eeelesiam,  ut  omnia  desperata 
et  deplorata  vidorentur.  hie  Dei  Filius,  Consiliarius  ille  unicus.  mirabilia 
invenit  Consilia,  ut  emergeret  Ecclesia  et  liberarentur  pii  ex  omnibus  >o 
difficultatibus,  cum  ad  ipsum  clamarent  eiusque  consilium  et  auxilium 
expeterent. 

Sic  ergo  hoc  nomen  Consiliarius,   ut   dixi,   pertinet   ad  afflictiones  et 
crucem,  quae    docet  nos   orare   et  invocare  Regem    illum    nostrum,   con- 
silium et  auxilium  ab  eo  petere.     Cum  eo  res  redit,   ut  videantur  omnia  n 
deplorata,    cum    pericula    et    difticultates    tantao    nos    circumsistunt,    ut 


12  nomen  Druck fehltrverteieknit;  Text:  nomine  37  Text:   temporibus  suis;   suis 

'm  DruckfehlerverzeiehnU  getilgt 

')    Vfil.  lAdhers    Ktmhäionrit,    t5is,    Unsre    Atisp.    Bd.  1,    557,    .?.?//".  ')   ':^?';. 

IteitchUn:  Decrevit,   oojjitavit,   conuulUitioue  couclusit.     Inde  oonsiliariu.s.     Luthrrbibel 
P».  m,  7:  'pernlm  haf. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/41.]    1546.    (V.  5)  673 

actum   esse   putctur,    non  tamcn  desperetur,   sed   'levemus  oculos  nostros  spf.  lüi,  i 
ad  montes',   ut  docet  Psalmus,  'inde'   consilium  et  'auxilium  veniet'  nobis 
praesentissimum. 

Habeo  multa   exempla   non    solum  publica,   sed   privata   etiam   huius 

5  oxperientiae.  Res  saepe  eo  mihi  redierat,  in  tam  arctum  meae  non  semel 
coactae  sunt  copiae ',  ut  Comici  verbis  utar,  tantis  saepe  angustiis  sum 
circumventuB,  ut  iam  actum  esse  viderctur,  ut  nullo  consilio  ac  remedio 
subveniri  et  consuli  rebus  tam  exulceratis  posse  videbatur,  praestantissi- 
mum  tarnen  Consiliarius  ille  praestantissimus  invenit  Consilium. 

10  Habui    tentationes,    quales    cogitavi   neminem    in    terris   habuisse,    et 

disputavi  cum  D.  Paulo  (et  adhuc   delector   eä   disputatione),   quid   fuerit 
'axoXoyt,    palus    seu    Stimulus'    ille,    quo    crucifixus   est,    et   'colaphus,    quo  a. sfor.  la,  7 
vapulavit  a  Diabolo'.     Et  fui  aliquando  tam  superbus,  ut  putarim  me  cum 
eo  posse  hac  de  re  disputare  aut  me  tantundem  tentationum  tam  gravium 

15  et  multiplicium  sustinuisse,  quantum  ipso  sustinuit^  (quia  stimulos  et  cola- 
phos  eos  putant  fuisse  tentationes  desperationis).  In  tantis  difficultatibus, 
tam  gravibus  tentationibus  nullum  usquam  fuisset  remedium  ac  consilium, 
nisi  venisset  Christus  et  aperuisset  Biblia  suoque  verbo  mihi  consilio  et 
solatio  fuisset.     Sic  'Deus'  (sicut  Paulus  ait  2.  Corin.  1.)  'consolatur  nos  ina.  nor.  i,3f. 

aü  omni  tribulatione  nostra,  ut  possimus  consolari  eos,  qui  in  affiictione  sunt'. 

Appositissimum  itaque  nomen   huius  Pueri   est  hoc  secundum  nomen 

Consiliarius;  est  que  nomen  officiale  et  in  hunc  solum  vere  et  proprio  com- 

petit.     Nemo  enim  praesentius  et  praestantius  consilium  suppeditare  Eccle- 

siae  potest  in  difficultatibus  quantumvis  gravibus  quam  hie  Consiliarius. 

aß  Saepe  immerguntur  Fideles  in  varias  et  in  inextricabiles  tentationes, 

ubi   nuila   videtur   salus   aut   spes   superesse,   In   his  tamen   angustiis  non 
destituuntur  a  suo  consiliario.     Omnibus  ille  malis  invenit  remedium,  prae- 
clarum   suppeditat  ubique  consilium  et  'facit  una   cum    tentatione  e'y.ßaaivi.sot.io.n 
seu    eventum,   quo   possint  suiferre'.     Et  adest,  ne  succumbant,  sed  ut  ex 

30  Omnibus  difficultatibus  eluctentm*  et  gloriose  liberati  triumphent. 

Si  id  non  faceret  fides,  quae  per  miracula  illa  est  facta  et  excitata 
in  homine,  coneuteretur  et  succumberet.  Quare  invenit  consilium  in  Omni- 
bus periculis  et  tentationibus  et  tam  mirabile,  ut  liberatus  dicat:  Hoc  non 
cogitassem   futurum,   hoc  consilium  non  fuisset  in  mea   aut  ullius  hominis 

35  sapientia.  Hoc  semper  fateri  cogimur,  ubi  consilium  Dei  experti  sumus. 
Et  ideo  Dens  sinit  nos  aliquando  tam  gravibus  difficultatibus  implicari  et 
tantis  tentationibus  oppugnari,  quibus  nulla  humana  sapientia  consuli  ac 
mederi  potest,  ut  ostendat  suam  sapientiam  esse  supra  omnem  sapientiam, 
astutiam,  dolum  ac  potentiam  etiam  'portarum  infernalium'.  Wottij.is.is 


')  Terem,  Heautontim.  IV,  2,  2.        *)  Oben  S.  672  Anm.  1.    Vgl.  dort  besonders  den 
pauUnisclien  Eingang:  „et  ego  novi  hominem',  wie  2.  Kor.  12,  2. 

äutittxi  ÜBerie.    XL,  3  43 


ß74  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1513/44.]    1546.    (V.  5) 

Non  est  itaque,  quod  de  auxilio  aut  consilio  desperes  in  uUa  diffi- 
cultate  aut  tentatione  quantumvia  gravi;  Consiliarius  vocari  voluit;  Ex  re 
nomen  habet  et  vult  et  potest  solus  consulere  in  omnibus  afflictionibus, 
periculia  et  aerumnis. 

Nee  est,  quod  cogites  te  solum  pati  talia,  quae  nemo  alias  sit  passus.  5 
HP<tti5,9'Scitote  eandem  passionem  fieri  fraternitati  vcstrae',  inquit  Petrus  1.  cap.  5. 
Semper  itaque  cogitabis,  quod  sirailes  et  non  minus  graves  tentationes 
sint  perpessi  et  alii  pii,  quales  tu  pateris.  Ego  saepe  illis  tentationibus 
sum  divexatus,  ut  putarim  neminem  tarn  graves  passum;  sed  falsus  tarnen 
Bum,  quamvia  paucos  credo  tam  duris  tentationibus  conflietari.  >o 

Gerte  Papa  et  Episcopi  nihil  patiuntur  harum  tentationum.  qualibus 
pii  vexantur.  Habent  fundamentum,  quo  nituntur,  opes,  potentiam,  glo- 
riam.  Et  quia  nullis  gravibus  ac  veris  tentationibus  exercentur,  ideo  nee 
Consiliarii  huius  consilium  et  auxilium  vere  expetere  posaunt  etc.  Quando 
igitur  Deus  subtrahit  fundamentum  nostrae  sapientiae  ac  fiduciae  cumque  a 
sinit  nos  pendere  inter  coelum  et  terram,  tunc  vere  discimus  orare  et  ad 
Conailiarium  hunc  confugere,  tunc  clamamua:  0  Ihesu  Christe,  Consiliarie 
Ecclesiae  tuae,  adiuva  noa,  fer  opem  etc. 

Et  conailium  Consiliarii  huiua  etiam  cxperimur  et  experti  sumus  his 
temporibus  aaepe  etiam  in  corporalibua  tentationibus.  Quoties  cogitave-  su 
runt  adveraarii  nunc  plus  quam  20  annis  nos  prorsus  opprimere,  Sed 
omnia  illorum  consilia  et  conatua  frustranci  tamen  fuorunt,  beneficio  Con- 
siliarii huius  nostri  hie  nobia  consulente  et  adveraariorum  consilia  ac  moli- 
mina  frangente. 

Sic  experimur  in  omnibua  difficultatibus  et  tentationibua  tam  privatia  n 
quam   publicia   vere   ease   puerum   et   regem  hunc,   quod  dicitur,   hoc  eat, 
verum  'conailiarium',  —  Quod  aecundum  eat  nomen  eiua. 

Nunc  videamus  et  tertium  nomen  huius  Infantis  et  Filii,  quod  est 
'El'.*  Non  iacto  me  Ebraeum,  aed  certum  est  hanc  voccm  EL  originem 
etymologlcam  habere  a  fortitudine,  et  significat  Deuni  ipsum,  quando  eat  3o 
nomen  ut  hie.  Estque  unum  de  decem  Dei  nominibus'';  Ut  Adonai,  lehova, 
*l.  «a,  3  Tetragrammaton  sunt  propria  Dei  nomina,  Ita  EL  nusquam  invenitur  in 
singulari  nisi  de  vero  Deo,  ut  Psal.  42.:  'Si-[©fl- hjtivit  anima  mea  ad 
wf.  M,iEL',  id  est,  Tortem' '.  et  Psal.  50.:  'Deus  deorum  Dominus  locutus  est.'* 
Sed  tamen,  aive  'fortia'  appellative,  sive  'Deus"  dicas,  vidotur  aignificaro  " 
proprium  nomen  Dei  et  redit  in  idem.  Malim  tamen  exponi  'Deus',  ctsi 
vocabulum  Deus   non   exprimit   appellationem   fortitudinis.     Nam   nos  hac 

17  ConiUiariae   Text 

')  ^K.      /ifucAHn:  DeuR  et  fort is.         *)  ütiDre  Ausfl.  Bd.  53,  «Ofl,  21  ff.        *)  Rfiich- 
lin  hier  auch  'fortem',-   Lutherbibel  alfr  'fflotl'.  *)  llenclilin  tpie  I.utlirr  hier  oben; 

LuthertÄbet  nfier  'bft  W«(!)liQf". 


Enan-atio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1.'46.    (V.  5)  675 

voce  nihil  aliud  intelligirau8  quam  ipsam  divinitatem,  quae  est  super  omnia. 
Sed  Ebraicum  EL  in  singulari  sie  significat  Deum,  ut  simul  significet  ety- 
mologiam  originis,  scilicet  fortem.  Et  hacc  fortitudo  non  est  illa  activa, 
de  qua  sequitur  in  voce  'Gibbor',  sed  substantiva':  substantia,  quae  est  sua 

5  natura:  firmitas  seu  firmitudo,  ut  lapis  'solidus,  firraus'  dicitur,  cui  quia 
certo  et  tuto  innititur.  Ideo  in  translatione  nostra  Gennanica  reddidimus 
frafft'.  Quod  enim  in  seipso  non  est  debile  et  languidum,  sed  subsistens 
in  sua  soliditate  et  firmitudine,  id  apud  Ebraeos  illa  voce  dicitur.  Et  haec 
est  proprio  huius  fortitudinis  significatio      Deus  est  ille  fortis,  id  est  ipsa 

10  substantiva  firmitas  et  invicta  ac  stabilis  soliditas. 

Quando  ergo  finita  est  tentatio,  quando  liberati  sumus  consilio  huius 
infantis  Consiliarii,  quando,   sicut  Paulus  dicit,  'factus  est  una  cum  tenta- i.  norio.  is 
tione   successus   seu   eventus',   tunc,   inquam.   est   EL   nobis,  ut  'possimus 
sustinere',  ibi  simus  'Elim'  ^,  id  est,  Christus  vere  tum  in  nobis  'Deus'  est 

15  naturali  sua  firmitate,  qua  roborat  nos,  sicut  Paulus  dicit:  ut  roborati,  con- 
firmati  et  consolidati  'possimus  sustinere'  omnia  mala  etc. 

Cum  fidem  inserit  per  verbum  et  sacramenta,  est  Admirabilis;  cum 
defendimur  et  liberamur  consilio  eius,  est  Consiliarius ;  EL  vero  est,  cum 
nos  reddit  solides,  firmos,  fortes  et  certos,  sicut  'petram'  plenosque  'plero- J"|'|JJ'jj'*' J' 

20  phoria'.     Hinc  videmus,  quod  tentationum  utilitas  sit  longe  maxima      Nam 
cum  in  tribulatione  patientes  sumus  animumque  adversus  omnia  mala  ob- 
firmamus  perseverantia,  ex  ea  'pacientia'  sequitur  'probatio',  hoc  est,  homoSRöm.  5,4 
probatus   fit   certus,   firmus,    ut   nihil   dubitet,   non   fluctuet,    non   vacillet; 
Ut  non  sit  tristis  et  incertus,   pavidus  et  anxius,   sicut  ante   fuit  in  tenta- 

25  tionis  paroxysmo,  Sed  plane  fit  et  ipse  'EP,  'fortis',  —  Sed  per  Infantem 
hunc,  qui  roborat  eum  suo  auxilio  et  consilio,  ut  perdurare  et  sustinere 
omnia  mala  possit. 

Paulus  2.  Corinth.  12.:    'Datus    est    mihi',    inquit,   'palus    in    carnem,  2  scr.  la.Trt. 
angelus  Satanae,   qui  me  colaphizet',   hoc  est:    Satan  excarnificat,   coquit, 

30  macerat,  assat,  divexat  et  discerpit  me  miserrime,  —  Significans  his  verbis 
longe  gravissimas  et  durissimas  fuisse  has  passiones  seu  tentationes,  quibus 
est  vexatus.  Sed  quid  fit  in  his  luctis  et  conflictibus?  Expectat  Consilia- 
rium:  'Ter',  inquit, 'rogavi  Dominum,  Et  dixit  mihi:  Sufficit  tibi  gratia  mea; 
Virtus  enim  mea  per  infirmitatem  perficitur.' 

35  Hoc  est,  quod  hie  dicit:  eum  esse  'EL',  Quasi  dicat:  In  hac  tua  in- 

firraitate,  qua  petis  consilium,  hanc  do  tibi  consolationem:  Sufficiat,  quod 
es  mihi  dilectus  Paulus,  quod  te  amo,  quod  gratiam  meam  habes;  Est  et 


29  colaphizet,   quasi  dicat:  hoc  est   Text;  Druckfehlerverzeic'inis  wie  oben  33  mea 

nur  als  Kuaios  am  Ende  der  Seite 

')  So   sclum   in  den  Scholien  über   Jesaja  1632134,  Unsre  Ausg.  Bd.  25,  123,  28  f. 
')  L/idlier  meint:  'fortes',  'firitii'. 

43* 


676  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [154344.]    1546.    (V.  5) 

utile  tibi  sie  te  colaphizari,  ne  extollaris;  Infirmitas  illa  non  cedet  tibi  in 
perniciem,  non  abiicieris  a  me  ob  id,  quod  pateris  et  crucifigeris,  ob  id 
non  minus  te  diligo,  ob  id  non  periclitaturus  es,  non  succumbes,  —  Sed 
per  hanc  infirmitatem  tuam  mea  virtus  perficitur,  id  est,  in  hac  infirmitate 
tua  fio  'EL",  hie  declaro  me  id  esse,  quod  dicor,  hie  meam  potentiam  et  .■• 
virtutem  exero  et  te  hoc  modo  solidum  et  firnium  reddo,  ut  subinde  fias 
fortior  et  firmior. 

Ilaec  sunt  opera  nostii  Regis  in  sua  Ecclesia:  Mirabiliter  iustificat  et 
gubernat  in  fide;  Deinde  in  tentationibus,  quibus  exerceri  vult  fideles,  con- 
sulit,  consolatur  et  liberat;  Postea  consolidat,  roborat,  confirmat  ac  per-  i« 
ficiet  consolidabitque  et  modicum  passos  fulciet,  roborabit  et  stabiliet,  (ut 
i.^jfttii.fi  Petrus  ait  1.  Pet.  5.:)  ut  perseveremus  usque  in  fineni.  Sic  tertium  voca- 
bulum  EL  etiam  ad  officium  Infantis  proprio  pertinet;  Quanquam  per- 
sona etiam  per  omnia  significetur  esse  verus  Deus. 

G  i  b  b  0  r.  ,5 

QUartum  Nomen  est  'Gibbor'.'  Est  autem  'Gibbor'  proprie  fortitudo 
illa  bellica  aut  bellatrix,  non  substantiva*,  sed  activa,  quae  vires  suas 
exerit,  quae  invadit  hostes  et  omnia  adversantia  et  resistentia  diruit,  vastat, 
perdit,  cui  resisti  non  potest  etc. 

Est  igitur  Gibbor :  potens  aliquis  bellator,  egregius  dux,  invictus  heros,  ao 
Hercules  et  Achilles  aliquis;  Non  substantiva  aliqua  fortitudine  et  virtute, 
quae  in  eo  manent,  sed  quae  prorumpit  et  impressionem  facit,  fugat,  caedit 
ac  prosternit,  nunc  hie,  nunc  ibi,   magno  numero  hostilem  exercitum,    qui 
circumquaque  omnia  vastat  etc. 
i.BJoieio.»         Sic  dicitur  de  Nimrod',  quod  fuerit  'robustus  Venator',  hoc  est,  tyran-  »i 
aeoin. io,7nu8,   qui  circumquaque   vastarit  et  subegerit  eibi  omnia.     Sic   'Gibborim' 
vocantur  fortes  viri  Davidis.  Principes  et  duces  exercitus. 

Breviter 'Gibbor':  qui  animo  virili  et  magno  praeditus  est,  qui  virum 
se  praestat,    qui  non  solum  sibi   aut   pro  se  robustus  est,   sed  active,   qui 
virtutem  et  vires  suas  exerit,   qui  magnifice  se  de  hostibus  suis  ulcisci  et  jo 
illorum  libidinem,  conatus,  ferociam  atque  petulantiam  coliercere  et  refre- 
nare,  iniuriam  atque  vim  illatam   aut  intentatam  fortiter  depulsare  potest. 

Talis  Gibbor  est  Christus,  hie  Puer  et  rex  noster,  in  Ecclesia :  Ubi  est 
piis  Pele,  locz  et  EL,  ibi  fit  quoquc  Gibbor,  ein  ifricgcr,  fortissimus  et 
invictus  miles  ac  pugnator,  Hercules  et  Achilles ;  Pugnat  cnim  et  gerit  si 
bella  contra  partes  adversarias,  contra  Haereticoe,  contra  Diabolos,  contra 
Tyrannos  et  contra  omnia  vicia  carnis,  cum  quibus  quotidiana  pugna 
ChristianiB  est 


')  -^«ai.  •)  Oben  8.  G75,  4. 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44]     1546.    (V.  5)  677 

Nam   etsi   non  cum  haereticis  dimico,   ob  id  tarnen  non  in  alta  pace 
ago,  aed  'sentio  aliam  legem  rebcUantem  legi  mentis  meae  et  captlvantem  siom.  7, 23 
mo\     Ilic   certe   pugnandum    est,   et    quidem   acritcr.     Non  cnim  est    hoc 
bellum  bellum    dormitantium   et   ocioaorum  et  hominura   non  »ontientium 

5   legis    officium,    peccati    et   mortis   terrorem,   sed   est    bellum   pugnantium 

contra  dubitationem    in   fide,    contra  infirmitatem  spei,    contra  'ignita  tola' epf).  c,  le 
Diaboli,   contra  astucias  Haereticorum.     Hae   non  sunt  leves  dimicationes 
aut  contemnendae  pugnae. 

Hie  nobis  pugnantibus  adest  Gibbor.     Is  per  Spiritum  suum  in  nobis 

10  pugnat  pro  nobis  hostesque  nostros  fugat  ac  fundit  etc.  Est  ergo  rex  et 
pugnator  omnipotens. 

Et  ut  est  longe  maximus  et  potentissimus  rex  ac  Gibbor.  sie  et 
hostes  contra  se  habet  non  contemnendos,  sed  longe  ferocissimos  acerri- 
mosque,  nempe  maxima  et  innumera  Diabolorum,  Haereticorum,  malorum 

15  hominum,  tyrannorum  et  persecutorum  viciorumque  nostrorum  agmina. 

Porro  'non  tantum  contra  carnem'  in  suis  pugnat  hie  Puer  et  Filius,  e?i).  6, 12 
sed  etiam  pugnat  cum  'sapientia'  mundi,  2.  Corin.  10.,  et  contra  sapientiama  «or.  10,5 
carnis  nostrae,   quae  pugnat  contra  Spiritum,  ut  excutiat  fidem,   ut  faciat 
stertentes   et   securos    doctores,    donec  Satan   eos   opprimat.     Contra  eam 

20  carnis  et  Mundi  sapientiam  et  reliquos  Ecclesiae  hostes  pugnat  hie  Rex  et 
Infantulus,  idque  facit  non  semel  atque  iterum,  sed  perpetuo ;  A  principio 
enim  et  semper  eins  nomen  est  Gibbor. 

Pater  futuri  seculi. 
QUintum  nomen  est  'Abiad'*,  hoc  est,  'pater  aetemus'  seu  potius  'per- 

25  petuo  Pater'.'*  Particula  Ebraea  'Ad''  non  significat  proprio  'aeternum', 
sed  'ultra  ultra',  germanis :  'fort  önb  fort'.  Ergo  latine  redderetur  pro- 
prio: Perpetuo  Pater.  Sic  autem  vocat,  ut  significet  regnum  Christi  non 
esse  unius  aetatis  aut  seculi,  sed  perpetuum  et  quod  in  aeternum  sit  dura- 
turum,  ha3  itner  fott  bnb  fort  gefien  toerbe. 

30  Est  itaque   hie  Rex  et  Infans  in  hac  vita   'perpetuo  Pater',  hoc   est, 

semper  generat  et  multiplicat  Filios,  non  ut  David,  Salomon  aut  alius  rex 
quispiam  mundanus,  qui  generant  annis  plus  minus  viginti,  quod  est  bre- 
vissimum  tempus,  post  moriuntur.  At  noster  hie  rex  talis  est  pater,  qui 
generet  non  annos  viginti,  triginta  aut  centum,  sed  semper  usque  ad  finem 

35  mundi. 


32  generant  Druckfehlerverzeichnis;   Text:  generat 

>)  -ir^as.  ')  Vgl.  „Sic  gpiftcl  bei  SPtop^cten  3cjaia,  jo  man  in  bet  ß^tiftmeffe 

liefet",  1526:  'Smet  SBatct",   Unsre  Ausg.  Bd.  19,  159,  32.  ')  Bmchlin:  Donec,  usque, 

perpetuo,  ultra. 


678  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543,41.]    154  6.    (V.  5) 

Et  tales  geuerat  hie  Pater  Filios,  qui  aemper  vivunt.  Igitur  regnuin 
eius  aliud  regnum  est  quam  rerum  corporalium  et  alia  potestas  quam 
terrena.  Ab  initio  inundi  habuit  suos  Filios,  semper  ab  illo  usque  tem- 
pore usque  ad  finem  mundi  conservabitur  Ecclesia.  In  novo  Testamente 
quotidie  baptizantur  parvuli,  nascuntur  ex  Euangelio  credentes.  Sic  s 
generat  hie  Pater  suos  Filios  per  verbum  et  Spiritumsanctum  ex  Bap- 
tismo,  Absolutione  et  Sacramento  altaris.  Et  hi  eius  Filii  non  moriuntur; 
obdormiunt  quidem  in  fide  huius  Infantis  et  Filii  et  a  vermibus  corro- 
duntur,  non  tarnen  manebunt  in  morte,  sed  resurgent,  congregabuntur  ad 
populum  electorum  viventque  in  aeternum.  lo 

ludaei  somniant  Messiam  regem  ut  Salomonem,  moriturum  cum  Filiis.^ 
Et  hinc  etiam  eorum  borribilis  coecitas  sese  prodit,  quamque  nihil  in  Pro- 
phetis  intelligant.  Vel  ex  hac  voce  Abiad  intelligere  possent  aeternum 
regem  fore,  si  non  excoecati,  indurati  et  prorsus  in  reprobum  seusum  tra- 
diti  essent.  Si  autem  Pater  est  futurus  perpetuo,  ergo  semper  manet  is 
pater,  semper  generat  Filios  usque  ad  diem  illum  restitutionis  omnium  et 
Filii  itidem  eius,  ut  Pater,  semper  manebunt  etc. 

Item   cum    regnum   eius   sit   regnum    libertatis,    non    servitutis^,    non 
generat   servos,   quales   generabat  Moses  sub  lege,   sed  est  ultra  et  extra 
Mom.  e,  n  legem  Pater,  ac  proinde  eius  Filii  non  servi  sunt,  sed  liberi  et  'haeredcs  20 
•ai.  3,  jsDei   ac  cohaeredes'  Regis    et  Infantis   huius.     Hinc   dicit  Paulus  Gal.  3.: 
Igitur  non  est  servus'  etc. 

Sic  'Misrah' '  Regis  nostri  est  regnum  Filiorum  et  summae  atque 
8.  saetemae  libertatis,  quia  'iugum  oneris,  virgam  humcri  et  sceptrum  Exac- 
toris  eonfregit'.  Est  ergo  regnum  seu  dominium  supra  peccatum,  mortem  ss 
et  inferos  etc.  Idque  regnum  durat  in  perpetuum.  Etsi  enim  hie  mori- 
untur, ut  dixi,  et  ex  hac  vita  corporibus  migrant,  qui  ex  hoc  Patre  nati 
sunt,  8U0  tarnen  tempore  resuscitabuntur  a  mortuis,  ut  vivant  in  aeternum 
et  sint  Filii  et  haeredes  Dei  ac  cohaeredes  Christi.  Sic  lohan.  11.  dicit 
3oii.  II. S5 Christus:  'Ego  sum  resurrectio  et  vita;  qui  credit  in  me,  etiamsi  mortuus  jo 
fuerit,  vivet'  etc. 

Princeps  pacis. 

HOc  sextum  Nomen  est.  Loquitur  autem  de  pace,  cuius  non  sit  finis. 
Si  enim  pater  perpetuus,  si  Filii  perpetui  et  regnum  perpetuum,  ergo  et 
pax  perpetua  sit  oportet,  Talis  certe  Rex  non  fuit  Ezechias  *,  de  quo  » 
ludaci  haec  intelligunt,  Tale  non  fuit  eius  regnum.  Qualis  enim  fuit  pax 
Bub  Ezechia?  Aut  nulla  aut  admodum  tenuis.'  Quare  de  nuUo  alio  quam 
Pucro  nobis  nato  et  Christo  rege  intelligi  potest,  qui  solus  regnat  in  pace. 

4  aoTO   Text 

')  Oben  S.  606    Anm.  1   utid  ä;  vgl.  unten   S.  681   Anm.  S.  »)  Oben  S.  668,6. 

')  Oben  S.  «68,  9fl.  •)  Oben  S.  600  Anm.  3  und  hier  Anm,  S.  •)   Lyra   tu 


Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1540.    (V.  6)  (379 

Porro  ubi  manent  mors,  peccatum  et  lex,  ibi  non  est  pax  a  iugo 
oueris,  virga  humeri,  a  sceptro  Exactoria.  Haec  animam  et  conscientiam 
non  sinunt  quiescere.  Habet  quidem  mundus  pacem,  vivunt  in  summa 
securitate,  laeticia  et  pace  cai-nalcs  et  impü  homines,  sed  omnia  illorum 
»  praesidia,  quibus  nituntur  et  fidiint.  sunt  incerta,  caduca  et  momentanea. 
Hinc  alt  Hieb  cap.  21.:  'Ducunt  in  bonis  dies  suos,  et  in  puncto  ad  in-*'o'i>i. •• 
ferna  descendunt.'  Contra  Populus  huius  Infantis  et  Filii  fruetur  constanti, 
beata  et  perpetua  pace,  quia  Rex  eius  est  Princeps  pacis,  et  talis  pacis, 
cuiua  non  erit  finia  etc. 

10  Observandum  est  autera  in  hoc  loco  et  in  omnibus  locis  Scripturae,  ubi 

praedicitur  regnum  Christi  aeternum  et  pacificum,  quod  et  resurrectio 
mortuorum  futura  et  vita  quoque  aeterna  involvatur.  Idque  ex  manifeata 
conaequentia  ex  his  locis  habetis.  Nam  ai  est  regnum  eius  regnum  aeternae 
pacis  et  aeternae  iuaticiae,  Ergo  a  contrario  peccatum,  mora  et  lex  ceasa- 

15  bunt  mortuique  in  Christo,  sepulti,  a  vermibus  adesi  et  in  pulverem  redacti, 
resurgent.  Hoc  clare  convincitur  ex  istia  verbia:  Pacis  eius  non  erit  finis. 
Ergo,  qui  sunt  Filii  huius  perpetuo  Patria,  aeterni  regni  haeredes  futuri 
sunt  etc. 

Item  mirabiliter  iustificat,   tentatos  gubernat  ac  consulit  ipsis,   in  fide 

20  eos  consolidat  et  confirmat.  Ergo  resurgant  oportet,  quantumvis  miser- 
rime  occidantur,  lanientur,  urantur,  discerpantur  etc. 

Est  regnum  perpetuum,  est  regnum  libertatis  aut  regnum  liberum, 
sine  peccato  et  sine  morte.  Ergo  Filii  regni  etiam  mortui  vivent.  Si  vic- 
turi  sunt,  ergo  resurgent. 

25  Hinc  manifeata  consequentia  convincitur,  quod  mors,  peccatum  et  lex 

debeant  esse  sublata,  quodque  'Misrah'  ibi  esse  debeat,  libertas  a  peccato, 
a  morte,  a  lege,  ab  inferno,  a  potestate  Diaboli  etc.  Ergo  non  potest  esse 
corporate  regnum,  quäle  imaginantur  excoecati  ludaei. 

Haec   sunt   sex  illa   nomina  Messiae,    quae   exprimunt   eius  officia  et 

30  effectus  in  Ecclesia;  quamvis  etiam  includant  simul  personam,  Quia  non 
posset  hie  rex  facere  illa  officia,  quae  his  sex  nominibus  exprimuntur, 
nisi  esset  verissimua  Deua  et  divina  peraona,  quae  eadem  etiam  verissi- 
mus  est  homo,  Infans  nobis  natus  ex  virgine. 

Sic   concludit   Propheta  in   una  peraona  verum  Deum    et  hominem, 

35  Regem  gloriae,  pacis,  vitae  ac  iuaticiae  aeternae;  Item  Redemptorem, 
cum  iugum  oneris  confregerit  etc.,  et  resuscitatorem  mortuorum,  in  fide 
suos  aeterna  gloria  coronaturum. 


V.  6:  hec  littera  non  potest  intelligi  de  ezechia,  .  .  quia  pax  parum  duravit  sub  eo, 
seil,  per  XV  annos  .  .,  quia  manasses,  filius  eius,  fuit  pessimus  .  .  et  .  .  fuit  in  cap- 
tivitatem  ductus,  .  .  II.  Paral.  xxxiii.  [2.  Chron.  33,  Iff.J. 


680  Enarratio  capitis  noni  Esaiae.    [1543/44.]    1546.    (V.  6) 

V. 6  Ut  multiplicetur  Imperium  et  ad  pacem  sine  fine. 

HAec  sunt  opera  nati  Pueri,   regis  aeterni.     Regnum  eius,   quod  est 
libertatis  Regnum.  multiplicabitur  et  magnificabitur  per  totum  orbem  ter- 
rarum,   Ita,    ut   non    in  ludaea    tantum   delitescat.   sed   quam   latissime   in 
omnes  nationes   ac  populos  ad  fines  usque  terrae  propagetur.     Hoc  prae-    i 
*i.a,  sdixit  et  Psalmus  secuudus:    Postula  a  me,   et  dabo   tibi   gentes   haeredi- 
tatem  tuam  et  posseseionem  tuam  terminos  terrae'  etc.;  Item  Psalmus  72.: 
»i.  73. 8. 10  f. 'Dominabitur  a  mari  usque  ad  mare  et  a  flumine  usque  ad  terminos  orbis 
terrarum.     Reges  Tharsis  et  Insulae  munera  Offerent,  [Sog.  i]  reges  Arabum 
et  Saba   dona   adducent.     Et  adorabunt  eum  omnes  reges  terrae,   omnes  lo 
i.iKoit  12, s gentes  servient   ei.'     Idem  testatur  promissio  Abrahae  facta:    'In   semine 
tuo  benedicentur  omnes  cognationes  terrae.' 

Non  tantum  ergo  erit  aeternum  regnum,  sed  etiam  latum  et  per 
totum  orbem  terrarum  dispersum,  hoc  est,  non  solum  ludaei  sunt  parti- 
cipes  gloriae  huius  regni,  sed  et  omnes  Gentes  per  orbem  terrarum  di-  is 
spersae,  quae  hunc  Infantem  et  Filium  agnoscunt  sibi  natum  esse  et  datum. 
Estque  confirmatio  praeeedentium.  Quasi  dicat:  Omnino  resurgent  mortui 
multi  congregabunturque  ad  vitam  illam  aeternam,  non  solum  ex  ludaea, 
sed  ex  omnibus  terminis  totius  mundi.  Multiplicabitur  enim  hoc  regnum 
in  omnes  gentes  usque  ad  finem  mundi.  s» 

Hie  quaestio  est  de  Mem" ',  quod  nusquam  clausum  -  invenitur  in  Biblia 
nisi  in  fine  dictionis;  Apertum '  obtinet  vel  medium  vel  principium  dictionis. 
Hie  vero  in  principio  dictionis  Clemarbeh')*  clausum  est  contra  naturam 
et  grammaticam.  ludaei  exponunt  ideo  clausum  esse,  quod  multiplicatio 
illa  et  libertas,  ad  quam  post  captivitatem  Babilonicam  redituri  erant,  ss 
abscondita  fuerit  per  id  tempus,  quo  captivitas  durabat.  Sed  hoc  non  est 
3«.  as,  11  verum,  Quia  leremias  '70  annos'  duraturam  eam  capti\itatem  diserte  prae- 
dixit. 

Alii  exponunt  de  beata  Virgine,   Infantis  matre,  putantque   hoc  loco 
significatum   esse,   quod  Infans  hie  nasciturus  esset  de  matre    clausa ',   de  ^ 
incorrupta  et  virgine  illibatae  et  intemeratae  pudicitiac.     Estque  haec  pia 
cogitatio  et  placet;   Non  reprobo;   Est  piorum  ludaeorum*   et  nostrorum 
Ebraeorum. 


13  oognes  Text  16  esse]  est  Text 

')  o,  D.  ')  n.  *)  o.  ')  naipli.     Lyra  :.St.:   In  hebreo  habetur  'le- 

marbe',  quod  signi6cat:  'ad  multiplicandam' ;  et  ponitur  ibi  littera  'ineni'  clausa  in 
medio  dictionis  contra  naturam  snam,  quia  semper  ponitur  in  fine  dictionis  et  nun- 
quani  in  medio  nee  in  principio.  ')  Lyra,  ForlneUuiuj  von  Anm.  l:  hoc  ad  denotan- 
dum,  quod  Chrixtu«  .  .  natus  fuil  contra  cursum  nature  de  virgine  clausa.  •)  Luther 
denkt  uxiIU  an  die  beiden  Rabbtnen  in  der  Additio  den  liiirgetmii  .^4  V.  5;  Rabi  .Mose» 
egyptius  .  .  dicit,  quod  sex  noniina  .  .  sunt  nomina  pueri  nati.  Idcm  teuet  Rabi 
abenhazra. 


Enarratio  capitis  noni  Eaaiae.    [1543/44.]    1516.    (V.  6)  681 

Sed  quid,  si  otiam  ibi  esset  significatum,  quod  Christus  dicit;  'Vobis SRntt. «,  ii 
daturn  est  iiosse  mysterium  regni  eoelorum',  ut  significet  illatn  horribilem 
clausuram,  quod  ludaei  nunquam  intellexerunt  istam  mirabilcm  huius  regni 
administrationem  ?  Quasi  dicat:  Erit  mirabilis  multiplicatlo,  quae  erit  clausa 
!>  ludaeis,  quam  non  intelligent,  quia  prorsus  est  spiritualis!  Cogitant  enim 
et  somniant  temporale  aiiquod  regnum  idque  multiplicandum  esse  tempo- 
raliter.  Ideo  clausa  est  eis  ista  multiplicatio  et  regni  Christi  ratio.  Haec 
horribilis  clausura  et  coecitas  ludaeorum  per  clausam  in  principio  literam 
Mem  significata  esse  mihi  videtur. 

10  Hoc  regnum  futurum  est  in  mundo,  et  tamen  est  spirituale  et  mysti- 

cum.  Non  multiplicabitur  carnalitor,  sed  per  verbum,  per  baptismum  etc. 
Et  populus  huius  Regis  multiplicabitur  et  colligetur  in  regnum  vitae,  iusti- 
ciae  et  libertatis  aeternae,  non  in  regnum  mortis,  peccati  et  legis.  De  hoc 
mysterio  Synagogae  abscondito  et  Ecclesiae  revelato,   iuxta  illud:   'Vobis '»'nt'.''' i' 

15  datum  est  nosse'  etc.,   placet  Mem  clausuni  exponi:  Filii  alieni,   coeci  Uli 

recutiti,  sunt  furiosi  in  suo  sensu:  Expetunt^  Chochab'^  et  regnum  corpo-i.'JJiofcäi, " 
rale,  et  tale  regnum  imaginantur.     Hac  imaginatione  et  somnio  de  regno 
carnali  impediuntur,  ut  Prophetam  non  intelligant.     Sic  'visio  Ulis  est  sicut^cf  29,11 
Über  clausus',  ut  cap.  29.  dicit  Esaias:  Coeci  sunt,  non  vident.     'Velamenz.ftot.  3, 15 

20  positum  est  super  cor  eorum',  2.  Cor.  3.,  ut  non  intelligant  tam  diserte, 
tarn  explicate  praedicta.  Hoc  proprio  per  Mem  clausum  puto  signi- 
ficatum esse. 

Finis  pacis  nullus  erit. 
Erit  resurrectio  mortuorum,  erit  regnum  aetemum  sine  peccato,  morte 

25  et  lege,  erimus  Filii,  erimus  haeredes  Dei  et  cohaeredes  Christi,  in  aeternae 
beatitudinis  gloria. 

Super  solium  David  et  super  regnum  eins,  ut  praeparet  (vel: 

constituat)    et   confirmet    (vel:    sustentet)    illud   in  iudicio   et 

iusticia,  ab  hinc  usque  in  aeternum  etc. 

30  NOn    futurum    est    regnum    Angelorum,    sed   regnum    inter  homines, 

quales  fuerunt,  qui  sub  Davide  erant.  Sicut  David  rex  fuit  super  semen 
Abrahae  et  Pilios  Israel,  ita  hie  Puer  erit  rex  super  homines  mortales, 
qui  nascuntur  de  Israel,  de  David  et  iis,  qui  eorum  posteri  sunt.  Ergo 
Abraham,  David  etc.  vivunt  cum  omnibus  suis  posteris.     Etsi  in  sepulchris 

35  consumpti  sunt,  tarnen  suo  tempore  ad  aeternam  illam  vitam  et  gloriam 
resurrecturi  sunt.     Hoc  de  Israelitis  dicit  Propheta. 

Sed  ubi   manemus  nos  Gentes?     Respondeo:   Supra   dixit  Propheta: 
Multiplicasti  gentem.     Et  hie  dicit:   Multiplicabitur  Imperium  eius  et  ubi-äs. 2 


»)  3312.      .Sßoit  ben  3uben  unb  i^«n  Sügen",  1643,  Umre  Ausg.  Bd.  63,  496, 3  f. 


682  Enairatio  capitis  noni  Esaiae.    (1543/44 )    1546.    (V.  6) 

que  per  totum  orbem  terrarum  multiplicabitur.     Ergo  gentes  cum  ludaeia 
Jfl».3;congreganclae,  ut  passim  in  lesaia  et  omnibus  Prophetia  legitur. 
Moni.  15, 8  f.  'Christus',    ut    ait  Apostolus    Rom.  15.,  'minister    fuit    circumcisionia 

propter  veritatem  Dei  ad  confirmandas  promissiones  patrum;  Gentes 
autem',  inquit,  'glorificent  Deum  pro  misericordia';  Non  enim  habent  per  ; 
promissionem,  ut  posteritas  patrum,  quibus  benedictio  promissa  est.  Ob 
waiii).  1. 1 id  Matthaeus  incipit  Euangclium  suum  sie:  'Liber  generationis  Ihesu 
Christi,  Filii  David,  Filii  Abrahae.'  His  facta  est  promissio.  Ideoque 
manet  Propheta  in  style  promissionis  dicitque:  super  solium  David  etc. 
Ergo  Filii  huius  Regis  sunt  immortales  et  beati  futuri.  lo 

Sed  no8  'Lemarbeh'',   id   est,  'multiplicatio'  vocamur   et  coniungimur 
i.TOoie  J3,  isillis,  iuxta  illud  Gen.  22.:  'In  semine  tue  benedicentur  cunctac  cognationes 
*f.  2,  s  terrae' ;    Item  Psal.  2.;  'Pustula   a  me    et  dabo    tibi  Gentes  haereditatem 
»i. 72, stuam'  etc.;   Item  Psal:  72.:    'Dominabitur   a  mari  usque  ad  mare',   id   est 
super  omnes  homines.  '* 

Hactenus  de  Puello  nobis  nato  et  Filio  illo  nobis  dato  sit  dictum. 
Agamus  gratias  pro  inenarrabili  mysterio  nobis  revelato  rogemusquc  eun- 
dem  Puellum  et  Filium,  ut  secundum  sua  sex  nomina  noster  in  perpetuum 
pro  sua  infinita  bonitate  esse  et  manere  dignetur.     Amen." 

Deo  Patri  Filio  et  Spirituisancto  sit  laus  et  gloria  in  secula  seculorum,     ao 

Amen. 


')  Oben  S.  680,  24  und  Anm.  4.  ')  Luther  sehUeßt  die  Vorlesung  bei  Vers  6  nb 

de;«   letzten  Vers    der  Epistel  dei  Weiknachtstages ,    vyl.  Unsre  Ättsg.  Bd.  17',  äOO,    20; 
Bd.  l'j,  131,  Iff. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae. 

[1544.]    1550. 

®ie  atüeite  unb  le^te  ber  Heinen  Sorlefungen  Sutl^erä  innev'^alb  bev  groBeii 
©eiicfiäborlefung  '■  befionbette  Scfaja  53.' 

S)iefei  .«?apitet  toar  bie  gpiftet  bc§  Karfreitags.  3fn  bcr  Praefatio,  !öt.  3, 
fogt  ßutl^er:  Constitui  .  .  caput  qiiinquagesimiim  tertium  hoc  tempore  tractare,  cum 
Sit  praecipue  deputatum  ad  hoc,  ut  recolamus  passionem  et  resurrectionem  Christi, 
unb:  His  ergo  diebus  passionis  et  recordationis  eius  volumus  tractare. ^ 

2)a§  3a'^r  1544  läßt  jirf)  fd^on  auS  ber  »el^anblung  tion  Sefaja  9  in  bcr 
üoraufgegangenen  gcftjeit  erfcf)lieBen :  beibe  Sortefungen  bitben  ein  innerlich  au= 
fammenl^ongenbeg  ©anje.  StuSbrücEtic^  be^eid^net  obenbrein  bet  2itel*  bie  Enar- 
ratio a(§  collecta  .  .  Anno  1544. 

S)em  SDrud  tion  1550  liegt  tüieber  SRörerS  5Jod§f($rift  jugrunbe.  Sfm  «or- 
iDort,  S3I.  A  2  ••,  f)ei|t  eS  jttiar,  bie  9lu§tegung  fei  a  viris  integris  et  verae  pietatis 
summis  cultoribus  ex  ipsius  Sannti  patris  ore  summa  fide  et  diligentia  excepta. 
^oä)  fc§on  nad^  allen  biSl^erigen  (Srfafirungen  ^  bot  OJörerS  floüeg^cft  aud^  l^ier 
ba§  5JloteriaI  für  bie  ^erauSgobe  bar.  S)aS  ftetit  aud)  auäbrücEIid^  auf  bem  Sitcl 
cine§  2eil§  ber  Srucfe:  per  M.  Georgium  Rorarium.'  ^ubem  tierjeid^net  ein  Se= 
gifter  tion  Oiörerbänben  in  bem  afcnoer  Äobej  Bos.  q24'  auf  581.  11»:  Libelli  in 
Octavo,  qui  in  medio  foliorum  signati  sunt,  barunter  mit  bem  SSud^ftaben  ,6": 
, Enarratio  Lutheri  in  53.  cap.  lesaiae«,  unbatoar:  „SI.  1  —  87".  £iefe  Ülac^fd^rift 
fetbft  ifi  leiber  tiertoreu.  2Inmertungcn,  bie  unten  ©.  685 f.  ju  bem  ©efamttejt  bei 
ÄalJitetä  tior  ber  Enarratio  gemotzt  Werben,  betonen  ben  aud^  fonft  in  SRörerg  heften 
äu  bcobadEitenbcu  SortefungS»  unb  9lac^fd§riftd^arafter. 

Der  Herausgeber  beä  tiorliegenben  SrudCeS  ift  laut  bem  ,Mense  lanuario  Anno 
1550"  batierten  SBorttort  Stephanus  Tucherus.  er  ttoHtc  auigefprodtienermaBen 
mit  bcr  gSeröffenttid^ung  ber  frafttioHen  SBorlefung  ßutf|er§  ben  ,Adiaphoristae«  ent= 
gegentreten,   tion  bcncn    c8   auf  m.  8^  ^ei^t:    „doctrinam  Euangelii  in   tot  suis 

')  06en  ©.  595.  =)  fl5ftlin  =  flatoetQU,  ÜJtattin  Sut^et  H,  588.    b.  Sd^ueett.3«etf= 

rtng«  a.  a.  Q.  S.  20.    flalt)eTau  =  gIemcn  q.  a.  O.  ©.  294  5Rr.  595.  ')  Unten  <S.  686,  25 

unb  687, 11.  •)  SBibtiogtop^ie  unten  @.  684.  »)  ißgl.  befonbetä  bie  ginteitung  ju 

iPfolm  90  oben  ©.  477  ff.  •)  Sibltogrop^ie  unten  ©.  684. 


634  Knarrstio  53.  capitis  Ekaiae.    [1544.]    1550. 

INTERIM  depravanl  .  .  In  scripto  Begensi  dicunt  nolle  se  pugnare  de  voce  'Sola' . .; 
subiiciunt  (St.  AI")  Ecclesias  Anticliristo  Romano  .....  maiidatuni  de  proliibilione 
esus  cainium  .  .  comprobant".  2)iefe  9tufeerung  blirft  auf  bic  Söer'^anblungcn  in 
'^e%au  im  Sluguft  1548  juvürf,  bie  ben  Sliiftott  311  bcn  beiben  Sctpjigct  3nterim§ 
gebitbct  f)attcn.' 

2Ba§  bic  ??ovIehing  Sutfiet§  oubctangt,  fo  ift  [ie,  cbcnfo  wie  bie  über  Sefaja  9, 
Tcicf)  an  Erörterungen  über  ben  f^ebräifc^en  Urtcjt,  üielfacft  im  Slnfc^lufe  an  bie 
Einführungen  !ül)ra§  unb  be8  ■'t)ieroni)niug  über  bie  93er|tonen  ber  Translatio  Clialdaira 
unb  ber  ©eptuaginto  unb  über  bie  aiitiqui  unb  moderni  Rabbiiii.  'Dlan  mufe  barauS 
auf  iprdparationen  Üut^er^  ju  feiner  SJorlefung  fd)Iie6cn,  ton  benen  fit^  freiließ 
nidjtä  erhalten  t)at.  'Uli  befonbere  Duette  ßut^erä  tritt  ba§  „Fortalicium  Fidei' 
ftar!  Ijeröor,  bog  bei  Siefaja  9,  oben  <B.  670,  12  unb  9lnm.  3,  genauer  befdjricbeu 
unb  oft  unb  augfü()rli(^  in  ben  9lnmcrfungcn  loiebergegeben  ifl.  ßbcnfo  würben 
bie  3itate  auä  2X)xa  nuefüfirlid^  angefül^rt,  um  Sutl^erS  forgfonie*  Stubium  beffelben, 
—  wie  er  ti  fd)ou  bei  feiner  frütjeften  Syorlefung,  bcn  „Diclata  super  Psalteriuni' 
öon  1513-16,  betrieben '^atte^,  —  beutli^  ju  ma(^en.  Darüber  l^inauä  tritt  bie, 
itjxa  fe'^Icnbe,  rcligiöfe  ©cfamtauffaffung  Sutl^crg  allentfialben  Icut^tenb  unb  traft= 
OoU  jutage. 

3tu§gabe: 

,ENARRA=  ITIO  53.  CAPITIS  ESA=  i«  prophet»  ex  prselectionibus  Reue- 
rendi  patris  D.  Martini  '  Luther!,  fumina  fide  &  diligen»  ,  tia  collccta 
per  M.  Georgiuni  ||  Rorarium,  anno  1544.  &  nOc  |]  (hoc  1550.  anno) 
prinium  in  |]  lucem  sedita. '  IMPRESSVM  M.AGDE= "  burgi  per  Michaelem  P 
Lottheriim.  II  1550.  I  •  Sitctrüdfeite  leer.  86  unbejifferte  93lätter  in 
CttaO  (=  Sogen  55  unb  A-L),  ba8  lc|te  Slatt  (=24)  leer.  9lm 
enbe  (Statt  £8''  3.11):  „MAGDEBVRGAE  EX  i,  officina  Typo- 
graphica  Mi=  |  chaehs  Lottheri.    1" 

litel  (=  er^eä  SBloH  bcg  Sogen«  ';;  )  unb  iöoflen  A  (=  jtoei  Slätlet)  liegen 
in  jmeifac^em  ©oj  Oot:  1)  litel  3-  Ö,'  ttie  oben;  »ijtia  collecta  per  jM.  Ue- 
orgium  |1  Rorarium ,  anno  1.544.  &  nüc  ||* ;  S8I.  A  1 »  3-  6  .Ec  ];  clelias*, 
A  2»  3.  2  „patri ,  a" ;  11)  litel  3.  G  „f  tia  collecta,  Addo  1544.  &  nüc  H",  — 
olfo  gfortlaffung  be«  irtomen*  iRötct«;  581.  A  1»  3.  6  ,Eccle  sias",  A2» 
3.2  „paljtria".  —  ^n  mQn(^cn  (^jeinploten,  iinobl)änbig  Oun  ben  eben  an-- 
gcfüf)tten  llntet|d)icben,  babcn  4'latt  2  unb  4  bc^  ctfteu  S^rgen^  bic  Signaturen 
A  2  A  4  ftQtt  «1?  2  *i  i.  —  Ter  ga^  ift  fonfJ  oaentbolben  bei  gleid)e. 

S8otl)anbcn:  Setlin  (annei.  Lutli.4438),  Hamburg,  Stuttgart,  SBolfcnbüttcl. 

3n  ben  @ef  amt  ausgaben.  Satcinifc^:  Söittenberg  IV  (1552),  266  >>— 
286»;  erlangen=granffurt :  Exeg.  opp.  lat.  XXIII  (1861),  439-536.  —  S)eutfd): 
Seipiig  7  »1730),  369-414;  SDatc^  '  6  (1741),  1036—1173;  2Balc^  «  ß  (^1397)^ 
638—733. 


')  Sgl.  9Jl6aet  =  flan)eroii,  !t'fl)tbud)  ber  Ätrtbcngc|(i)id)lc,  3.  9lufl.,  S.  158.  ')  Unfte 

9uig.  !8b.  3  unb  4.    !ügl.  übrigen^  audj  bic  Ocueneuorlrfuug,  Uu|r(  )hi«g.  IBb.  42 — 44. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [iri4l.)    1550.  68" 


[S9  B]  ESAIAE  CAP.  Uli. 


Cce  intelliget  servus  mens,  exaltiibitur  et  elevabitiir  et  siiblimis  erit  cap.  m.  n 
valde.  Sicut  obstupuerunt  super  te  multi,  sie  inglorius  erit  interv.  i4 
viros  aspectus  eins  et  forma  eius  inter  filios  hominum.  Iste  agperget  v.  i.-) 

s   Gentes  multas,  super  ipsum  continebunt  Eeges  os  suum ;  quia,  quibus  non 
est  narratum  de  eo,  viderunt,  et  qui  non  audierunt,  contemplati  sunt. 
Qiiis  credidit  auditui  nostro  ?     et  brachium  doniini  ciii  revelatiim  esticap  b:!,i 
Et  ascendet  sicut  virgultum  coram  eo  et  sicut  radix  de  terra  sitienti,v.2 
non  est  species  ei  neque  deeor,  et  vidimus  eiim,  et  non  erat  aspectus, 

10  et   desyderavimus    cum:    Despectum    et   novissinium    virorum,    virumv. .={ 
dolorum  et  scientem  infirmitatem,  et  quasi  absconditus  vultus  eius  et 
despectus,  unde  nee  reputavimus  eum.    Vere  languores  nostros  ipse  tulitv.4 
et  dolores  nostros  ipse  portavit,  et  nos  putavimus  eum  quasi  leprosum  et 
percussum  a  Deo  et  humiliatum.     Ipse  autem  vulneratus  est  propterv.B 

15  iniquitates  nostras,  attritus  est  propter  scelera  nostra,  disciplina  pacis 
nostrae  super  eum,  et  livore  eius  sanati  sumus.    Omnes  nos  quasi  ovesv.r, 
erravimus,  unusquisque  in  viam  suam  deelinavit,  et  posuit  Dominus  in 
eo  iniquitatem  omnium  nostrum.     Oblatus  est,  quia  ipse  voluit,  et  non  v.  7 
aperuit  os  suum,  sicut  ovis  ad  occisionem  ducetur,  et  quasi  agnus  coram 


2,>  Die  ersten  drei  Verse  sind  noch  Jeaaja  Kap.  52,  IS — 15.  Luther  zieht  sie  stets 
schon  zu  Kap.  5ü  und  begründet  das  in  der  Jesajavorlesung  von  1527 — 29:  Hactenus  descripsit 
Propheta  Christi  regnum  .  .  In  hoc  autem  capite  principaliter  de  ipso  capite  regni  et  prin- 
cipe Ecelesiae  agit,  de  Christo;  Untre  Ausg.  Bd.  25,  325,  33 f.  3  Sicut]  Urtext:  152X3. 
In  der  Vorlesung  lautet  der  Text,  unten  z.  St. :  Propterea.  Luther  verknüpft  dort  den  Vers 
frei  mit  seinen  voranstehenden  Ausführungen,  —  ganz  üblicher  Vorlesungscharakter  und  daher 
numitlelbare  Nachschrift  super  te]  Der  in  diesem  Stück  vorliegende  Wortlaut  ist  der 
Vulgatatext,  aber  nicht  der  von  Frobens  Ausgabe  1509,  die  Luther  zu  benutzen  pfiegle.  In 
dieser  heißt  es  hier:  super  eum.  Urtext:  ^^^5.  Hiernach  Lutherübersetzung  stets  'übet  bit' 
ß  viderunt]  Vulg.  1509;  videbunt.  Urlext  zwar  liO ,  aber  nach  den  vorangehenden  futurischen 
Formen  n?^  mid  ^ISSp"  übersetzt  auch  Luther  hier:  'tteibetll  metten'  7  credidit]  In 
der  Vorlesung  utiten  z.  St.:  credit;  Lutliers  eigene  Rückäberselzung  aus  seiner  Bibel :  'gloubt'. 
revelatum  est]  Vorlesung  unten  z.  St.:  revelabitur.  Urtext:  np^S;,'  Lutherbibel:  'tottb  .  . 
Offcnbatt'.  In  der  Vorlesung  freie  Oedanhenverknüpfung  Luthers:  niemand  'glaubt',  infolge- 
dessen wird  niemandem  'offcnbatt  toetbett'  8  Et  ascendet]  Vorlesung  unten  z.  St.: 
Ascendet;  Vorlesungscharakter:  neuer  Abschnitt  virgultum  coram  eo]  Vorlesung  z.St.: 
virgultnni  etc.;  echter  Nachschriftcharakter,  wie  oft  in  Eörers  Kollegheft  9  vidimus 
eum,  et  non  erat]  Vorlesung  z.  St.:  Vidimus  eum  etc.;  wie  eben  lOjll  novissimnm  viro- 
rum, virum  dolorum]  Vorlesung  z.  St.:  Vir  dolorum  et  novissimus  virorum;  Vorlesungs- 
charakter, aus  unmittelbarer  Nachschrift  in  den  Druck  übernommen;  ausführliche  Textzitate 
in  diesem  entstammen  dagegen  dem  hier  oben  stehenden  Oesamttext  der  Vulgata 


ggß  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544]    1550. 

V.  8  tondente  se  obmutescet  et  non  aperiet  os  suum.  De  angustia  et  de  iudicio 

sublatus  est,  generationem  eius  quis  enarrabit!  quia  abscisus  est  de 
V. »terra  viventium,  propter  sceliis  populi  mei  peroiissi  eiim.   Et  dabit  impios 

pro  sepultura  et  divitem  pro  morte  sua,  eo,  quod  iniquitatem  non  fecerit 
V.  loneque  dolus  fuerit  in  ore  eius.     Et  Dominus  voluit  conterere  eum  in    i 

infirmitate;  si  posuerit  pro  peccato  aniraam  suam,  videbit  semen  lonpae- 
v.uvum  et  volimtas  domini  in  manu  eius  dtrigetur.    Pro  eo,  quod  laboravit 

anima  eius,  videbit  et  saturabitur;  in  scientia  sua  iustificabit  ipse  iustus 
V.  i2servus  meus  multos,  et  iniquitates  eorum  ipse  portavit.    Ideo  dispertiam 

ei  plurimos,  et  fortium  dividet  spolia,  pro  eo,  quod  tradidit  in  mortem   lo 

animam  suam  et  cum  sceleratis  reputatus  est  et  ipse  peccata  multorum 

tulit  et  pro  transgressoribus  rogavit. 


[s9fl.B3]  PRAEFATIO. 


Tau 


'  Audemus  Deum  et  Dominum  nostrum  lesum  Christum,  dum  licet  et 
j    j  tempus  habemus  ac  possumus.  Mundus  enim  plane  contrarium  facit,   » 
plenissimus  blasphemiis  et  liorribilibus  scandalis  atque  abnegationibus 
salvatoris    nostri,    ita,    ut   Christus   sit   scandalosissimum    fidei   nostrae 

«ai>.s3,jobiectum.    Ideo  est  et  manet  in  abscondita  et  'deformi  specie'  sua,  ut 
inquit  propheta.    Fides  igitur  assidua  saerarum  litcrarum  tractationc  et 

»a».  53,ipia  meditatione  alenda  et  confirmanda  est,  ut  iUud  'brachium  Domini'   2u 
non  amittamus  nee  deseramus,   Quia  in  ipso  omnis  nostra  salus  posita 
est.   Cur  autem  Papa,  Turcae  et  ludei  non  credant  in  Christum,  id  relin- 
quamus  arcano  consilio    Dei.     Nos  vero  ex  toto  peetore  Deo  gratias 
agamus,  quod  nos  vocavit  ad  hanc  lucem  veritatis  et  Enangelii. 

Constitui  autem  caput  quLuquagesimum  tertium  hoc  tempore  tractarc,  »^ 
cum  Sit  praecipue  deputatum  ad  hoc,  ut  recolamus  passionem  et  resurreclio- 
nein  Christi  ac  ei  gratias  agamus  pro  inenarrabili  ipsius  dono.  Satis 
mirum  est,  quod  Esaias  habuerit  tantum  huis  quodque  tam  diserte  ac 
proprie  potuerit  pingere,  ac  magis  proprio  etiam  quam  Euangelistae, 
mysteria  de  Christo,  excepto  uno  Paulo,  qui  est  Organum  electum.    Alias  » 

3  propter  scelus  populi  mei  percussi  eum]  VorUsung  z.  St.  zunilchat  auch  to  aU  Repro- 
duktion dei  obigen  Oeaamltextet ;  danach  nochmals  J.ulhert  eigene  Sonderfatmng :  propter 
traiiggressione»  populi  mei  plaga  eis  im  Anichluß  an  Urtext  im<i  Iteuchlin;  vgl.  unten  i.  St. 
4  divitem]  Vulg.  1509:  divite«;  Vorletung  über  Jetajn  iryJ'lTJ:  sicut  divites.  Urtext:  l^r?; 
<Umenfprecliend  I.utherübertetzung  lUU:  '\0\t  ein  M(id)et'  6  videbit]    vivebit   { Druck- 

fehler J    Trxt  9  meuBJ    moos    [Druckfehler]    Text  |>ortÄTit]    Vulg.   1509:    porUbit 

Urtext:  Üao";;    Vorletung  unten  z.  St.:  portabil.    Vorteiung  über  Jeiaja  16-J7I39:  porlat;  Luther 
überteltiing  ttel§:  'ttAgt' 


Enarratio  58.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (Cap.  52, 13)  687 

fere  tota  scriptiu-a  non  habet  locum  siinilem  huic  quinquagesimo  tertio 
capiti.  Esaias  vocat  Messiam  illum  gloriae  Dominum,  brachium  Domini, 
Eegem,  Sacerdotem,  et  tamen  miserrimum,  abiectissimum  bominem, 
quo  non  Sit  quisquam  despectior  in  toto  genere  humano,  et  tarnen  simul 

5  Deum  in  maiestate  sua  adorandum. 

lata  praevidet  Esaias  omnia  et  non  dubitat  asserere  illud  brachium 
Dei  alteram  esse  personam  divinitatis  et  pontiflcem  nostrum,  simul 
verum  hominem,  qui  victima  factus  satisfecerit  pro  nostris  peccatis, 
redemerit  nos  a  Sathanae  potestate  et  donaverit  vitam  aeternam.    Iste 

w  est  articulus  fidei  et  confessionis  nostrae  praecipuus,  a  Paulo  copiose 
tractatus.  His  ergo  diebus  passionis  et  recordationis  eius  volumus  trac- 
tare  utrunque,  quod  Christus  sit  Deus  et  Homo. 


ENARRiTlO  CAPITIS  ESAI.VE 

Prophetae  quinquagesimi  tertii,  per  Eeverendum  patrem  ac  dominum 
15  D.  Martinum  Lutherum. 

1  Otum  illud   Caput  53.  non  loquitur  de  ullo  populo  aut  homine, 
sed  proprie  de  capite  ipso  CHEISTO.      Nam  ex  consequentia 
evidenter  sequitur,  quod  nos  oporteat  'conf ormes  fleri  imagini'  mm.  s,  a9 
capitis  nostri.     Quod  ergo   Propheta  loquitur  de  unica  persona  Christi, 
20  hoc  etiam  loquitur  ipsum  'brachium  Domini',  nempe  Dominus  lesus,  denap.  53,  i 
corporn  suo,  hoc  est,  Ecclesia.    Ipse  enim  forma  est,  ad  quam  oportet 
Ecclesiam  conformari. 

Nee  debemus  hie  varias  sententias  comminisci,  omnia  sunt  ad 
unicam  hanc  personam  Christi  referenda.  Nullus  enim,. nee  Angelus  nee 
25  Homo,  est,  qui  vere  dici  joüssit  brachium  Domini  et  de  quo  ea  dici  possunt, 
quae  hie  Propheta  vaticinatur  de  Christo,  ut  cum  dicit:  'vulneratus  est 
propter  iniquitates  nostras'.  Item:  'Cuius  livore  sanati  sumus'.  Nee  desatj. 53, 5 
Propheta  ipso  dici  possunt.  Ideo  brachium  Domini  est  unicus  et  solus 
naturalis  filius  Dei,  Dominus  noster  lesus  Christus,  adorandus  vera 
30  substantiali  et  essentiali  divinitate  cum  Deo  patre  in  aeternum.  Primum 
pingit,  qualis  Sit  futurus  in  ministerio  et  quid  facturus  sit  in  genere. 

Ecce,  servus  meus  intelliget.  cap.B2, la 

ID  est,  Messias  hie  futurus  est  servus  Dei  Patris,  seu,  ut  Graeci 
verterunt,  'nal;'.^    'Ebed'*  Ebraice  aliquando  'puer',  aliquando  'servus' 


')  Septuaginta.  *)  Urtext:  "-iS?.    Bemfdin  fz'S  nur:  Servivit.    lAitherhibel  auch 

nur  'flned)t'.  Aber  Vulgata  Ps.  XVII,  1:  'puero'. 


G88  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (Cap.  52,  13) 

iM  18, 1  appellatur.  Sic  de  Davide  Psal.  18. :  'Psalmus  Davidi  servo'  vel  'puero  Dei'. 
lUa  servitus  autem  non  est  peccati,  carnis  aut  corporis,  sed  ministerii 
verbi,  quod  Christus  missus  est  in  ministerium  verbi.    Unde  Paulus  eum 

«am.  15, 8  appellat  'ministrum  circumcisionis',   hoc  est,   Praedicatorem,  Doctorem 

populi  ludaici,  cui  missus  est,  ut  antea  promissus  erat.  Sed  ludaei  non  » 
expectant  talem  servum,  ministrum  seu  Doctorem,  qui  regnet  sine  arrais, 
opibus,  potentia,  ghidio,  pompa  carnali,  ideo  hunc  locum  non  inter- 
pretantur  de  filio  Dei  seu  'brachio  Domini'  Messia,  sed  de  ipsis  iam 
oppressis  per  Eomanos,  perditis  et  traditis  in  captivitatem  Eomanam, 
hocque  faciunt  horribili  blasphemia  nulloque  in  loco  magis  ac  stultius  lo 
delirant  quam  in  hoc  53.  capite. 

Verum  Christus  est  et  dieitur  servus  Dei,  ideoque  missus  est  a  Patre, 
suscepit  functionem  servilem,  id  est,  ministerialem  in  verbo,  ut  doceret 
et  regeret  solo  verbo  Dei  electos  filios  Dei  credentes,  cui  tarnen  Deus 
addit  semper  Signa,  ita  ut  Sit  Signum  verbi  non  Philosophiae  rationalis,  ii 
non  sapientiae,  non  potentiae,  non  armorum,  sed  ser\ntus  et  ministeri- 
um administrandum  per  Christum,  cui  domino  datum  est  verbum  ex 
voluntate  divina,  quod  neque  Philosophia  neque  politia  neque  oecononiin 
(in  quantum  tales  sunt)  habet.  Solus  Filius  Dei  habet  in  Ecclesia  sua. 
Ideo  incipit  statim  scipsum  dedarare,  quid  voluerit,  cum  dixit  capite  » 

«0»  63, 1  praecedenti  52.:  'Surge,  induere  fortitudine  tua',  quasi  dicat:  volo  dicere 
de  servo  unico,  cui  nuUus  alius  similis  comparandus,  est  enim  Dominus 
gloriae  et  'brachium  Domini',  et  tarnen  ille  idem  erit  'servus',  hoc  est: 
dicam  de  Doctore,  concionatore,  qui  serviet  Deo  in  ministerio  praedi- 
cationis  verbi;  illud  a  me  missum  audietis.  Sr  »üirbt  mein  prebiger  unnb  « 
33ijd)Dff  jein,  quem  misi  cum  verbo  et  ministerio,  ut  praedicet,  coUigat, 
gubernet  ac  regat  Ecclesiam,  non  armis,  non  gladio,  non  viribus  ullis. 

Et  intelliget. 

ABsolute  seu  Substantive,  ut  illi  loquuntur.  Ebraice  'Maskil'^,  id 
est,  Messias  meus  debet  esse  'intellector'  absolute,  intelligit,  prudenfer  so 
Ion.  II,  J7agit;  non  'bina'  Vcrbon'*,  ut  Daniel  cap.  12.  de  Antichrist«  loquitur:  'ad 
raulieres  non  intelliget'.^  Propterea  Esaias  usus  est  hoc  loco  'Sachal''  (non 
'Ijina'  vel  'bon"),  quod  signiflcat  animadvertere,  curare,  observare,  hoc 
est  proprie:  flug  jcin,  utreleratur  ad  ministerium  verbi;  non  dicit:  Servus 
meus  armabitur,  pugnabit  gladio,  ostentabit  Philosophiam  et  sapientiam  n 
rationis;  Sed  Buum  regnum  erit  verbale  seu  doctrinale,  non  aget  in  regno 


M  bpto;  b-'SC'c.  RtticJtlin:  prudenter  fecit,  intellexit; .  .  prudenter  agebat.  *)  lia 

=  ^3.0^2   ReucUin:    Int«lligentia.  ')  r«i<.- •j-'n;' «b.     I^lheriiberseUting :  'tx  toitl) 

nid)l  adjltn*. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [liAi.]    1550.    (Cap.  52,  13)  ,  689 

suo  Ullis  armis  neque  carnali  sapientia.     Sed  totum,  quod  aget,  id  erit 
intellectus,  doctrina,  breviter  ministerhim  verbi. 

Prustra  itaque  expectatis  aliud  regnuna,  quod  sine  verbo  et  extra 
verbum  in  sapientia  mundi,  potentia  et  armis  carnalibus  positum  sit. 

s  Tale  non  erit  regnum  aut  regni  talis  forma,  sed,  cum  venerit,  incedet 
pauperneglectis  rebus  corporalibus,  quas  mundus  tanti  facit,  ac  relinquet 
pompas  huius  mundi  regibus  et  monarchis. 

Huius  regis  officium  erit  docere:  qui  tradet  intelligentiam  seu  pru- 
dentiam,  hoc  est,  nihil  aget  sua  administratione  nisi  prudenter,  suum 

'0  rainisterium  erit  prudentia,  doctrina  de  vita  aeterna,  quomodo  debeamus 
consequi  remissionem  peccatorum,  liberari  a  potestate  Diaboli,  a  morte 
et  ab  Omnibus  malis.  (Sr  ttJtrt  mit  eitel  roei^^eit  ümbgefjen  ünb  tuirbt 
gtojje  ttici§I)eit,  ben  menfc^en  Dnbcfannt,  fürgeben,  ut  erudiat  homines 
non  pro  hac  vita,  quomodo  scilicet  regi  et  quibus  praesidiis  sustentari 

•*  haec  vita  debeat,  quae  iam  Sunt  ordinata.  Gen.  12.     Habet  enim  haeci.moicis.n 
vita  doctrinas,  leges,  sapientes,  doctos  viros,  legum  latores,  Philosophos 
etc.  Hanc  doctrinam,  non  opus  est,  ut  Christus  adferat.   Est  alius  Doctor 
et  magister  Christus,  Doctor  et  Praeceptor,  ut  Propheta  loel  inquit  cap. 
2.:  'Dedit'  te  'Doctorem'  et  praeceptorem  in  gentibus,  id  est,  erit  Doctor  :(ori  u,  33 

2'>  iusticiae,  salutis  et  vitae  aeternae  contra  peccatum,  mortem,  Diabolum, 
infernum. 

Habes  breviter  officium  personae:  Messias,  Filius  Dei,  brachium 
Domini  erit  Doctor,  minister  Dei  in  docendo,  QVI  INTELLIGIT  Sub- 
stantive, absolute,  id  est,  agit  omnia,  vit  flant  homines  intelligentes,  sa- 

2s   pientes,  ut  Psalm.  2.:  'Et  nunc,  reges,  intelligite'.    Eegnum  igitur  Christi ipf.  2,  lo 
consistit  in  intelligendo  et  erudiendo.     Quicunque  igitur  sunt  sapientes, 
docti  et  gloriosi  in  mundo,  debent  eum  audire,  ei  credere  et  cedere. 

Porro  autem  Christus  fuit  etiam  in  personalibus  seu  politicis  intelli- 
gentissimus.    Verum  Propheta  loquitur  de  intelligentia  ministerii.    Omnia 

3«  igitur,  quae  facit  Christus,  huc  pertinent,  ut  agnoscatur  intelligens  esse 

et  nos  efficiamur  intelligentes  ab  eo,  ut  alibi  in  Bsaia:  'Dabo  filios  doctos  gti.  54,13 
a  Domino',  Et  loan.  5.:  'Erimt  omnes  docti  a  Domino',  Item  alibi  in3ose,45 
Esaia:  'Dedit  mihi  linguam  eruditam'.  3cf.5o,4 

Hoc  vult  Propheta,  cum  dicit:  Servus  mens  intelliget  seu  prudenter 

35  aget,  quasi  dicat:  non  sparget  aurum  vel  argentum  in  populum,  sed 
doctrinam,  quia  est  doctor  gentium;  qui  hunc  regem  non  receperit  aut 
alium  corporalem  regem  et  doctorem  quaesierit,  fiet  ei  ut  ludeis.  qui  hunc 
contemptum  ministrum  abiecerunt.  Ideo  nihil  iam  habent  intelligentiae 
de  isto  servo;  Quia  conclusum  est,  quod  regmim    Messiae  erit  verbi  seu 

40  doctrinae  regnum,  non  corporale.  Qui  igitur  doctrinam  eins  non  audierit, 
is  non  intelliget,  quae  misteria  sint  regni  ipsius. 

Sed  quomodo  congruit,  quod  sequitur,  ad  praecodentia :  'Exaltabitur 
Sut^eriä  SBetle.   XL,  3  44 


690  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (Cap.  52,  13) 

et  elevabitur  et  erit  sublimis  valde'  !  Dia  videntur  inter  se  pugnare.   Quid 
faceret  talis  servus,  qiü  non  spargit  aurum  et  argentum  inter  populum, 
non  congregat  arma,  non  colligit  exercitus,  non  subiieit  sibi  populos,  nun 
regnat  potentia,  sapientia  ?  quid  hie  efflceret  ?  quomodo  potest  elevari, 
exaltari  et  sublimis  fieri !  et  tarnen  dicit  Propbeta :  'elevabitur'.  Eespondeo :    j 
per  illud  verbum,  doctrinam  et  intelligentiam  elevabitur  Spiiitu. 
«JW.  *.9         Hanc  exaltationem  Paulus  Eph.  4.  sie  exponit:  'Quod,  qui  ascendit 
ad  coelos,  prius  descenderit  ad  inferos  et  infimas  terrae  partes'.     Sic 
elevatus  est  Christus.    Sed  quid  haec  corporalis  elevatio  nobis  prodesset, 
si  iste  ascensus  et  exaltatio  nobis  esset  ignota,  sicut  ludaeis,  Turcis  et  lo 
Papistis  1  Quid  prodest  Christum  pro  sua  persona  exaltatum  ad  dexteram 
Patris,  quanquam  pra«requiratur  lila  personalis  Christi  exaltatio  t 

Nisi  enim  haec  intelligentia  spargatur  per  ministerium  et  homines 
intelligant  et  credant  Christum  mortuum  pro  peccatis  nostris  descendisse 
ad  inferos,  tertia  die  resnrrexisse  a  mortuis  et  ad  dexteram  Dei  patris   is 
coUocatum,  exaltatum,  nihil  prodest  milii  ipsius  personalis  exaltatio    ut 
neque  Papistis  et  Tiixcis,  qui  Christum  blasphemant  et  confitentur  se 
esse  inimicos  Christi,  quem  tarnen  ipse  Mahomet  coUocat  in  aliquo  honore, 
flngens  se  stare  ad  dexteram  Dei,  Christum  ad  sinistram^,    Quo  innuit 
cum  vivere.    Sed  novus  Turca  appellat  se  inimicum  Christi;   Mahomet  20 
laudat  eum,  sed  ut  purum  hominem.*    Quare  ista  exaltatio  non  pertinet 
solum  ad  suae  personae  privatam  exaltationem,  quamvis  haec  praerequi- 
ratur,  Sed  maxime  ad  ipsam  praedicationem,  quia  regnum  Christi  doctri- 
nale    ministerii    verbi  est,  quo  exaltatur  Deus,  ut  sunt  multa  illustria 
*!• '«. « testimonia   in   Psalmis,   ut:   'exaltemus   nomen   eius',   Item:   'exaltare  n 
Vf.», 3 super  coelos',  Item:  'exaltatur  nomen  tuum  in  universa  terra'. 

Bxaltare  ergo  personale  sequitur  illud  doctrinale,  quod  est  laudis 
et  gloriae,  ut  res  exaltata  etiam  celebretur.  Ees  est,  quod  resurrexit. 
Seil  per  Euangelium  toti  orbi  praedicatur.  Ibi  laudat  et  confitetur  eum 
orbis,  quod  sedeat  ad  dexteram  Patris,  pari  divinitate  et  potentia,  etiamei  30 
eum  non  videat.  Eevera  enim  non  videmus  eum,  tarnen  exultamus, 
levamus  eum  verbo  et  confessione  Fidei  et  credimus  eum  sedere  ad 
jitbt.  7, 45  dexteram  patris,  ut  'interpellet  pro  nobis'. 
2.ii)cil.a,4         Sic  exaltatio  etiam  ad  nos  pertinet,  ut  2.  Thess.  2.  tonat  et  fulminat 

Apostolus  contra  Antichri.stnm :  'Elevatur  super  omnc,  quod  colitur  et  st 
dicitur  Deus'.    Ibi  S.  Paulus  dicit  Christum  esse  exaltatum  et  aequalem 
Deo,  et  tarnen  Papa  non  tantum  advcrsatur  Christo,  sed  extollit  se 
supra  eum,  non  reipsa,  quia  supra  Christum,  Filium  Dei,  ut  nee  supra 

')  Forlalicium  Fidei,  üb.  IV.,  consid.  V.,  ort.  Vf.:  Mahomet  asserat  ipsum  (nämlich 
Christum)  coUocutuni  in  prinio  celo  et  ibi  sedeutem  in  altiore  sede  quam  iohannes 
liaptinta.  ')  Ff/rtaliciuin  Fidei,  lib.  IV.,  consid.  V.,  url.  IL:   Mahomet.  ooncordaiis 

cum  arriania  et  iudeia,  dicit  ihesum  chriRtum  puram  creatnram. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (Cap.  52,  13)  691 

patrem,  nihil  potest  exaltari  et  extolli,  nee  angelus,  nee  Diabolus.     Sic 

et  Daniel  eap.  12.  loquitur  de  Antichristo:  'Magnificabit  et  extollet  sesan.  n,  a? 

supra  Deos  patrum  suorum'  etc. 

Est  ergo  exaltatio  doctrinae,  confessionis,  fidei,  quod,  sicut  revera, 

5   sedet  ad  dexteram  patris  ojmnipotentis,  aequalis  Deo.  Ita  in  meo  corde 
nihil  altius  debet  sedere  quam  Chri.stu8  exaltatus  supra  omnia,  hoc  est, 
debeo  credere 'Uli  subiecta  esse  omnia',  nihil  doceatur,  audiatur,  dicaturi.sfor.  is.  v? 
supra  et  extra  hunc  Christum,  sicut  econtra  Papa  se  extollit  supra  Christum 
in  Omnibus  Suis  decreta-  [S3g.  C]  libus,  initio,  medio  et  fine  praeferens  sua 

10  dogmata  Christi  doctrinae :  cum  praesideamus  universaeCatholicaeEccle- 
siae^,  quae  verba  sunt  blasphema,  sacrilega,  ad versantia  Christo,  quibus 
Papa  extollit  se  supra  eum,  quia  haec  est  gloria  solius  Christi,  scilicet: 
praesidere  universae  Ecclesiae,  'caput'  esse,  quod  dominetur  toti  corpori,(5v6.  i,s2 
solius  Christi  est. 

15  Sic   Antichristus   extulit   se   contemnendo    et   mutando   praecepta 

Christi,  liberando  conscientias  ab  eis  et  regendo  magis  suam  quam  Christi 
obedientiam,  imo  dissolvendo  omnia  praecepta  Dei.  Ita  enim  rugit  in 
Omnibus  suis  canonibus,  ut  dixi,  et  addit:  qui  se  subtrahere  volunt  ab 
obedientia  legum  suarum,  id   eos  facere  periculo   animarum  suarum.^ 

20  Ita  damnat  oranes  animas  Filii  Dei  sanguine  redemptas  et  dicit  omnes 
perituras,  quae  non  obediunt  per  omnia  mandatis  suis,  hoc  est,  extollere 
se  et  esse  aequalem  Deo. 

Non  damnabor,  Antichriste,  propter  tuas  decretales  non  servatas, 
et   tarnen  credidimus    nos  peccare,   si  nudo  digito  caUcem  consecratum 

2s  attir.geremus.  Item:  Nos  sumus  caput  cunctarum  Ecclesiarum,  quic- 
quid  dixerimus  hoc  erit  servandum.  Ita  initio,  medio  et  fine  est  blasphe- 
mus  in  Deum,  ita  enim  claudit:  NuUi  homini  licet  contradicere  nostrae 
sanctioni.^  Grandia  verba,  quasi  neglecta  una  decretali  Papae  non  sit 
speranda  Salus,  ideo   addit:  Noverit  se  incurgurum  indignationem  omni- 

30  potentis  Dei. 

Si  reformandae  essent  decretales,  profecto  amputanda  essent  inte- 
stina caput  et  cauda.     Certe  pii  discipuli  iuris  amantes  Christi  doctrinam, 
cum  legunt  Decretales,  deberent  perterrefleri,  quia  sunt  merae  et  horri- 
biles  blasphemiae  et  exaltationes  supra  Deum  dictum. 
35  Est  ergo   duplex  exaltatio   Christi:  personalis,   qua   ipse  exaltatur 

et  est  caput  nostrum,  et  realis,  utraque  vera.    In  persona  sua  exaltatus 


')  Corp.  iur.  can.,    Extranag.  loannif  XXII.,     Tit.  VII.:    Sancta    Romana    atque 
universalis   ecclesia,   cui   anctore   Domino  .  .  praesidemus.  .  .  ')  Etua   Decr.  1., 

dist.  XL,  c.  XL:  Quis  nesciat  .  .  id,  quod  .  .  Romanae  ecclesiae  traditum  est  .  .,  ab 
Omnibus  debere  servari  ?  ')  Etica  Corp.  iur.  can.,  Beer.  I.,  dist.  X.,  c.  IV. :  Constitu- 
tiones  contra  canones  et   decreta  Praesulum  Romanorum  .  .  nullius  sunt  momenti. 

44* 


692  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (Cap  52, 13) 

et  coUocatus  est  ad  dexteram  Patris.  Altera  realis,  quod  talis  creditur, 
talem  eum  confitemiir,  talem  exaltamus  ministerio  verbi  et  confessione 
fldei.  Et  propter  hoc  secundum  exaltare  factum  est  primum,  quia  passio, 
resurrectio,  gloriücatio,  sessio  ad  dexteram  Patris  habet  hanc  finalem 
causam,  ut  agnoscamus  et  praedicemus  eum  esse  talem.  Personalis  j 
enim  eius  exaltatio  ideo  facta  est,  ut  talis  agnosceretur,  praedicaretur, 
cretleretur,  eum  talem  confiteremur  in  nostram  salutem,  ut  eius  doctrina 
ostenderet  nobis  istam  rem  et  sie  ostensa  et  apprehensa  per  fidem  salvi 

»Qp.  13,  II  fleremus,  sicut  infra  sequitur:  'Notitia  sui  iustificabit  serrus  meus  iustus 

multos',  propter  se  enim  nee  natus  nee  mortuus  est  nee  resurrexit,  sed   lo 

!Höm.  4,25ut  Paulus  ait  Eom.  4.:  'Mortuus  est  propter  peccata  nostra   et  resurrexit 

siav.ss, «propter  iustitiam  nostram,  ut  infra  etiam  testatur  Propheta:  'languores 
nostros  ipse  portavit'. 

Summa:  exaltari,  sublimem  fieri  Christum  factum  est  semel  in  sua 
persona.     Sed  illa  realis  exaltatio  non  cessat,  sed  fit  quotidie  in  aeternum.   15 
Et  ista  sua  elevatione,  qua  agnoscimus,  praedicamus,  confitemur  eum 
exaltatum,  salvat  nos  in  aeternum,  ac  beati  tum  erimus  cognoscendo 
et  videndo  eum. 

Et  quanquam  Lnebriati  quasi  et  satiati  et  pleni  erimus  hac  oogni- 
tione,  tamen  nunquam  satiari  aut  repleri  istis  coelestibus  rebus  poteri-  ao 
I.  ?!«tri  1,  c.  18  mus,  'gaudebimus'  et  mirabinnir  cum  'angelis'  in  perpetuum,  I.  Petri  I. 
Meo  ergo  iudicio  hie  proprüssime  et  maxime  intelligatur  secunda  exaltatio, 
quae  fit  per  nos  in  Ecclesia  per  ministerium  verbi,  qua  exaltatur  Christus 
apud  nos  in  salutem  aeternam.  De  particulari  sive  personali  exaltatione 
infra  dicemus.  a 

Eelinquo   Haebreis  discrimen  trium   vocabulorum   exaltandi,   quae 

non  satis  distincte  et  proprie  definiri  possunt.   Primum  'Eom'  *  est  altum, 

sublime,  a  quo  'Abraham' :  'pater  altus',  et  tamen  usurpatur  etiam  de  al- 

«f  145, 1  tera  exaltatione,   ut  Psal. :    'Exaltabo  te.  Domine,  Deus  meus,    Eex', 

3t(.».i3f.  id  est,  laudabo,  glorificabo;  'Altitudo  montium',  Esai.  2.,  'supra  omnes  so 
cedros  altas',  in  quo  loco  Propheta  multis  vocabulis  utitur,  quae  altitu- 
dinem  signiflcant;  sed  fere  omnes  istao  appellationes  altitudinis  sunt 
*l.  131,1  metaphorae  signifleantes  gloriam  et  superbiam,  ut  Psal.  131.:  'Non  est 
exaltatum  cor  meum',  ^d)  gelje  m(i)t  Ijoc^  geteilt;  opulentus  est  exaltatus, 
aber  [)erlid)er  ift§,  quando  aliquis  est  cum  laude  gloriosus,  quando  scilioet  jj 
accedit  altera  exaltatio,  ut  laudetur,  celebretur,  praetlicetur  ab  homini- 
bus. 

Sit  igitur  hoc  discrimen  (ego  tantum  hoc  modo  imaginabor):  Libanus 
est  mons  'Eom',  id  est,  'altus*;  supra  hunc  est  aliquis  collis,  qui  magis 
est  'exaltatus';  tertio  imaginor  Cedrum  aliquani  'proceram'  sou  'erectam'  *u 


')  Text:  DTi'.    lietichlin:  Kxtulit,  levavit,  oxaltavit. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1.050.    (Cap.  52,  13.  14.  15)  693 

supra  collem.  Sic  dicitur  de  Dei  Pilio.  Sed  committo  ista  grammatica 
Haebreis. 

Dicit  ergo  Propheta  in  persona  patris,  quod  Messias,  Domini  brachium, 
erit  pauperrimus  minister,  humillimus,  nüiil  habens  praeter  verbum 
»  nee  regnang  nisi  solo  ministerio  verbi.  Hie  nihil  est  cernere  gloriosum, 
sublime,  neqiie  est  'exaltatum  esse',  sed  infimum  et  '■abiectissimum'.S''»'-^''^ 
Quid  enim  Doctor,  si  nihil  habet  praeter  verbum  ?  Deinde  egens,  nudus, 
instabilis,  'non  habens,  ubi  reclinet  caput  suum,',  'fex  hominum',  I.  Cor.  4. ;  fs"^l\l 
Psal.  22.:    'Ego  autem  vermis  sum  et  non  homo,  opprobrium  hominum  Ci.  ^s.  v 

1«  et  abiectio  plebis'.  Quae  haec  est  altitudo  ?  Item  deprimimur,  perse- 
cutionem  patimur,  occidimur,  et  tamen  in  oculis  Domini  sublimes  sumus, 
exaltati,  elevati  etiam  reipsa. 

Postea  facit  nomen  nostrum   magnum   et  gloriosum,   exaltat  nog 
confessione  fidei,  ut  saltem  hanc  memoriam  nostris  posteris  relinquamus 

>5  nos  veros  et  fldeles  pastores  fuisse.   Quid  in  hac  vita  erant  Petrus,  Paulus  t 

'jiegii^'tj/tia  xai  xd^ag/ua,  nihil  siquidem  vilius,  abiectius,  conculcatius  ipsis. '.  sot.  4.  n 
Sic  Christus  ipse,  et  tamen  in  hac  gervili  gpecie  incedens  rex  omnium 
regum  est,  iudicans  et  gubernans  omnia.  Sic  est  exaltatus  reipsa  et  postea 
confessione  et  praedicatione. 

«•  Nunc   Apostoli  sunt  iudices   et  reges   mundi   et  exaltati,   propter 

quid  t  propter  verbum,  quod  docuerunt,  manebunt  exaltati  in  aetemum ; 
nuUug  iam  rex  est,  qui,  si  daretur  optio,  non  malit  suam  coronam,  glo- 
riam  et  potentiam  deserere  atque  eligere  et  retinere  Petri  gloriam  co- 
ram  Deo,  loquor  de  Christiano  rege,  non  epicureo  etc.     Imo  certe  op- 

25   taret,  ut  ad  'scabellum  pedum'  ipsius  sederet    et  ministraret  iUi.     Talei'l.  no,  i 
est  regnum  Christi.     Siquidem  propter  nos  factus  est  servus  humanam 
naturam  assumens,  descendit  ad  infimas  partes  terrae  et  rursum  ascendit 
reipsa,    postea    etiam    confessione,    praedicatione,    laude,    benedictione, 
gloria  sempiterna :  Primum  ergo  disce,  qualis  sit  rex,  ut  intelUgas  regnum 

3«  eius  non  consistere  in  opibus,  sapientia,  potentia  camali  nee  ulla  re 
mundana,  sed  esse  regnum  eius  verbale,  doctrinale,  spirituale,  aeternum, 
quod  liberet  a  potestate  Diaboli,  a  peccato,  a  morte  et  ab  omnibus  malig. 

Propterea   obstupuerunt   super   te   multi,    sie   inglorius    eritcap.52,  u.  is 
inter  viros  aspectus  eius  et  forma  eius  inter  filios  hominum. 
35   Ipse    asperget    gentes     multas,     super     ipgum     continebunt 

reges  es  guum. 
DEgcripsit  Doctorem  et  Regem  illum,  quod  sit  sublimis  et  elevatus 
in  aetemum  valde,  qui  administret  verbo  regnum;  ut  ergo  coepit  esse 
doctor,  ita  manet  ipse  solug,  sicuti  Matth.  23.  ait:  'Nolite  fleri  magigtri,  TOait^.23,8 

4  humilimus  Text 


694  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (Cap.  52,  14) 

quiii  unus  est  magister  vester'.  Nunc  igitur  describit  etiam  istius  serui 
intelligentis  vitam,  cum  dicit :  'Obstupescent  multi' ;  hoc  proprio  Propheta 
vaticinatus  est  de  ludaeoriiin  cocoitate. 

Inspice  enim  non  solum   passionem  Christi,  sed   etiam  actionem, 
miracula  eius,  an  non  tota  eius  conversatio  est  in  summa  humilitate,    » 
paupertate  et  contemptu? 

Idee  non  agnoverunt  eum  esse  Eegem  aut  Messiam.  Ita  Apostoli 
non  iudicaverunt  eum  regnaturum  per  verbum,  sed  sperarunt  eum  'resti- 
a(i8-i.«tuturum  regnum  Israel',  Act.  1.  Vident  quidem  gloriosa  et  magnifica  facta, 
audiunt  mirabiles  eius  actiones,  et  tarnen  cogitant  ista  non  esse  gloriam  i« 
regni  ipsius.  Sed  sperant  eum  fore  Dominum  mundi,  qui  Eomanos  con- 
culcabit  et  omneg  gentes  sibi  subiiciet  et  faciet  ipsos  principes  orbis 
terrarum  et  Dominos  opum  totius  mundi. 

Quanto  minus  credebant  Saducaei,  pingues  Epicuri  de  grege  porci  t 
!iJiatt^.ii.6ldeo  dicit  ipse:  'Beatus,  qui  non  fuerit  scandalizatus  in  me'.  >» 

Ego  pauper,  'abieetus',  'vermis',  'opprobrium  hominis  et  abiectio 
moitts.joplebis',  non  habeo,  ubi  caput  reclinem,  ut  Matth.  8.:   'Vulpes  foveam 
habent'  etc.  Quid  hoc  est  dicere!  sunt  ne  haec  verba  Eegis:  'non  habere, 
ubi  caput  reclinet'  1 

Ideo  inquit  Propheta :  Multi,  qui  videbunt  et  audient  te  loquentem,  *> 
agentem,  pacientem,  aedentem  etiam  miracula,  obstupescent  super  te 
et  dicent:  Qi  ber  reirbt^  md)t  tf)un. 

Postea  occiditur  ignominiosissima  morte  et  pendet  inter  latrones, 

Kfl«M6,64Sepelitur,  triumphant  Annas,  Caiphas  etc.  Num  hoc  est  regnum  inchoare  t 

i.^ktnj,  8         Impegit  hie  maior  pars  populi  Israel  in  hunc  'lapidem  offensionis'.  '* 

Tune  es  rex  noster,  qui  non  habes  locum,  ubi  caput  redines  T    Ideo 

obstupescent,  ßntfe^en  jid);  pudet  eos  huius  Eegis,  hoc  est  scandalum 

huius  populi. 

Vsus  est   propheta   valde  significanti  verbo   'Schamemu'.*      'Scham' 
Hon», "enim  significat  'desolari',   ut   etiam   ex  Daniele  patet:   'Cum   videritis  w 

a«f.  1, 7  abominationem   desolationis'.      Item  lesa.   I.:   'desolabuntur   civitates' 
i.flön.s.euniversae.  I.  Eeg.  9.:  'Omnis,  qui  transicrit  per  eum,  obstupescet'.    Psal. 
*tob?7,'»  40. :  'Desolabuntur  ob  mercedem  pudoris  sui'."    Hiob  17.:  'Obstupescent 
recti  super  hoc'. 

Hinc  autem  nomen  habet,  quando  scilicet  inspector  vidct  Hierusalem  »•"■ 
incensam,   'desolatam',    'obstiipescit'    et    movet   caput,    inquiens:    bijhi 
ein  ftabt    Sic  ab  obiecto  trahitur  significatio  alToctus:  inspector  nauscat, 
caput  movet,  fielt  \\(i)  üngcbcrlicf),  ji^et  Jaioer,  ruiitjclt  uajcn  trnb  jtirn. 


M  nocti.     Retichlin:   Perdidit,  devaatavit,  desolavit,  deseruit.    Die  Htierten  Bibel- 
sUUen  nicM  hei  Jleuchlin,  amdern  eigetie  Faralklen  Luthers.  ')  Nach  Urtext;   Vulg. 

ändert. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544]    1550.    (Cap.  52,  14)  695 

Sicut  enim  res  apparet,  ita  gestus  videntium  exprimitur,  quasi 
dicat:  O  Messia,  multos  desolabis,  quia  tu  es  desolatus,  tua  vita  et  actio- 
nes  tales  erunt,  ut  multi  obstupescant  et  cogitent  te  nihil  minus  esse 
quam  'bracbium  Domini'.  »od.  lm 

s  Habere  enim  regnum  est  habere  potentiam,  opes,  urbes,  regiones, 

procereg,    principes   et   praecipue   habere   tale   regnum,    quäle   futurum 
erat  Messiae  in  scriptura  promissum,  quod  esset  rex  futiirus  orbis  terra- 
rum,  qualem  et  hodie  expectant  ludaei  ut  tunc^;  ut  sint  domini  et  coUec- 3od.  e,  is 
tores  auri,   argenti   et  opum  mundi  et  omnium  rerum  preciosarum,   ut 
1"  tum  occidere  possint  omnes  gentes  et  soli  dominari.^ 

Cum  hoc  non  viderent  in  Christo,  quam  vis  gloriosa  miracula  faceret, 
'moverunt  capita'  dicentes:  ber  lt)irbt§  nt(i)t  tt)un.  smart,  ism 

Sicut  ergo  ipse  miserrimus  rex,  quod  ad  externam  speciem  attinet, 
'vastatus',  'desolatus' ä,  Sic  inspicientes  eum  'desolantur',  id  est:  ftellen 
1»  \i(S)  ^enbtlid)  bagegen. 

Hoc  testatur  Buangelica  historia,  quod  rex  iste  intelligens  in  oculis 
populi  sui  fiierit  tanquam  desolatus  et  plane  nihil.  Sie  I)al3en  \iä)  eben 
gegen  i^tn  gefielt,  wie  ef)r  jid)  gegen  bem  SReid^e  geftelt  {)at. 

Batio  enim  non  intelligit  eum,  qui  apparet  pauperrimus  et  miserri- 
20  mus  servus,  esse  Eegem. 

Apparuit  pauper  et  afflictus  non  solum  in  passione,  sed  etiam  in 
Omnibus  actionibns  suis,  ita  ut  miracula  eins  impios  nihil  moverint;  in 
admiratione  tantum  fuerunt  apud  pios,  qui  erant  paucissimi;  etiam 
apud  Apostolos  adhiic  carnales  parum  efficiebant,  nisi  quod  concipiebant 
ä5  spem  futurae  dominationis  et  regni,  ut  dicunt  Act.  I.:  'Num  restitues  sim- i.  s 
regnum  Israeli  1' 

Itaque  tot  eius  miracula  gloriosa  quidem  nihil  aluerunt  nisi  spem 
liberationis  corporalis  a  Servitute  Eomana  et  dominii  humani. 

Quid  nunc  sentirent  de  Christo  illae  feces  novissimae  ludeorum  ? 
30  Cum  praesente  Christo  Cayphas,    Annas  et  alii    sacerdotum  prin- 

cipes audirent  eum  miracula  facere,   cogitabant  esse  aliquem  pauperem 
Prophetam  obsessum  'aDiabolo'.  Offendebat  enim  eos,  quod  se  opponeret »'"'•  3, za 
sacerdotibus,  obiurgaret  principes,  damnaret  cultum  populi  Dei. 

Ideo  certi  erant  eum  non  esse  ex  Deo,  sed  blasphemum  et  seditiosum, 
35  certo  ergo  persuagi  erant  eum  non  esse  Messiam. 

Ideo  dicit  Propheta  hunc  doctorem  sessurum  in  sublimi,  Eegem 
aeterni  regni,  autorem  vitae  et  mortis.  Sed  quia  regnum  suiim  admini- 
strat  in  hac  servili  spetie,  quae  nihil  est  ad  regnum  corporale,  ideo  multi 


')  Fortalicium  Fidei,  lib.  IlL,  consid.  VIII.,  passus  VI.:  ludei  .  .,  qui  usque  nunc 
consistere  iu  uno  non  potuerunt  termino,  Verisimile  est,  quod  quotidie  fatuizando  novos 
fingent  terminos  predicti  adventus  (messie).  ')  Lyra  zu  Kap.  53,  5:  in  adventu 

messie  .  .  iudeos  per  eam  mirabiliter  exaltari.  ")  Vgl.  S.  694  Anm.  1  Beuchlin. 


696  Enari-atio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.)     1550.    (Cap.  52,  14) 

turbabuntur  et  ofEendentur  et  distorto  ac  deformato  vultu,  obliquis 
oculis  eum  intuebuntur,  id  est,  tristabuntur,  offendentur,  deformabunt 
vultum  adversus  istam  doctrinam  et  intelligentiam,  quae  nihil  minus 
promittit  quam  regnum,  pompam,  potentiam  et  gloriam  carnalem. 

Hactenus  de  ludaeis.  Multi,  inquit,  qui  vident  eum  agentem,  mira-  » 
cula  aedentem,  patientem,  dicent:  Hie  non  est  Eex,  quia  somniant 
Messiam  futurum  terrenum  regem.  Sed  quare  sie  vultuantur,  id  est, 
offenduntur!  Quare  adeo  despectus  est?  Quia,  inquit  Propheta,  'sie 
inglorius  erit  inter  viros  aspeetus  eins'.  Non  enim,  qui  futuri  sunt  reges 
in  mundo,  sie  adparere  solent,  non  abiiciunt  pecuniam,  multo  minus  w 
vivunt  in  miseria  ut  Christus,  qui  non  solum  contemptus  est,  sed  etiam 
8U08  ad  eundem  contemptum  mundi  invitat.  darüber  wirbt  ein  |ci)eu&^ 
lic^e  desolatio,   vultuatio   trerben,  ita   ut  multi  ofEendantur. 

Ideo  ait  Propheta:  deformis,  corruptus  aspeetus  eins  'et  forma  eius 
prae  caeteris  viris.'  '* 

Porro   autem   Propheta   non  loquitur  de   personali  forma  Christi, 

quia  fuit  int«ger,  sanissimi  corporis,  mundissimae  carnis,  sine  peccato 

sjut a, M conceptus,  ex  illibata  virgine  natus  est;  Item  Lucae  2.:  'crevit  sapientia 

et  gratia  apud  Deum  et  homines";  sed  loquitur  Propheta  de  forma  po- 

litica  et  regia  gubernatoris,  qui  debet  fieri  rex  terrarum.  »o 

Haec  tarn  absurda  et  offensiva  sunt  ut  nihil  supra,  ^arumb  loerben 
\\6)  oiel  baran  ftofjen. 

Est  itaque  Christi  regnum  tale,  qualis  ipse  rex  est,  non  incedit  in 
specie  regis,  ibi  nulla  maiestas,  pompa  aut  potentia  regis  apparet,  ut  in 
aliiß  ^ddetllr,  sed  ut  vilissimus  servus  servorum  incedit,  quo  non  sit  homo  as 
in  orbe  terrarum  despectior  visus. 
""Sil"»"         Num  hoc  est  exaltari,  'intelligere',  'prospere  procedere',  Psal.  45.  T 
notti).ii,i6  Sed,  ut  scriptura  dicit:  'ex  ore  infantium  et  lactentium*  fundat  regnum 
«(.  8,.i.6guiLm  etc.,  et  Psal.  8.:  'Minuisti  eum  paulo  minus  ab  angelis',  id  est, 
«ou^.i7,«(ierelictu8  est  a  Deo  prae  omnibus,  ut  restatur  ista  vox  in  cruce:  'Deus  so 
meuB,  quare  me  dereliquisti  V 

Tantum  abest  a  sua  gloria  et  regno,  ut  etiam  a  Deo  derelictus  sit, 

non  tantum  ab  hominibus,  quis  igitur  hunc  putabit  regem  esset  et  t^imen 

*»f.V,'6''8ublimis  erit  valde',  ut  idem  Psalmus  testatur:  'Constitiiisti  eum  super 

opera   manuum  tuarum,  gloria  et  honore  coronaeti  eum',  sed  per  in-  ss 
telligentiam   et   fldem   verbi. 

Loquitur  igitur  Propheta  de  scandalo,  cum  dioit :  'vultabuntur  super  te 
multi  et  offendentur,  quia  aspeetus  tuus  deformis',  non  congruit  cum 
re^jno,  imo  nihil  magis  alienum  est  a  regno  quam  iste  aspeetus  distortue 
tuus.  «0 

Sed  sicnt  isti  multi  oftensi  et  desolati  impegerunt,  lapsi  sunt  et'non 
pervenenint  ad  regnum,  quibus  tarnen  ut  flliis  promissum  erat.  —  tarnen 


Enarratio  53.  capitis  Esaiao.    [1544.]    1550.    (Cap.  52,  14.  15)  697 

ista  forma  serviis  ille  Dei  et  specie  corrupta,  morte  sua,  'agperget  gentes  c*p- sa,  i5 
multas',  id  est,  loco  ludaeorum,  qui  offendentur  formis  crucis  Christi, 
non  unus  populus,  sed  multae  gentes  aspergentur,  iuxta  illud:  'In  pro-3oij.i,ii 
pria  venit  et  siii  eum  non  receperunt',  Item  Act.  13.:  'Vos  iudicatissiw.  i3,46 
»   vos  indignos  vita  aeterna;  Ecce  convertimur  ad  gentes'. 

Amittit  priorem  partem  de  ludaeis,  loco  istorum  acquirit  non  unam, 
sed  plurimas  gentes  per  totum  orbem  terrarum  dispersas. 

Si  vos  non  vultis,  cum  gaudio  amplectentur  hiinc  regem  gentes. 
Sic  completur  mirabili  iiidicio   Dei  hoc  verbum  Christi:  'Ego   inaoij. 9,39 
10  iudicium  veni,  ut  videntes  coeci  fiant  et  coeci  videant'. 

ludaei  habent  lucem,  audiunt,  vident  Christum,  sed,   quia  offen- 
duntiir  misera  eius  spetle,  excoecantur. 

Gentiles   excoecati  sunt,   ilU   verbum   Dei  amplectentes   illuminati 
sunt  et  recepenmt  Christum. 
15  Idem  scribitur  Esa.  6.:  'Vade,  excoeca  cor  populi  huius'.     Quan-3ci.6,9f. 

tumvis   ergo   ludaei  offendantur  spetie  deformi   et  scandalosa  Christi, 
bac  tarnen  ipse  spetie  per  verbum  ac  per  os  infantium  faciet,  constituet, 
stabiliet  atque  fundabit  regnum  suum  et  exaltabitur  et  erit  subUmissi- 
mus  per  totum  orbem  terrarum. 
20  Sic  Paulus  I.  Cor.  I.:  'Praedicamus  Christum  ludaeis  scandalum'i«ot.  1,231. 

et,  ut  aitEsaias:  'Schamam'^,  'desolatum',  quem  nee  audire  nee  videre 
volunt,  'Gentibus  stultitiam',  vobis  'Dei  virtutem  et  sapientiam'. 

ludaei   scandalisati  aversabantur   Christum,    ex   videntibus    coeci, 
surdi  et  stupidi  facti,  licet  viderunt  et  audiverunt  praesentem. 
25  [Sg.  D]  Ita  ludaei,  qui  hodie  sunt;  tamen  ad  eundem  modum,  quo  scan- 
dalizantur  multi  ludaei,  multas  gentes  asperget. 

Haebraismus  est  in  vocabulo    aspergendi',  cuius  frequens  usus  est 
in  lege  Mosis  a  ritu  expiationum  et  sacriflciorum  sumptus,  ut  est  aspersio 
sanguinis,  aquae,  item  super  caput  aspersio  pulveris  in  luctu. 
.10  In  lege  et  Leviticis  ritibus  duplex  usus  erat  aspersionis,   scilicet 

sanguinis  et  aquae  lustralis,  quam  nos  vocamus  Benedictam. 

Sacerdos  enim  ingrediebatur  templum,  tollebat  de  sanguine,  spargebat 
coram  tabernaculo.    Sic  Moses  intincta  purpura  aspergebat  populum  et 
librum,  Exod.  24.  Item  mentio  fit  sanguinis  hircorum  et  taurorum  saepe^.in'oirai.s 
35  in  lege.     Haec  est  legalis  aspersio,   quam  usurpabant  sacerdotes  ante 

sanctiftcationem  corporalem;  postea,  qui  mundati  erant,  aspergebanturaffliofcau,!«». 
etiam  sanguine. 

Usus  ergo  huius  aspersionis  fuit  ad  mortiflcationem  et  mundationem 
et  remissionem  peccatornm  corporalem. 
40  Hoc  verbo  propheta  hie  utitur  et  transfert  ad  veram  aspersionem 


*)  B»\r.     Oben  S.  694  Anm.  1. 


698  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (Cap.  52, 15) 

i.  »ciri  i,  j  Christi,  Sicut  petrus  in  sua  Epistola  interpretatur  I.  Petr.  I.:  Gentes, 
per  orbem  dispersae,  vocatae  sunt  'ad  obedientiam  et  aspersionem 
«ttr.ij.sj.s4  sanguinis  lesu  Christi',  et  Haebr.  12.:  "Accessistis  ad  montem  Syon  et 
ad  aspersionem  sanguinis  lesu  Christi  melius  loquentis  quam  Abel'; 
quia  sanguis  Abel  clamat  vindictam,  Sed  lesu  Christi  super  nos  aspersus  » 
remissionem  peccatorum  et  vitam  aeternam. 

Ista  aspersiü  fit  ministerio  verbi.    Tingitur  digitus  sanguine  Christi 
et  spargitur  ore  super  gentes  per  totum  orbem  terrarum  dispersas,  hoc 
modo :  Crede  in  Cliristum  crucifixiini  et  resuscitatum  a  mortc  propter 
peccatum  et  iustitiam  tuam,  et  remittuntur  tibi  peccata  tua,  ut  I.  loan.   w 
i.3oft.i,7l. :  'Sanguis  lesu  Christi  purgat  nos  ab  omnibug  peccatis'. 

Sic  Spiritus  per  os  infantium  aspergit  gentes,  et,  qui  asperguntur, 
sunt  sancti  per  remissionem  peccatorum  et  peccatum  ipsorum  incipit 
purgari  hoc  sanguine,  quo  aspersi  sunt,  id  est,  hoc  verbo  de  eins  sanguine 
super  nos  proiecto,  ut  audiamus  et  credamus  atque  ita  mundemur;  hoc  is 
est  meritum  Christi. 

Nam  os  infantium  non  facit  haec  magnalia,  fundans  regnum  vitae, 
!.«or.  i.s^iustitiae,  destruens  peccatum  et  mortem,  sed  'virtus'   Christi,   qui  ea 
impetravit  suo  sanguine,    qui  non  est  leve  precium  pro  peccatis  nostris 
effusus  et  per  Spiritum  Sanctum  super  nos  sparsus  verbo.  üu 

Hoc  modo,  quo  ludaei  'Schamemu',  'obstupescunt',   vultuose  ab- 

horrent,  jperren  jid)\  runzeln  nafeu  imb  ftirn  ad  praesentem  Christum, 

«ap.53,jqui  apparet  in  scandalosa  forma,   moritur,   crucifigitur  et  'nullus  decor' 

in  illo  apparet:  ef fielet,  ut  'aspergantur  gentes  multae',  quae  admittent 

hanc   aspersionem   et   cum   gaudio   accipient   verbum,   quod   nunquam  k 

3c(.  65, 1  audierunt,  iuxta  illud  Esaie.  65.:  'Quaesiverunt  me,  qui  ante  non  inter- 

«flp.is,  isrogarunt',   et  53.:   'Quibus  non  narratum  est  de  eo,  viderunt'.     So   ifl 

box  ^übcn  meülen^  rooll  gerod)en'  unb  bcfjet  ongctocnbt.* 

Ita  enim  translatum  regnum  Christi  ad  gentes,  quae  veniunt  sine 
ßua  dignitate,  meritis  et  iustitia  legis  ad   hanc  aspersionem,   qua  sal-  so 
vantur. 

Imo,  quod  plus  est,  sie  asperget  gentes  multas,  ut  otiam  'reges* 
se  Christo  subiiciant,  quasi  dicat:  tam  sublime  et  exaltatum  erit  eius 
regnum  et  hac  aspersione  sie  procedet,  ut  etiam  capita  gentium,  sub- 
»(.  8».a8limita8  miindi  et,  ut  David  ait,'excelsHni  prae  regibus  terrae'  et  regna  ss 
aliqua  mnndi  'os  claudent'  et  de  suis  viribus  auf  potentia  nihil  gloria- 
lumtur,  dicentes:  Non  gloriamur  in  nostris  regnis,  iustitia,  sapientia 
»1.103.  Haut  potentia,  cum  sumus  'pulvis  et  cinis,  Christus  vero  est  rex  exal- 
tatuB  super  omnia. 


')  =  stemmen  sich  gegen,  leisten  Widerstand.        «)  =   Trotzen.        ')  D.  i.  gerächt. 
♦)  =  begründel;  sie  müssen  sich  nun  mit  Hecht  über  die  Annahme  der  Heiden  ärgern. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (Cap.  52,  15)  699 

Quid  fecit  tibi  rexf  quibus  armis  te  subiecit  sibif  Vbi  est  eius  ar- 
matura,  exercitus,  potentia? 

Verbum,  quod  per  os  infantium  aspergit,  ita,  ut  ultro  sese  subiiciant 
ei,  (luem  Iiidaei,  quibus  promissus  erat, 'noluerunt  regnare  super  se',  etsiuM'J." 
5  dicunt:  Domine  lesu  Cliriste,  miserere  nostri;  ego  non  sum  rex,  imo 
nihil  sum  respectu  tui. 

ludaei  volunt  subiicere  sibi  reges  terrae,  econtra  reges  amplectentes 
verbum  Christi  dicunt:  Non  gloriamur  de  Corona  et  potentia  nostra, 
sed  in  tuo  Dominio  gloriamur,  quod  tu  solus  potens,  sanctus  et  altissi- 
10  mus  es. 

Sic  CHEistus  exaltatur  sine  gloria  mundana,  sine  gladio  ac  armis, 
tantum  intelligentia  et  aspersione  sanguinis,  ut  reges  os  claudant,  se 
suaque  omnia  subiiciant  et  collocent  'ad  scabellum  pedum'  Christi.         --lüiio,  i 

Quoniam,    quibus    non    narratum    est    de    eo,    viderunt,    et 

i»  qui  non  audierunt,  contemplati  sunt. 

Sic  fit,  illi,  qui  audierunt  (ludaei),  aversantur  eum.  Sed  oportet 
hunc  regem  et  servum  intelligentem  exaltari,  bie  Qiiben  meulen  Onnb 
rüHeln  \iä)^  gegen  tf)m,  nod)^  mufä  er  f)od)  werben,  quia  est  servus  intelli- 
gens. 

20  Si  vos  ludaei  non  vultis  eum  complecti,  quibus  haec  gratia  prae- 

dicta,  promissa  et  exhibita  est,  efflciam,  ut  illi,  quibus  non  est  promissa, 
qui  non  habuerunt  verbum,  patriarchas,  prophetas,  sed  erant  surdi, 
coeci  et  sine  verbo,  habeant,  aiidiant  et  videant  cum  summo  cordig  gaudio 
et  dicant:  Nos  libeuter  volumus  esse  vilissimi,  tantum,  ut  simus  populus 

»s  DBI,  participes  huiug  regis  et  servi  intelligentis. 

Ita,  'quibus  non  est  narratum',  qui  nullam  spem  habuerunt  de  illo 
rege  aut  intelligentia  et  sublimitate  eius,  verbum  amplectuntur. 

Contra  ludaei  somniant  regnum  Messiae  futurum  corporale,  gentes 
vero  audiunt  intelligentem  serviim  hunc  et  obediunt  ei.     Hinc  Paulus 

30  Act.  13.  inquit:  'Convertimur  ad  gentes,  cum  reiicitis  verbum  salutis.'sips- 13,10 

Hoc  de  principio  huius  capitis:  Gentes  intelligent,  animadvertent, 

non  dicent:  'Schamemu',  sed  admirabimtur.  ludaei  habuerunt  prophetias 

ab  initio  mundi,  quibus  Christus  eis  promittebatur,  habuerunt  prophetas, 

apostolos,    testimonia    patriarcharum,    tamen  ea  omnia  eis  nihil  pro- 

3»  fuerunt;  nihilominus  oportet  exaltari  hunc  regem  apud  gentes,  quae 
cum  gaudio  siiscipient  eum,  laudabunt  et  gratias  agent,  videbunt,  quae 
non  viderunt,  andient,   quae  non  audierunt,  et  dicent:   quis  unquam 


17  axaltari  Text 

1)  =  sie  begehren  auf;   vgl.  „  Vom  Sehern  Hamphoras*,  1543,    Unsre  Ausg.  Bd.  53, 
613,  10  f.  ')  =  dennoch. 


700  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (Cap.  53  V.  1) 

credidisset  ludaeos  habuisse  tot  testimonia  patriarcharum,  prophetaruni, 
promissionum,  et  tarnen  hunc  regem  noluerunt. 

Gentes  econtra  animadvertent,  nemen  j^n  mit  freüben  unb  non 
^ergen  an. 

Ita  clare  praedictum  est,  quod  Christus  propter  scandalum  crucis    » 
aufferetur  cum  regno  suo  a  ludaeis  et  dabitur  gentibus,  quae  nihil  audie- 
runt  de  promissionibus  et  Christo. 
<Biatii).2\. i3         Sic  et  Christus  Math.  21.:  'Aufferetur  regnum  a  vobis  et  dabitur 
genti  facienti  fructus  eius.' 

cap.53, 1  Quis   credit  auditui    nostro   et  brachium   Domini   cui  lo 

revelabiturt 

PEopheta  proprie  loquitur  de  ineredulitate  et  obstinatia  ludaica, 
3ot  1.  II  quod   Messiam   suum   amplecti   noluerunt,   sicut   inquit   scriptura :   'In 
propria  venit,  et  sui  eum  non  receperunt'  etc.  'Quis  credet',  inquit,  'auditui 
nostro',   id    est,   sermoni,   annunciationi   seu   Euangelizationi   nostraet  n 

Nam  Euangeüon  est  rumor  seu  fama,  quae  auribus  percipitur. 

Quando   ista  audificatio   veniet,   quod   Christus,   vilissima   persona, 

tota  vita  nihil  dignum  gessit,  O,  quanta  erit  ofEensio,  quam  non  credetur! 

«op.  62, 13  et  tarnen  ait:  'elevabitur  et  excelsus  erit',  h.  e.  audietur,  licet  eius  poten- 

tia  et  gloria  non  videbitur.  so 

Porro  autem,  quamvis  ludaei  negare  non  poßsunt,  quin  loquatur 
de  Christo,  tamen  recentiores  varie  ludimt  et  in  varias  et  absurdas 
opiniones  evanescunt,  alii  aliud  comminiscuntur,  plurimi  de  ipso  populo 
seu  servo  Domini  coUective^  intelligunt. 

Sed  necesse  est  prophetam  loqui  de  ima  persona,  ut  clare  videbimus;  n 
quaedam  possunt  deprauari,  sed  non  omnia. 

Bevelatum  est  'brachium'  per  prophetas.    Et  hie  est  unus  locus  et 

phrasis  scripturae  communis,   sie  vocari   passim   fllium   Dei   brachium 

3fl.  40, 10  Do  mini:    'Brachium   Domini   dominabitur* ;    hoc    non    potest    collective 

intelligi  de  populo  Israel.     Hie    certe   non  est  braclüum  Domini.     Sed,   so 
inquiuBt,  non  loquimur  de  Messia,  sed  de  Mose':  Quis  gentium  credit 


')  Lyra  z.  St.:  Rabi  Salomo  et" Andreas  exponunt  hoc  capitulum  ad  litteram  de 
populo  iadeorum,  dicentes,  quod  propheta  de  illo  loquitur  quasi  de  liomine  uno;  .  .  sed 
eorum  perversitas  patet  per  doctores  hebreorum  antiqnos  .  . ;  dicit  Rabi  Moyses :  Hie 
est  rex  measias,  .  .  sicut  scriptum  est  Rsa  liij.  (Vers  5):  "Ipse  .  .  vulneratus  est  propter 
iniquitates  nostras.'  Ex  quo  patet,  quod  secundum  iistuin  doctorem  hoc  capitulum 
loquitur  de  cbristo  .  .  Lijra  :u  Kap.  52,  13:  quod  intellif^tur  de  christo,  .  .  ))atet  per 
trannlationem  chaldaicam:  .  .  "Ecce,  prosperabitur  serTus  mcus  messias";  propter  quod 
antiqui  hebrei  . .  eiposuerunt  ad  litteram  de  persona  christi.  —  Vgl  U.  A.  li^chrttUn  5, 
35  Nr.  6263.  »)  Fortalicium  Fidei,  lib.  ILL,  contid.  l  V.,  argum.  IL :  lex  moysi  non 

est  abolita,  sed  adhuc  observauda. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1)  701 

legi  nostrae,  et 'brachium', 'quo  educti  sumus  ex  Aegipto',  cui  revelatums.  to»!' «.  3< 
est? 

Sed   videmus  prophetam  loqui  de  persona,  quae  est  spreta,  oon- 
tempta  ac  abieeta  et  tarnen  asperget  populos,  et  quidem  eos,   quibns 
1  non  est  narratum.    6ä  gefjet  aUe§  in  una  consequentia  et  cohoerentia. 

Et  hinc  attexit  hoc  ipsum:   quis  eorum  credet?  qui  andient  illud 
aiidibile  brachium  Domini,  quod  praedicatur  et  revelatur. 

Quantumvis  enim  sit  revelatum  et  praedicatum,  tarnen  non  credent, 

ut  sol  in  oculos  coeci  impingens,  ut  ille  sentiat  etiam  calorem,  et  omnibua 

10  lucens,  tarnen  in  coecum  incurrit  ve)ut  in  parietem,  quem  tarnen  non 

transit;  hoc  est,  quod  Paulus  dicit  2.  Cor.  3.:  'Excoecat  Deus  seculiasor. 4,4 
huius  corda'  etc.,  ut  et  Esaias  6.:  'Excoeca  cor  populi  huius,  ut  videntes  3f(.  e,  lu 
non  videant'. 

Idem  hodie  papistis  usu  venit:   etiam  si  lux  Euangelii  et  veritas 
15  verbi  Del  tarn  clare  iam  proponatur,  ut  omnes  mulieres  et  pueri  intelli- 
gant,   tarnen  illi  in  tenebris,  excoecationibus  et  scandalis  proraus  suffo- 
cati  sunt. 

Hoc  scriptura  vocat  indurari,  excoecari,  ut  non  videant  fulgorem 
lucis  Euangelii. 
20  Ministerio  quidem  satis  revelatur  et  declaratur,  sed  per  increduli- 

tatem  non  curatur  hoc  brachium.     Ille  servus  DEI,  quem  hie  Esaias 
appellat:  'Servus  meus  erit',  est  brachium  Domini.  «ap.  ss,  is 

Haec  duo  coniunge:  'Brachium  Domini'  est  'servus  Domini',  ista 
enim  non  intrant  in  corda  ludaeorum,   qui  satis  süperbe  contra  noa 
36  gloriantur. 

Vos  Christiani,  inquiunt,  dicitis  vestrum  Messiam  esse  verum  Deum, 
Esaias  autem  vocat  eum  'servum';  qualis  est  iste  Messias  f 

Imo  asseveratis  verum  Deum,  creatorem  coeli  et  terrae,  esse  ser- 
viim  Dei,  'maledictum'  a  DEO,  plagis    affectum,  percussum  a  DOMino,®ar.3,  is 
30  cruflxum  etc.     Si  Deus  est,  non  potest  esse  servus,  si  est  servus,  Deus 
esse  non  potest,  praesertim  tarn  despectus  et  vilis  usque  ad  ima  tartara. 

Hie  creavit  angelos  et  'omnia';  num  is  poterit  mori,  descendere  ad  3»^.  1,3 
inferos,  ut  vos  docetis  et  creditist 

Quam  inflexibiles  et  incorrigibiles  sunt  in  hoc  loco  ludaei,  putant 
35  se  certissime  habere  veritatem.     Sed  mandatum  habemus:  'scrutamini  3„q.  5,  ,9 
scripturas,  quia  ipsae  testantur  de  me',  loan.  5. 

Utrumque  verum  est:  verus  DEÜS,  brachium  Domini,  et  tarnen 
servus  miserrimus; 

Quia  Messias  est  ex  semine  Davidis,  lacob,  Abraham.     Non  potest 
40  autem  esse  proles  aut  semen  Davidis,  nisi  de  semine  et  carne  natus. 


20  declararar  Text 


702  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1) 

Sic  certe  scriptum  est  cum  esse  semen  Davidis,  Abraham,  Eom.  I., 
^J',-,J;f'jMath.  1.:  'qui  natus  est  ex  semine  David  secundum  carnem,  sed,  tamen 
(lefinitus  DEI  filius  per  Spiritum  sanctum';  semen  Davidis,  setl  tamen 
DEI  filius: 

Davidis  quidem  in  infirmitate  et  humilitate  carnis,  Dei  vero    in    5 
«0111.1,4  virtute,    sie    'declaratur    per    Spiritum    Sanctum    post    resurrectioncm 
suani.'     nie  cruciflxus  filius  Davidis  et   miserum   semen   est  Bracliium 
Domini,  de  quo  praedixit  hactenus  propheta  eum  futurum  esse  despectissi- 
mum. 

Hoc  praedixerunt  omnes  prophetae  clarissimis  verbis,  sed  detuit,   lo 
qui  explicaret,  quod  per  Spiritum  Sanctum  oportuit  fieri  et  dioi.    Haec 
paucissimi  intellexerunt  in  veteri  testamento,  quasi  in  occulto,  postea 
eopiosissime   declaratur   effusione    Spiritus    Sancti   in   die   pentecostes, 
«Dp.s,  ncum  'loquebantur  variis  Unguis'  piscatores  'magnalia  Dei',  etc. 

Mira  igitur  locutio  est  'bracliium  Domini'  et  'servus',  id  est,  filius   ,5 
Dei  Messias  est  sublimis,  exaltatus,  non  tantum  in  cruce  a  terra,  sed 
sedet  ad  dexteram  DEI,  aeterni  patris,  sie,  ut  Sit  ipsum  Bracliium  Do- 
mini et  dextera  Dei,  per  quam  Dens  omnia  fecit  ac  facit  potenter,  eduxit 
2.wofe  le,  15  filios  Israel  ex  AEgipto,   cibavit  'manna  in  deserto'   40  annis  Israelitas. 

Haec  est  sapientia  Christianorum,  Qui  habent  Spii-itum  Sanctum,  ;;o 
ut  illud  incredibile  credant:  scilicet  quod  idem  sit  miserrimus  filius  David 
et  gloriosus  rex,  Deus  in  excelsis;  quod  Messias  pendens  et  moriens  in 
cruce  subiicitur  omnibus  daemonibus,  imo  quod  est  extremae  deiectionis, 
inter  omnia  peccata  mundi  nuUum  est,  quod  non  factum  est  suum, 
quod  in  se  non  derivat,  sustentat  et  portat,  et  tamen  ille  portans  omnia  jj 
Möin. », 5  peccata  est  verum  'brachium  Domii;i'  ac  Deus  gloriosus  et  'benedictus 
in  secula'. 

Quomodo  ista  ludaei  intelligerent  ?  offenduntur  in  coniunctione 
naturarum;  est  audibile:  quod  flde  accipitur,  impossibile  est  creditu 
rationi  humanae.  so 

Quomodo  enim  potest  esse  servus  et,  ut  canitur,  gigas  substantiae 
geminae^  in  una  persona  duarum  naturarum  T 
i'iif.w.M  Haec  diligenter  ineulcanda  et  credenda  sunt,  cum  'aperitur  «crip- 

tura',  alias  enim  nemo  cogitet  unquam,  quod  possit  intrare  in  penetralia 
et  sccreta  scripturae  exchiso  illo  Brachio  Domini,  inoarnato  Deo.  Con-  35 
stituto  autem,  quod  Dei  filius  et  Davidis  sit  unus,  non  duo  fil'i,  tota 
Bcriptura  patet,  quia  de  uno  tantum  loquitur.  Ergo  quatenus  est  natu- 
ralis filius  Davidis  secundum  naturam  liane  assumptani.  vocatnr  tota 
persona  'servus';  non  sunt  distrahendae  personae,  ut  Nestorius  boc 
modo   tumultuatur:   ludaei,   inquit,   non   crucifixerunt    filium   Dei,  s«!   „ 


•)   Im  ffymnjM  Veni,  redemptor  gentium;  ly;'.  ''»!•'♦•<•  Atts</.  Ri.  3:>,  U9  utui  «'>. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1)  703 

Mariae.^     Sic  voluerunt  honorare  et  glorificare  gloriosam  personam  filü 
Dei,  ne  subücerent  eam  cruci  et  passioni. 

Verum  ibi  duae  personae  constituimtur,  quod  est  impiiim  et  haereti- 
cum.  Non  enim  divideuda  et  distrahenda  est  persona  filü  Dei  et  Davidis. 
5  Sed  debemus  credere  et  conflteri,  quod  illae  duae  naturae  sunt  unus 
filius,  quia  sunt  iani  unitae  unione  hypostatica,  quandoquidem  recte 
deflnitum  est  in  eoneilio  Chalcedonensi,  ut  vocetur  Maria  -Oeozdico?, 
id  est,  mater  pariens  Deum,  non  mater  filü  Davidis  excludendo  Deum, 
sed  Deipara,  &eox6xo?.'^ 
10  Obiieiunt  autem  ludaei :  Quomodo  potest  nasci  ex  Deo  ?  ^ 

Eespondeo,  angelus  praedixit,  et  ita  factum  est.  Ergo  ludaei  non 
crucifixerunt  filium  Davidis,  sed  cruciflgendo  filium  Mariae  etiam  filium 
Dei  crucifixerunt. 

Est  ergo  vere  unus  fllius,  quia  est  una  persona,  ut  Angelus  Luc.  1. 
15  Dicit:    'quod  nascitur  ex  te    (muliere,    scilicet    virgine),    filius   altissimi  a«M.  ss 
vocabitur'.     Tuus  quidem  filius  erit,  nascetur  enim  ex  te,  concipies  et 
paries  eum  tuo  utero,  sed  iste  filius  tuus  sive  'hoc  ipsum,  quod  ex  te 
natum  est',  vocabitur  filius  altissimi. 

Sic.  1.  Corinth.  2.:  'Si  cognovissent  DOMIIfum  gloriae,  non  cruci- isor. 2,s 
20  flxissent'.     Paulus  clare  alt  non  filium  Mariae  aut  Davidis  crucifixum 
tantum,  sed  Dominum  gloriae,  id  est.  Dominum  gloriosum.  Et  ad  Ebre.  6.: 
'crucifigentes  filium  Dei'.  fcbt.e.e 

Ergo  cayeamus  Nestoriana  et  Swenckfeldiana*  deliria,  quae  personam 
distrahunt  et  faciunt  duos  filios,  et  teneamus  firmiter  non  esse  duo«» 
25  filios,  sed  unum  filium. 

Eundem  filium,  quem  mater  filium  vocat,  hunc  Deus  pater  etiam 
secundum  suam  substantiam  vocat  filium  suum  estque  Maria  mater  filü. 
Eeüciendus  igitur  et  explodendus  est  error  Nestorü  et  aliorum. 

Porro  autem  patres  hoc  communicationem  idiomatum  appellarunt, 
30  quod  communicet  suas  proprietates  utraque  natura  illi  personae,  quae 
est  fllius  Dei: 


1)  Cassiodor,  Eist,  trip.,  lib.  XU.,  cap.  IV.:  Erat  cum  eo  (Nestorio)  Anastasi  us 
presbyter  .  .  Aliquaudo  .  .  coram  ecclesia  Anastasius  docens,  ait:  'Dei  genetrieem' 
Mariam  nuUus  appellet.  Maria  enim  homo  fuit,  et  Deum  ab  homine  generari  nimis 
impossibile  est  .  .  Porro  Nestorius  dicit:  Noli  gloriari,  ludaea;  non  crucifixisti  Deum. 
Migne  69,  1205f.  Vgl  TL  A.  lisehreden  5,  583,  28  und  31  Nr.  6291.  »)  Vgl.  Cassiodor, 
Hisf.  trip.,  lib.  XII.,  cap.  V. :  De  Ephesino  concüio.  —  eognoscens  Nestorius  contentionem 
ad  quandam  perniciem  pervenisse,  'Dei  Genitricem'  Mariam  vocabat,  dicens:  Dicatur, 
inquit,  etiam  'Dei  Genitrix'  Maria.  ')  Fortalicium  Fidei,  lib.  III.,   cortsid.  IV.,  im- 

possibile IX. :  in  eius  (Mariae)  ventre  fuit  tota  divinitas  vel  pars  divinitatis.  Utrunque 
est  impossibile,  quia :  .  .  si  tota  divinitas  .  .,  totus  mundus  fuit  privatus  divinitate  in 
illo  tempore;  .  .  Si  .  .  una  pars  divinitatis,  .  .  christiani  non  debent  ipsum  vocare  deum, 
sed  partem  dei.  *)  U.  A.  Tischreden  5,  299  Nr.  6659. 


704  Knarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1) 

Humana  communicat  Uli  personae,  quae  est  filiusDei,  et  divina  natura 
ei,  quae  est  fllius  Mariae,  quod  accidit  huic,  qui  est  fllius  Dei,  dicitur 
accidisse  filio  virginis,  et  econtra,  ut  lesus  Nazarenus  est  fllius  Virginia 
et  fijnul  Dei  in  unitate  personae,  id  est,  una  unione  duarum  naturaruni, 
ut  recte  dicatur:  hie  homo  condidit  Stellas;  Dens  vagit  in  cunis;  et  homo  s 
Creator  et  gubernator  angelornm,  qui  sugit  ubera  matris:  qui  creavit 
omnia,  iaeet  in  praesepio.' 

Sic  Spiritus  Sanctus  servavit  Ecclesiam  in  hoc  articulo,  qui  quidem 
•Cf. ä, 5 praecipuus  est,  in  nostra  religione,  ut  Psalmo.  8.  pulchcrrime  dicitur: 
'Quid  est  homo  et  fllius  hominis,  quod  vigitas  illum!'  Ibi  audis  matrem  lo 
virginem,  fllium  Davidis,  item  passionem,  crucem;  'Minuisti  cum  pauli- 
sper',  id  est,  fuit  derelictus  a  Deo,  non  divisione  naturarum,  quod  divina 
natura  deseruerit  humanam,  sed  perpetuo  cum  ea  mansit,  ged  in  passione 
auxilio  et  potentia  lM\ina  dcstitutus;  et  tamen  sequitur:  'gloria  et  honore 
coronasti  eum,  constituisti  eum  super  omnia,  subiecisti  ei  omnia  sub  n 
pedibub',  q.  d.:  Quis  audiuit  talia? 

Et  tamen  Esaias  dicit:  Quis  credidit  auditui  nostro  ?  O  quam  ad- 
mirabile  est  nomen  tuum,  lesu  Christet  Nihil  potest  unquam  cogitari 
mirabilius,  quam  quod  ita  deaertus  a  Deo  et  tamen  constitutus  sit  rex 
super  omnia.  so 

Quomodo  autem  'constitui'  dicitur?  Propter  humanam  naturam, 
quae  in  eadem  persona  est  cum  divina:  quicquid  de  humana  dicitur, 
id  etiam  de  divina  dicitur.  Nam  humana  non  fuit  consti-  [»g.  E]  tuta  super 
omnia  ab  aeterno,  nunc  autem  constituta  est  super  omnia  propter  divi- 
nam  et  cum  divina,  quae  est  ab  aeterno  super  omnia  const'tuta.  Ita  n 
lu-vencus  poeta  canit:  Salve,  sancta  parens,  enixa  puerum,  puta:  regem, 
Qui  coelum  terramque  regit.  ^ 

Est  res  incredibilis  plane,  quae  solo  verbo  proponitur,  alioqui  nemo 
intelligit  nee  credit,  nisi  et  Spiritu  Sancto  in  corde  flde  huius  verbi  accen- 
datur.  30 

Eatio  enim  non  cogitat  aliud,  nisi  quod  Nestorius,  Arrius',  Mace- 
donius*  et  ludaei  iroaginati  sunt. 

Habemus  ergo   Messiam  omnium   despectissimum   et   miserrimum, 


28  puerum]  puerpera  in  der  Editio  WiUenbergentl ;  to  a<uh  Seduliui  33  dispec- 

tissimum   Texl 

')  Nach  Paer  natus  in  Bethlehem;  oben  S.  650  Anm.  t.  *)  Vielmehr  Sediäiu», 

Carmefi poKchale,  Hb.  IT.,  63 f.;  Migne  19,  .-iOit.  •)  Casmior,  Hist.  trip.,  lib.  /.,  cap.  XII.: 
AriuB  .  .  creaturara  Filium  facturamque  dicebat,  adiiciens:  Krat  aliquando,  quando  iioii 
erat.     Migne  69,  902.  *)  Cassiodor,  Hist.  trip.,  lib.  V.,  cap.  .\LI.:    Macedonius  .  . 

tradebat  .  .  Sanctum  Spiritum  non  earuin  rerura  esse  participem  (tuimlich  iri«  (htt  und 
Chrixlun),  sed  ministrum  et  perhibcnteni  ofäciuni,  et  quaecunque  de  sanctis  angeliH 
dici  poise.     Migne  69,  102i).    Vgl.  U.  A.  Tischreden  6,  207,  1  und  9 f.  Nr.  &SI4. 


Enarratio  53.  caj>ftis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1)  705 


ut  nemo  unqiiam  tarn  profunde,  tarn  viliter  sit  humiliatiis,  iactatus  et 
tractatus. 

Est  enim  servus  Diaboli,  inferorum,  omnium  peccatorum,  Mundi, 
cogitur  eog  omnes  pati  persecutores,  crucifixores,  occisores,  perditores. 
5   Nos    quantillas    iniuriag   aut   incommodum    quam    difficulter   patimur, 
aegre  ferimus  nog  a  parentibug  argui. 

At  hie  severe  passus  est  omnia  mala  culparum  et  poenarum,  quae 

non  potuit  ferre  in  pergona  gua  et  propter  personam  suam :  propter  nos 

tulit  calamitates  alienas  in  corpore  suo,  ut  aboleret  mortem,  peccatum, 

10  conscientiae  accugationem  et  omneg  calamitateg  nogtrag,  ut,  corpore  et 

anima  liberati  a  peccato  et  morte,  immuneg  egsemus  et  viveremus  ''novi  sfoi.  s,  lo 
homines'  et  iusti,  sancti  in  aeternum. 

Hoc  non  potegt  capere  ludaeus,  imo  nullum  cor  humanum  assequitur, 
ita  ut  ad  hoc  obstupegcat  caro,  ut  plane  redigatur  in  gaxum,  rigeat  et 
15  induregcat,  ut  citiug  liquefleri  possit  adamas,  gi  cogitetur  ac  vere  gubeatSoi-3,7 
animum:  filium  Dei  gloriogum,  creatorem  omnium  rerum,  paggum,  gic 
deiici  et  humiliari,  ut  nullum  git  peccatum,  nullum  gcelug,  nuUus  tam 
perditus  peccator,  cui  non  serviat  fllius  Dei  in  proprio  corpore;  ista,  in- 
quit  Egaias,  quis  credet?  reuelabitux  Brachium  Domini;  ged  expectemug 
20  Spiritum  Sanctum,  qui  haec  enarret,  declaret  ac  illugtret,  is  dabit  vir- 
tutem  et  erit  efficax,  ut  credamug. 

Ista  declaratio  per  Dei  misericordiam  ad  nos  pervenit;  in  papatu 
manserimt  quidem  verba  ipga,  sed  doctrinam  et  ugum  huius  articuli 
amigimug  prorsug,  adoravimug  papam  et  mortuog  sanctos,  content!  re- 
25  gulis  et  operibug  nogtrig. 

Vos  iam  ignoratis,  quis  gtatug  fuerit  papatug;  hi  autem  sciunt,  qui 
pasgi  gunt  tyrannidem  eiug,  ut  ego. 

Egt  ergo  gummug  rex  et  servus  infimus,  Deus  verus  et  homo  abiectigsi- 
mug  in  una  et  eadem  pergona,  ut  vere  dicatur :  igtius  Dei  fuit  'nulla  gpecies',  ss.  2 
30  nulla  forma,  erat  deformior  eins  species  quam  omnium  hominum. 

Quig  1  An  Deus  ?  Certe  Deug  nimquam  est  deformis,  sed  gloriosissi- 
mug,  golus  est  pulchritudo,  decor,  forma,  gloria  inenarrabilis,  quomodo 
ergo  potegt  esse  verum? 

Scias  uniri  has  duas  naturas  in  unam  personam,  ut  sit  unus  CHristus 
35  et  non  duo.    Ipsa  communio  unit  istas  duas  naturag  in  unam  personam, 
et  duo  unum  filium,  non  duos. 

Munsterus^  ludaeum  citat,  qui  hunc  locum  Esaiae  cavillatur:   Si 
est  deformis  sua  specie  Messias,  qiiare  dicitur  alias  in  Psal.  45.:  'Spe-spf.  45,  s 
ciosus  forma  prae  fllüg  hominum,  gratia  in  labiig  eius',  id  egt,  eloquen- 
40  tiggimus,  graciogug  verbig  ? 


•)  Zu  Litthers  Urteil  über  Münster  vgl.  ü.  A.  Tischreden  0,  212  Nr.  5527,  I4ff'.. 
Sut^etS  SaSette.    XL,  3  45 


706  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1) 

Quare  hie  dicitis  contra:  'deformissimus',  non  gratiogus  verbis,  sed 
contemptug  f  ut  nemo  audire  eum  velit  aversis  oculis  et  auribus  ?  Verum 
est  qiüdem,  quod  ista  non  congruunt  ludaeis  poreis  igtis  in  Script  uram 
irruentibus,  imo  nulli  sapientiae  rationis. 

ludaeus  coecus  ista  duo  nunquam  concordat:  summus  Deus  et  s 
infimus  homo;  sed  Christiano  sie  congruunt:  sunt  duae  naturae  in  Christo, 
divina  et  humana,  in  eadem  persona;  secimdum  divinam  naturara  est 
gloria  patris  aeterna,  ad  tempus  autem  fuit  miserrimus,  deformissimus, 
post  vero  exaltatus,  sublimis,  gloriosissimus ;  et  propter  hanc  divinam 
naturam  et  secundum  liumauam  exaltatus  est  super  omnia  ad  dextram  i" 
patris,  quia  oportet  hanc  humanam  naturam  comitari  divinam  seu 
potius  uniii  cum  ea  ut  in  una  persona,  et  non  potest  distrahi. 

Sic  per  minigterium  factus  est  servug  et  peccator  personaliter,  et 
non  naturaliter;  sed  quia  servus  est  factus  omnium  peccatorum,  ideo 
W.  40, 13  dicitur  peccator,  atque  equidem  vocat  se  peccatorem  in  Psabuis :  "'Miserere  is 
?5(.  69, 10  mei,  quia  peccavi  tibi,  comprehenderunt  me  iniquitates  meae';''Opprobria 
exprobrantium  ceciderunt  in  me'. 

Omnia  peccata  mundi  vocat  sua;  unde  veniunt  in  te?     Qui  con- 

ceptus  ex  Spiritu  sancto,  natus  ex  Maria  virgine  sine  peccato,  in  quo 

est   plenitudo  gratiae,    quomodo   ergo   obruunt   te   iniquitates   tuae,   O  -m 

3tf. «.  S4  Christe  ?     Audi  Egaiam  Cap.  43.:  'Servire  me  fecisti  in  peccatis  tuis'. 

3f(. 43,23         Ilaec  sunt  verba  Filii  Dei  in  Esaia:  'non  accendisti  mihi  thus,  non 

dedifiti  victimas,  quia  his  rebus  non  servitur  mihi,  non  indigeo  thure', 

S1.50,  isßicut  etiam  inquit  Psal.  50. :  'Nunquid  sanguinem  hircorum  potabo !' 

¥i.  40, 7'Sacrificium  et  hostmm  pro  peccatis  noluisti,  aures  perforasti  mihi' etc.,  ss 

Psal.  iO.     Non  tu  mihi,  sed  ego  tibi  ser\"ivi.      Quomodo  t    In  peccatis 

tuis;  nihil  ex  te  habeo,  tu  mihi  praebuisti  laborem  crucis,  mortis,  humili- 

tatis.    In  qua  re?  in  iniquitatibus  tuis.   ^d)  \.)ab  müffcii  bUii  fdjiui^cn. 

3os.i9,54Vt  in  passione  'fluit  ex  latere'  et  vulneribus  mauuuni  et  pedum,  et  per 

totum  corpus  in  agone,  in  horto;  et  hoc  fecisti  per  peccatum  tuiim,  so 
non  potuisti  liberari  et  mihi  servire,  nisi  sanguine  et  victima  mea  redcmp- 
tus  inenarrabili  amore.    Ideo  propter  te  servus  factus  sum  peccatorum. 

Quid  ergo  fecit  Moses,  cum  iubet  sacrificia  Domino  Deo  tuo  oü'orri  t 
aut.  34 ,  27  Ilaec  docet  haud  dubie  Christus  a  resurrectione  sua  duos  discipulos 

euntes  Emauntcm  in  die  Paschae,  et  40  diebus  aliis  discipulis  omnibus  3^ 
exposuit,  et  quidcjn  copiose;  sed  non  ita  intelligatur:  legem  esse  datam, 
quod  Deo  per  eam  servistis.  Sed  Deus  legem  et  illas  Caeremonias  Leviticas 
ideo  dcdit,  ut  servaretur  ministcrinm  verbi,  ut  esset  exercitiujii,  (pio 
relinercniiui  in  disciplina  et  possetis  verbum  Dei  discere,  et  ut  esset 
certus  populuß,  qui  Laberet  promissionem  Doi,  et  custog  ac  testis  eiue  4o 
esset  U8<|ue  ad  Christum;  tibi  disciplinao  exercitium  addendura  erat, 
non  placastia  per  eam  discipliuam  patrem. 


Rnarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1)  707 

Esaias  optime  intellexit:  'Quo  mihi  miiltitiido  victimarum  ?'  etc.,3e|.i,ii 
Cap.  1. 

Sed  tarnen  praecepisti  ea  per  Mosen!  inspice  finalem  causam:  non 

lata  lex  est,  ut  per  eam  iiistificaremini,  Sed  ut  manerent  promissiones 

i  in  populo  certo,   qui  expectaret  Messiam  et  maneret  in  officio  et  disci- 

plina,  non  dispersus,  sed  in  una  fide  et  expectatione  adventus  Christi. 

'Cum  peccatis  tuis  praebuisti  mihi  laborem',  ideo  non  disputes,  quomodo  3ef.  4s,  ai 

possit  esse  Servus  is,  qui  eut  filius  Dei.    Tuum  peccatum  causa  est.    Non 

enim  tu  ipsi,  sed  ipse  tibi  et  propter  te  servit.    Non  tu  eum  placare  po- 

10  tuisti  lege  aut  tuis  operibus.  Ideo  sis  gratus  et  nunc  redemptus  servias  ei. 

Sic  igitur  Christus  verus  est  Deus  et  se'rrus,  atque  equidem  vilissi- 

mtis  omninm  peccatorum.    Quomodo  autem  servus  ?  secundum  humani- 

tatem.     Nunc  autem,  quia  divina  et  humana  Natura  copulatae  sunt  in 

unam  personam  et  Christus  revera  est  Deus  et  homo,  ideo  dicitur  eciam 

i^  'filius  Dei'  servus  noster.   Ergo  recte  et  divinitus  opinor  factum  in  Gram- 

matica,  ut  quaedam  vocabula  dicantur  concreta,   quaedam  abstracta, 

ubi  infinita  sunt  involucra  disputationum  de  concretis  et  abstractis,  et 

credo  ea  nunquam  terminari  posse,   etiam  in  philosophia  et  creatis,    an 

sit  aliquid  abstractum,    ut:   cum  albedinem  dico,  revera  nullum  album 

20  vel  subiectum  dico.   Sed  albedo  separat  subiectum,  quod  i)ostea  coniungit 

et  connectit  album  ex  subiecto  et  separate  vel  abstracto. 

Sic  recte  dico:  divinitas  non  patitur,  Humanitas  non  creat.     Hie 

loquor  de  abstracto  et  de  separata  divinitate.     Sed  non  hoc  faciendum 

est,  non  geparanda  abstracta  sunt,  alioqui  fides  nogtra  falsa  est.     Sed 

25  credendum  est  in  concreto:  ille  Homo  est  Deus  etc.   Hie  propria  et  attri- 

buta  recte  manent. 

Humanitas  non  creat,  scilicet  in  humanitate  separata  vel  seorsim 

posita,  si  de  ea  sola  loquimur.     Sic  econtra:  divininitas  non  moritur. 

Ideo  hoc  loco  de  abstracto  tacendum  est  prorsus,  quia  fideg  docet  hie 

30  nuUam    esse   abstractionem,   sed   concretionem,    coniunctionem   et   co- 

pulationem  iitriusque  Naturae. 

Quapropter  de  hac  re  loquendum  est  ut  de  concreto:  Filius  Dei 
conservat  omnia,  Filius  Virginis  conservat  coelum  et  terram.    Filius  Dei 
moritur,  patitur,  Filius  virginis  moritur,  patitur.     Sic  loquitur  scriptura, 
35   quod  diligenter  observemus,  ut  hoc  loco  servus  dicitur  exaltari  etc. 

Nam  Natura  seorsim  sumpta  est  serva.     Sed  eadem  est  coniuncta 

cum  divina,  ergo  eadem  persona  vocatur  filius  et  aequalis  Deo  in  humana 

Natura,  non  per  se  vel  seorsim,  sed  in  illa  concretione,  de  qua  dicuntur 

omnia.    Quae  possunt  dici  de  divina  Natura,  dicuntur  in  concreto  et 

40  de  altera,  scilicet  unita  in  eandem  personam. 

Haec  sunt  ipsius  scripturae,  non  nostra,   quia   vocatur  'Brachium 
Domini'  filius  Dei;  sed  quia  est  unitus  cum  Natura  humana,  recte  dicitur 

45* 


708  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  1) 

ascendere,  mori,  pati  etc.  propter  illam  unionem.  Haec  ubique  dili- 
genter  considerentur  in  Prophetis,  ubi  simpliciter  de  Christo  loquitur 
scriptura  ut  de  homine,  tribuens  ei  omnia  humana,  humanas  passiones 
et  quaecunque  possunt  de  ea  Natura  dici,  etiam  de  peccato  (Sed  non 
personaliter,  quia  in  hanc  non  cadit  peccatum),  non  secundum  abstrac-  i 
tionem,  Sed  concretionem. 

Stulte  igitur  et  ridicule  Nestorius  quaerit:  Quomodo  Deus  potest 
nasci?  concedit  sane  Christum  esse  filium  DEI,  claris  verbis  dicens: 
Deus  non  est  Bitris^,  id  est,  bis  natus,  non  habet  duas  Maiestates,  sed 
semel  natus.  Nos  vero  dicimus  Christum  natum  de  virgine;  sed:  DEVS  lo 
non  potest  nasci?  Sic  Diaconus  eius  ohimabat  coram  populo:  Non  tu, 
iudex,  crucifixisti  Filium  DEI,  quia  non  potuit  crucifigi!^ 

Populus  novo  Sermone  est  attonitus,  cum  hactenus  audi^^sset  suos 
I.  «or.  2, 8  Episcopos  ex  scriptura  docentes    1.  Corinth.  2. :    'Nunquam   Dominum 

gloriae  cruciflxissent'.  Hunc  Diaconum  sequitur  Nestoriuß.  Sed  contra  n 
hunc  Synodus  Chalcedoncnsis  pie,  ut  supra  dixi,  decrevit  vere  dici  virgi- 
nem  0eoz6xov,  ut  etiam  in  superioribus  scriptoribus^  legebatur,  quia 
peperit  non  separatum  hominem,  quasi  seorsim  ipsa  haberet  filium  et 
seorsim  Deus  suum  filium.  Sed  eundera,  quem  ab  aeterno  Dens  genuit, 
peperit  ipsa  in  tempore.  Habet  ergo  duas  nativitates  et  est  Bitris,  seorsim  so 
habens  suam  ex  patre  et  suam  ex  matre,  et  tarnen  est  idem  filius. 

Ergo  virgo  non  tantum  est  mater  Christi,  ut  concedit  Nestorius, 

hoc  verbo  ornans  suum  venenum,  Sed  filii  Dei;   quidem  passu»,  cruci- 

suM,  sjflxus,  mortuus  est.  Sicut  dicit  angelus:  'quod  ex  te  nascetur,  vocabitur 

filius  Dei'.  as 

Haec  dico  ad  confirmandam  fidem  nostram  contra  Sathanae  praesti- 
gias.  Nestorius  facit  duas  personas,  duos  filios,  alterum  natum  ex  virgine, 
alterum  natum  ex  Deo,  cum  dicit:  non  crucifixisti  filium  Dei,  sed  filium 
virginis.^  Haec  non  possumus  pati,  sed  doccmus  concretionem  et  unionem 
in  eandem  personam  et  filiationcm,  quod  idem  Sit  virginis  et  patris  filius.   so 

Quid  quid  ergo  de  filio  dicitur,  idem  dicitur  de  homine  vel  humana 
natura  in  concreto.  Ita  hie  proplieta  coniungit  utrunque:  e.«st  Brachiuni 
Dei  et  filius  Dei,  et  tamen  ait:  'ascendit',  quod  est  proprium  uaturae 
humanae;  et  nihilominus  idem  etiam  divinae  tribuitur  propter  concre- 
tionem, quia  est  unum  Brachium,  non  duo,  et  eadem  persona.  u 

')  Caisiodor,  Hifit.  trip.,  lib.  XII.,  cap.V.:  Ego,  inquit  Nestorius,  bimestrom  et  tri- 
niCKtrem  (alii  Codices:  bitrem  et  trinitrem^  nequaquam  couGteor  Deuui.  Mignt  GH,  V207. 
»)   Vyl.  oben  ,S.  703  Anm.  1.  ')  Casniodor,   Ilist.  trip.,  lib.  XII.,  cap.  I V. :   vetere» 

interpretca  .  .  dedignuti  sunt  .  .  solvere  bominem  a  Deo.     Miyne  69,  IJOti. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  2)  709 

Ascendet  ut  virgultum  etc»  v-2 

Patres  parum  nog  adiiivant. ^  Lyra  exponit  de  beata  \irgine  non 
humectata  aut  foecundata  semine  virili.^  Ees  vcra  est  et  certa,  sed  non 
in  loco  dicitur.  Non  enim  videtur  Proplieta  hie  loqui  de  Nativitate  Christi 

5  secundum  carnem,  hoc  vocatur  proprie  'nasci'.  Manebimus  ergo  in  hac 
Enarratione,  sicut  coepimus,  qiiod  Christus,  etsi  esset  in  forma  Dei  ex- 
altatus,  tamen  non  ostendit  se  esse  talem  Dominum,  qualis  erat,  crescebat 
et  ascendebat  ut  alius  homo,  et  tamen  erat  Eex  Eegum,  Christus  gloriae 
et  Maiestatis,  de  quo   tota  scriptura  dicit  constitutum  eSSe  dominum 

10  omnium,  Psal.  8.:  'omnia  subiecisti  sub  pedibus  eius'.    Imo  etiam  domi- ^Vbc!  i, 4 
nus  'angelorum',  Ephe.  I.,  quia  clare  dicit:  'constituisti  eum  super  omnia epft.i.as 
opera  manuum  tuarum'.    STlfo  fol  el}rö'  aud)  fietf^ien  secundum  Naturam 
humanam.    Sed  tantum  secundum  concretionem,  ut  etiam  angeli  omnes 
adorent,  flectant  genua  illi  filio  virginis  Sugenti  ubera  et  dicant:  tu  es 

I»  Creator  et  dominus.  Ideo  puto  Sathanam  ipsum  in  principio  Alcorani 
seseprodidisseet  manifestasse,  cum  scribit  initio  libri :  Ideo  Diabolos  pro- 
trusos  esse  in  infernum,  quia  noluerint  adorare  Adam.*  Hae  vere  Sunt 
voces  per  Mahomet  signiiicantis^  se  fuisse  in  coelo,  vidisse-in  verbo  DEI 
et  'speculo  divinitatis' :  fore,  ut  aUquando  incarnaretur  ülius  Dei;  poStea,ssJcisi).7,26 

so  illius  reordatum,  coepisse  persequi  hominem  statim  conditum,  quia  vide- 
bat  hanc  naturam  aUquando  adorandam.  Hoc  detrectabat  facere  nimia 
inflatuS  superbia;  vidit  alios  angelos  libenter  adoraturos,  etiamsi  quam 
inferiorem  naturam  induisset  filius  DEI.  Sed  ipse  prae  nimia  superbia 
non  roluit  sie  humiliari,   videtur  id  ei  nimis    absurdum.     Ergo    recte 

25  dicitur:  Naturam  humanam  adorari  non  in  abstracto,  sed  in  concreto, 
quia  est  iina  persona,  ut  non  possis  adorare  Deum,  quin  adores  hominem. 
Hoc  est,  quod  dicit:  'ascendit'  illud  Brachium  secundum  Naturam  hu- 
manam. 

Hoc  ascendere  dicit  propter  assumptam  Naturam,  non  tamen,  quod 

30  sie  ascendat,  sicut  nostri  Eeges  et  principum  filii.  Quam  tenere  habentur 
illi,  quantus  est  succus,  quo  aluntur,  et  ascendunt  tanquam  arbuscula, 
educuntur  splendide  cum  summa  spe  orbis.  Sed  hie  rex  ascendit  in  summa 


')  Hieronymus,  Cotnment.  in  Isaiam,  cap.  LUL:  pro  'virgulto'  Syuxmachns  'ramum* 
interpretatus  est,  ut  assumptum  ostenderet  hominem,  qui  processit  de  utero  virginali 
,  .  Pro  'sitienti'  Aquila  interpretatus  est:  'invia',  ut  virginitatis  Privilegium  demon- 
straret,  quod  absque  uUo  humano  semine  de  terra  'prius  invia'  sit  creatus.  Migne  24, 
624.  ')  Lyra  z.  St. :  'De  terra  sitienti'  i.  e.  de  virgine  non  humectata  vel  fecundata 
humano  semine.  ')  =  et  ei.  *)  Fmtalicium  Fidei,  lib.  JV.,  cotisid.  III.,  passus  II.: 
errores  legis  machometi :  . .  omnium  antiquorum  faeces,  quas  dyabolus  sparsim  semina- 
verat,  simul  in  machometo  .  .  renovavit  .  .:  Octavo  dicit,  riuod  aliqui  angeli  facti 
sunt  demones,  quia  noluenint  adorare  adam.  ')  Nämlich  DiaboH. 


710  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (V.  2) 

humilitate,  nihil  humoris  et  pastus  habet,  miUa  fomenta,  quae  alant  hanc 
arborem  infinita,  quae  debet  esse  Dominus  coeli  et  terrae:  puer  est  mifier 
et  alitur  maternis  uberibus,  parentes  eius  aegre  tantum  acquirunt  raani- 
bus,  ut  pascant  corpus  huius  pueri,  postea  adultus  est  mißerrimus, 
8ui.8,3'contribuunt  muUeres',  ut  alatur,  esurit,  sitit  etc.  Num  hoc  est  'ascen-  s 
dere'  vel  educari  ad  Eegmun  ?  Hie  non  oportet  educari  futurum  Eegem, 
sed  paulatim  assuefieri  ad  geniculationem  servorum  et  populi  etc.  Seü 
ille  servus  gloriosus  et  excelsus,  quomodo  ascendit  vel  surgit?  'ut  radix 
plane  arida'  et  mortua,  ubi  aret  et  sitit  terra,  ubi  nihil  provenire,  nihil 
crescere  potest,  ut  surculus  non  crescit  sine  rigatione  et  humectatione,  lo 
tantum  in  siccitate  et  ariditate.  Et  terra  'Ziah'^  vocatur  proprio  talis. 

«(.  107,34  Vt  psal.  107.:  'ponit  terram  in  salsuginem',  Terram 'Ziah'  in  exitus 
aquarum,  inaquosa,  arida,  ubi  nihil  potest  crescere,  ut  in  sterilibus, 
arenosis  et  desertis  vel  'petrosis',  ubi  nihil  nascitur,  'quia  humor  deest', 
sRat«.  13,  i  ut  dicit  in  Euangelio  de  'semine'  etc.  Sic  nascetur  ille  et  surget  in  loco  u 
non  humido  vel  terra  sperabiii,  ba  e§  bocf)  ein  fd^ein  ^ette  *  ut  Eegum 
filii,  qui  mox  purpurati  et  torquati  incedunt,  stipati  et  audientes  gloriogaa 
voces:  habemus  regem  vel  principcm  summaespei.  Sed  quid  hie  enascitur  ! 
Sic  ego  simpliciter  intelligo;  loquitur  erüm  nunc  de  Servo  exaltando, 
de  Eege  (non  de  Xativitate  personali  ex  virgüie),  et  tarnen  nulla  apparet  20 

moti*.  j,  16  forma  aut  spes  regni.  Inf  ans  recens  natus  statim  appetitur  ad  necem, 
exulare  cogitur  et  fugere  Herodem.  Haec  est  Grammatica.  'Sicut  vir- 
gultum':  'leneck'ä  aequivocum  est:  eodem  modo  signiflcat  surculum 
et  iofantem;  et  ut  Germani  multa  vocabula  ex  Ebraeo  habent,  ita  etiam 
hoc  puto  nos  habere:  junger  Su"9»  ^^*^^  ^tiam  de  surculo  dicimus:  .-j 
ein  Sung  9leijj.  70  Interpretes  verterunt  'infantem'*,  quia  adeo  simile 
vocabulum  est,  ut,  nisi  circumstantia  dederit  et  seorsim  ponatur,  non 
possit  discerni;  nisi  quod  hie  Metaphora  est  ex  Infante  et  non  est  adiecti- 
vum,  ut  germanis  ^ung  est,  Sed  substantivum,  —  significans  utrumque, 
ut  nobis  'S^agel'  aequivoce  signiflcat  unguem  et  clavum.  Sicut  et  lo 
Ebraico  more  eodem  modo,  et:  'lactentem'  seu  'parvulum'  et:'Eacemum', 
ein  'jungen  3?ehe'.  Diligenter  autem  ca^^t  Esaias,  ut  intelligatur  de 
'surculo',  quia  addit:  'radix  de  terra  sitiente'. 

VidimuB  eum  etc. 

NOn  sum  Ebraeue.  Hoc  est,  quod  dixit:  surculus  sine  gleba  et  hunio-  ss 

re  arescit,  moritur,  ita  ille  est  tanquam  non  habens  Lumorem:  sine  specie 

et  spe,  simpliciter  in  hoc  omnia  sunt  desperata.     Invenitur  hie  Eex  in 

praesepio  vill,  exulans  in  Aegypto,  'contemptus  a  suis*,  sicut  in  loanne 


")  n-:f.    Rettehlin:  soUtudo,  »iccitas.  ')  =  »a^ttnb  ti  bodf)  (fo)  fll4iy(nb  (um 

i^n)  fl«Vn  ntüfete  .  .  •)  p:i\     Rettchlin:  Suxit;  infans  ab  ubcro.  •)  naMor. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1541.]    1550.    (V.  2. 3)  711 

dicitur.:  'Quid  auditis  cum!  insanit!'    Item:  'daemonium  habet,  Sama-3<'j'»-^J0'2'': 
ritamis  est',  Item:  homo  peccator,  'amicus  publicanis';  post  capitur, s;ur.7,34 
flagelhitur,  crucifigitur  a  suis,  —  hoc  vere  est  gurcuhim  esse  Sine  humore 
et  gleba ;  haec  est  Dei  natura  !    Sic  plantat  ipse  preciosissimum  surculum, 

5  suum  Eegem,  fliium  Dei  in  'terra  arrida';  quid  inde,  quaeso,  fiet?  quid 
nisi  quod  ex  storilissimo  solo.  Non  loquitur  autem  de  forma  individuali 
geu  personali;  alioqui  enim  fuit  sanissimo  corpore,  constitutione  et 
vivacissimis  sensibus.  Sed  de  forma,  qua  gessit  se  a  principio  nativitatis,  et 
in  passione  compraehensa,  qua  fuit  cruentatus  et  la-[!8g.  F]ceratus,  in  qua 

10  tamen  manebat  forma  corporis  non  monstrosa.     Non  est  'species  neque 
decor',  non  sese  gerit,  ut  Eegem  decet,  non  est  ornatus,  ulla  pompa, 
non  versatur  inter  purpuratos,  'non  cum  Sacerdotibus',  Pontiflcibus  etc., 
Sed  cum  infima  et  'maledicta'  (ut  ipsi  aiunt  loan.  7.)  'fece  populi';  non3o^.7,<8i. 
fulget  gemmis  et  auro,  Sed  miser  est  et  pauper  sine  opibus  et  splendore 

15  ullo,  Est  imus  ex  miserrimis  de  extrema  fece  generis  humani.    An  non 

hoc  esset  scandalosum  illi  popiüo  ?     Est  contra  legem:  LeproSuS  Aehet^^'^l'l'^^^^ 
vitari,  ut  epulo  vitat  Lazarum,  non  admittit  ad  mensam,  tanquam  re- 
probum  coram  Deo,  quia  Moses  praecipit  non  tantum  de  leprosis,  -verum '■^,°\Vff'.^'' 
etiam  de  omni  viciosa   pecude,  et  sacerdotibus  interdicit  tot  vitiis,  quae 

20  possunt  cadere  in  hominis  corpus,  nt  in  pecudis.  Haec  omnia  simt  im- 
munda  et  vitanda  secundum  legem.     Ergo  hie  multipliciter  peceat  et 

,     ,.      .         -r  ■     OTattu.  8, 3; 

scandalum  grandescit,  m  vita  et  conversatione  non  abstmet  a  Leprosis,    9,20 

patitur  se  tangi  ab  haemoroissa,   a  peccatrice.      Qualem  ergo   JKegem 

habent  ?  iUum,  qui  non  solum  est  miser  et  contemptus,  sed  etiam  se  polluit 

25  sponte  omni  genere  immundiciarum,  ut  niülus  gentilis  sit  magis  poUutus, 
etiamsi  esset  summus  et  speciosissimuS  Sacerdos.  Hoc  est,  quod  Pro- 
pheta  ait:  Vere  Deus  absconditus  tu  es.  Quid  magis  absconditur  quam 
hoc  'brachium  Domini',  et  hie  debet  illud  ipsum  esse  et  est  homo  infirmus 
et  immimdus.    Haec  non  solum  Simt  contra  rationem  et  naturae  sensum, 

30  sed  et  contra  legem  Mosi.    Xaturae  repugnant,  quia  surculus  in  arido  non 
crescit;  nnnc   addit   etiam   transgressionem  legis,    quod   polluitur,   non 
abstinet  nee  vitat  ritandos  et  non  servat  legem  Mosi,  solvit  'Sabbatum'.  Katt^.u.s 
Item  'carnem  suam  vult  manducari',  ma(f)t§  äU  gar  l)nef§^,  et  tamen 30I). 6,53 
talem  ait  Surgere  et  crescere,  etiam  si  obrutus  sit  tam  deformi  specie. 

3j  Vir  dolornm  et  novissimus  virorum.  v.  3 

PErgit  Propheta  describere  servum  illum  Domini,  qui  brachium  Do- 
mini et  Filius  DEI  in  \irtute,  ac  ait,  quod  Sit  'novissimus  virorum,  vir 
dolorum'  et  cuius  nomen  sit:  'abscondens  ab  eo  facies',  'contemptus'  et 
'non  reputavimus  illum'. 


')  =  unE§bar,  im  Sinne  von  unappetitdc^. 


712  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.     (V.  3.  4) 

Haec  omnia  adhuc  pertinent  ad  illam  formam  contrariam  regiae 
formae,  qua  debuit  magnificari  Eex  ille  promissus.  Eex  tantus,  tarn 
sublimiß,  —  non  convenit  ei,  ut  sit  novigsimus  et  despectissimus  vörorum 
et  talis,  a  quo  averteret  omnis  homo  faciem  guam.  Et  tarnen  isto  modo 
debet  crescere  et  regnum  accipere,  ut  credatur  in  istum  hominem  despectis-  s 
sj.  isimum,  miserrinium,  Imo  post  etiam  crucifixum.  Ideo  dixit:  'Quis 
credidit  auditui  nostro  t'  ludaei  equidem  non  potuerunt  intelligere,  quia 
Somniarunt  politicum  regem  fore,  et  nos  Christiani  vix  apprehendimus. 

V.4  Vere^  languorea  nostrog  ipge  portavit  etc. 

iwoiii). 8, 17         MAtthaeus  hoc  non  intelligit  de  propria  passione,  qua  effudit  San-   '" 
guinem  illo  die,  quo  obtulit  se  in  cruce;  Sed  de  tota  sua  conversatione, 
•     quo  per  totam  vitam  compassionem  habuit  propter  morbog  et  languorea 
nogtrog. 

Hie  nunc  vere  de  paggione  agit:  qui  egt  vulneratug  etiam  in  morbo. 
Nolo  recedere  a  Matthaeo,  qui  hoc  praecedens  intelligit  de  compaggione,  is 
gcilicet:  'Languorea  nostros'  etc.  Quanquam  autem  illa  sit  compagsio, 
non  vera  pasaio,  tarnen  sine  dubio  illa  compaggio  fuit  magna,  si  non  tota 
*(am'B''P*^^  pagaionia  Christi,  sicut  in  Pgal.  88.  dicit:  'Pauper  gum  ego  et  in 
laboribug  a  iuventute  mea'. 

Non  fuit  trigtig  aut  saeverug  homo,  saevus  aut  crudelia,  ged  in  la-  20 

boribug,  angugtiia  et  doloribus  galtem  cordis  toto   vitae  tempore  fuit, 

c^jj*^' j\'- JJ  aaepe  'flevit',  ingemuit,  in  tota  vita  exagitatug  egt  acerrimig  doloribua. 

Non  dubium  eat,  quin  toto  tempore  vitae  fuerit  humiliatus,  adflictua 

doloribus  et  languoribus  nostria  vehementer  adfectus.     Noatri  dolorea, 

noatrae  oppresaionea  a  Diabolo  ortae  fecerunt  ei  continuam  crucem  die  s» 

ac  nocte.     Huiua  rei  multa  extant  exempla  in  Euangelio,  iit  Marci  7.: 

sjiQrt.  7,3j  fl.  'Cum  adducitur  mutua  et  aurdus,  semovit  eum  a  populo  georsim  et  sugpi- 

ciena  in  Coelum  ingemuit  dicena  Hepethah'.*    Item  Marci  3.:    Cum  ita 

jRott,  3,  sof.  laboraret   miaericordia   et   affectu   erga   paupere«   et  adflictos,   'ut   non 

ederet'  nee  biberet,  dicunt:  'ipge  ad  insaniam  adigetur',  quia  viderunt  so 

eum  attentum  in  languoribus  atque  migeriis  hominum,  adeo,  ut  nee  ci- 

30*.  18,  aibo  nee  potu  delectaretur.      Et   in  coena  admonens  ludam,  'infremuit'; 

quaret  super  ludam  compasgus,  condolens  eiua  perditioni.  Ita  reauscitans 

3o6.  II,  SS  Lazarum,   cum   acceasit  ad   aepulchrum,   infremuit  et  'lachrimatua  eat 

leous',  inquit  Euangeliata.     Non  profecto  putandum  egt,   quod  fuerit  si 
allquia  fucua,  quod  facit  et  loquitur  haec  peraona.    Misericonlia  afflcitur, 
spiai«.»,j«  vel,   ut    Euangeliatae   loquuntur,  'oTtXayp-lCerat',   compatitur,   condolet. 


J4  morbo]  vielUiekt  Druckfehler  für  morte? 

')  So  Hieronymu»,  Comtnent.  in  laaiam,  cap,  LIII.,  Migne  24,  526.         ')  iifipaM. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  4)  713 

affligitiir  propter  nostras  miserias  et  dolores,  quia  nos  videt  a  Diabolo 
horribiliter  oppressos  esse. 

Affectus  misericordiae  etiam  apud  gentes  tractatur,  is  non  caret 
sua  vehementia.  Est  eDim  misericordiae  affectus  tarn  vehemens,  quam 
5  est  irae  affectus.  Mater  per  ignem  medium  currit,  videns  puerum  suum 
in  periculo  versari.  Sic  etiam  in  sancto  et  puro  homine,  scilicet  in  fllio 
Dei,  talis  fuit  affectus,  hoc  est,  vehementissima  misericordia.  Dolores 
ergo  et  miserias  per  compassionem  tulit,  quia  duraverunt  toto  vitae 
tempore,  usque  in  sepulchrum;  non  amisit  eam  misericordiam  in  cruce. 

10   Sicut  Epistola  ad  Ebraeos  5.  inquit:  'Obtulit  preces  cum  lachrymis',5t6r.  5,7 
cum  dixit:  'Dimitte  iUis,  quia  nesciunt,  quid  faciunt'.    Ibi  fuit  maximus  s;ut.  S3, 31 
gemituö,  ad  quem  Coelum  et  terra  contremuerunt.     Sic  igitur  expono 
hunc  locum  secimdum  Matthaeum  de  compassione,  quanquam  etiam  de 
passione  intelligi  possit,  ut  inf eriora  declarant :  Portabit  'iniquitatem'  «■  & 

15  tuam,  Bstque  haec  phrasis  in  sacris  literis  frequens.  ludaei  depravant 
hunc  textum,  qui  totum  hoc  caput  exponunt  de  populo  collective^,  non 
individue  de  imo  illo  homine  salvatore  generis  bumani.  Observa  autcm 
Singulas  particulas,  et  videbis  non  esse  verum  et  genuinum  sensum. 
Sperant  ludaei,  quod  sint  futuri  sublimes,  exaltati,  clari,  verum  non- 

20  dum  adhuc  factum  est  nee  fiet  unquam.^ 

Non  enim  sunt  brachium  Domini,  item  virgultum  ascendens  in  terra 
gitienti.  Sunt  quidem  abiecti  et  despecti,  sed  tamen  de  ipsis  haec  intelligi 
non  possunt,  quae  hoc  loco  Propheta  incipit  dicere:  languores  nostros 
ipse  portavit.    Item  paulo  inferius :  'peccatum  non  fecit  nee  dolus  inventus  ^-  9 

25  est  in  ore  eins'.    Item:  'pro  transgressoribus  oravit  et  peccata  multorum 3J.  la 
tulit'.     Diabolus  blasphemavit  Dominum  nostrum  lesum  Christum  per 
ludaeos  deprauantes  sie  scriptores  etiam  inter  Christianos.    Lyra  quen- 
dam  vocat  Andream^,   qui  ludaisavit,    et  Thomas  Äquinas:  ii  istum 
'servum'  populum  exponunt.     Sed  textus  non  potest  intelligi  nisi  de 

30  una  persona  Messiae.  Sic  translatio  Chaldaica  et  veteres  Eabini  asti- 
pulantur.^  Alii  flngunt  duos  Christos,  imum  gloriosimi,  alterum  humilia- 
tum,  dicunt  eum,  quem  hoc  loco  describit  Esaias,  intelUgendum  esse 
pro  humiliato,  qui  in  urbe  Eoma  lateat  et  agat  poenitentiam.*  AUi  expo- 
nunt collective  de  toto  populo  ludaeorum,  ut  nunc  est,  quasi  Sit  servus 

35  contemptus  et  despectus^,  sed  impudenter  mentiuntur.  Ipsorum  Principes, 

1)  Oben  S.  700  Anm.  1.  ')  Ohm  S.  695  Anm.  3.  Vgl  U.  A.  TiscJir:  .5,  330  Nr.  5723. 
3)  Oben  S.  700  Anm.  1.  *)  U.  A.  Tischr.  5,  Nr.  5554*>,  S.  237,  31  f.;  Bd.  .33,  461,  6ff. 
')  Fortalicium  Fidei,  Hb.  III.,  consid.  IV.,  urgum.  XXII.:  Dicunt  (iudei),  quod,  quando 
iudaicus  populus  ad  perfectum  statum  reconciliabitur,  tunc  cetere  nationes,  loquentes 
ex  compassione  et  quasi  comparative,  dicent :  'nos  reputavimus  eum',  scilicet  istum 
populum,  'leprosum  et  percussum  a  deo'  etc.  (Jes.  53,  4).  —  Lyra  zu  V.  5:  Rabi  Salomo 
dicit,  quod  .  .  gentiles  .  .  dicent,  quod  afflictiones,  quas  nodo  sustinent  iudei  .  ., 
fuerunt  propter  peccata  gentilium.    Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  63,  534,  iSff. 


714  Knarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1641.]    1550.    (V.  4.  5) 

Eeges,  piipae  fuerunt  sublimes,  si  non  in  regio  honore,  tarnen  in  maiore 
dignitate  et  honore  fuerunt  quam  veri  Christiani,  qui  egent  ac  perse- 
quutionera  patiuntur. 

Quare  nihil  est:  ipse  tulit,  scilicet  populus  ludaicus.  Istam  humilia- 
tionem,  inquiunt,  non  meruerunt  suis  peccatis,  quia  ipsi  sunt  populus  ^ 
iustus,  sanctus,  a  Deo  dilectus.  Quare  ergo  patiuntur?  Sunt  viri  dolo- 
rum,  infirmitatum,  abiecti,  despecti,  quia  vivunt  inter  gentes.  Nonne 
liae  sunt  wuleutac  blaspLemiae  et  venenatissimi  morsus  Diaboli  ?  Intere- 
ram  aliquando,  cum  interrogaretur  ludaeus,  quare  ita  paterentui-  ^,  — 
Eespondit:  ideo,  quia  maiorcs  nostri  passi  sunt  Christum  et  Apostolos  lo 
ire  in  Templum  et  non  statim  occiderunt  cum;  Item,  quod  ludaei Christum 
et  Apostolos  non  satis  persequuti  sunt. 

Item:  quod  vivimus,  inquiunt,  inter  sceleratos  homines,  ita  pollu- 
imur  vestris  peccatis,  qui  cstis  digni  inferno  et  omnibus  mortibus.* 
Ita  exponunt  hunc  locum  ludaei.  Lyra  allegat  Eabbi  Salomonem  ac  is 
interpretatur  hoc  modo:  Quando  Messias  exaltaverit  Populum  ludaicum 
et  fecerit  sublimen,  timc  dicent  gentiles:  Ecee  quomodo  populus  isto 
sublimatus  est;  Ergo,  quod  hactenus  ita  humiliatus  fuit,  id  fecerunt 
peccata  nostra.^  Sed  haec  valent  ad  confirmationem  fidei  et  doctrinae 
nostrae.  Sic  enim  ipsi  in  terra  Canaan  mernissent  hanc  captivitatem,  so 
,^*}j|'g'j'jSiquidem  'habitabant  inter  idolatras'.  Item  in  'Aegypto'.  Item 
nos  christiani  habitamus  in  medio  Diabolorum,  Turcorum.  Ergo 
dicamus,  quod  haec  causa  sint  dolorum  et  mortis,  quod  habitamus 
inter  tales ! 

Horribilis  ira  Dei  est  in  istum  populum.  Quantus  autem  lapsus  est,  as 
quod  doctissimi  inter  eoß  sie  docent.  Ergo  tijueamus  Bcum  eique  toto 
pectore  gratias  agamus  pro  hac  luce,  quod  Christum,  Pilium  Dei,  agnosci- 
mus  salvatorem  et  redemptorcm,  orcmusque  Deum,  ut  nos  in  hac  cogni- 
tione  Filii  sui  conservet,  ne  cum  ludaois,  Turcis  et  Papistifi  Filiiim  Dei 
contumelia  afüciamus  ac  in  aeternam  DEI  iram  ac  perpetuos  cruciatus  3» 
incidamus. 

V.5  Et  ipse  propter  transgresßiones  nostras  etc. 

nie  iam  incii)it  Propheta  describerc  veram  passionem  Dttmiui  uoslri 
lesu  Christi;  vide  autem,  quam  egregiug  sit  hoc  in  loco  Propheta:  illud 
Imichium,  inquit,  Domini,  quod  ita  sublimabitur,  super  quo  Eeges  eon-   35 
tinebunt  os  ßuum  etc.,  Deus,  est  non  solum  compassus  nobiscum  maxinüs 


')  LtMier  erwähnt  hier  seine  Teilna/ime  am  Verhör  eines  Juden.  »)  Fortalicium 
Fidei,  lib.  III.,  consid.  V.,  argwn.  XL:  .  .  christiani  non  eervant  .  .  legem  hiesu  .  .; 
Nam    per   fraudcs   et   lites   unus   rapit  bona  alteriuti.  ')  Üben  S.  0'J5  Anm.  2  und 

S.  713  Anm.  &, 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]  .1550.    (V.  5)  715 

doloribuß,  sed  etiam  passus  est  proptor  transgressiones  nostras  et  con- 
tritus  est  propter  iniquitates  nostras.  Haec  clarissime  descripta  sunt, 
ut  a  niülo  Euangclistaruni  praeter  loannem  superetur.  Tres  primi  Euange- 
listao  describunt  tantiim  nudam  historiam,  Esaias  vero  pracdicit  liistoriam, 

i  causam,  fructuni  et  iisiim.     'Ipse  vulneratus  est';  Haec  etiam  Matthaeu8"-i'''""6.27,3i 
recenset,  Sed  Esaias  ostendit  causam,  propter  quam  passus  est,   quia 
scilicet  'peccavimus'  nee  potuimus  ipsi  nos  a  peccato,  morte  et  potestate 
Diaboli  liberare  etc.     Qui  fructus  ?  ut  liberaremur  ab  omnibuS  peccatis 
nostris.    Vsus:  ut  agnoscamus  eum  Dominum  ac  Eedemptorem  nostrum 

10  et  credamus  in  eum  ac  per  fldem  in  nomine  eius  aeternam  vitam  conse- 
quamur. 

Tantas  res  tarn  breviter  et  perspicue  hie  tradit,  ultra  compassionem 
etiam  veram  passionem  describens. 

Cogita  autem,  an  non  magna  haec  humiliatio  egt?  quod  Dominus 

15  angelorum  percussus,  afflictns  et  passus  est.  Et  quidem,  quod  horri- 
bilissimum  est,  sustinuit  iram  Dei. 

Furor  enim  ludaeorum,  Diaboli  et  gentium  in  oculis  impiorum  nihil 
aliud  est  quam  instrumenta  Dei,  quibus  ipse  Deus  percussit  et  punivit 
Christum.    Supra  vocavit  eum  Propheta  novissimum  vii-orum,  contemp-  a.  3 

30  tum,  etc.    Sed  hie  iam  videmus  eum  caesum  et  percussum  a  Deo;  ideo 

ludaei,  cum  in  cruce  penderet,  hos  sarcasmos  addunt:  'si  Filius  Dei  est,  a"»"*- 27,40 
descendat  de  cruce'.    Indicant  enim  eum  prorsus  a  Deo  abiectum  esse, 
siquidem  tam  misere  affligatur,  quod  non  accideret,  nisi  ipse  has  poenas 
moruigget.    Nam  gecundum  legem  Mosis  iudicatiu-  'maledictus,  qui  pen-®ai.  3,13 

35  det  ir  ligno'.    Igitur  ita  cogitarunt  ludaei:  Cruciflxn?  est  Christus,  ergo 

maximiis  et  blasphemus  seductor  est,  item:  pendet  in  cruce,  ergo  est 

maledictus,  nosque  iustissime  facimus,  quod  eum  cruci  affiximus,  etc. 

Ita  Deus  mirabili  consilio  per  brachium  Suum,  Dominum  ac  redempto- 

rem  nostrum  lesum  Christum,  maledictionem  totius  legis  sustulit.    Erat 

30  persona  benedicta  et  sancta  ac  nuUo  peccato  contaminata,  sicut  Esaias 
alt:  'peccatum  non  fecit,  nee  est  inventus  dolus  in  ore  eius'.  Ergo  nihiiss-» 
in  eum  iuris  vel  lex  vel  mors  habuit. 

Sed  crux  et  afflictio  per  eius  innocentiam  sanctiflcatae  sunt.  Sic  in 
seipso    evaeuarit   universam    legem    cum    maledictione,    ac    peccatum,  «"'-s.  h 

35  mortem  et  infernum  'sustul't,  absorpsit  et  extinxit',  Colo.  2.  Hoc  vero 
tam  mirandum  Dei  consilium  non  ludaei  solum,  verum  Äpostoli  etiam 
ignorarunt.  Sed  Propheta  hie  maxima  praedicit,  quod  ille  Eex  gloriae 
passus  Sit,  non  solum  intensive,  quod  valde  ei  doluit,  sed  etiam  extensive, 
quod  amittit  famam,  quod  non  sit  iustus,  Filius  Dei,  sed  'cum  iniquisss.  9 

40  reputatus',  qui  patitur  tegtante  conscientia  iram  Dei. 


22  EtI.  Ausg.:  ludicant  31  Ego  Text 


710  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  5) 

Hoc  vere  magnum  est:  Christus  iram  Dei  plus  sensit,  quam  ego 
et  tu,  nee  est  fucus  aut  simulatum  quiddam,  quod  in  hac  persona 
geritur. 

Iram  Dei  ita  sensit,  quasi  derelictus  a  Deo  esset  et  pateretur  propter 
*l  n.  2  iram  Dei,  ideo  clamat,  Psal.  21. :  'Deus,  Deus  meus,  quare  me  dereliquisti',    s 
»1- 8,6  et  Psal.  8.:  'Derelictum  eum  focisti  paulo  minus  ab  Angelis'.*    Certe  bic 
sensit  iram  Dei,  et  magis  quam  ullus  homo.      Quin  etiam  infernalem 
poenam   sensit,   praesertim   tenerrima   natura   et   conscientia   innocens, 
et  quando  Deus  non  adiu%'at,  sequitur  desertio,  ut  hie:  'derelictus  est'. 
Igitur  Diabolus  summis  viribus  cum  eo  agit,  nee  dubium  est,  quin  talia  lo 
ei  suggesserit. 
!Diattft.9,n         Ecce,   'communicasti   cum    adulteris,    publicanis    et   peccatoribus', 
fuisti  inobediens  summo   Pontiflci,   etc.!      Novit  enim   Diabolus  etiam 
optima  opera  in  peccata  mutare.     Ac  tuit  'in  horto'  cum  eo,  quando 
«ut.s2,44'sanguineum  sudorem'  emisit,  et  sine  dubio  gravissime  eius  cor  sauciavit.   is 
Ista  est  vilissima  passio  et  ignominiosissima,  quod  moritur  pro  alienis 
peccatis  innocentissimus,  et  tarnen  non  pro  unius  hominis  peccato,  sed 
1.  3o5. s.a'pro  universo  genere  humano'.    Haec  tantum  sunt  credibilia.    Ideo  ait 
»■»Propheta:  'Quis  credidit  auditui  nostro'.    Tu,  Christe,  vis  esse  Eex  et 
hominum  Salvator: 'ego',  Lnquit, 'te  saluabo'.   Sed  audi:  faciens  et  con-   ao 
sentiens  pari  poena  plectuntur;  tute  cum  peccatoribus  conversatus  es, 
Sanctorum  et  Pharisaeorum  et  scribarum  consortium  vitasti,  locutus  es 
contra  legem,  etc.    Ergo  es  immundus  et  damnatus!    In  desertione  haec 
Diabolus  egregie  exaggerare  novit,  quod  tanta  persona  talia,  tanta  et 
tarn  horribiliter  omnibus  modis  patitur ;  omnia  voluit  exhaurire,  quidquid  -a 
est  peccatorum,  mortium,  morbornm,  calamitatum  etc.     Ideo  ista  non 
possunt  satis  inculcari.    Persona  inflnita  est,  ergo  etiam  factum  et  passio 
in&nita. 

Ipse  percussus  est  a  Deo  non  solum  illa  specie,  qua  conversatus  est 
cum   hominibus,   qui  reputarimt  eum  nomsimum   virorum.      Sed   ista  ju 
passio  etiam  declarat  certissimo  argumento  eum  esse  in  odio  Dei! 

Ista  tela  ignita  nos  perpetuo  sensisscmus,  si  non  extinxisset  ea  in 
fecbt.  4,  issuo  corde,  sanguine.  Ilinc  ait  autor  Epistolae  ad  Ebraeos*:  'habenuis 
Pontificem  per  omnia  tentatum'  etc.  Nemo  potest  idem  pati,  quod  Christus 
passus  est,  nulla  passio  est  maior  in  lülo  sancto,  quae  non  maior  sit  in  35 
Christo.  Nam  'propter  peccata  nostra  vulneratus  est  et  propter  ini(|uitate8 
nostras  contritus'. 


')  Vulji.:  "Minuisti  eum  paulo  minus  ab  angelis.*         *)  Luther  hält  den  ITebrätr- 
brief  nicht  für  pauUnüdi. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.)     1550.    (V.  5)  717 

Disciplina    pacis    noetrae    super    eum    et    livore    eins    sanati 

8umus. 
PEtrus  recte  allegat  causam  passionis  Domini  nostri  lesu  Christi: 
causa  est  'peccatum  nostrum',  fructus:  pax  et  'sanitas'  nostra.     Nom^fttis, 24 
5  eiiim  erat  nobis  ulla  salus  vel  pax,  sed  ab  omnibus  moitibus,  peccatis, 
conscientia,  potestate  Diaboli  liberati  sumus  per  Christum,  haec  omnia 
absorpta  sunt  in  bac  persona,  hie  redditur  nobis  pax  et  salus  et  nihil 
hie  requtritur  a  nobis,  nisi  ut  credamus.    Est  autem  hie  observanda  Pro- 
phetica  tautologia.    Geminatio  enim  sententiae  est  mos  sacrae  scripturae: 
10  'disciplina  pacis  nostrae  super  eum'  et:  'livore  eins  nos  sanati  sumus'. 
Bis  idem  dicit  aliis  atque  aliis  verbis:  quod  ipse  castigatur,  quod 
iiccipit  livorem.    Idem  est  'disciplina'  ft   livor  .    Quare  autem  haec  facit 
et  sustinet  ?  ut  sit  nobis  pax;  quare  livores  1  ut  sit  nobis  salus;  non  patitur 
tantum  propter  peccata,  ut  fit:  quando  aliquis  innocens  cum  aliis  son- 
is  tibus  rapitur  et  alii  nocentes  evadunt,  ille  solus  plectitur,  non  propter 
sua  peccata,  quia  nihil  fecit,  sed   quia  deprehensus  fuit  inter  caeteros 
sontes,  alii  tarnen  non  evadunt  reatum;  Sed  quando  capiimtur,  multo 
gravius  pimiuntur  quam  igte  innocens.    Sed  Christus  sie  patitur,  ut  alüs, 
scilicet  nobis,  sit  pax  et  Salus.    Istius  passio,  qui  inter  sontes  deprehen- 
20  ditur  et  ad  mortem  rapitur,  tantum  est  poena.     At  Christi  passio,  qui 
inter  nos  peccatores  comprehensus  est,  longe  est  alia  disciplina,   quae 
non  solum  propter  peccata  nostra  infligitur  ei,  sed  nobis  quoque  pacem 
operatur,  et  tollit  non  solum  reatum  peccatorum,  verumetiam  impetrat 
et  largitur  nobis  pacem  et  salutem.    Haec  est  propria  et  principalis  virtus 
25  et  ac-^io  passionis  Christi,  ut  nos  a  reatu  et  mala  conscientia  liberemur  et 
habeamus  pa-  [Sg.  G]  cem  bonae  et  laetae  conscientiae,  et  ita,  ut  non  amplius 
perturbet.'      Persona  quidem  est  aeterna  et  infinita,  cuius  etiam  una 
guttula  satis  fuisset  ad  salvandum  orbem  terrarum.    Tanta  enim  et  tam 
inaestimabilis  est  dignitas  personae,  ut  totus  mundus  non  conferendus 
30  sit  ad  unam  guttulam  sanguinis,  et  tarnen,  si  una  gutta  tantum  fun- 
deretur,  haec  liberaret  totum  orbem  terrarum.     Est  enim  Filius  Dei, 
ideo  dici  debet  Livor,  castigatio  Filii  Dei,  non  Prophetae,  non  Patriarchae, 
Angeli:    precium    nimis   grande   est,    copiosus    est   Christus   redemptor, 
copiose  pertulit  colaphos,  verbera,  sputa,  alapas,  Imo  tristiciam  et  do- 
35  lorem  in  corde  usque  ad  sanguinem.  Copiosum  precium  est;  nee  habemus 
causam  desperandi,  omnia  patitur  propter  peccata  nostra  in  hunc  finem, 
ut  pacem  et  salutem  habeamus,  'livore  eius  sanati  sumus',  I.  Petri  2. 1.  ipctri  2, 24 
Ideo  hie  posset  exponi,  cum  dicit  'castigatio'  seu  'disciplina  pacis  nostrae', 


26  loetae  Text 

')  Nämlich  mala  conscientia. 


718  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [irA4.]    1550.    (V.  5.  6) 

id  est :  castigatione  eius  nobis  est  pax,  Livore  eius  contingit  nobis  sanitas, 
id  est,  Salus.  Euangelistae  non  sie  loquimtur  de  passione  Christi,  excepto 
Pctro  et  Paulo. 

v.eOmnes    nos     quasi    oves    erravimus,    unusquisque    in    viam 
suam    declinavit,     et     posuit     Dominus     in     eo     iniquitatem    s 

omnium  nostrum. 
HIc  se  turpiter  dant  ludaei,  qui  dicunt  de  populo  captivo  intelligi, 
qui  Sit  vulneratus  propter  nostra,  id  est,  gentilium  peceata.    Exponunt 
enim  ita  hunc  locum:  Tempore  Messiae,  cum  venerit  et  glorificaverit 
populum   suum    ludaicum,    vos   gentes   dicetis   Sic:    Quare   liumilianuKS  lo 
istum  populum,  qui  vulneratus  est  propter  peceata  nostra  1^    Sed  audi, 
quid  Proplieta  dicat:  OmneS  nos  erravimus.     Si  dicerem  ut  Eunuchus 
?ivä-8,3i  Acto.  8.:  'de  quo  loquitur  Proplieta?',  — :  de  quibus  loqueris,  cum  ais 
propter  iniquitates  nostras  lividus  factus  est,  de  quibus,  inquam,  lo- 
queris!, Eespondent  ludaei:  non  de  omnibus,  sed  de  aliciuibus  pecca-   I^ 
toribus;  non  de  populo  ludaeorum,  in  quo  multi  sunt  saucti  baud  dubie. 
iBi.  u.  aVerum  Propheta  liic  satis  testatur  se  loqui  de  omnibus,  ut  et  alibi:  'Et 

iRöm  3.2:1  .  ^  ■     -i  •      ^  ^.  •    1-      i  1 

non  est  mventus,  quisit  mstus,  omnes  peccaverunt ,  quasi  dicut:  non  de 
peccatoribus  publicis,  meretricibus,  publieanis,  sed  de  omnibus  sanctis, 
etiam  in  populo  Dei,  qui  verbum  Dei  habet,  est  vera  Ecclesia,  loquitur;  20 
quia  nuUus  sanctus  extra  Christum.  Ita  Propheta  haurit  imo  verbo 
Universum  genus  humanum,  excepto  Filio  Dei,  Domino  nostro  lesu 
Christo,  ut  nemo  glorietur  in  virtute,  iusticia,  sapientia  sua,  omnes, 
quotquot  de  genere  Adam  propagati  sunt,  etiamsi  vocantur  ad  sancti- 

306  i,i6f.  tatem  et  regnum  coelorum.     loan.  I.:  'De  plenitudine  eius  nos  omnos  as 
accepimus  graciam  pro  gracia;  quia  lex  qnidem  per  Moseu  data  est'; 
hoc  scimus,  sed  fecit  tantum  iram  et  Hypoerisim;  'Gratia  antem  et 
veritas  per  Christum  facta  est':  Non  soliim  data  e.st  lex  ad  colierceudum, 
sed  ut  cogeret  ad  filium  Dei,  brachiuin  illud  Domini,  quod  caesum  est 

iRBni.7,  laet  livoribus  plenum;  lex  non  ad  graciam  et  veritatem  data  est.  'Est  so 
qiiidem  lex'  veritas,  'iusta,  bona,  sancta',  Rom.  7.,  Sed  non  confert 
salutem,  graciam  et  pacem,  non  toUit  peceata  nostra.  Tdeo  oportuit 
Christum  vulnerari  et  pacem  afferre  conscientiis  sua  disciplina  seu  casti- 
gatione; Christus,  inquam,  per  sua  vulncra  inquietudinem  conscientiae 
infnelicitntes  nostras  per  snam  dis^iplinam  abstnlit,  quia  omnes  erni-  n 
vinlll^'. 

Quid  ergo  gloriantur  ludaei,  so  pro  aliorum  peccatis  pati,  cum  nee 
Hua  videre,  multo  minus  tollere  possint,  excoccantur  lege  et  iusticia; 
putant  so  servare  legem;  Sed   omnia  sunt   vana  et  llypocritica,  nuUa 


')  Oben  S.  713,  6. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  6)  719 

sanitas,  pax,  nulla  remissio  peccatorum  nisi  per  vulnera  bracMi  Domini. 
öicut  Ovis,   inquit,   erravimus,   unusquisque  in    viam   suam   deolinavit. 
Ollis  proprieta.s  est,  quam  ostendit  scriptura  saneta  Mattb.  9.:  'Et  erantsmattii.e.so 
sicut  oves  dispersae,    non   habentes   pastorem';    Et   Ezecli.  34.:    Quod«c(.34,o 
5  saucii  et  'dispersi'  mei  'greges'.  Ad  hoc  alludit  Petrus,  volens  hunc  locumi.!Brtri2,26 
explicare : 

'Eratis  sicut  oves  dispersae  et  errantes,  sed  conversi  ad  Episcopum 
animarum  vestrarum';  'oinnes  erramus  sicut  oves,  Ibi  unusquisque  in 
viam  suam  deflexit'.  At  dicis^:  via  est  bona;  Audi  Psal.  1.,  ubi  inquit: 
10  Via,  cathedra,  consilium  peccatorum':  via  a  dextris  bona,  a  sinistris qsi.  i,  i 
non  bona,  quia  'omnes  peccaverunt' ;  et  in  vüs  suis  erraverunt;  omnes  wom,  a,  23 
sunt  quasi  oves  dispersae,  quae,  ubi  semel  aberrant,  non  audiunt  vocem 
alieni  pastoris,  qui  vocat  eam,  desertam  a  vero  pastore;  non  audit  vocem 
eius;  quo  plus  vocatur,  eo  magis  errat,  —  ubi  vero  audit  verum  pasto- 

15  rem,  mox  audit.    Sic  nos  omnes  erravimus,  nullus  habebat  vdam  salutis, 
ut  testatur  Psal.  14.:  'Non  est  iustiis,  non  est,  qui  faciat  bonum,  ne  unusw.  it,  3 
quidem;   Omnes   declinaverunt,   inutiles   facti   sunt',   contritio   in   uiis. 
Hie  est  titulus  noster  extra  Christum.     Ideo  digni  sunt  odio  perpetuo 
Papa,  Turca,  ludaei  et  omnes,  qui  extra  Christum  tot  vias  invenerunt. 

20  Ego  certe  magno  studio  et  contentione  servabam  regulam,  ieiunabam 
saepe  usque  ad  aegritudinem  et  mortem  fere,  observabam  statuta  stricte, 
ipse  habebam  viam  meam,  sie  et  alii  Monachi.  Ibi  deerant  vulnera 
Brachii  Domini,  non  erat  livor  eius,  non  castigatio  pacis  eius.  Sed  tan- 
tum  docebamur,  quod  per  opera  deberemus  satisfacere  et  sie  ex  opere 

35  opera to  de  congruo  mereri  remissionem  peccatorum. 

An  non  horribilis  res  est,  ista  proponi  in  Ecclesia  Dei,  ubi  vox  Christi 
audiri  tantum  debebat,  quod  nulla  sanitas,  pax  et  ablatio  peccatorum 
nJsi  per  Christi  livores,  vulnera,  disciplinam  ?  Sed  haec  prorsus  silebantur 
et   interim   proponebautur   nostrae   religiones,    opera,    Monachatus   etc. 

30  De  flde  in  Christum,  de  vi  et  fructu  passionis,  caenae  Domini,  Baptismi 
nihil  prorsus  docebatur.  Ego  certe  summo  studio  nitebar  iustificari 
propriis  operibug,  non  edebam  vel  bibebam,  non  dormiebam:  aUi  non 
habebant  malam  conscientiam,  non  exercebantur  talibus  terroribus; 
ego  metuebam  extremum  diem  irae  Dei  et  infernum,  quaerebam  undique 

35  auxilium,  invocabam  sanctam  Mariam,  S.  Christophorum,  et  quo  plus 
laboravi,  eo  plus  Idolatriam  cumulavi;  non  potui  Christum  videre,  quia 
scholastici  me  sie  docuerant:  sperandam  remissionem  peccatorum  et 
salutem  per  nostra  opera.  Ibi  amisi  vulneratum,  vidensque  cum,  ab- 
horrebam  a  facie  eius.    Vos  igitur,  qui  non  fuistis  in  hac  horribili  'ievTea.yw0U4.i0 

40  fornace',  gratias  Deo  agite  et  grati  sitis  pro  hoc  beneflcio  ingenti.   Manete 


')  Nämlich:  ludaee. 


720  Enarratio  53.  cspitis  Esaiae.    [1544.]    1550.     (V.  6) 

in  concordia  verissimae  et  puriflsimae  doctrinae.     Est  enim  consensus 

«i)g.  10, «  scripturae  et  Prophetarum,  ut  ait  Petrus  Acto.  10. :  'tovtco  närrss  ol  tiqo- 

(piJTai  /xagrvQovaiv  äcpeaiv  ajuagncöv  Xaßelv  öiä  rov  dvöfiaTo;  avrov  ndvra  t6v 

3f(.ss,  njKOTevovTa  etg  avxöv.'    Sic  ergo   ait  'servus  intelligens'.     Non   est  ullus 

hominum  iustus,  sed  omneö  coram  Deo  rei  Sunt  ac  damnandi,  tantum    s 
per  huius  livores  sanati  et  disciplina  eins  Salus  nobis  contingit.    Habemus 
quidem  legem,  sed  lex  non  dat  testimonium,  quod  sumus  in  via  recta, 
2.TOoit4.io8ed  in  ira  Del  et  agone  peccati.    Moses  est  'blesus  et  habet  gravem  lin- 
guam',  facit  peccatores  et  reos;  quare?  non  ut  peccemus,  sed  ut  con- 
8.  sfugiamus  ad  livoribus  percussum  Salvatorem  et  "'pacificatorem  discipli-   lo 
i.*ttti 2, senatum',  ut  Petrus  ait:  Accedendum  est  ad  'Episcopum',  ipse  curam 
habet  sui  gregis,  gubernat  nos  per  Spiritum  sanctum  in  verbo  suo  et 
Sacramentis,  ut  maneamus  in  via  recta  ex  viis  collecti  vagis,  noxiis  et 
infinitis.      Viag   quidem  infinitas  habuimus,  illum  vero  'disciplinatum', 
id  est,  veram  viam  non  habuimus.    Quid  ergo  nos  gloriaremur,  nos  iusti-   is 
ficari  posse  ex  lege?     Quomodo   enim  iustiflcaremur  ex  lege!  imo  quo 
magis  niteremur  et  laboraremus,  hoc  magig  errabamus,  sicut  o\is  errang 
a  pastore,  quo  magis  vocatur,  hoc  magis  deseritur  et  abberrat  longius. 
Semper  no\ae  indulgentiae,  cultusi,  religiones   quaesitae  sunt. 

Sed  quocunque  iste  lividus  et  percussus  venit  et  disciplinatus,  ibi   so 
acquiescit  cor  et  habet  pacem  et  dieit:  propter  me  Christus  disciplinatus 
et  lividus  factus  est,  ut  ego  essem  sanctus  et  in  pace. 

Et  posuit  Dominus   in   eo   iniquitates  omnium   nostrum   etc. 

PErgit  Propheta  explicare  fructum  pasaionis  Filii  sui,  Domini  ac 
salvatoris  nostri  lesu  Christi.  Non  autem  particula  ('omnis')  collective  as 
tantum  accipienda  est,  ut  aliqui  tantum  intelligantur  non  errasse,  sed 
distributive:  unusquisque  sigillatim,  seorsim,  neminem  enim  excipit, 
nisi  qui  est  in  Christo.  'Et  Dominus',  inquit,  'fecit  in  eum  concurrere 
peccata  omnium  nostrum'.  Verbum  'concurrere',  quod  in  Ebraeo  est 
i.TOo|f2s, s'paga'^,  proprie  significat:  'obruere', 'intercedere',  ut  'ad  Ephron'  Abra-  so 
ham,  Gene.  23. 

Ita  Christus  et  portavit  peccata  nostra  et  pro  nobis  apud  Patrem 
»01.3, 13  ßuum  intercossit  et  vere  'pro  nobis',  ut  Paulus  loquitur,  'factus  est  maledic- 
tum,  ut  nos  a  maledictione  legis  rodimeref.  Hoc  ut  signiflcantius  expri- 
meret  Propheta,  usus  est  peculiari  verbo  'paga',  quod  proprie  et  'eon-  sj 
currere'  et  'intercedere'  significat.  Et  Chaldaeus  intorpres  clarius  huuc 
locum   exponens   sie   reddidit:   'Et   complacitum   est   Domino   propter 


13  collectU  Text 

')  Urtext:  r'ten.     i?««cA/in;  Occurrit,  precatus  est,  intercessit;  Hinweis  auf  Oene- 
tis  XXIIJ. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (V.  6. 7)  721 

eum  nobis  omnibus  peccata  remittere'.  Hie  ergo  Christus,  Filius  Dei 
et  Filius  Mariae  virginis,  unica  persona  est,  quae  peccata  nostra  sus- 
cepit  et  iram  Dei  propter  peccata  nostra  in  se  derivavit  et  pro  nobis 
apud  Patrem  suum  iuterpellavit  et  propter  quem  Pater  nobis  peccata 

5  remittit  et  Spiritum  sanctam  et  vitam  aeternam  donat.    Ad  hunc  ergo 
confugiamus  et  certo  statuamu«  per  ipsum  nobis  Patrem  placatum  esse. 
Quicunque  enim  in  eum  credunf ,  liberi  prorsus  sunt  a  peccatis  et  habent 
vitam  aeternam,  ut  loan.  1.  dicitur:  'Ecce  agnus  Dei,  qui  toUit  peccata 3of)  1,29.12 
mundi',  item:  'dedit  potestatera  filios  Dei  fieri  omnibus,  qui  credunt  in 

10   Nomen  eius'.  Item  loan.  3.:  %Sic  dilexit  Deus  mundum,  ut  Filium  suumSo^  s,  le 
unigenitum  daret,  xit  omnis,  qui  credit  in  eum,  non  pereat,  sed  habeat 
vitam  aeternam'.     Item:  'Non  enim  misit  Deus  Filium  suum  in  mun- ^oii  3, w 
dum,  ut  iudicet  mundum,  sed  ut  mundus  per  eum  servetux'.    Non  ergo 
nocere  illi  peccatum  potest,  qui  credit;  Quia  hie  portat  omnia  peccata 

15   totius    mundi,    nullum    omuino    reliquit,    quod    non    portaverit,    vicerit 
ac  deleverit,  nisi  per  infldelitatem  meam  nolim  a  me  tolli  et  mihi  deleri. 
Sic  loan  16.:  'Spiritus  Sanctus  arguet  mundum  de  peccato'.     Dominus  s»*- "i.  s 
fecit  irruere  in  eum  peccata  omnium  nostrum,  peccatum  porro  est  non 
credere  in  eum.    ludaei  et  omnes  Hypocritae  volunt  esse  iusti  lege.    Sed 

so  Euangelium  docet,  etiamsi  habeag  totam  iusticiam  legis,  quod  est  im- 
possibile,  tamen,  nisi  adsit  fides  Christi,  manes  sub  peccato  et  ira  Dei; 
nisi  in  hunc  credas,  in  quem  irruerimt  omnia  peccata  totius  mundi,  non 
habebis   vitam,  loan.  3.:  'Qui  non  credit  in  eum,  non  habebit  vitam,3i>6-3, 36 
et  ira  Dei  manebit  super  eum'.    Deus  posuerat  illum,  ut«ferret  impetum 

25  Satanae,  mortis,  legis,  totiuS  mundi  et  omnium  hominum  peccata;  pec- 
catum occidit  eum,  sed  eum,  qui  occidi  non  potuit;  occisus  Secundum 
nativitatem  carnis,  et  tamen  dicitur  vere  occisus  filius  Dei.  Non  potuit 
occidi  propter  illum  aculeum  in  Euangelio,  quod  ipse  Deus  vivus,  ut  di- 
elt: 'Ego  vivo,  et  vos  vivetis';  Ego  quidem  morior  pro  vobis,  sed  tamen  3o6h.i9 

3"  moriendo  vivam,  quia  Deus  Sum  et  homo.  Mors  potest  me  mordere 
et  occidere,  sed  retinere  non  poterit  in  morte. 

Habemus  ergo  Episcopum  animarum  nostrarum,  qui  liberavit  nos 
a  morte  et  omnibus  periculis  mortis  et  dedit  pacem  et  sanitatem  per 
suum  livorem. 

35  Sed  quid  cogitavit  Dominus,  cum  pateretur  pro  nobis  ?  Num  cogitavit 

de   retributione   et   vindicta   ad  versus   ludaeos   cruciflxores?   non,   sed: 
'cum    humiliaretur',    inquit   Propheta,    'non    aperuit    os    suum,v.7 
Sicut    Ovis,    quae   ad    mactationem    ducitur'.      Quando  enim  ad 
victimam  protrahitur,  item  quando  tondetur,  non  aperit  os,  non  aedit 

40  aliquam  vocem,  signiücans  dolorem  suum.     Sic  noster  paciflcator,  sal- 
vator,  sanator,  brachium  Domini,   o  fiovoytvtjg  tov  §eov,  cum  puniretur, 
vulneraretur  vehementer,  quid  faciebat  ?  non  aperiebat  os,  non  mutibat. 
2ut]&et§  SSBerle.   XL,  3  46 


722  Enarratie  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (V.  7. 8) 

1  «ftiu.ssSic   Petrus   inqiiit:   'Qui  cum  pateretur,  non  rainabatur,   non  remale- 
dixit.' 

Ita  fideliter  exponit  Petrus  per  Spiritum  sanetum.    Summa  est  il)i 
patientia  et  innoceDtia,  ne  verbo  quidem  significat  cupiditatem  vindietae 
contra  liostes.    Nam  cogitatio  sua  erat  de  pace  et  salute  et  de  peccati.s    * 
nostris  per  sua  vulnera  sanandis ;  non  cogitavit  de  vlndicta  et  perditione 
crucifigentium,  Sed  de  nobis  liberandis. 

v.sDe   angustia   et   de   iudicio   sublatus   est,   generationera   eius 
quis     enarrabit?    quia     abscissns     est    de     terra    viventium, 

propter  scelus  populi  mei  percussi  eum.  »* 

DEscribit  Propheta  glorificationem   Christi,   in   quam   per  mortem 

transiturus  erat.  Non  enim,  ut  ludaei  existimabant  futurum,  in  morte 

uut.ii.asmansit,  sed  per  mortem  'in  gloriam  Patris  sui  intravit',  Lucae  24.  De 

'angustia',  inquit,  seu  de  tartaro  vel  'clausura',  et  de  iudicio  sublatus  est. 

'Ozer'i   significat  carcerem   proprie   vel   captivitatem.      Est  ergo   baec  >» 

sententia  Prophetae:  Puit  inclusus,  captus  et  subiectus  iudicio  ac  cod- 

demnatus  publico  iudicio,  ubi  non  solet  esse  redemptio  vel  spes  redemp- 

tionis;  et  non  tantum  illo  iudicio  et  carcere,  quo  comprcliensus  fuit  ab 

Hanna,  Caipha,  Sed  etiam  condemnatus  autoritate  Dei  et  legis  iudicium 

3or).  19,7  tulit  et  captus  et  subiectus.    'Nos',  inquiunt,  'habemus  legem,  et  secun-  au 

dum  legem  debet   mori,  quia  Filium  Dei  sc  fecit'.      In  hoc  etianmum 

•uiottii. s6.6.sf. persistunt:  'reus  est  mortis;  vos  ipsi  audistis  testimonium,  quid  indigemus 

testibus?  dielt  Filium  Dei  venturum  cum  potestate  magna';  quia  scrip- 

2.SHoie2o,3tum  est:  'Non  habebis  Deos  alienos':  Filium  Dei  se  fecit.  Ergo  est  blas- 

pheraus  contra  Deum  etc.     Ita   speciem   habet   apud  ludaeos,  et  se  si-  as 

ne  dubio  multis  textibus  sacrae  scipturae  ornarunt,  ut  quod  accusant 

'"'""'' 's,' u' eum :  qiiod  'Sabbatum  non  servaret',  'communicaret  cum  peccatoribus' 

et  immundis  hominibus,  non  sacrifican<^ib\is  etc.     Sic  condemnatus  est 

5.»i<>if  17, 12  ab  his,   quorum  summa  potestas  erat  autoritate  Dei,  Deu.  17.:  'Qui  non 

aiulierit  sacerdotem,  auflferes  malum  de  medio  tui'.  so 

Quanquam  erat  Dei  Filius,  Dominus  oninium,  id  quod  Cayphas  et 
»Ol. 3,ia;aiii  ignorabant:  homo  factus,  ut  'fleret  malcdiitum  sub  lege',  'ut  cos,  qui 
8ub  lege  erant,  a  maledictione  legis  redimeret',  ac  voluit  subiici  legi 
Dominus  ipse,   qui  eam  dederat;  tarnen  excepit  Messiam   ac  mandavit, 
ut  ilhim  susciperent.  " 

Idee  non  simt  excusabiles  per  illam  ignorantiam,   quia  viderant, 
audierant,  palpaverant  ipsum  Filium   Dei  et  facientem  talia   miracul» 


9  viventium   Text 

')   l'rlarl:  -sr«.     Ui-ikMdi    n^y  ConHlrinxit,  rl.iusit.  li^avil. 


Eoarratio  53.  capitis  Esaiae.    [ir)44.]    1550.    (V.  8)  723 

iino  verbo,  quae  impossibile  erant  fieri  humana  virtute;  Sicut  ipse  ait: 
'Opera,  quae  facio,  testlmonium  perliibent  de  me',  si  mihi  non  viiltis  30I1. .-,.  .v. 
credere,  operibus  credite.  Ergo  non  sunt  excusandi  principes  Sacer- 
dotum  et  alii,  qui  Filium  Dei,  Dominum  nostrum  lesum  Christum, 
5  crucifixerunt.  Et  tamen  iudicium  eorum  erat  sacrosanctum,  summae 
autoritatis;  quia  secundum  legem  Dei  damnari  sub  ista  specie  magna 
res  fuisset,  si  homo  purus  fuisset.  Simpliciter  enim  valuisset  haec  sen- 
tentia  et  transisset  in  rem  iudicatam.  Sed  erat  Dens  et  homo!  Idee 
dicitur:  'sublatus  ab  illa  olausura  legaliter  instituta'.   Eum  necesse  est 

10  alium  virum  esse,  qui  non  amplius  'subiectus'  est  huic  potestati  civili 
in  -veteri  lege,  Ecclesiasticae  potestati  et  iuri  ordinario  sacerdotum,  ut 
Cayphas  et  alii  gloriabantur  se  habere  ius  et  ordinariam  potestatem : 
si  non  occidimus  eum,  peccamus  in  Deum  et  sumus  inobedientes  legi 
et  Mosi,  secundum  quem  oportet  hunc  mori.    Item  loan.  11.:  'Ne  forte  30I).  n.is 

15   Eomani  veniant',  scilicet,  si  non  occiderimus  istum  rebellem  et  blasphe- 
mum.    Allegabant  suam  iusticiam,  ius,  ordinariam  potestatem.    At  ipse 
fuit  verus  Dominus  legis  et  omnium  iurium  et  potestatum.     Et  tamen 
voluntarie  subiecit  se,  cum  non  esset  reus,  ut  nos  'redimeret',  'qui  con-©ai.3,i3.  sj 
clusi  eramus  sub  lege',  Gala.  3.  Ideo  ipse  prior  se  inclusit,  ut  erumperet 

■0  et  aboleret  illud  iudicium  et  clausuram  vel  angustiam. 

Aliam  vntam  nunc  vivit  ille  Dominus,  victor  et  perruptor  infemi, 
mortis,  legis.  Haec  est  abrogatio  legis,  quae  ad  aliam  vitam  et  princi- 
patum  spectat.  Diruptis  claustris,  legibus  inferni,  peccati,  mortis  ab- 
stulit  totam  legem,  vivit  in  alia  libertate  duriore.i    Fuit  sub  clausura, 

25  sed  raptus  transiit  in  aliam  vitam  seu  mundum.  Sic  mortuus  est,  ut  non 
perii-et,  sed  sublatus  est  in  aliam  vitam.  Quid  illic  est?  'de  angustia 
sublatus',  et  sie  quidem:  'generationem- eius  quis  enarrabit?'  Nemo 
potest  eloqui  vitam,  quam  incepil.  'Dor'^  generationem  signiflcat.  Hiero- 
nimus  disputat  de  generatione,  an  loquatur  de  divina  ex  patre  vel  de 

30  humana  ex  virginc^    De  hac  origine  divinae  vel  humanae  non  loquitur, 

sed  ut  alibi  loquitur  scriptura:  'a  generatione  in  generationem  narrabo  .li,  ^,j  „ 
opera  tua',  item  beata  Maria  virgo:  'Beatam  me  cMcent  omnes  genera-ym. ,  45 
tiones';  id  est,  illa  'duratio'   intelligenda  vita  est,   quae  durabit,  non 
tamen  de  humanitate  aut  divinitate,  sed  de  suo  regno.     Eaptus  est  ex  illa 

35  Servitute  temporali,    qua  humiliatus  erat  infra  angelos.    Triginta  annos 


')  Im  Sinne  von:  durabiliore.  Editio  Wittenberg. :  liberiore.  *)  'i'.n.  Retichlin: 
Aetas,  duratio,  generatio.  ')  Comment.  in  Isaiam,  cap.  LIIT. :  dupliciter  intelligitur : 
aut  .  .  de  divinitate  .  .,  quod  impossibile  sit  divinae  nativitatis  nosse  mysteria,  .  . 
aut  de  partu  Virginis,  quod  difficulter  possit  exponi;  3{irine  24,  528.  —  Lyra  zu  'ab- 
scisus  est"  bemerkt  dafu:  Ad  generationem  .  .  eternam  .  .  non  videtur  habere  conve- 
nientiam,  und  führt  die  Meinung  des  Atnhrosius  an:  mi^lius  exponatur  de  spirituali 
generatione  per  multiplicationem  fidelium.   —  Lutlicr  erklärt  rein  philologisch. 

46* 


724  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  8) 

ivit  in  terris  in  [Sg.  H]  Servitute   legali  et  fuit  serviis,   nt  supra  dicitur: 

3tl  s2. iJ'Ecee,  servus  mens';  sed  ex  lila  Servitute  brevissima  et  temporali,  licet 

acerbissima,  raptus  est  et  positus  in  dominium,  cuius  'nullus  erit  finis', 

j,3''i*^*  Esaiae  9.:  'Eegni  eins  non  erit  finis'.    Et  Lucae  I.:  'Et  regnabit  in  domo 

lacob'.     Haec  est  illa  generatio.     Non  scribetur  aut  dicetiir:  Christus     i 
passus  et  resuscitatus  pro  nobis  sedebit  aut  regnabit  millc  annis   vel 
tot  et  tot  annis,  sicut  de  politicis  Eegibus  dicitur;  non  sie  numerabuntur 

ji.  102,  i;i.  2;,  anni.    Sed  ut  dicitur  in  Psalm.  102.:  'Tu  autem  permanes',  ipsi  peribunt, 
et  'anni  tui  non  deficient';  eins  regni  non  erit  finis.   Fuit  quidom  in  Servi- 
tute, clau.sura  et  morte,  ita  ut  etiam  descenderit  ad  inl'eros,  sed  raptus    lo 
et  translatus  est  illa  in  regnum  aeternum,  cuius  finis  non  potest  enarrari. 

aSRojfS,  1.^'Dor'  saepe  in  Mose  legitur;  ritus  vcster:  'ITanc  legem  facietis  in  genera- 
tiones  et  generationes',  id  est,  'für  Dub  für',  immer  uub  immer. 

lUam  durationem  seu  longitudinem  dierum  vel  multitudinem  anno- 
rum,  quibus  regnabit,  nemo  enarrabit.  Quia  est  aeternus  Eex.  Hoc  n 
iniicit  Propheta  in  mediam  passionem :  quod  positus  victor  supra  legem 
et  omnes  errores  et  omne,  quod  potest  claudere,  iudieare  et  regnare  in 
hac  vita  mortali,  raptus  ab  omnibus  clausuris,  vexationibus  mortis  et 
peccati,  translatus  in  durationem  et  vitam  aeternam. 

Quoniam   abscissus   est   de   terra   viventium.    proptcr   tran.s-  au 
gressiones  populi  mei  plaga^  cis.- 
illc  locus  paulo  obscurior  est  propter  pronomen  pluralis  numeri: 
'Lamo':  'plaga  eorum'.    70  interpretes  habent:  'pro  sua'  iusticia',  vel 
potius:  'malioia  ductus  est  ad  mortem'.*    Grammatica  obstat,  me  impedit 
'Lamo':  pronomen  tertiae  pcrsonae.  Noster  interpres  ita  vertit:  'prop-  ss 
ter   peccata  populi  mei  percussi  eum'.''     Egregia  sententia,    sed  Gram- 
matica non  admodum  respondet.   Magnam  hio  gratiam*  debemus  Diabolo 
et  ludaeis,  qui  non  solum  turpitcr  dcpravarunt,  sed  etiam  confudernnt. 


4  finis  fehlt  Text 

')  Sj:.    Reuchlin:  plaga,  percnssio.  ')  iai,  dat.  3.  pers.  moKC.  plur.;  poetische 

Form  für  cnb;  nicht  hei  l!e<tchUn  rermerfct.  ]'(/}.  KaHt:sch,  Hehr.  Onimmatil;  i'C.  Aufl., 
S.  U>:i;  Gestenius-BiM,  Wörterbuch  unter  b.  Die  hier  vorliegende  eiffene  L'ber.<tt:ung  Lut}iers 
aus  dem  Urtext:  'plaga  eis'  (d.i.:  'beii  3ubenV  stimmt  inhalllich  mit  der  l'berfetzung 
und  ErUdriinti  des  Uieronytnus,  Commenl.  in  Isaiam,  cap.  LJIL,  übei'em:  'percussit  eos': 
sceleratos  populi  sui  sua  morte  percussit;  Migne  24,  629.  ')  .d»/' 'populi'  im  Zitat 

der  folgenden  Anm.  zu  beziehen.  •)  Jlieronymus  o.a.  O.:  iuxta  LXX:  'ab  iniquita- 

tibus  populi  mei  duttus  est  ad  mortem'.  Griech.:  'änö  lüjr  ävoinwr  ii,v  Xaov  /lov  ijx^ 
et(  &araToy.'  Hier  int  für  dan  masoreliscite  ^^h  also  r'-vk  gele.ien.  Diene  übersettiing  bietet 
auch  Kaulzsch  (=  Guthe).  —  Die  Jesajavorlesung  K>27—2i):  'c\\m  ufBigeretur'.  Unsre 
Ausg.  Bd.  25,  336,  10:  Lutlierbihcl :  'ba  et  .  .  fltplagt  tuat'.  •)    Vgl.  den  Gesamtteat 

oben  S.  680,  3.  •)  Natürlich  ironisch. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  8)  725 

quantum  omnino  fieri  potuit,  distinctionibus;  si  reliquissent  Esaiam 
in  distinctione,  ut  acceperant^,  facilior  sententia  esset.  Hebraistarum 
est  hoc  observare,  quod  ludaci,  ul)icunque  possunt,  depravant  intelli- 
gentiam,  vel  impiis  expositionibus  vcl,  si  hac  via  non  possunt,  distinctioni- 
5  bus;  —  ut  in  Daniele:  '70  hebdomades  abbre\aatae  sunt';  ibi  depravatio  J^""-»-''"-"  " 
palpari  potest,  ubi,  quae  copulanda  erant,  distinguunt  et  discerpunt*, 
eaque  omnia  in  odium  christianorum.  Eelinquo  iaitur  hoc  studiosis 
Ebraicae  Linguae,  ut  observent  maliciam  Diaboli  et  rabinorum,  quorum 
hoc  unicum  est  Studium  et  negocium,  ut  depravent  et  discerpant  atque 

10  invertant  intelligentiam  propheticam  et  christianam.  'De  Angustia,  — 
quis  enarrabit  ?'*  Et  hie  discerpta  est  distinctio;  Cogit  enim  Grammatica 
et  sensus  communis  distinctionem  in  medio  textu ;  —  ipsi  hie  non  faciunt 
distinctionem :  'quomodo   abscissus,  —   plagatus'.* 

'Excisus  e  terra  viventium'  phrasis  Ebraica  est,  id  est:  'violenter 

IS  occisus',  de  vita  sublatus,  cum  adhuc  sano,  integro  et  valido  corpore 
esset.    Verbum  'excindi',  quo  hie  utitur  Esaias,  est  violentum.    'Gazar'^ 


5  hebdoitiadis    Text  Vi  distinctionis   Text 

')  Luther  meint  wohl,  entsprechend  seiner  Übersetziini/  {oben  S.  724  Anin.  4) :  "k  ,•  aber 
vgl.  auch  unten  S.  726,  17  und  27.  2)  Dan.  9,  24:  '70  Söodjen';  Ki5;  '7 +  62  3!öo(^en' 

und  V.  27: '  1  Söodje'.  Über  diese  Zahlenberechnungen  vgl.  Lyra  z.  St.;  Fortnlicium  Fidei,  lib.  /., 
consid.  III.,  the-aurus  I.:  Quod  vere  messias  debebat  venire  in  .  .  impletione  Ijj  ebdomada- 
runi  danielis;  ebenda  lib.  HJ.,  consid.  VIII,  passus  VI.:  de  fatua  expectatione  iudeorum 
circa  adventum  niessie:  .  iinus  terminus  fuit  determinatus  per  rabi  yoce  in  libro 
^caderuolam'  :  iste  posuit  nuraerum  ebdomadarura  Dauielis.  de  quo  nuUus  dubitat  iam 
transisse.  Vgl.  Supputatio  annorum  mundi.  Unsre  Ausg.  Bd.  53,  25  und  108,  die  Va- 
rianten der  Altsgabe  B  von  1545;  und  ebenda  S.  173 ff.;  aber  auch  schon  Luthers  Schrift: 
,.irn§  Sefitä  ein  geborner  3ube  fei",  1523:  „.  .  bie  Silben  moc^en  nii§  bi§em  IJIcSfia^  .  .  ben 
foiiig  6otum",  Unsre  Ausgabe  Bd.  11,  331,  33 ff.;  ferner  U.  A.  Tischreden  4,  543  Ar.  4848. 
')  Luther  meint  wohl  die  oben  durch  den  Trennunisstrich  angt-de^itete  Teilung  des  Verses, 
im  Anschluß  an  Eieronymus  a.a.O.  S.  52f> :  'Istius  sublata  est  vita  de  terra',  der  so 
a.  a.  0.  S.  .'»27  die  (in  Wahrheit  anders  lautende)  Sepluaginta  iciedergibi :  wohl  auch  im  An- 
S'hluß  an  die  Trenmings-  und  Verbindungszeichen  der  Masora  in  Vers  8,  die  li'in-rx:, 
'g(>nerationpm  eius',  zum  Vorhergehenden  tu  ziehen  scheinen:  nm'ii"'  ■'T:||iiin-rs;l;  vgl. 
Kautzsch,  Grammatik,  S.  56  über  die  verbindenden  Akzente  Munaeh  und  Majela.  Luther 
gibt  diese,  von  ihm  im  AnscM>iß  an  den  obigen  Hieronymustext  zu  stark  eingeschätzte, 
Versabteilung  den  Babbinen  schuld.  *)  Hier  meint  Luther  wohl  umgekehrt:  die  Juden 
teilen  den  Vers  in  der  Mitte,  tcie  der  Vulgatatext  oben  S.  724,  20  angibt;  sie  läsen  daher 
i'ab,  'eis',  und  bezögen  das  auf  ■'ar,  'populi  mei'.  Die  Akzente  ständenaher  hier  richtig: 
'^^h  s;5|pss  SCE'Q.  Luther  möchte  gern  die  beiden  lelzicn  Wor!e  abtrennen,  das  letzte  ib 
lesen  und  auf  Christus  beziehen,  wie  die  Septuaginta:  'duetus  est  ad  mortem'  und  die 
Vulgata:  'percussi  eum'.  Er  gibt  selbst  daher  diese  Trennung  hia-  appositionell  wieder: 
'plagatus';  vgl.  seine  Ausfiihriaig  darüber  unten  S.  726,  :-i8ff.  (dort  freilich  bezieht  er,  aus 
Ehrfurcht  vor  dem  nun  einmal  so  lautenden  Urtext,  das  Ganze  wieder  auf  das  Volk, 
unten  S.  726,  10  ff.  »)  Urtext  in;.     Eeuchlin:  Excidit,  abscidit,  disposuit. 


726  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544]    1550.    (V.  8) 

significat  'separari,  scindi,  dividere',  sicut  arbores  et  ligna  scindimtur, 
ut  ibant  in  sylvam,  ut  dividerent  arbores  ac  scinderent  etc.  Sic  in  Psalmis 
«1. 136, 13 est :  'Qui  divisit  niare  rubrum  in  divisiones'.  Inde  venit  'Mazora'',  id 
est,  serra  dividens  ligna.  'Excindi'  igitur,  id  est,  violenter  discindi:  quod 
non  sponte  aliquis  cadit  moriendo,  sed  florente  et  viridi  aetate  occidi,  s 
ut  est  excißus  morte  violentissima  in  cruce  passionis.  Idem  est  ergo 
dicere  mortuus  est  violenta  manu,  non  natural!  morte.  Ita  Christus 
tulit  peccata  nostra  florente  et  optima  complexione  et  tempore  vitae 
suae. 

De  reliquo  textu  magis  laboro ;  nescio,  an  huc  vel  illuc  spectet  'propter  lo 
vel  a  transgressione  populi  mei  plaga  eis  vel  illorum'.  Meam  sententiam 
dicam.  An  hie  Eclipsis,  Enallage  vel  distinctio  sit,  ignoro.  Ipse  dixit, 
?iog.  a,33. 3s  quod  est  raptus  et  positus  ad  dexteram  patris  et,  ut  Petrus  ait:  'Elevatus 
ad  dextram  Dei',  ut  sedeat  supra  angelos:  'effudit  hoc  donum',  Acto. 
2.,  ut  esset  rex  aeternus  et  infiniti  regni :  Christus  mortuus  est  et  resurrexit,  » 
amplius  non  moriturus.  Ad  quid  ergo,  quae  causa  flnalis  proprie  huius 
regni  t  'propter  transgressionem  populi  mei,  quae  erat  plaga  ipsorum'. 
Sedet  in  regno  suo  non  ociosus,  nee  propter  se,  sed  ad  dextram  Dei  exal- 
3oi).  16, 7  tatus  iudicans  mundum  et  'effudit  donum  Spiritus  sancti'.    'Si  abiero', 

inquit,  'mittam,  si  non  abiero,  non  veniet  ad  vos'.  Ergo  raptus  et  excisus  »o 
est  e  terra,  ut  exerceret  vim  et  efficaciam  istius  suae  passionis,  ut,  scilicet, 
liberaret  nos,  non  tantum  secundum  gratiam,  sed  et  secundum  donum 
ttM.  4.8ad  renovationem  naturae,  ut  dicitur:  'ascendisti  in  altum  et  accepisti 
dona  pro  hominibus'.    Ideo  sedet  ad  dextram  Dei,  aeterni  patris,  misso 
Spiritu  sancto,  non  tantum,  ut  sanet  nos  imputatione,  donata  remissione  si 
peccatorum  propter  ipsius  mortem,  sed  ut  etiam  efficax  sit  in  nobis 
et  transferat  nos  a  peccato  in  iusticiam,  sanet  corpus  et  animam,  non 
tantum  remisso  peccato,  sed  prorsus  expurgato  et  sublato,  ut  puri  sine 
omnium  peccatorum  pavore,  motu  et  ardore  Deo  serviamus  in  omni 
pietate  et  sanctitate  vitae;  positus  est  in  aliam  vitam,  ut  nos  sanaret  so 
a  peccatis  et  transgressione  illa,  quae  erat  'plaga  nostra'.    Diabolus  de- 
pravavit  totam  naturam  et  carnem  nostram  magno  et  invincibili  veneno, 
viciavit  et  perdidit  gravissima  plaga,  scilicet,  ad  peccatum  et  mortem 
tip9.a.38aetemam.     Hanc  ergo  ut  destruat  Deus  efficaci  medicina,  misit  'hoc 

donum,  quod  videtis',  propter  hanc  transgressionem,  'quae  est  plaga  u 
1. 3»»- 3, 8 populi  mei';  sicut  et  loan.  inquit:  'In  hoc  apparuit  Filius  Dei,  ut  dis- 
solvat  opera  Diaboli',  id  est,  peccatum,  mortem  et  iafernum.  Sic  ergo 
intelligatur  particula  relativa",  ut  saepe  alias  in  Prophetis  usurpatur 
tanquam  apposltio;  In  Prophetis  saepe  omittitur  relativum  'qui,  quae, 
quod'.    Haec  simpliciter  mea  est  sententia,  si  non  propria,  tarnen  vera  «o 


')    Vielmehr:  mijn.  •)    Vgl.  Luthers  relalipüche  Fassung  Z.  17:  quae 


Enarratio  58.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  8.  9)  727 

per  se:  meruit  Filius  Dei,  Dominus  ac  redemptor  noster  lesus  Christus, 
non  solum  remissionem  peccatorum  sua  passione  et  reconciliationem, 
Seil  etiam  'donum',  quia  per  Christum  non  tantum  'data  gratia',  sedJofii.  n 
'et  veritas  facta',  loan.  1.  Non  fucus  est  in  Cliristo,  ut  tantum  sit  impe- 

5  trata  gratia;  Imo  peccatum  etiam  expurgatur. 

Ne  hie  locus  sit  pro  Antinomis,  qui  peccatum  sie  extenuant,  tanquam 
nihil  sit,   quia  remissum  est.  'Num  ideo  in  peccato  manebimus,   quia  Wom.  e,  i 
peccatum  remissum  et  sublatum  est  et  sumus  sub  gratia  1',  Eoma.  6.  Hoc 
esset  sub 'gratia' sine 'veritate',  idest,  fucus;  peccatum  non  tantum  remis- 

10  sum,  sed  fugatum  et  sublatum  est!    Non  tantum  gratia,  sed  etiam  'do-cs\>i).  «,t 
uum'  est  veritas,  Ephe.  4.    Quare  manes  in  peccatis?    An  nescis,  quod 
Christus  mortuus  est  et  peccatum  remissum?     Mauere  ergo  in  'odio',  ept«,26 
ebrietate  aut  adulterio  non  debes.     Christus  passus  est  ad  remissionem 
peceati,  non  ad  licentiam  carnis  et  concupiscentiae ;  ut  Papa  imputat 

15  uobis  hanc  horribilem  blasphemiam,  quasi  doceamus  homines  secure 
vivere,  sine  lege,  in  licentia  omnnim  peccatorum,  quod  lex  non  obliget 
ad  damnationem.  Caeremoniae  sunt  sublatae,  ut  moralis  lex  ablata, 
ut  non  vexet  conscientias  nostras,  non  simpliciter,  sed  in  Spiritu,  1.  Cor.  5. : 
quia  'repurgandum   vetus  fermentum',  ut  nova  simus  conspersio;  pur-i  flot.  6,8 

au  gatur,  occiditur,  comburitur,  ut  destruat  corpus  peceati. 

Agitur  ergo  de  'veritate',  ut  liberemur  a  peccato  revera  et  peccatum 
aboleatur;  sedet  Christus  ad  dexteram  Patris  et  abscissus  est  propter  nos, 
non  tantum,  ut  simus  filü  in  gratia  per  remissionem  peccatorum,  sed 
etiam  accepto  Spiritu  Sancto  purificemur  'de  die  in  diem',  donec  in  ex-a.Sot.4,  le 

25  tremo  die  prorsus  puri   üamus  sine  reliquiis  peceati  sollicitantibus  et 
retrahentibus  nos.    Vide  enim,  quam  inflrmi  et  impuri  simus  r  saepe  labi- 
mur, 'peccatum  assidue  captivat  nos,  repugnans  legi  mentis',  ut  etiam  «öm.  7,23 
remedium  quotidianum  coactus  sit  dare  Christus,  cum  iubet  'septuagies^iottt).  i-,22 
septies  remittere,   quoties  offendit  nos  frater',  etc.,  Matth.  8.  Paulus: 

30  'repugnat,  militat  contra  legem  mentis',  quanquam  sit  remissum  'pecca- 
tum' et  non  imputetur.   Peccatum  ergo  est  'plaga  nostra',  haec  incumbit 
nostris  cervicibus;  hanc  etiam  vult  sanare.     'Et   dabit   impios,   vel:V.9 
inter  impios,   sepulchrum  suum'.    Nos  legimus  secundum  veterem 
translationem :  'pro  sepultura  sua,  et  divites  pro  morte  sua'.^    Hoc  expo- 

35  nunt  veteres  sie,  quod  Christus  dederit  ludaeos  impios  et  superbos  loco 
sepulturae,  id  est,  ipse  liberatus  est,  ludaei  traditi  sunt  loco  eins  in 
manus  Eomanorum.^    Ut  sonat  illud  Proverbio.  21.:  'lustus  liberabitur,©t>t.  11,8 


9  sine]  sive  Text 

')  So  Vulgata.  ')  Hieronymus,  Comnient.  in  Isaiam,  cap.  LIIL:  .  .  dicendum, 

quod  Scribas  et  Pharisaeos  .  .,   qui  in  populo  ante  reguabaut  et  nirniis  opibus  affiue- 
bant,  post  Domini  passionem  Romanis  tradiderit  Deus  et  aeternae  subiecerit  servituti; 


728  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  9) 

et  tradetur  impius  pro  eo'.  Hirne  sensum  huc  transferunt.  Hoc  est  qui- 
dem  reguläre  Dei  opus.  Nemo  enim  evadit  iudicium  Dei,  quin  tandem 
impingat.  Et  iustus  nullus  dcrelinquitur,  tandem  tarnen  liberatur.  Sic 
impius  non  effugit,  sed  traditur.  Sed  quod  huc  accommodatur  haec 
Stic,  ii.'sententia  in  proverbiis,  non  quadrat,  quia  non  loquitur  Propheta  hoc  loco  » 
de  tranquilla  et  suavi,  sed  de  crudeli  morte.  Sic  ergo,  inquam,  exponunt 
Lyra,  Hieronymus,  Augustinus  haec  Prophetae  verba:  'dabit  impios 
pro  sepultura  sua',  id  est,  impii  ludaei  pro  liberato  Christo  traditi  sunt 
in  mortem  huius  \'itae  et  aeternam,  quia  Eomani  omnes  occiderunt. 
Sinamus  istam  sententiam  bonam,  piam  et  veram;  sed  an  in  hoc  loco  lo 
quadret,  de  oo  disputamus.  Aliud  enim  est  veram  esse  sententiam,  aliud 
propriam  esse  loci.^   Alii  sie  exponunt,  quod  'divites  dabit  pro  sepulchro', 

i'ut.23, joff. id  ggf.  loseph  ab  Arimathia,  qui  dives  fuit,  sepelivit  Dominum,  et  in 
honesto  loco^;  sed  vadetur  esse  alienum:  Etsi  'dives'  in  Sacris  literis 
communiter  signiflcat  'impium',  tarnen,  cum  additur  nomen  cuiusdam  i» 

JKoiiii.  19, 21  i„8ti^  non  signiflcat  impium.  Impii  significantur  Matth.  19.:  'Facilius 
est  camelum  intrare  per  foramen  acus,  quam  divitem  in  regnum  coe- 
suf. 6, 34 lorum' ;  Item  Lucae  6.:  'vae  vobis,  divites',  etc.  Hoc  loco  'dives'  in 
Propheta  signiflcat  'impium'.  loseph  autcm  non  fuit  impius,  sed  discipulus, 
quanquam  occultus.  Nee  Deus  abiicit  vel  di\ates  vel  pauperes  etc.,  nisi  »o 
sint  impii,  ut  operarii  infideles,  item  avari;  utllieronimus  inquit:  omnis 

i.tiin.6,i0(jive8  aut  iniquus  aut  iniqui  haeres.*      Et  Paulus  inquit:    'Avaritia  est 
ep().  5,  sradix   omnium   malorum',   vocat   etiam   'avaros'   'idohitras'.      Homincs 
enim  raro  di-\-itiis  recte  utuntur,  sieut  exempla  quotidiana  abunde  testan- 
tur;  unde  et  gentes  clamitant:  O  aurum,  causa  es  omnium  malorum*,  a 

Et  Poeta :  adixov  6  tiIovio?,  noXlä  d'  ovx  oQ&cbg  tioieI^, 
Item:  nokXibv  xä  yqrnxaia  alzi  avdgcüjtotg  xaxcöv.^ 

Quid  est  excellentius  pace,  potesfeate  seculari,  gloria,  honore  etc., 

quantus  vero  horumDei  donorum  abusus!  lurisconsultus  autlheologus, 

quando  animadvertit  eruditiuncm  suani.  videtur  sibi  angelus  angelorum   so 

«dm.8, «oDei.    Creatm-ae  quidem  sunt  buuac,  sed  'subiectae  vanitati'.    Meretrix 

egregium  habet  corpus,  sed  est  in  turpissimo  quaestu.   Sic  impius  vocatur 


Migne  24,  629.  —  Lyra  z.  St.:  i.  e.  iudeos  impios  et  avaros  dabit  iu  mauibus  romano- 
rum  in  penam  mortis  sue,  quod  tempore  Titi  fuit  adimpletum. 

')  W'ichtiyer  Grurulsatz  Luthers  auch  bei  Keint-r  Jiibelubcrset^iiit).  ')  Additio  I 

de»  Burgengis  z.  St.:  proprie  videtur  exponi  de  iudeis  (riß.  Z.  '{.);  ..  sed  sie  debuisset 
dicere:  'pro  morte  sua',  non:  'pro  sepultura',  quia  licet  in  raorto  christi  niaxime  pec- 
caverunt  .  .  Meritorie  enim  et  lioiiorifice  christus  fuit  sepultus.  ')  Unsre  Autg. 

Bd.  29,  411,  12.  «)   Vgl.  Uoraz,  Carm.  II J,  24,  48/.  •)  Stobaeus,  Florileg.:  I'dyof 

nXovxoo  Nr.  14,  ed.  Teuhn.  IJI,  1H4;  aus  des  Kiiripidcs  '.4!l.t^arSeo(,  ed.  Teubn. 
Eurip.  111  Nr.  6<!.  ')  Stobaeus  a.  a.  U.  Nr.  16;  aus  des  Euripides  UXetoOtvi]!,  a.  a.  O. 
Nr.  633. 


Enarratio  capitis  53.  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  9)  729 

dives,  sed  loseph  fuit  discipulu«  lesu,  sicut  Abraham,  David  non  fueruntsut. 23,10 
pauperes  etc. 

Non  igitur  hie  intelligendus  est,  ut  exponunt  Ljra,   Hieronyraus, 
AuKustinus,  nee  propterea  sepulchrum  eins  non  honoratuui  est,   quod 

5   prope  'calvariam'  sepultus  est,  sed  est  honesta  sepultiira.     loseph  Ari-OTni").2i.33 
mathensis  non  adeo  timidus  fuit,  quia  audet  Christum  cruciflxum  sepelire 
in  suum  sepulchrum,  invitis  etiam  pontificibus.     Quociroa  necesse  est 
probum  et  pium  fuisse  liunc  virum,  alioqui  cofi:itasset :  lesus  ille  dam- 
natus  a  summis  Sacerdotibus,  scribis,  senioribus  populi  et  tota  plebe 

10  ignominiosissime  crucifixus  est;  Ero  in  odio  totius  synagogae  sacerdotum, 
si  aufferre  velim  de  cruce  et  ponere  eum  in  meum  sepulchrum  et  honorare 
damnatum  ab  eis  ut  blasphemum  et  sediciosum.  Omissis  ergo  his  inter- 
pretationibus^,  sie  verto  et  expono:  'Et  dabitiir'  impersonaliter,  sicut 
Lucae  6.:  'Mensurabunt' :  mensurabitur,  'dabunt',  id  est:  dabitur.     ItaSiut.e. »s 

15  Activum  verbum  exponemus  passive  vel  impersonaliter  propter  clariorem 
sententiam:  'Dabitur  cum  impiis  sepulchrum  suum',  vel:  'dabit  cum 
impiis  sepulchrum  suum'  in  accusativo;  sed  non  semper  potest  reddi  cum 
accusativo,  ergo  transferenda  est  vel  per  praepositionem  'cum'  vel  aliam 
particulam  ut  'sicut'^:  'Et  sicut  cum  divite',  id  est,  impio,  Idolatra, 

ao  peccatore  'in  mortibus'.^ 

Sit  ergo  haec  sententia  (non  enim  invenio  commodiorem),  id  est: 
ludaei  non  contenti,  quod  occiderunt  Salvatorem  nostrum  et  exciderunt 
de  terra  viventium.  Sic  omnes  impii  sunt  homicidae:  non  contenti 
aliquem  occisum,  non  consistunt  in  hac  crudelitate,  quod  tam  crudeliter 

35  et  a+rociter  occiderunt  pios,  sicut  civilis  magistratus  et  politica  iusticia 
saturatur  morte  vel  ultimo  supplicio  furis.  Saevire  autem  in  corpus 
mortuum  diabolicum*,  quia  oportet  quasi  bis  mori.  Imo,  si  possent, 
centies  occiderent.  Sic  etiam  Papa  loannem  Hus  exussit  constantiae 
propter  verbum  Dei  et  collegam  eius  Hieronymum  de  Praga.     Hoc  ibi 

30  non  satis  erat  Papae,  sed  etiam  cineres  effossos  et  locum  cineris  integro 
cubito  proiecit  in  Ehenum,  ne  quisquam,  vel  ipsa  terra,  in  qua  erat  com- 
bustus,  toUeret  aliquid  in  memoriam.  Hoc  non  est  bis,  sed  millies  mori. 
Quid  enim  misera  terra  peccavit,  ut  etiam  eam  effossam  in  Ehenum 
abiectam  velint.     Postea  addidit  etiam  hoc  post  exustum  Hus  et  sub- 

35  mersos  cineres:  exeommunicarunt,  maledixerunt,  damnaverunt  nomen 


')  Oben  S.  727,  3öff.  ^)  Jesajavorlesung  1527—29:  'sepultus  est  sicut  impii  et 

mortuus  sicut  divites',  Unsre  Ai(S().  Bd.  25,  335.  24.  Liitherübersetznng  stets:  'er  tft  bc= 
graben  tote  btc  ®ottlo?en  bnb  geftorben  toie  ein  SReid^er'.  Vulf/.  1509:  'divites'.  sonst  Vultj.: 
'divitem' ;  so  auch  Hieronymus  z.  St. ,  der  aus  der  Sept.  aber  auch  'divites'  übersetzt. 
Vrtext:  i^ir»;  nach  diesem  Singular  übersetzte  Luther.  —  Heutige  revidierte  Lu'herbibd : 
'man  gab  il)m  bei  ©ottlojen  fein  ©rob  unb  bei  Meieren,  ba  er  geftorbcn  toor.'  ')  Urtext: 
ITiaa,  pltir.  conatructus.  *)  Erg.  est. 


730  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  9) 

et  memoriam  eins  in  aetemum  extirpaverunt  et  animam  eius  abiecerunt 
in  infima  tartara.^  Ita  S.  Dei  martyr  loannes  Hus  non  unam,  sed  tres, 
quatuor,  imo  phires  mortes  passus  est:  Exustu8,8ubmersus,  post  distractus 
per  aquas  in  omnem  terram  et  nomen  eius  extinctum  ac  deletum,  anima 
eius  Diabolo  tradita  et  excommunicata  sub  imos  inferos.  s 

Iste  est  insatiabilis  fuxor  Diaboli  et  suorum.     Hoc,  ut  supra  dixi, 

non  facit  politicus  Magistratus;  quiescit  et  desinit,  quando  reus  affectus 

est  ultimo  supplicio.     Sic  hie  eum  crudeliter  de  terra  exoindunt,  eunt 

iDinm.st,63|. a<]  Pilatum,  dicentes:  'recordati  sumus,  quod  impostor  ille  dixerit:  post 

tres  dies  resurgam' ;  parati  sunt  occisum  seniel  iterum  occidere.   Ita  enim  lo 
a  Diabolo   obsessi   sunt,   ut  cogitent,  'discipuli  possent  noctu  venire  et 
corpus  furari',  Matth.  28.  Ideo  volunt  occurrere  alteri  vitae,  ne  resurgat 
et  reviviscat,  dicunt  ad  Pilatum:  'pone  custodiam'.  Non  licet  ad  sepulch- 
rum  adesse  amicum,  non  mulieres,  quae  sequutae  eum  erant.    Sed  milites 
impii  adhibentur,  imo  etiam  iam  sepulto;  si   seilet  revimcere,  iterum  u 
occidant.2     Sic  non  cessat  ncc   hodie  insatiabile  odium  et  cupiditas  ac 
voluntas   occidendi.      ludaei    quotidie   adhuc   occidunt   Christum,    non 
tantum  voluntate,  sed  et  facto.    Nam  multos  trucidant  infantes  et  pu- 
eros  Christianos.^   Breviter,  sunt  occisores  in  aetemum.    Hoc  puto  signi- 
ficare  voluisse  Esaiam,  et  ideo  Emphasis  est  in  verbo  plurali :  'in  mortibus'*,  »o 
ut  exaggeret  illud  odium  insatiabile,  ut,  si  multae  essent  'mortes',  tamen 
illis  nunquam  satis  moreretur,  quin  iterum  ad  necem  raperetur.     Sic 
sepultus  etiam  est  'tanquam  sceleratus'  et  patitur  etiam  in  sepuUhro, 
nee  adhuc  putant  se  satis  poenarum  de  illo  sumpsisse;  sie  et  nos  pati- 
mnr  ab  eis.     Ita  eonvenit  hoc,  quod  sequitur.     Haec  omnia  patitur  in  w 
vita  et  morte.    ToUitur  crudeliter  ex  vita  et  custoditur  in  sepulehro  post 
mortem, 'tanquam  sacrilegus'  et  pessLmus  omnium  hominum,  qui  unquam 
in  hanc  terram  pervenit. 

Omncs,  qui  eum  occidunt,  'non'  possunt  in  eo  invenire  'ullum  pecea- 
tum',  imo  nee  verbo  nee  opere  peccavit,  sed  fuit  utrinque,  et  lingua  et  30 
opere,  salutaris;  plus  enim  vult  significare  Esaias,  quam  dicit:  quod, 
scjlioet,  profuerit  omni  verbo  et  opere.  Nihil  in  eo,  quod  noceret,  sed 
omnia  salutaria,  et  tamen  mori  cogitur.  Quid  nos  gloriamur  de  nostris 
passionibus !  omnibus  modis  Christi  passio  crudelior  est.  Nihil  omittit 
Propheta,  quod  pertinet  ad  exaggerationem  passionis  pro  omnium  ho-  js 


16  lepulta   Text 

')  V<ß.  U.  A.  Tischreden  3,  385  Nr.  354i.  ')  RefAica  (des   MaUhiaa  Doering 

gffien  Additio  I  des  Burgensis  oben  S.  738  Anni.  2):  si  iudei  male  egerunt  mortem  in- 
ferondo,  peius  egerunt  mortuo  non  parcendo,  quin  imo  fecerunt  custodiri  sepulchrum, 
ne,  prout  praedixit,  resurgerct  .  .  Et  .  .  custodea  .  .  cnmt  positi  ex  cautola  contra 
diacipulos,  ne  furarent  corpus  iesu.       *)   Vgl.  oben  S.  641  Anm.  1.       *)  06«»  6".  739,  3<). 


Enarratio  capitis  53.  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  9.  10)  731 

minum  pagsiombuö.  Et  si  tantum  naturam  hiimanam  spectes,  hoc  est, 
si  purus  homo  esset,  tarnen  crudelita.s  esset  immanis  et  horrenda.  Sed  sie 
oportuit  crudeliter  excindi  ex  terra.  Fuit  victima  pro  nobis  factus,  — 
Ideo  oportet  in  eum  riiere,  quicquid  est  furoris  Diaboli  et  miindi,  in  eiini 

5  spui,  oportet  Diabolum  totos  turores  suos  exonerare  et  effundere  in  illam 
personam,  ut  exorbeat  illam  totam. 

Cum  nihil  superest  furorum,  resnrgit  Dominus  et  peccatum,  mortem, 
Diabolum,  legem,  infernum  et  omnia  mala,  quae  nos  afflixerunt,  vincit 
et  exhaurit,  ut  iam  nihil  de  eis  supersit.     Qui  ergo  credit  in  Christum, 

10  huic  peccatum,  Mors,  Diabolus  nocere  non.queunt.  Nam  Filius  Dci, 
Dominus  noster  lesus  Christus,  exorpsit  cum  magnificentia  et  gloria 
omnes  furores  Diaboli  et  vomitus  eins.  Qui  ergo,  ut  iam  dictum  est,  in 
eum  credit,  habet  Diabolum  victum,  prostratum  et  conculcatum,  ut 
Gene.  3.  dicitur:  'Semen  mulieris  conteret  caput  serpentis'.     Si  modo  i.Moic 3,15 

15   credat,  sedet  ad  dextram  Dei,  aeterni  patris,  semel  mortuus  non  amplius 
moritur ;  Imo  regnat  et  'triumphat  iam  expoliatis  et  traductis  potestatibus', 
Colo.  2.,  'Et  nos  per  ipsum',  Micheae  2.  Etsi  carni  dentes  inflgit^,  sed  l^^^^-^'-^j 
frustra  'contra  stimulum  calcitrans'  et  ungulas  infigens  ipsius  ferratis.siva.o.s 

[58g.I]Bt    Dominus    voluit    eum    conterere    in    infirmitate;    si    po-v.  10 

20  suerit  pro  peccato  animam  suam,  videbit  semen  longaevum 
et  voluntas  Domini  in  manu  eins  dirigetur. 
RElinquo  vobis  iudicandum,  quam  apte  exponant  ludaei  hoc  caput 
Esaiae  de  seipsis  in  hac  praesenti  captivitate,  quam  congruat  et  quam 
verum  sit  de  eis  dici:  'os  suum  non  aperuit,  verbo  et  opere  non  pecca-vit'.s.  et. 

25  Item,  an  ipsi  sint  'de  angustia  sublati'  etc.  Hie  apparet,  quam  pulchre 
scripturam  interpretentut.  Ifon  hnmana,  sed  diabolica  depravatione 
trahunt  sanctissima  verba  de  Salvatore  nostro  ad  ipsorum  sceleratam 
turpitudinem.  ludicant  se  respectu  gentium  esse  sanctos,  iimocentes 
et  sine  omni  peccato,  puros.^    Ita  sordemus  pos  gentes  ipsis,  cum  inter 

30  sese  sint  pestilentissimi  et  quo  meliores,  hoc  peiores.'  Sed  haec  omnia 
facta  sunt  consilio  et  voluntate  divina.  Non  attigissent  ei  unam  guttu- 
lam  vel  unum  capillum.  Verum  haec  fuit  causa  passionis  Filii  Dei,  scilicet, 
quod  volente  Domino  passus  est.  Deus  sie  voluit.  At  quoad  ludaeos, 
non  voluit,  sed  permisit,  ut  Petrus  ait,  Acto.  3.:  'qui  praedixit  per  os 

35  Prophetarum,  pati  Christum,  implevit  sie'.  Deum  definito  consilio 
traditum  cruciüxistis.       Deus  permisit  et  voluit  fleri,  quare?  ut  esset 


7  Doninus   Text        31  sunt]  aut   Text 

')  Nämlich  Diabolus.  ')  Oben  S.  714  Anm.  2  und  S.  TIS  Anm.  1.  ')  Ähn- 

lich Wander  4,  240:  Schlimm  12:  „Es  wird  elier  schlimmer  als  besser." 


732  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.)    1550.    (V.  10) 

1.  Bioit3,ij  victima  pro  nobis.  Deus  voluit  'conterere  caput  serpentis',  id  est,  deätruere 
regnum  Diaboli,  peccati,  mortis,  iit  aedificaretur  regnum  iusticiae,  salutis, 
vitae  aeternae.    Haeo  fuit  Dei  voluntas,  propter  hunc  flnem  facta  omnia, 
quia  Deus  non  delectatur  iniusticia,  peccato,  morte,  sed  iusticia,  fide  etc. 
Hac  finali  causa  delectatur  Deus  et  eam  respexit.     Dominus  voluit  et    » 
complacuit  ei,  ut  contereret  eum.    Ipsi  Ignorant  Dominum  gloriae  esse, 
sipii.3,  i7ut  Petrus  inquit:  'per  ignorantiam  fecistis',  et  male,  —  sed  DEVS  \ertit 
in  bonum.     Eflectus  bonus  et  causa  finalis:  ut  vos  liabeatis  salutem; 
mittit  Spiritum  Sanctuni,  ut  agatis  poenitentiam,  sinatis  vos  adiuvari, 
benedici,    salvari    victima    oblata,    salus    parata,    Diabolus    victus    cum   lu 
peccato  et  morte;  tantum  vos  accipite  et  apprehendite  fide.    Haec  enim 
est  volimtas  Domini,  quia  eum  sie  voluit  conterere.     Quia:  'si  dedent 
animam  suam  pro  delicto,  videbit  semen  longaevum'.    Non  est  mortuus 
et  sepultus,  ut  maneret  in  morte  et  sepulchro,  sed  initio  Capitis  dixit: 
aoM^'zit'Et  sicut  virgultum  corara  eo  et  radix  de  terra  sitienti'.     'Frumentum   is 
iactum  in  tcrram,  non  moritur',  Sed  hoc  flne,  ut  ferat  fructum  centu- 
plum;  non  moritur,  ut  redigatur  in  cineres,  sed  ut  impleat  orbem  terra- 
rum  iusticia,  salute,  vita,  reparet  regnum  coelorum;  non  est  mortuus, 
ut  periret,  sed  ut  animam  suam  daret  delictum.  peccatum  seu,  ut  Paulus 
epi).  6.3  vocat:  'victimam',  id  est,  'hostiam'  pro  delicto.    Haec  fuit  Dei  voluntas,  ao 
i.tim. 2, fiut  esset  victima,  placatio,  'ä%'TiXvTQov',  redemptio,  precium  pro  peccatis. 
Quia  ira  Dei  non  potuit  placari  et  tolli  nisi  tali  et  tanta  victima,  quae 
est  Filius  Dei,  qui  non  potuit  peccare.     Nulla  sacrificia  erant,  quibus 
placari  potuit  DEVS,  nisi  haec   victima,   quae  poneret  animam  suam 
i.not.  10,  s'ascham'';    Imo  omnia  sacrificia  veteris  Testamenti  fuerunt  'ävritvna',  üs 
Stbt.  y.  1  (f.  ut  Epistola  ad  Ebreos  loquitur,  huius  sacrificii  Filii  Dei. 

Verbum  'Ascham',   quo  hie  utitur  Propheta,  placuit  et   Paulo   ad 

2  norlj*!!!  Rom.  8.:  'et  de  peccato  damnavit  peccatum';  2.  Corinth.  5.:  'Eum,  qui 

non  noverat  peccatum,  pro  nobis  peccatum  fecit';  ut  hie  dicitur:  'Qui 

«.»peccatum  non  fecit';  sie  in  Propheta:  'Nee  inventus  dolus  in  ore  cius',  m 

et  tarnen  factus  est  peccatum,  ut  hie:  'ponet  animam  suam  delictum'*, 

s.siioits.iuu.  b.  seu,  quod  nos  proprie  vocamus:  'victimam';  sie  Moses  vocat  'Ascham' 

ipsum  sacrificium  vel  victimam  pro  peccato  ';  non  siniplieiter  sacrificium, 


S  Fflectus   Text 

')  crx.  lieuchlin:  Peccavit,  delictum,  mulcta.  ')  Urtext:  iuc:  ni'K  B"<rn-a>t. 
Additio  II  des  Burgensis  z.  St. :  In  hebreo  habetur:  'Si  posueris  peccatum  animam 
tiuam'  .  .  contra  iudeos  et  alios  perverse  credentes  .  .,  quod  cbristus  pro  peccato  suo 
proprio  fuisset  passus.  Paul  von  Burgos  sieht  in  der  auf'  (toit  zu  beziehenden  Verbal- 
form  in  der  zweiten  Person  die  Sicherumi  gegen  den  IrrgUiuben ;  Luther  stellt  ilif  rich- 
tige lieäeiitiinii  de»  Bi'X  fest,  übrigens  auch  gegenüber  Reuchlin  selbständig  diirch  Schrift- 
vergleich. ')  Auch  nach  Kautuch  und  (Jesenius. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  10)  733 

sed  proprie:  'pro  peccato  posuit  Christus  animam  suam',  id  est,  fecit 
seipsum  peccatum,  victimam  nostrani.  Granimatici  disputant,  an  sit: 
'si  posuerit  animam  suam',  sciiicet,  per  delictum,  vel  'peccatum',  sed 
nihil  refert;  —  id  est:  'si  fecerit  ipse  suam  victimam',  vcl:  'semctipsiim 
6   victimam',  ut  sie  'videret  semen,   quod  prolonget  dies'. 

Hoc  est,   quod   passim  de  regno  Christi  Propheta    vaticinatur,   ut 
Psalmus:  In  iusticia  et  iudicio  corroborabuntur  'filii  eorum,  habitabunt'spf.  io»,29 
et  regnum  eorum  in  seculum.   Item:  supra  thronum  eius  a  modo  et  usque 
filii  tui,  semen  eorum  dirigetur,   id  est,  regnum  Christi  durabit,  semen 

'0  eius  propagabitur;  donec  Sol  luxerit  et  manserit  Luna,  erit  propagatio 
seminis  istius.  Tamdiu  durabit  propagatio  vel,  ut  dicitur:  'semen',  donec 
collecta  tuerit  universa  Ecclesia;  tum  desinet  illa  propagatio  vel  semiui- 
ficatio,  tum  etiam  amplius  non  erit  generatio  corporalis  nee  spiritualis 
nee   docebimus   amplius   nee  baptizabimur   nee   credemus,    sperabimus. 

'S   Sed    tantum  'diligemus'  et  laetabimur,  fruentes  aeterna  vita  et  beatitu- i.Ror.  ia,  s 
dine.      Hoc  est  regnum  Christi  manere  in  'longitudinem'  dierum.    Hoc 
pro  sua  passione  habebit,  quod  regnum  eius,  ut  dictum,  manebit  et  pro- 
pagabitur, crescet,  sine  fine  multiplicabitur,  in  illum  usque  diem,  donec 
'tradet  regnum  Deo  patri';  Interim  oportet  cum  regnare.  i.not.  is, '.m 

20  Et  voluntas  Domini  per  manum  eius  dirigetur. 

HOc  pertinet  ad  praecedentia  de  'semine  longaevo':  'quia  vohmtas 
Domini  fuit,  ut  contereretui"'.  Et  'ideo,  si  posuerit  animam  suam  hostiam 
pro  delicto,  videbit  semen  longaevum,  Et  voluntas  Domini  in  manu 
eius  prosperabitur',  fortunabitur,  ut  Psalmus  inquit:    'O  Domine,  benespf.  ns,  ss 

25   prospeiare'.     Ista  verba  includunt  tyrannidem  illam  horribilem  et  po- 
tentiam  Diaboli,  ut  infra  dicit  de  'dispartitione  spoliorum'.    NuUus  est  8. 12 
successus,  fortitudo  aut  victoria  contra  regnum  et  tyrannidem  Diaboli. 
Mors   rapit  omnia   et  Diabolus   per   mortem   et   'aiitor  mortis'  vocatur.  siijm.5,i2it. 
'Voluntas'  igitur  'Dei'  hie  dicitiir  illa  victoria,  illud  opus  divinum,  quo 

30  destruitur  opus  Diaboli,  quo  'captivitas  captivatur'  et,  sicut  in  Euangelio  gpti.  4, 8 
est:  'cum    fortis   vincitur    et  ligatur,    diripuerunt    eius   spolia'.      Item«iit  11.2L' 
CHRISTVS  inquit :  'Haec  est  voluntas  Dei,  qiiod  missus  est  filius  hominis,  sofi.  :i,  u 
ut  fedimat  genus  humanum'  a  peccato,  morte,  lege,  potestate  Diaboli: 
—  illa  voluntas  DEI  nunc  prosperabitur.     Quare  utitur  illo   vocabulo 

35  'prosperabitur'^?  propter  potentiam  et  Tyrannidem  Diaboli  in  genus 
humanum:  Omnes  Monachi,  Turci,  Gentes  laborant  magno  zelo  et  in- 
credibili  studio  aggrediuntur  durissimum  genus  vitae,  et  quo  est  durius 
et  asperius  vitae  genus,  eo  se  melius  putant  evasuros  hanc  Tyrannidem. 

3  si]  sie   Text 

')  Urtext:  nb::r     ReiicMin:  Prosperatus  est.    Luilieriihersetzwui :  'mitb  .  .  fortgel)en'. 


734  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.     (V.  10) 

Sed  nihil  est  prosperum  et  fit  indies   de  die  in  diem  peius,  ut  in 

TOnrt.  s.s.'.f. 'muliere  Aemorroissa' :  quo  magis  laborat  natura,  ut  extricet  se  ex  peccato 

et  morte,  hoc  magis  impingit  et  deprimitur  sub  hanc  tyrannidem.    Magni 

laboris  res  est  etiam  Christianum,  qui  est  baptizatus,  ablutus  sanguine 

Cliristi,  perrumpere  et  transire  de  iudicio  ad  vitam,  —  quid  faciat  Mona-    ;• 

chus,  qui  sua  morte,  labore,  per  vota  et  reiigiones  suas  mit  salvus  fieri  ? 

Ibi  nihil  prosperum;   quicquid   feceris,   vadit  cursum  cancri^,  ut  solet 

i.aön.is.iadici.  'Sacerdotes  Baal  vulnerabant  se  lanceolis',  perfundebant  se  sanguine, 

3.a»plcie,s7'iniraolabant  filios  et  filias'.      Acbas,  rex  luda  impiissimus,  quam  horri- 

bililcr  devotus  fuit,  nihil  omisit  religionum  etiam  externarum,  ut  placa-   lo 

ret  Deum;  sed  unicum  remedium  et  via  unica  Christus,  in  cuius  manu 

prospcratur   Dei    voluntas.      Omnia   nobis    prosperrime   succedunt,    si 

jf„(  3  3  apprehendimus  Christum,   Mn   quo   sunt   omnes   Thesauri  sapientiae  et 

cognitionis  Dei  absconditi'.     Voluntas  Dei  non  prosperatur  per  nostras 

mm.i  2i  manus  aut  opera,  sed  per  Christum,  qui  'se  dedit  pro  peccatis  nostris';   i;. 

per  hunc  datur  Spiritus  sanetus,  ut  perrumpamus.      Non  tamen  sine 

labore  aut  dolore.     Caro  enim  plumbea  nos  semper  deorsum  retrahit 

et  Diaboliis  impedit.   Ergo  non  fit  cum  risu,  sed  cum  magna  lucta,  labore, 

'jjiaiii)..;c  .(idifflcultate,  murmure,  rebellione  carnis,   etiamsi 'spü-itus'   est  hilaris  et 

'promptus'.     'Hephetz'2:    'voluntas',    Studium,    institutum,    'placitum',  so 
fere  significat  hoc,  quod  volo  facere,  bas-  trt)  ijernc  t^u,  bamit  id)  Uinbt3cl}e, 
*tf6.3, 8.  lUt  Ecclesiastes  de  'muliere',  quae  etiam  habet  suum  'licphetz',  ut  oninis 
actio  habet  suum  'hephetz'.     Ante  tempus  non  fit,  ut  etiam  dicitur: 
Annus  producit  fruges,  non  ager.^    Si  in  hieme  seres,  frustra  laborabis. 
Omnia  flaut  oportet  suo  tempore.    Latini  dicunt:  vcni  in  tempore,  quod   ss 
omnium  primum  est*;  caro  vocat  'occasionem'.*    Significat  ergo  'licplietz' 
hoc,  quod  instituit  facere,  ev  cß  evdöxtjas,  sicut  inquit  de  filio  suo,  Domino 
TOoui). 3, 17 QOßtro  lesu  Christo:  'Hie  est  Filius  meus  dilectus',  'in  quo  complacif um 
est  mihi',  'iv  co  evdöy.tjaa",  id  est,  in  quo  omno  'studium','vohintas',  btUilll 
ao^.cisirf)  meinet  Ijerfeen  hift  Ijabe  onb  jef)e,  ut  loan.  6.:  'Hoc  est  opus  Dei,  ut  so 
credatis  in  eum';  de  illo  studio  est  soUicitus,  in  hoc  'misit  Filium',  ut 
audiamus  eum  et  sie  per  eum  restituantur  omnia,  quae  sunt  'in  coelo' 
«v>fl.  s.  so I- et  in  terra,  'usque  ad  tempus  restitutionis  omnium',  Acto.  3. 

»oi.a,  i  In  hoc  omnia  sunt  reposita,  'omnes  thesauri  sapientiae  et  scientiae 

Dei',  ac  omnia  per  ipsum  et  in  ipso  consistunt,  breviter  omnia  debent  31 


24  AiiniH  Texl      seret  Text 

•)  iMtliem  Sprichwörtersammhmfi  Nr.  23»,  Unsre  An-it).  B<1.  r,l,  ß!>«;  Thiele  S.  220 f. 
')  ycn.  lieiichlin:  l'liicuit;  vohiptatera,  voluutatpin,  coiiiiilacentiain,  dilectioniMii  liahuit. 
')  fAitlierH  Spriclnrurlersiimmluny  Nr.:iJI,  Unsre  Ati.<ii.  M  :>!,  Tod.  *l  Trrenz,  Utaiit. 
II,  ■%  123 f.  *)  ICrnsm.  Aiiag. :  Occanione  diintaxat  opus  improbitati  vel  maliiiap; 

Wiintlrr  I,   ir>2K:  Oeleyenheit  1-1. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  10. 11)  735 

in  eo  recapitulari,  hoc  est  'studium  et  voluntas  Dei' :  omnia  in  filio  nobis 
incarnato  et  revelato.  Hoc  modo  procedit  et  prosperatur,  non  obstante, 
quod  Satan  sunimis  viribus  et  omnibns  conatibus  sese  opponit,  opprimit 
omnes,  qui  iinica  syllaba  fatentur  Filium  Dei,  occidit  Prophelas,  Aposto- 

i  los,  Martyres,  resistit  confessoribus,  habet  pro  se  magnam  partem  in 
carne  nostra,  ita,  iit  videatur  opus  Dei  irapeditum  es.se  et  infortnnatuin, 
non  procedere.  Lege  tantum  historias  Ecclesiae,  et  videbi.s  quam  varie 
hoc  opus  a  Diabolo  saepe  impeditum  sit.  Et  tarnen  prosperatur  semper, 
iam  quinquies  mille  et  SOOannis^,  opus  Dei.   Quia  scriptum  est:  'per 

lu  manum  eius  voluntas  Domini  dirigetur'.    Etsi  longe  videatur  contrarium, 

vide  res  gestas,  tum  dices  cum  Propheta:  'Memor  ero  operum  tuorum  *(.  119,  ■.■-■ 
et  sie  consolabor.      Quia  quadrigae  tuae  quidem  'in  medio  aquarum','8f.  77,  su 
Diabolus   adhaeret  rotae  et  impedit.      Nihil  expetamus   melius,   quam 
quod  accidit  omnibus  piis  ab  initio  mundi.    Sic  accidit  Adae,    Noe,  Abra- 

15  ham,  quibus  apparuit  ita,  quasi  non  solum  impedita,  sed  etiam  deleta. 
At  perrumpit  non  i)er  manum  nostram,  sed  ijer  ipsius  Domini  lehova 
manum  prosperatur. 

Propter    laborem    animae    suae    videbit;    et    iniquitates    etc.  v.  11 
ITerum  hie  malitia,  nequicia  et  horribilis  invidia  ludaeorum  cernitur, 

20  qui  confuderunt  distiuctionem  et  textum  corrumpunt.  Septuaginta 
interpretes  digni  odio  sunt.  Non  enim  possum  eredere  nee  verum  est, 
quod  transtulerint  et  verterint  Biblia  ex  Spiritu  Sancto.  Nam  apparet 
manifesta  vanitas,  nequicia  et  Studium  depravandi.  Oportet  nos  ergo 
distinguere  textum.    'Si  anima  sua  se  posuerit',  vel  'a  labore'  vel  'miseria 

25  animae  suae  videbitur  et  saturabitur' ;  oportet  enim  textum  praeceden- 
tem  cum  sequenti  concordare  et  connecti.  70:  'Si  dederitis  pro  delicto' 
etc.,  'Et  Dominus  vult  aufferre  de  dolore  animam  eius,  ostendere  lucem, 
iustiflcare  iustum'^;  quid  vero  hoc  erit?  Est  impossibile  etiam  recens 
aliquem  institutum  in  Ebraica  lingua  non  videre  depravatum  esse  textum 

30  data  opera  ex  mera  malicia.  Si  70  ita  verterunt,  fuerimt  homines  ne- 
quissimi,  qui  ludere  tantum  voluerimt  regem  Ptolomaeum  Philadelphum 
tanto  studio  et  labore  quaerentem  versionem.^ 


')  Zählung  seit  Erschajfung  der  Welt.  Vgl.  Supputatio  annorum  »mndi,  Unsre  Ausg. 
Bd.  53,  17 J.  ')  Sept. :  cav  döHis  TisQt  ä/iagzias,  17  ^ivxtj  vficäv  oyjezai  o:regfia  fiaxoößiov 
xal  ßovXeTai  xvQiöe  a<psXsXv  outö  tov  novov  Ttjg  yvxfjs  avxov,  Set^ti  avioj  (p&i  xai  nXaaai 
rfj  ovviasi,  dtxatöiaai  dixaiov.  Hieronymus,  Comment.  in  Isaiam,  cap.  LI II.  z.St.: 
Septuaginta:  'Si  dederitis  pro  peccato,  anima  vestra  videbit  semen  longaevum  et  vult 
Dominus  auferre  de  dolore  animam  eius,  ostendere  ei  lucem  et  formare  intelligeutiam, 
iustificare  iustum',  Migne  24,  530.  ')  Lyra  zu  Jes.  9,  5:  Septuaginta  transtulerunt 

libros  veteris  testamenti  Ptolemeo  regi,   qui   erat  philosophus  et  unius  dei  cultor;    et 
ideo,  ubi  in  hebreo  fit  mentio  de  deitate  christi,  .  .  tacnerunt  vel  aliter  transtulerunt, 


736  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  11) 

Ipsi  corrumpimt  et  sensum  et  distmetionem;  credo  ideo  sie  vertisse, 
ut  adigerent  eum  ad  largiorem  Eleemosinam :  'si  dederitis  pro  delicto', 
id  est:  'si  sacrificabiti.s^,  diu  vivetis  et  Dominus  vult  aufferre  dolorem'. 
Haec  non  est  Prophetae  sententia,  qua  vero  impudentia  audent  proprium 
fingere  sensum  et  mutare  verba  et  torquere?  An  hoc  est  vertere?  Sic  j 
3ci. 9, .^  Esaiae  9.:  'vocabitur  nomen  eius  magni  consilii,  mirandus  consiliarius'. 
Haec  enim  sunt  verba  2,  ne  quisputet  nosipsisiniuriamfaccre:  'y.alxa/.eTrai 
TÖ  övofia  avTOV :  fuydXrjg  ßovXijg  äyyeXog,  &avfiaaibg  av jxßovkog' }  Verum  illud 
est  studio  et  malicia  depravare  clarissima  verba,  in  quibus  nuUa  obscuri- 
tas  et  diffieultas  est.  Pro  6  vocabulis:  'vocabitur  nomen  eius'  etc.*,  Ip.si  10 
verterunt:  'magni  consilii  Angelus'.  Ita  optimam  et  consolatione  ple- 
nissimam  sententiam  vertunt,  imo  potius  pervertunt.  Ista  studiosis 
Ebraicae  lingue  commendo,  ut  observent  nee  excusent  aut  admittant 
illorum  somnia,  ut  Hieronimus  autboritate  publica  excusat  70  inter- 
pretres.*  Ego  non  excuso  nee  video  Apostolos  eorum  versione  usos,  u 
etiamsi  apparet,  quod  eos  legerint;  sed  non  sequuntur  eam  depravationem, 
ubi  vidcnt  deviare  70.  Apostoli  potius  apprehendunt  Ebraicum  textum; 
3f(.«,8Ut  in  illo:  'devoravit  mors'  ipsi*  verterunt,  Esaiae  25.;  Paulus  recte 
.  $tot.i.'..55  vertit  1.  Corinth.  15.:  'Absorpta  est  mors',  quamvis  hoc  loco  vocabulum 

ita  ponitur,  ut  sit  aliqua  species.'     Sed  hie  nuUam  speciem  habet,  ut  ^ 
quivis,  qui  tenuiter  attigit  Ebraea,  iudicare  potest.    Haec^  non  possunt 
excusari  ex  ignorantia  facti,  sed  certa  et  aperta  malicia.     Est  ergo  sen- 
tentia, ut  habet   verus  textus  ebraicus:  'proptc  iaborem  auimae  suae 
videbit'*,  scilicet:  cum  gaudio,  voluptate;  significat  enim  verbum  'Eaah'^" 
hoc  loco  non  'subito  intuori' et  'desistere' ",  sed  'cum  mora  et  manendo   51 
in  visione',  ut  Virgili^s  inquit:  iuvat  usque  morari.^^    Sic  ubiquc  exposui- 
B.  10  mus'',  id  est :  'cum  voluntas  domini  dirigctur,  videbit  longaevum  semen',  et 
tale,  in  quo  'delectabitur  ^^dcndo',  et  non  solum  dclcctabitur,  sed  usque 
5(17,1^ ad  '.sacietatem  copiose'  videbit;  ut  Psalmus:  '.satiabor,  cum  apparuerit 
Vf.  16,  iigloria  tua',  item  P.sal.  115.:  'implebis  cum  laetitia  tum  vultu  tuo,  delecta-   jo 


ne  ptolemeus  crederet  eos  ponere  duplicem  deitatem  et  ut  secretum  fidei  non  aperi- 
rent  genlili. 

•)  Uitronymus  a.  a.  0.  erkliir! :  'Si  volueritis  agere  poenitentiam',  Mittne 'H,  ^5;. 
')  Nämlic}i  der  Hep'.uuijinta.  *)  Vr/l.  oben  S.  rtö.J,  14  und  S.  ßö-J  Anm.  4.  ♦)  Luther 
meint  den  übliclien  Text.  ')  Hieran ymiis,   Comment.  in  Isaiatn,  cap.TK.  tu   Vers  6: 

Qua  noniiuum  maiestate  perterritos  LXX  reor  non  esse  ausos  de  puero  dicere,  .  .  sed 
pro  bis  sex  nominibus  posuisse,  quod  in  Hebraico  non  habetur:  'matfiii  consilii  anj^e- 
lus*;    Miffne  24,  ISO.  •)  Sepluatjinia :   xaTt.iiFf   6  Oärajoi.  ')   Vgl.  unten  das 

leUle  .SJeiei  des  rorlieflenden  Bamle.i :  Martini  Lutheri  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13. 
•)  Das   Verfahren  der  Septuaginla.  •)  Urtext:  nxi";    'nrc:    b-S".  ")  Reiichlin: 

Spexit,  vidit;  .  .  invidere,  despicere.  ")  H'oAZ  rom  Bearbeiter  der  Nadischriß  Hörers 
verlesai  «tt«  'despicere',  rtfl.  vorige  Anm.  ")  Aeneis  VI  487.  ")  Z.B.  Pn.  22,  18; 
M,  y;  tu,  H  Urtext  stets  nur  das  Verb  nxi.  Lulherübersettung:  'Cufl  le^en*. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae     [1544.]    1550.    (V.  1 1)  737 

tione  in  dextra  tua',  id  est:  'cum  voluptate  et  copiose  viderc',  id  est, 
Cliri.stus  videl)it  fructiim  passionis,  resurrectionis,  Eeclesiam  victricem 
mortis,  peccati,  Diaboli;  cum  magna  voluptate  videbit  prostratum 
peccatum,  mortem  absorptam,  strangulatum  Diabolum.  Nee  solum  ipse 
5  ad  saturitatcm  v-idebit,  sed  ctiam  vos  cum  ipso.  Subinde  repetit  Christi 
passionem  Propheta,  ut  fere  totum  caput  nihil  aliud  fuit  quam  repeti- 
tiones,  sed  tarnen,  ut  sempcr  aliquid  addat,  scilicet,  quod  mortuus  'prop- 
ter  peccata'.  'Non  decor  ir  eo;  contcmptis.simus,  abiectissimus  vlrorum ;  b.  j  (f. 
Languore.s  nostros  tulit  et  morbos;  Disciplina  pacis  super  eum'  etc.    Ita, 

10  etiamsi  sint  repetitiones  merae,  tarnen  semper  aliquid  accedit,  ut  hie: 
'posuit  animam  suam  pro  delicto,  ut  videat  semen  longaevum'.  'Aninia 
eins  laboravit',  fuit  adflicta,  ut  videat  gaudium,  voluptates,  satur  et 
plenus  gaudiorum.  Propheta  stupet  et  admiratur  illara  incredibilem  digni- 
tatem,   quod  pater  mittit  fllium,   et  inenarrabile  consilium   De',   quod 

15  sinit  eum  excindi,  fieri  novissimum  virorum,  idque  propter  nostra  peccata. 
Ideo  eogitur  ad  copiam  et  amplificationes.  Est  enim  Propheta  Esaias 
hoc  in  loco  valde  eloquens,  qui  potest  eandem  rem  aliis  atque  aliis  verbis 
et  modis  eloqui.  Hi  sunt  veri  Ehetores,  qui  eandem  rem  dicere  norunt 
aliis  atque  aliis  verbis  subinde  et  modis  ac  semper  tarnen  aliquid  addere 

20  signiflcantius.  Hoc  possunt  summa  ingenia  et  summae  eloquentiae  viri. 
Imo  'videbit  suam  voluptatem^,  atque  equidem  ad  saturitatem',  et  omnes 
sui  credentcs  cum  eo,  Quia  factus  est  victima,  sudavit  sanguinem 
nostro  magno  bono  et  suo  magno  gaudio.  Ipse  victor  laetabitur,  qui  est 
nostra  vita,  iusticia,  sahis;  nos  ei  gratias  agemus,  quod  'est  excisus  des. s 

25  terra  viventium',  mortuus  et  ita  victor  factus.  Quomodo  autem  satura- 
bitur  et  videbit  suam  voluptatem  ?  'In  scientia  sua  iustificabit  servus 
meus  iustus  multos'.  Ibi  tribuit  ei  nomen  'servi'  iterum,  qui  tarnen  est 
DEVS  et  faciens  opus  Bei  ac  voluntatem  Dei  implens.  Ipse  servus 
meus  iustus,  de  quo  supra  dixit^,  'peccatum  non  fecit  nee  est  inventusiB.9 

30  dolus  in  ore  eius',  imo  tantum  optima  fecit,  salutaria  loquutus,  nihil 
dignum   poena   in  eo   et   tamen  ille   innocentissimus   inventus   mortem 
patitur  crudelem.   Non  est  iustificatus  hac  morte  sua  a  peccato.   Est  inno- 
cens,  'agnus  immaculatus',  conceptus  e  Spiritu  sancto  sine  omni  peccato ;  s.  7 
sed  sibi  non  servabit  hanc  iusticiam  hie  servus  'paciens'.     Sed  illa  con- 

3i  tritione,  qua  contritus  est  a  Deo  innocens,  sanctus,  hac  inquam  Servitute 
et  obsequio  non  sibi  nee  propter  se  fuit  servus,  sed  in  hoc  Dei  servus 
fuit,  ut  et  hac  Servitute  iustilicaret  multos.  Is  fructus  est  passionis 
suae:  iustos  et  salvos  facit  a  morte,  peccato,  liberos  a  potestate  Diaboli. 
Hoc  est  servi  huius  officium,  nt  in  sua  passione  serviat  nobis.    Quae  est 

31  inrenis   Text 

')  Lnlherübersetzung  auch  hier:  'inirb  er  feine  8uft  l'e'^en'.  -)  Vgl.  oben  S.  687 ff. 

Sutftetg  SBette.     XL,  3  47 


738  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  11) 

ratio,  quod  nos  iustificat?  quomodo,  qua  via  pervenimus  ad  fructum 

et  finem  liuius  operis  ?     Nulla  alia  via  et  ratione  nisi  in  anima  sua  vel 

2  )|)firi  3, 18 'nüticia' ;  sie  et  Petrus  exponit  et  recte:  'crescite  in  eognitiouo  Domini 

nostri  lesu  Christi'.    Illam  cognitionem  'scientiam'  70  verterunt.^    Haec 

3at  •;,  19  noticia  est  ipsa  'Fides',  non  tantum  'iiistoriea,  qua  Diabolus  et  credit'    i 
et  Deura  praedicat,   quemadmodum  etiam   liaeretici.      Sed   est  agnitio 

i.9Ko(cj,iexperimentalis,  et  üdes  signiücat  hoc  vocabuluni:  'cognovit  Adam 
uxorem  suam',  id  est,  sensu  cognovit  expertus  eam  suam  uxorem,  non 
specuhitive  aut  histoiüce,  sed  experimentaliter ;  inde  etiam  ipsum  ver- 
bum  'lada'^  saepe  vertitur  pro  'doctrina',  id  est,  vera,  viva  cognitione,  lo 
non  tantum,  qua  audio  et  narro,  sed  qua  appreliendo,  innitor  et  sector 
hanc  Cognitionen!,  quod  intrat  in  cor,  ut  sperem  et  non  dubitem,  acquies- 
cam  et  cunüdam,  quod  Christus  pro  me  sit  passus.  Hoc  non  t'acit  historica 
fides,  non  addit  hanc  experientiam,  sensitivam  et  experimentalem  cogni- 
tionem; dicit  quidem:  credo,  quod  Chiistus  passus  sit,  atque  etiam  pro  i5 
me,  sed  non  addit  hanc  sensitivam,  experimentalem.  Vera  autem  fides 
hoc  statuit:  dilectus  mens  mihi  et  ego  apprehendam  eum  cum  laeticia, 

suf.s, asut  Simeon  canit:  'Nunc  dimittis  servum  tuum,  Domine'.  Erat  visio 
non  tantum  speculativa,  sed  experimentalis,  qua  movetur,  cum  anima 
tum  corpus  sentit  innovationem  quandam  et  motum  vitalem.  vo 

3Qt.i,  SS  Altera  fides  audit  quidem,  sed  nihil  movetur  cor,  lacob.  1.:  'Qui 

audierit,  est  sicut  contemplans  specuhuu'. 

Audiens  de  Christo,  non  habens  fidem   veram,  sed  spumam  illam 
et  superficialem  perinde  est  ut  'abiens  a  speculo,  quo  se  contemplatur'. 
Sed  qui  vere    credit,  eui  Spiritus  cor  tangil,  retinet  hoc  et  sentit  com-  a 
placentiam.     Igitur  vides  Apostolos  distinxisse  de  Fide,  non  de  super- 
ficial!, transeunte  et  nihil  efficiente,  sed  vera,  quae  gustat  suavitatem 
Dei,  ut  hie  loquitur:  'in  anima',  id  est,  experimentali,  vera,  viva  'cog- 
nitione' sui  iustificabit  muUos.     Ideo  cuim  mortuus  est,  resurrexit,  im- 
plevit,  fecit  omnia,  ut  tu  in  eum  crederes  et  salvus  fleres.    Scientia  sua  m 
potest  cliani  intelligi  active,  qnia  certe  est  eins  douuni  haec  fides,  ut 
hoc  beueficium  ex  toto  corde  aniplcctamur  et  cor  iucipiat  stupescere, 
ut  sentiat  alium  motum  non  a  se,  sed  a  Christo:  Num  hoc  verum t* 
Incipit  cum  stupore  magno  admirari:  Ergo  peccator  debeo  hoi'  credere! 
Certissime  tamen  aliter  inspicis  Christum  quam  antea,  'saturalieris  et  »» 
delectaberis'  in  eo  et  vicissim  et  ipse  in  te. 

'Iustificabit   multos'.      Loquitm-  more   Pauli:    Rom.    5.    utitur   hoc 
Riw  6.  IS  mvocabulo  'multos';  Hoc  loco:  'omnes';  est  in  relatione:  'unus  peccavit', 

34  credere.   Text 

')  Oben  S.  73t)  Anm.  J  •)  rn;.     Heiichliu  :  Cotfnovit,  .scivit.     yn«   Cugitatio, 

lenteDtia,  iudiciiiin,  uesliinutio.  •)  Otilanke  deuten,  der  so  xu  ijlauben  beginnt. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  11)  739 

'iiniis  iustus',  et:  'multi  iustiflcantur'.  NuUa  differentia  est  inter  'multos' 
et  'omnes'.  lusticia  Christi,  unigeniti  Filii  Dei,  Domini  ac  salvatoris 
nostri,  tanta  est,  nt  infinitos  munclos  possit  iustiflcare.  'lustiflcabit 
multo.s',  inquit,  itl  est,  ^>Ilmes'.  Iiitelligatur  igitur  de  omnibus,  quod 
5  offerat  omnibus  suam  iusticiam,  quam  omnes  consequuntur,  qui  in  Chri- 
stum credunt.  luxta  illvid:  'Qui  crediderit  et  baptisatus  fuerit,  Halvusspiarf.  le,  le 
erit'.  Et  loan.  6.:  'Haec  est  voliintas  eins,  qui  misit  me,  Patris,  ut  oinne,  <joi,.6,89 ,-. 
quod  dedit  mihi,  non  perc.am  ex  eo,  sed  resuscitem  illud  in  novissimo 
die.  Haec  est  voluntas  patris  niei,  qui  misit  me,  ut  omnis,  qui  videt 
1"  Filium  et  credit  in  eum,  habeat  vitam  aeternam,  et  ego  resuscitabo 
eum  in  novissimo  die'. 

Et  iniquitates  eorum  portabit. 
ITerum  repetitio  seu  amplificatio  et  copia  Prophetica.    Quare?  quae 
causa,  modus  aut  forma  illius  iustiflcationis  est?  cognoscere  Christum 

15  cruciüxum;  is  modus,  quo  pervenitnr  ad  iusticiam;  est  iusticia  sua 
iustiflcare,  non  tua  opera. 

Sed  causa  est,  quod  iniquitates  omnium  'portat'  ^,  nemo  enim  portat 
sua  peccata;  potest  etiam  intelligi  de  reliquiis  peccatorum,  At  tamen 
melius  est  de  toto  peccato  intelligi.     Eeliquiae  peccati  sunt  quidem  in 

20  sanctis,  et  tamen  Ulis  cooperantur  in  bonum,  Eom.  8.:  Si  tantum  'repug- iR(j„,.  j,  j,, 
nant',  ijeceatum  non  nocet,  etiamsi  adsit  in  carne  peccatum;  nee  mortuum 
complectamur  igitur  totum  peccatum.     Abundat  eloquentia  Prophetica 
et  copia,  ut  non  possit  satis  inculcai*e  hoc  mirabile  opus  Dei,  quod  filius 
Dei  pro  miseris  peccatoribus  passus  est.     Denique  hie  locus  non  satis 

35  potest  explicari:  iustus  ipse  servus  iustiflcabit  multos  et  iniquitates 
multorum  ipse  portavit,  complectitur  enim  in  summa  totum  Euangelion 
estque  copiosissime  tractatus  et  explicatus  per  Apostolos  et  Euangelistas 
et  ab  Ecclesia  vera,  incipiendo  a  tempore  pentecostes,  quo  nihil  aliud 
dictum  et  agitatum  qiiam  liic  locus:  servus  meus  iiistus  etc..  Ex  fide 

30  Christi  iusti!    Ecclesia  hunc  articulum  profitens  mansit  in  fide,  et  fides 

alio  tempore  est  clarior,  alio  obscurior;  ipse  dixit:  'vobiscum  ero  usquegKottö  ss.ao 
ad  consumationem  saeculi';  sine  isto  articulo  non  stat  Ecclesia.   Mahomet 
quidem  vastavit  Ecclesiam  et  Papa  obscuravit  doctrinam  de  fide,  sed 
ubi  iste  articulus  mansit,  ibi  Dens  conservavit  Ecclesiam. 

35  Non  opus  est  omnia  indicare,  quae  sunt  in  novo  Testamento;  dili- 

genter  inculcat  Propheta  istam  passionem  Christi  factam  propter  peccata 
nostra,  et  tamen  nihil  profectum   est  nee  hodie  nisi  apud   Ecclesiam. 


1  iusti  II cantur  (Seitenübergmig)   Text 

')  So  Luthertext;  igl  den  Oesamtfext  oben  S.  686  und  Varianten. 


47' 


740  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     15r>0.    (V.U.  12) 

NoD  goliim  de  persona  dicit  clarissime,  sed  etiam  de  causa,  quod  propter 
nostra  peccata  percussus  et  passus  sit,  ut  abiiciat  omnia :  templuin, 
caeremonias,  legem  et  omnes  cogitationes  hiimanas  de  iusticia,  et  illis 
exclusis  statuamns  per  unum  aeterniim  salutein  et  vitam  aetemuni  uos 
consequi,  ita,  ut  nou  tarn  pugnet  hoc  caput  contra  peccatum  quam  s 
contra  iusticiam. 

V.12  Dividam  et  dispertiam  spolia  inter  multos  etc. 

ISte  locus  placuit  Domino  nostro  lesu  Christo  et  huc  respexit  in 

2uf  n,2-^"''^°Selio,  ubi  loquitur  de  forti  armato,  Lucae  11.:  'Vbi  venerit  fortior 

et  dividel  spolia'.    Et  est  gratissima  piclura.    Non  loquitur  de  temporali   m 
potentia,  quasi  potentes  etiam  pertineant  ad  illam  victoriam,  sed  potentia 

siii.  12,  u 'lierilis'  nihil  ad  hanc  victoriam.     Christus  enim  non  tollit  oeconoiniani 

(fji). c,  4 ;  s,  2b  ■^t'l  politiani,    Imo  coniirmat  eam  per  Apostolos,  Ephe.  6.:  'Paicutcs^ 

1  vttrij,  iscducate  liberos,  mariti,  diligite  uxores';  Item  1.  Petri  2.:  'Estote  subditi, 

9iBin.i:i,  f.  tanquam  praecellenti  Eegi,  praesidibus  ab  eo  missis';  Et  Rom.  13.:  Trop-   n 
ter  conseientiam  obedite'.     Ideo  non  cogitandum  Proplietam,  ut  ludaei 
somniant  et  insaniunt,  de  regno  temporali  et  spoliis  humanis  loqui. 

Toties  enim  repetita  est  in  hoc  capitulo  particula  'proi)ter  peccata, 
morbos,  iniquitates'  etc.,  non  dicit:  propter  paupertatem  et  contemptum; 
gravia  et    impossibilia  nobis  sunt  peccata,   mors,  inferni  nostri,   quae  ao 
a  nobis  nee  vinci  nee  tolli  possunt.    'Dispertiam  ei',  utitur  verbo  militari 
5,|.9,  seu  castrensi,  ut  cap.  9.:  'Laetabuntur  ut  in  messe  et  ut  exultant  victores 
tum,  cum  dividunt  spolia.'  Loquitur  autem  de  divisione  magnarum  pnie- 
darum  et  maximorum  spoliorum,  non  tantum  Eegum,  sed  et  subditorum 
cum  principibus  et  regibus  adeoque  totius  generis  humani.     Ibi  magis  a 
utitur  'Itabbim'^,  'Azumin'.^     Si  enim  simplicitcr  e.>i.set  potentia  intcu- 
siva,   potuisset   aliis   vocabulis   uti,    qua   significant   robur,   potentiam, 
fortitudinem.       'Eabbim''    proprie    siguificat    gro§,    scilicet    quantitate 
et  qiiabtate;  ein  grO'5   med)tiö   uolcf,  dicitur  germanice;    non  significatur 
fortitudo  personalis,  sed  magnitudo  et  multitudo,  robur  populorum  et  so 
regminmi.    Sic  hie  loquitur:  'Azam'*:  \d)  U'il  jm  ein  cjvoffcn,  tncdltifjcn 
fjauffcn  JU  bringen.   Item  sie  de  Abimelech,  cum  ciicit  l'atriarcham  Isaac: 

1  OTi)|fjc,i«'''ecede  a  me  nobis,  quia  fortior  factus  es  nobis',  non  de  personali  virtute 
aiit  fortitudine,  Sed  quod  sit  multiplicatus,  auctus  gregibus,  familia 
et  sociis.  Sed  tamen  etiam  induditur  personalis  fortitudo;  quam  vis  » 
magis  sonat  de  quantitate,  ut  dixi,  tarnen  illa  virtus  quoque  includ'tur. 
Respicit  enim  ad  Diabolum,  m\mdum,  peccatum,  mortem,  legem,  quia 
oportet  noa  facere  victoriam  Christi  universalem,  <iiu)d  simplicitcr  omnia 


')   CS"^.  ')   D'Tsnx?.  ')   liruclilin :   22n   Auctus   et   muhipliratus   twt;    .    . 

multufi.   mai.'nufl.  ropioBUH.  ')    l/furhliii :   Vnliiit,   robornvit.  forti»  fuit.  pracvahiit. 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  12)  711 

vicit,  quae  sunt  magna,  i'ortia  et  uiulta.     Ilabeinus  inünitos  Diabolos 
contra  nos,  peccata,  mortem,  'Eabbim  et  Aziimin',  ut  sitpra  cap.  9.  sunt 
descripti  liostes  per  'sccptrum,  inguni  et  virgam'.    llic  icvera  sunt  forte« 3(|. 9,3 
multi  et  magni,  contra   ([uos  Christus  pugnat,  non  contra  politias  aut 
5  oeconomias,  quas  non  vult  'destruere',  sed  vult  'opera  Diaboli',  sciliceti.goD.a,« 
peccala,  et  ipsani  aljolere  legem,    quamvis   hoc   in   subtili   intelli^fentia; 
quoniodo  fiat,  dixi  cap.  9.i  Ipsam  'legem  Dei'  oportet  vincere  cum,  ut 
ait  Apostolus,   1.  Cor.  15.:   quia  'est  virtus  peccati'.     Hanc   virtutemi.flot  u.s« 
necesse  est  destrui;  destructa  enim  ea  destruitur  peccatum,  eo  destructo 

1«  destructa  est  et  mors,  hac  destructa  et  abolita  omnis  potentia  inferorum 

et  Diaboli  destruitur.   Ideo  ait  Esaias  cap.  49. :  'Nunquid  rapietur  praeda  •jci.  o,  24 
a  forti',  robusto,  gibbor^,  Nimrod, 'et  quis  rapiet  iusti  captivitatem'?  i.awoicio.et. 
Latinus  interpres  timuit  uti  vocabulo   ('iusti'),  intellexit  superficialiter 
de  Eege  Babiloniorum^;  id  est:  hoc,  quod  iustus  captivum  coepit.     Et 

15  hoc  quis  potest  1  Nobis  impossibile  est  spoliare  Diabolum,  rapere  praedam 
ex  lege  et  iustam  tyrannidem,  ciuam  habet  lex  in  nos,   qua  etiam  sumus 
iusti  damnati,  ut  Paulus  dicit:  'Lex  iusta,  sancta,  bona';  nunc  autem 3)0111.7,12. 10 
'iustum  factum  est'  minus,  'in  malumf     Ergo   quod  facit  Lex,  facit 
summo  iure.  Quis  rapiet  igitur  captivitatem,  quam  habet  Lex,  tyrannus 

20  ille  maximus?  ßespondet  Christus:  Ego  salvabo  fllios  tuos,  'praeda' 
equidem  vel  'spolium'  rapietur  Tyranno  et  captivitas. 

Ibi  significat  Esaias  'robustos',  quem  antea  vocavit  'Iustum'.    Ergoi'.  u 
non  loquitur  de  captivitate  Babilonica,  sed  de  illa  liberatione,  de  qua 
solet  libenter  loqui,  qua  liberatur  homo  peccator  a  lege,  morte  et  peccato, 

25   ut  Paulus:  'Stimulus  mortis  peccatum'.    Hie  consistunt  tres  hostes,  quos  1.  Roc.  15, 56 
vinci  necesse  est  et   quibus  deletis   manet  politia   et  Oeconomia,   Lex 
videlicet,   maximus   tyrannus,   peccatum   et   mors;   his   inquam   ablatis 
manent  omnia;    Diabolus  autor  est  peccati,    qui  fecit  nos  praevaricari; 
habet  etiam  legem  i)ro  se,  quae  est  eius  patronus,  damnans  genus  hu- 

30  manum;  Sic  habet  iusticiam  pro  se  gaudens  et  hominem  totum  dam- 
natum  esse  lege,  quia  et  ipse  damnatus.  Quis  hie  liberabit?  Ego,  inquit, 
salvabo  et  cibabo  hostes  tuos  sanguine  suo.  Haec  simt  verba  Domini 
in  Esaia,  sie  ego  ibi  intelligo  locum:  'Diddam  ei  regnum  Diaboli,  peccati, 
mortis',  et  ipse  omnia  divadet.     ludaei  intelligimt  de  Messia  tanquam 

35  de  instrumento.  Sed  Esaias  habet  pro  Domino,  qui  facit  idem  opus 
quod  pater  ipse,  id  est,  ipse  omnia  dividet  spolia,  praedam  robustorum. 
Duae  personae,  idem  opus  'dividentis  illud  spolium'  horrendi  et  metuendi 


7  vincete  Text  10  poteutia   Text          18  raalam   Text 

')   Oben  S.  626 ff.  »)  lisj.            ^)  Jes.  49,  24  Vulg. :  aut,  quod  captum  fuerit 

a  robusto,  salvum  esse  poterit?    Lutherübersetzung:  'Ober  faiut  man  bem  ©etec^ten  feine 
©ffoiigencii  lo^madjen?" 


742  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544]     1550.    (V.  12) 

Diaboli,  peccati  et  mortis.  Hi  sunt  mihi  'magni  et  potentes'.  Dividam 
regnum  mundi  et  Diaboli  potestatem,  —  et  ipse  etiam  dividet  in  prae- 
dam,  victoriam  et  gloriam,  quod  is  vocabitur  victor  mortis,  peccati, 
legis  et  omnium  malorum. 

Vide,  qualis  tyrannus  Lex,  peccatum,  mors:  magna  eorum  potentia  s 
est,  infinita  multitudo  morientium  et  peccantium  etc.  Hie  ergo  alius 
Victor  est  quam  Hercules  aut  Theseus,  qui  conficiet  alia  monstra  quam 
leones,  ursos.  Hie  simt  leones  peccatum,  mors,  Diabolus,  mala  con- 
scientia,  accusatio  legis.  Quomodo  autem  hoc  facietf  sie,  ut  moriatur 
pro  peccatis  totius  mundi  et  morte  sua  Spiritum  sanctum  impetrabit  »<> 
illumque  effundet  in  orbem  terrarum  et  dividet  spolia  mortis,  peccati, 
legis,  inforni,  Diaboli,  liberabit  a  lege  accusante,  a  conscientia  mala. 
Ista  vero  liberatio  erit,  ut  non  terrear  memoria  peccati  nee  facie  mortis 
nee  eurem  Diabolum,  Sed  et  illudere  possim  legi  et  dicere:  Lex,  noli 
me  accusare,  non  sum  tibi  debitor  aut  reus;  Mors,  Diabole,  abi, —  per  >* 
quid  ?  Meas  satisfactiones  et  rasurast  Minime,  sed  per  illum,  de  quo 
s.  iidicitur:  'Ipse  iniquitates  eorum  portavit',  victus  Diabolus,  peccatum  et 
lex  damnatrix  et  accusatrix  et  parta  libertas  et  securitas  per  filium  DBI, 
qui  pro  me  mortuus  est,  qui  factus  est  maledictum,  tulit  peccata  mea. 
Sic  hie  multa  spolia  istius  Tyrann!  dividet.  Semper  hoc  inculcat  et  ^ 
repetit  diligenter  Esaias.  Ergo  discamus  non  fieri  liberationem  propter 
iit.3,  »nostras  iusticias  aut  opera,  quae  fecimus.  'Sed  secundum  misericordiam 
suam  salvos  nos  fecit  per  lavacrum  regenerationis  et  renovationis  Spiri- 
tus sancti',  ad  Titum  3.  Apostoli  conveniunt  ac  pulcherrime  tractant 
hunc  locum.  Audientes  ergo  et  credentes  has  promissiones  impletas  in  a» 
hoc  Filio  Dei  accepimus  Spiritum  sanctum,  qui  laetiflcat  corda  nostra. 
Hie  est  usus  discentis,  ut  possit  laetari,  exultare,  illudere  etiam  legi 
i»er.  15.  sset  morti.  'Ubi  est,  mors,  aculeus  tuus!';  ibi  dividemus  spolia  et  insul- 
tabimus  legi  dicentes:  bona  es  quidem,  sed  me  non  debes  accusare.  Lex 
contra  ait:  An  non  es  in  carne  peccati?  Verum,  sed  iustus  sum,  non  qua-  »» 
tenus  sum  fllius  Adam,  sed  quia  Christus  fllius  Dei  imigenitus  portavit 
iniquitates  meas,  viilneratus  est  propter  peccata  mea ;  illum  oppono, 
ibi  cogitur  obmutescere,  illum  non  accusat  nee  damnat.  Imo  ipse  Chri- 
stus, Dominus  omnium,  habet  potestatem  accusandi  et  damnandi  Diabo- 
lum. Est  enim  iniuste  occisus  per  legis  sententiam.  Resilit  ergo  et  dicit :  w 
nihil  possum  facere  tibi,  cum  credis  in  Christum.  Hoc  ego  audio  et  accipio 
flde  et  in  hac  consistens  salvor.  Quis  tam  indigna  facitt  patitiir,  rul- 
neratus,  passus,  percussus  est,  'effudit  etiam  in  mortem  animam  et  cum 
Bceleratis  reputatus*,  factus  maledictum.'^  Ibi  lex  venit  ei  in  cervicem. 
'Effundere*    Hebraica   phrasis   est,   'in    vel   ad    mortem   animam   Ruam*,   <» 


87  facll,  Texl 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]    1550.    (V.  12)  743 

veluti  Saccus  vel  aliquod  vas  pure  effunditur,  —  ut  haec  sit  sententia: 
dedit  animam  suam  tarn  alte  in  mortem,  ut  nulla  guttula  reliqua  fuerit 
vitae,  id  est,  nulla  simulatio  mortis;  sed  verissime  mortuus  est  ut  ali- 
us  homo,  non  falsis  opinionibus^,  tit  fingunt  Mahometera  non  esse  mor- 

5   tuum,  sed  raptum.*    Et  haeretici  nugati  sunt  Symonem  Cyrenensem  pro 
Christo  crucifixum  esse.^     Sed  ista  persona,  quac  fuit  'lu'acbium  Domini' Bi 
pure,  vere  mortua  est.    Haec  non  sunt  facilia  creditu,  pugnant  haeretici, 
ut  dictum  iam  est,  non  vere  mortuum  esse.    Sed  Bsaias  affirmat,   quod 
verissimus  Dens  et  homo  mortuus  sit.     Ergo  'excepto  proprio  peccato'&tbt ms 

10  tribmint  ei  proprie  omnia,  quae  sunt  humanae  naturae,  quia  perfectissima 
natura  huraana  perfecte  mortuus,  passus,  flagellatus  et  'tentatus  perfectis- 
sime  ut  nos'.   Sic  etiam  maximus  peccator  est,  ut  nullus  sit  maior  in  toto 
genere  humano,    quam   Filius   Dei,   adeo   ut   voeetur  'peccatum',   Imo'^f^"-'''^^ 
'piaculum,  catharma,  peripsema'  et,  ut  Esaias  ait,  'Delictum  pro  peccato' ;  jj,"!"' *' " 

15  tantus  est  peccator  Christus,  ita  tamen,  ut  hoc  intelligatur  non  de  proprio, 
sed  alieno,  id  est,  nostro  peccato,  ut  supra  saepe  dixit:  'pro  nostris  pecca-a.s 
tis,  propter  nostra  delicta  percussus  est'. 

Nostrum  peccatum  est,  quod  ei  fuit  alienum,  non  habuit  nee  fecit; 
factum  est  ei  proprium  propter  charitatem,  qua  nos  complexus  est.    Hoc 

20  portavit  et  propter  illud  passus  est,  tanquam  ipse  fecisset,  qui  tamen 

fuit  innocentissimus,  immaculatus,  'agnus'  ab  initio  mundi  praecognitus,  3o».  1,2» 
statim  post  lapsum  primorum  parentum  Adae  et  Euae  promissus,  'semeni.OTofes,  is 
mulieris',  ut  ferret  et  tolleret  peccatum,  non  tamen  proprie  suum,  sed 
nostrum,  ut  in  Psalmo  ait:  'Miserere  mei,   sana  animam   meam;   quia    si/e^ 

25  peccavi  tibi;  Comprehenderunt  me  iniquitates  meae':  ubique  confitetur 
peccatum  totius  mundi  tanquam  suum;  Sed  tamen,  ut  dictum  iam  est 
aliquoties,  non  suum  proprie,  sed  factum  suum,  scilicet,  per  inaestimabilem 
et  ineffabilem  charitatem,  qua  voluit  pro  nobis  fieri  victima.  Res  tantae 
sunt,  ut  merito  clamet:  'Quis  credidit  auditui  nostro',  quod  unigenitus  a?.  1 

30  fllius  Dei  flat  non  solum  homo,  sed  ita,  ut  flat  peccator  maximus  loco 
omnium  hominum,  \\t  omnes,  qui  credunt  in  eum,  liberi  sint  a  Servitute 
legis,  a  iure  summo  Diaboli,  peccati  et  mortis.  Ideo  subiectus  legi,  peccato, 
morti,  cum  non  esset  debitor,  sed  Dominus  illorum  omnium.  Ibi  efEusa 
est  inaestimabilis  charitas,  quae  a  nulla  creatura  potest  satis  cogitari 

35  et  laudari. 


»)  Vgl.  Additio  I  des  Btirgensis  zu  V.9:  fuerunt  aliqui,  qui  negaverunt  christi 
mortem  et  sepulturam  (vgl  Anm.  3),  sicut  Saraceni;  unde  Machometus  in  suo  alcho- 
rano  .  .  dicit  .  .,  quod  iesus  non  fuit  suspensus  nee  mortuus,  sed  quod  sie  assimila- 
batur  yidentibus,  seilicet  per  apparitionem  fantasticam,  non  veram.  ')  Vielmehr  sagt 
das  Malwmet  von  Christus,  Koran,  Sure  4;  vgl.  Anm.  1.  Der  obige  Feltkr  fällt  sicher 
nicht  Luther  zur  Last,  sondern  wahrscheinlich  dem  Heratisgeber.  »)  Epiplianius,  Ad- 
versus  haereses  24,  3;  vgl.  Anm.  1. 


744  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.     [1544.]     1550.     (V.  12; 

Ideo  venit,  ut  dispertiat  praedam,  liberet  populos  multos;  idque 
nieiuit  Don  tantum  virtute  propria,  qua  erat  iustus,  sed  etiaiu  iuste 
ac  iure,  ut  lex  incidens  in  eum  et  aicusans  peicatorem  iuste  dainnaretur 
et  etiam  uos  ii  raaledictione  lej;is  redimeiet,  quia  se  nobis  adiunxit  et 
nobis  copulatus  est.  Et  coram  Deo  suscipit  in  se  peccata  omnia.  Ita  » 
accusat  et  damnat  eum  lex  volut  pccrutorem.  Sed  ubi  putabat  se  liat)ere 
comprehensum  et  iam  ita  morti  adiudii-atum,  ut  elabi  non  posset,  resurgit 
»or.  8, 14  Victor  mortis  et  'affigit  legem  cruci',  Coloss.  2.  Ita  est  'damnatus  cum 
sceleratis'.  Haec  est  proprie  \-irtas  legis,  quae  tantnm  damnat  sccleratos, 
non  iustos.  Et  dicitur  sirailis  Filius  Dei  omnibus  modis  iis,  qui  damnati  '" 
lege  sunt;  iuxta  legem  dicitur  sceleratus,  impius,  sacrilegus,  qui  contra 
s;uf.j3,3»legem  peccat,  qui  'suspenditur  inter  duos  latrones',  et  idem  est,  ac  si 
suspenderetur  inter  omnes.  Ideo  reputatiir  non  tantum  cum  bis  duobus, 
sed  cum  omnibus.  Lex  comprehendit  eum  et  conclusit;  ita  mors,  pecca- 
tum,  Diabolus,  internus  habent  et  damnant  eum  tanquam  sacrilegum.  »^ 
Quid  autem  fit  t  resurgens  a  morte,  audiunt :  Ego  sum  Filius  Dei,  sum 
innocens  et  iustus;  seduxisti  Adam  in  Paradiso,  suscepi  peccata  totius 
humani  generis  in  me  et  feci  me  victimam  pro  eis;  Quid  babes  iuris  in 
me?  Nescivi  te  esse  Filium  Dei!  sed  olfecisti,  quod  innocens  sim  et  Dei 
Filius,  —  ut  in  Buangelio  cogitur:  fatetur  iustum  et  sanctum,  cum  dicil:   '^ 

malt*. 8, 39 'Quid  nobis  tecum'  etc.  Quare  ergo  occidis  me?  —  putabam  te  similem 
loanni  Baptistae  aut  alii  sancto  Prophetae!  sie  ars  artem  fallit.  Ibi 
cogitur  dicere  Satan  et  Mors:  Ifos  peccavimus,  accusavimus  innocentem 
personam,  occidimus  insontem.  Ego,  lex,  Pilium  Dei  similem  feci  caeteris 
latronibus.  Audias  igitur  te  vicissim  damnatam  et  tatearis  te  innocentem  « 
occidisse;  Sic,  ut  iam  non  solum  peccaveris  in  personam  innocentem, 
sed  in  Pilium  Dei.     Sic  mors  sese  occidit,  Diabolus  sese  strangulavit, 

3H.«»,35t.infernus  sese  spoliavit.  Hoc  est,  quod  dicit  Esaias  cap.  49.:  'fllios  tuos 
sah-abo  et  hostes  cibabo  suo  sanguine'.  Diabolus,  mors,  peccatum  seipsas 
consumunt,  quia  damnabiles  in  conspectu  DEI  suo  ipsorimi  iudicio  so 
et  sententia.  Ergo  nee  nos  possunt  in  Christo  occidere.  qui  in  Christum 
credimus.  Ista  victoria  per  Christum  parta  mirabile  opiis  in  incarnatione 
Christi,  quod  est  ineffabile  donum,  inenarrabile  consiliuni;  nisi  (iiian- 
tum  pro  confirmanda  fide  et  aeterna  vita,  tarnen  de  eo  loquendum  est. 

Et  peccata  multorum  tulit.  » 

SEmpcr    idem    repetit:    reputatus    pro    scelerato.    peccator,    portat 

iniquitates  omnes;  verum  est,  Sed  Esaias  dicit:  Est  mirabilis  peccator; 

in  hoc,  quod  est  peccator,  portat  non  sua  peccata,  sed  aliorum.     Hoc 

non  faciunt  alii  liomines.    Omnes  linmines  sunt  iusti:  nulluni  peccjitum 

8  daronaret   Text  16  ruurgentem  £d.  WUletib.  dicere  audiuiU  JCd.  H'iUenb. 

34  coelerii   Text 


Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.)    1.5.50.    (V.  12)  745 

aut  inurs  iu  nobis  est;  Solus  tilius  Uei  est  pecfulor,  scelcratuH,  reu»  mortis, 
sub  potestate  Diaboli  et  inlerni  et  praeter  ipsuin  nemo  alius.  Er^o  iaiii 
non  in  nos  ipsos  intueainur  et  «■onsidfremus  peccata.  Sc<l  tanquani  nihil 
de  iis  scientes  oonvertanius  nos  ad  biinc  sinifularein  'Michael',  id  est,!^^"^?!,.,.^? 

b  quendam,  qui  est  sicut  Dominus;  in  hune  credimus,  scimus  eum  nostra 
peccata  tulisse,  nee  solum  hoc,  sed  etlam  ex  morte  resurrcxisse,  asccndisse 
ad  coelos  et  sedere  ad  dextram  patris  et  effimdere  Spiritum  Sanclum 
et  faeere  omnes  sanctos,  iustos,  dare  vitam  et  iusticiam.  Hoc  videndo 
nihil   vides  peccatonim;  tuit  reputatus  inter  sceleratos,  resurrexit  pro 

10  nobis.    Sic  iam  in  Christo  et  in  nobis  credentibiis  nulbim  est  peccatum. 
In  carne  quidem  nonduni  est  prorsns  expurfratum,  Tarnen  non  imputatur, 
Eom.  8.     Sed  capitale  nostrum  et  principalis  pars  est  Christus  ipse,  in  aiom.  e.  31 
(pio  prorsus  sme  peccato  et  morte  erimus  corporaliter,  cum  vermes  iam 
hanc  mortem,  peccatum  et  miseriam  corporis  nostri  consumpserunt. 

15  Addit  iam  Esaias,  ut  videamus  aliena,  non  sua  peccata  eum  portare. 

Et  quod  ista  mirabilia  opera  facit  non  propter  nostram  iusticiam,  sed 
propter  suam  passionem;  ideoque  aliquoties  eam  repetiit,  Neque  id  sine 
gravi  causa  facit.  Ideo  enim  facit,  ut  sciamus  hoc  fuisse  Del  consilium, 
nos  non  iustificari  nostris  operibus,  virtutibus,  lege,  sed  sola  fide  huius 

20  Christi.  Vidit  Esaias  ludaicae  gentis  gloriationem  contra  hanc  doctrinam 
de  lege,  templo,  sacerdotio,  ideo  toties  repetit :  'propter  peccata  nostra 
percussum'  etc.  Videmus,  quantum  negocii  sit  in  politia  cum  iusticia 
illa  legali  et  iuristarum,  non  quod  mala  sit,  quia  lex  bona,  sed  legitime 
utenti.   Abusus  malus  est,  quia  in  iusticia  et  sapientia  gloriatur  Hypocrita 

w  tanquam  in  re,  quae  etiam  coram  Deo  valeat.    Ideo  dicit:  'Quis  credit?'^'-' 
quam  pauci,  non  sapientes,  iusti,  magni,  sed  stulti,  peccatores,  publicani! 
Sic  mundus  tantum  quaerit  et  nititur  sua  iusticia  formali,  parta  suis 
viribus,  quamvis  ea  est  etiam  satis  exigua  et  inflrma ;  et  opponit,  quae- 
cumque  potest,  dicta  de  operibus:  'Date  eleemosinam,  et  omnia  eruntss.  lo' 

30  munda'i;  Item:  'redime  peccata  tua  eleemosina',  Daniel  4.,  ut  Las  et5>'"i. «.  2« 
similes  sententias  Esaiae  de  Christo  evertat  et  statuat  suas  iusticias: 
satisfacere  pro  peccatis,  nee  solum  pro  suis,  sed  etiam  aliorum,  devo- 
rantes  peccata  mundi  tanquam  ille  agnus  Dei. 

Ista  docuimus  ^  contra  Esaiam,  verba  etiam  cum  legebamus  in  tem- 

:is  plis,  et  hoc  fecimus  promittentes  nos  primum  pro  nostris  peccatis  satis- 
facere, deinde  pro  peccatis  mundi,  neglectis  bis  clarissimis  solibus  et 
vibrantibus  fulminibus,  quibus  dicitur:  'omnes  esse  peccatores',  nullumSRom. »,  23 
iustum,  solum  Christum  iustum  et  victorem  peccati.    Huc  ergo  respicias, 
quando  vis  peccatum   vincere,    quasi    nulhim    sit  peccatum  in  mundo 

4u  nisi  huius  Agni  Dei,  qui  'portat  totius  mundi  peccata'. 


')  Vgl.  Luthers  Auffassung  dei-  Septicaginta  oben  S.  736,  2.         ')  Im  Kloster. 


746  Enarratio  53.  capitis  Esaiae.    [1544.]     1550.    (V.  12) 

Et  pro  transgressoribiis  rogavit. 
BTiam  hie  textus  est  eoutra  Indeos.  Tantas  iniurias  lullt,  peccatura 
non  feclt,  innoeentisslraus  plectitur,  innocentissimus  efEudit  sanguinem, 
—  Et  tarnen  reputatur  oninium  iudielo  tanquam  sedleiosus;  hoc  valde 
dolet,  et  tarnen  non  est  cupldus  vlndictae,  cor  eins  non  cogitat  de  hac  re,  » 
non  naaledicit,  non  optat  crucifigentes  se  damnari  aut  puniri  hoc  ipso 
teterrimo  peccato,  sed  hoc  etiam  condonat.  Hanc  reciprocationem  pecca- 
torum  in  sese  lecit  non  solum  omniiim  peccatonim,  quae  sunt  mundi, 
aut.23, 34  sed  etiam  illorura,   qiii  ipsuni  (Tucifigunt,  sicut  inquit  Liicae  23.:   'Pater, 

dimitte  Ulis,  quia  nesciunt,  quid  faciunt'.  Hoc  non  est  humanuni  aut  lo 
consuetndo  mundi,  ubi  moriuntur  cum  indignatione  et  voto  saltem 
ulciscendi.  Sed  liic  filius  Del  alitor  se  gerit  orans  pro  crucifixoribus,  nt 
alt  Euangelista;  cor  eius  plenum  est  charitate,  misericordia,  lenitate; 
Est  mansuetus  et  mitis,  optime  cogitat  et  vult  eis.  Quo  enim  magis 
odenint  eum,  saeviunt,  venonatiora  corda  habent,  eo  magis  dulcescit  u 
in  corde  erga  eos.  Quis  autem  credit  hoc  f  Hactenus  de  53.  caplte  Esaiae; 
agamus  Deo,  patri  Doraini  ac  redemptoris  nostri  lesu  Christi,  gratias 
»W.  1,6 et  petamus  ardenlibus  votis,  ut  'confimiet  Dens,  quod  dedit  et  operatus 
est  in  nobis*,  AMEN,  Amen. 


Additio  in  lociiin  Hoseae  cap.  13. 

1545. 

^en  biä'^er  bargebotenen  (teincn  Söoifefungcn  Sutl^erS  au8  bcn  legten  3a^ren 
foü  fid)  nnn  norf)  feine  'üluälegung  einer  ©injelfteüe  ani  bem  5propt)eten  ■t>oUa 
anfc^lic^en,  unb  ^ttiar  über  i^lop.  13  5Bcr§  12—14,  üor  altem  über  ben  mittleren 
leil  Oon  5yer§  14.  8utl)er  "^at  fie  bejonberä  aufgearbeitet;  fie  liegt  für  bic  .jloeite 
.f)älfte  in  feiner  eigenen  |)anbf^rift  im  Jenaer  Äobej  Bos  q  24»  S8(.  249»— 252'' 
noc^  l^eute  toor^;  ba§  ©anjc  ift  ber  öon  S)ietri(^  im  Saljrc  1545  (jerauägegebencn 
In  Hoseam  prophetam  Enairatio^  ouf  Sogen  y  2»— z  6^  S3l.  354»»— Seeb,  an= 
gebrutft.* 

1.  S)er  .^ofeafomtftentar  öon  1545. 

e§  ift  aunöc^ft  barüber  Dted^enfc^oft  ^n  geben,  warum  ^ier  nid)t  bie  gan^e 
Enarratio  aum  9tbbru(f  gelangt.*  ®ie  ^rage,  ob  baä  gefef)e^cn  müfete,  ift  Oon 
Äoffmane  in  ber  Ginleitung  ^u  8utl^er§  Praelectiones  in  prophetas  minores  Don 
1524-26,  Unfre  Slugg.  58b.  13,  XXVll,  XXIX  unb  XXXV  nod^  offen  gelaffen, 
ober  büxd)  feine  Unterfudl)ungen  bereits  in  bem  l^ier  befolgten  ©inne  präjubiaicrt 
toorbcn.* 

S)er  2)rucE  öon  1545  bcaeic^net  \\ä)  aunä(^ft  in  ber  unter  2)tetri(i^§  5tamen 
Don  5Jletanc^tl^on  öerfa^ten  Sßibmung  alä  enarrationem  .  .  Lutlieri  .  .  in  publica 
praelectione  traditam.«  (58  fann  fid^  t)ierbei  aber  nid|t  etwa  um  eine  in  fpäteren 
hat)Xin  üon  Suf^er  tüieberl^olte  SSorlefung  über  ben  ^prop^eten  ^^anbeln,  fonbern 
lebiglic^  noc^mol^  um  bie  bereits  1524  gel^altene.' 

©obann  nennt  ber  SrucE  biefe  enarratio:  a  .  .  Caspare  Crucigero  et  Georgio 
Rorario  ac  a  me  (nämlid^:  Sictrid))  collectam.*  2icne  frül^e  Sßortefung  war  nun 
U§f)tt  in  atoei  ^anbfc^riften  unb  einem  Srudt  öom  2fa!)re  1526  erl^atten  unb  öei- 

')  Sgl.  9llbte^t  =  2ßtUtomm,  2?«  SRömbanb  Bos  q  24",  im  3lt(^iO  für  9iefotmotton?= 
gefd^ic^le,  24.  3al)tg.  (1927),  @.  13.  ^)  flöfttin=ßatoetau,  3K.  ßut^et  II,  588  unb  690  ju 

©.  588  Stnm.  4.  flatDetau=Slemcn,  l^ut^eti  ©rf^tiften  noc^  ber  3{eit)enfolge  .  .,  a.  a.  O.  ©.  181 
9lt.  219.  ')  8ibltogtQpt)te  unten  S.  758.  *)  Sie  liegt  in  ber  Srlanget  ^lulgabe,  Opera 
exeg.  lat.  XXIV,  unten  ©.  759,  öot.  ')  9lui^  St.  Srcitog  iii;  Sutl)etflubien  .  .  bet  a5Bei= 

motet  Sutt)etau§gobe,  1917,  ©.  199  Iie|  eine  «Jteutietaulgabe  noc^  offen.  ')  ©rftet  Sogen 

S8I.  8»  unb  b.  ')  ©0  mit  9tet^t  floffmane  in  Unfrei  aiuäg.  »b.  t3,  XXXII;  ^eut  angemcin 
anetlannt.        •)  etfler  Sogen  Sl.  8  b. 


748  Ädditio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545. 

öffcntlid^t,  boc^  ging  feine  bicfer  Übevliefciungen  auf  einen  ber  eben  genannten  btei 
5Ränncx  .jurüdE.'  <Bo  fönntc  nun  l^icr  eine  gute,  ja  bie  bcftc  DueKe  noc^  fpöt  an§ 
Üd)t  treten. 

3)em  njiberflrcitct  abtx  jegliche  5öeobad^tung,  bie  bisl^cv  an  beu  Sluögaben  ton 
i'oTlc[ungcii  !üutf)cvC'  gcinadjt  movbcn  ift.  53lan  luitb  in  bcr  ^Jknnung  bcv  bvei 
Flamen  nid)te  inct;r  als  nur  einen  ftcveotl^pcu  'Jluäbrurf  fel;cu  büifcn:  iljve  Ivügcr 
galten  eben  al§  bie  9Jncf)fd)vciber  fdjledjt^in.'''  3Bie  tuenig  in  bcr  ^prajig  berartigct 
Pbitioneii  3)ictrid)§  uub  t5ruciger§  ^e\ie  bebeuteten,  ift  erft  oben  ©.477  ff.  erneut 
nai^gciuicfen  rcorbeu.^  S)ietric^  war  fein 'Jiadjfdjreiber  großen  Stile.*  >'lnf  ;Uörer 
fc^eint  urfprünglid)  eine  Überlieferung  ber  ©efanitoorlcfungen  über  bie  fleinen  ':pro= 
V'^etcn  .^irücf^ugeljcn,  —  aber  gerabe  unter  gortfatt  bei  C^ofea.-^  9lbcr  fotlte  nidjt 
bodi  üicfleid)t  ein  (hucigerfdjc*  -fteft,  l)ier  einmal  allein,  nnb  tarnm  bcfoubers  für 
einen  ^-Uerglci^  mit  Üiörer  bebeutfam,  jutoge  treten?"^  Ii'eiber  tuirb  eine  folc^c 
.g»offnung  bnrc^  eine  ?lnall)fe  be«i  S)rucfe§  öon  1545  nid}tig. 

65  ergeben  fic^  folgenbe  SPeobadjtungeu  jur  Äritif  biefcr  fpätcn  SluSgabc: 
Sie  fnüpft  l^inlönglidj  bentlic^  an  ben  .£)Dfeabrucf  öon  1526  au'',  wie  einige 
^Proben  geigen  mögen.  1526,  Unfre  *Jlu§g.  5öb.  13,  2,  10  b.  u.  res  erant  .  . 
prnsperiiniao  .  .  per  Hieroboam  =  1545  ©.  31  *"  Icroboam  .  .  forlunalus  rex 
luit.  —  1526,  a.  0.  C  ©.  3  3-  22  ö.  u.  In  hoc  textu  .  .  lorserunt  se  plures 
=  1545  ©.  33*=  ofTendit  .  .  fere  omncs  Inlcrpretes.  —  1526  3.  20  0.  u.  prae- 
ceptuin  esse,  ut  fornicaremur  =  1545  ©.  34  fornicationis  aiitorem  constituunl 
Deiiin,  .  .  excusari  posse  fornicationcm.  —  1526  3-  19  Ö.  U.  prophetain  scoi'- 
tum  duxisse  =  1545  ©.  33''f.  Prophetam  .  .  sibi  iuiixisse  uieielricem.  —  1526 
3.  18  t).  U.  proprium  nomen  esse  mulieris  =  1545  ©.  So*"  uxorem  .  .  divinitus 
sie  vocari.  —  1526  3-  17  f.  ö.  u.  ut  .  .  populo  iilolatriam  significaret  =  1545 
©.  36''  ul  significet  .  .  populuui  esse  .  .  leum  .  .  Idolatriae.  —  1526  3-  12 
ti.  U.  aiiiina  .  .  dellectens  ab  eo  (verbo  deil  dicitur  fornicari  =  1545  ©.  So*" 
vocalur  fornicalio  .  .  a  fide  verbi  .  .  desciscere.  —  1526  ebenba  ad  doctrinas 
humanas  =  1545  ebenba  sequi  doctrinani  .  .  humaiio  consilio.  —  1526  3-  1' 
Ö.  u.  iiuilici-  .  .  fiiniicana  et  filii  ex  slupio  genili  =  1545  ©.  37  6in  SBcib  ber 
^urerel)  üub  Minbcr  bcr  ^rerel).  —  1526  3-  18  to.  u.  sicul  .  .  'nou  populus 
mens',  'non  niisericordiam'  etc.  =  1545  ©.  37  Sicul  .  .  'Non  misericordiam 
consciiila'  el  'Non  populus  meus'.  —  1526  3-  ^  D.  U.  in  regnum  luda  .  .  et 
regnum  Israel  =  1545  ©.  38  In  regno  .  .  luda  .  .,  in  regne  Israel.   —    1526 


'1  3^01  floffmonc  btc  ^loiibfc^tiitcn  Z,  H  mib  bcr  Jtiirf  H,  Uiifu  «ik-.v  '-i'b.  l.i,  XIII, 
XNIIl  iinb  .\.\l;  nligebtucft  cbciiba  ©.  1  ff.  —  ?lutt)  ©corfl  UDii  5liil)alt  btjcid)iict  in  feinem 
lonlbticf  an  S'ietrid)  für  bie  aCDibmiing  bc-S  •£>o|ea  IM'y  bicfeii  nU  lucubrationom  tuani  in 
llo>.caiii  prophetam  oliui  a  D.  Lutliero  cnaiTütani;  2ö.  3uni  1.M5,  ©ttobel,  l'ebeii  SJcil 
licltit^ü,  S.  114.  ')  Vtod)  bcm  Sorgang  beim  Itucf  bct  «ciicfi^,  Unfre  ?lii«g.  Sb.  4-J,  I, 
11  ff.  uiib  Siitf)frftiibicn  6.  l'.»8.  ')  »Bei  ';>!fllm  90.  CHiciifo  beim  (Snlaltrfommentnt  lliiirc 
?liijg.  a3b.  40',  GS9f.;  bnju  «.  gfrcitng  in:  Iljcol.  Stubicii  luib  flvitifcii,  H8./y9.  3ol)tg. 
(VJ2C,),  e.  275  f.  ')  Sügl.  botübet  oiidj  Sutljctftiibien  ©.  191.  ')  »ti  fioffmoiie  bie 

^lonbfcfjrift  A,  0.  n.  C.  S.  VIII  ff.;   bom   «.  gtcitog  a.a.O.   S.  192.  •)  SJut^cifliibicn 

S.  199.  ')  »ci  floffmone  bei  Itiirf  B,  a.a.O.  ©.XXI   unb  ®.  2ff.   in  ben  «nmet- 

fungen  (nidjt  an  bit  .f;iaiib|d)tiftcii  ZU,  S.  .KXVllJ;  ein  iBclffl  Ijietfüi  unten  S.  755). 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.  749 

3.  5  ti.  u.  rontemnebant  prophetam  =  1545  ©.  43''  populus  contemnebal  niinas 
Proplietarum.  —  1526  3-  ^  Ö.  U.  Putabat  populus  se  crescere  =  1545  ©.  43'' 
gloriabatur,  quod  esset  populus  .  .  propagatus.  —  1526  3-  ^  Ö.  U.  bic  anteni 
iram  venturam  praedicabat  =  1545  ©.  43  "  sed  Proplieta  vocat  'lezreel'  ideo, 
quod  Deus  velit  pum  (populum)  .  .  disseminare  in  Gentes.  —  1526  3-  9  Ö.  U. 
dicit  eiiim  se  'visitaturuni  sanguinem'  =  1545  <B.  43''  Siquidem  subiicit  de 
'visitandis  sanguinibus'.  —  1526  3-  10  0.  u.  lezrahel':  Filius  iste  personani 
geril  omnium  Israelitarum  =  1545  S.  46  'lezreel":  .  .  accipiamus  pro  tote 
regno  Israel.  —  1526  S.  4  3-  12  Ö.  U.  Qui  (propheta)  non  potest  non  ad- 
versus  .  .  falsum  cultum  .  .  exclaniare  =  1545  S.  44''  pii  Doctores  non  pos- 
sunt  connivere  ad  impios  cultus.  —  1526  3-  6  Ö.  U.  ludaei  pugnabant  adversus 
reges  Assyriorum  =  1545  S.  45''  accessit  externus  bostis  Assyrius.  —  1526 
3.  4  ti.  u.  regnum  .  .  luda  .  .  aliquoties  divexatum  est,  sed  non  radicilus  suh- 
latum  =  1545  <B.  50  etiam  Inda  sensit  vicinuni  malum  .  .,  sola  restabat  leru- 
salem.  —  1526  ©.5  3-11  ö.  U.  'Lo'  .  .  'non'  significat  .  .,  'ruhama'  'misrri- 
cordiam'  =  1545  <B.  47  'Riham'  'miseratus  est',  negativa  'Lo'  .  .  parlicula.  — 
1526  3-  10  ö.  u.  non  sit  illa  in  gratia  =  1545  ©.  47  'bic  in  üngnob  ift".  — 
1526  3-  8  Ö-  U.  deum  regnum  .  .  nunquam  rfstilurum  =  1545  ©.  48  sino 
Ulla  spe  auxiiii.  Uflü.,  ufw.  Wan  beodjte  bie  im  tüefeutlid)en  eingehaltene  9iet^en= 
folge  bev  ©ebantcn  in  beiben  Üejten.  S)a§  fie  fic^  1545  nic^t  etroa  ans  einem 
bcfonberen,  bem  S)rucE  Oou  1526  parallel  ge^enben  ^oHeg^eft  (etwo  6tuciger§)  er= 
gibt,  aeigen  bie  weiteren  33coba(^tungen. 

Untcrfud)t  man  nämlic^  nun  bie  2tuifü£)rungen,  bie  im  Srudt  öon  1545 
3mifd)en  biefen  Übercinfiimmungen  mit  1526  flehen,  fo  erWeifen  fie  ftc^  unfc^Wer 
aU  eigene  SJorlcgungen  S)ietri($§.  .ß'offmane  führte  beffen  SIrt,  mit  bem  flberfom= 
menen  Sut^ergut  fiöd^ft  frei  ju  fc^olten,  fd)on  an  2)ietrid^i  9luggabe  öon  3oel, 
SlmoS  unb  Dbabja  tion  1536,  ebenfo  an  feiner  ^td^aauSgabe  bon  1542  genauer 
üor  u.;b  faßte  bagfelbe  ungünfiige  Urteil  auc^  bereits  über  ben  l^ier  in  9{ebe 
fte{)enben  ^ofeabrucf.^  Man  ücrgleid)e  auc^  Suc^lüalbS  umfangreidEie  9lad)n)eife 
freier  (Sinfc^altungen  3)ietTict)§  in  ßutl^erä  ^auäjjoftiüe.^ 

giür  S!ietri(^§  Praefatio  *  lä|t  \\ä)  bie  ÜueHc  ol^ne  tociterei  in  2ut!§eri  U3Dr= 
reben  „auff  bie  3ßrop^eten"  unb  „ober  ben  5]3rop^eten  $ofea"  *  erfenncn:  S)ietric^ 
<B.  25  Prophetarum  cognitio  in  Ecclesia  valde  necessaria  est  =  Cutf)er,  ^Jßxo= 
pt)etcnt)orrebe,  Sinbfeil  7  <B.  335:  toir  foHen  bie  ^^roptieten  mit  ernft  unb  nu^ 
tcfcn.  —  2)ietri(i)  ©.  25  doctrinam  de  timore  Dei  .  .  inculcant  =  ßutl^er  ©.  336: 
fie  önl  3ur  furc|t  ©otteS  .  .  treiben.  —  S)ietric^  <B.  25  reprehendunt  Idolatriam, 
fiduciam  in  homines,  impia  dogmata  =  ßutl^er  <B.  335 :  »iber  .  .  falf^e  menfc^= 
lidtie  C'ciligfeit.  —  S)ietri(^  6.  25  de  fide  in  Christum  docent  =  gütiger  ©.  335: 
bezeugen  .  .  61^riftu§  lonigreic^.  —  Sietric^  ©.  25  consolantur  afflictos  =  Sutl^er 
©.  335 :  ein  ftarcfer  troft  .  .  ömb  be§  6reu^e§  .  .  toiHen.  ~  Sietrid^  ©.25  in- 
epti,  .  .  plane  stulti  sunt,  qui  in  Prophetis  nihil  contineri  putant  quam  con- 
ciones  vetustas,  quarum  nostro  seculo  non  sit  usus  =  Sutl^ei  ©.  335:  Weifter 
Älügel  .  .;   ba§  bie  ©efd^id^tc  önb  bai  toertf  nu  nid^t  mc^r  für  äugen  ftnb,  .  . 


')  Unfte  Muäg.  Sb.  13,  X.KIII— XXVI,  XXVI  f.,  XXVIII  unb  XXIX  unten.      =)  Unfre 
?Ju§g.  SSb.  5-2,  Xlllff.  »)  »ogen  D,  ®.  25»— :?!''.  *)  Sjinbfeil  7,  3.35ff.  unb  399f. 


750  Additio  in  locum  Hoseae  oap.  13.     1545. 

allein  bie  .  .  |)iftovien  .  .;  bavin  wenig  niijflid^ä  gefunben  werbe.  —  S)iettid^ 
©.  28  Hosea  .  .  docet  in  titulo  .  .  de  lenipore  leroLeam  =  t'ulljev,  l^oleaöor» 
rebc,  33inb[eil  S.  399:  ^ofea  fjat  gelebt  .  .  (wie  et  fclbg  int  Sitel  anzeigt)  jur 
jeit  be§  .  .  Setobeam.  —  Sietric^  ©.  28  Arnos  et  Esaias  etiam  Usiae  tenipo- 
ribus  fufiunt  =  Outl^ev  <B.  399:  3"  Weld^ev  jeit  a\iä)  3[fnia§  in  Subo,  oud^  9lnio8 
önb  9i)HdOo  gelebt  Ijabcn.  —  S)ietvic^  S.  28  Hoseas  autem  prius  .  .  fuisse  iudi- 
calur  quam  vel  Micha  vel  Esaias  =  Siutl)ev  S.  399:  9l6cv  bod^  ift  $ofea  bei  elteft 
öntcr  jncn  geWeft.  —  Sictvid)  ©.  30  lerobeam  .  .  in  impeiio  felix  fuit  =  t'utl)er 
6.  399 :  ©ü  war  Sjerobeam  .  .  ein  .  .  glücffcligcv  Äönig.  —  S)ietrid^  ©  30 
tarnen  .  .  retinuit  idolatricos  cultus  .  .  institutos  =  X.'utf;ev  <B.  399 :  Söleib  aber 
bod^  bt\)  bcr  .  .  Slbgottevet)  feiner  Sßorfaren.  —  Sietrid)  ©.  30  lloseas  .  .  plurimus 
est  in  reprehendenda  Idolatria  =  Sutt)er  ©.  399 :  4'>ofeQö  .  .  Wiber  bie  9lbg6ttere^ 
.  .  l^ort  geprebigt  .  .  '^at.  —  Sictrid)  ©.31  aspergit  .  .  regni  Christi  doseiip- 
tiones  =  Cutter  ©.  400:  l)üt  .  .  t)ou  G^vifto  onb  feinem  ^tid)  auä)  .  .  geweiffagt. 
—  SBieber  ift  bie  im  wefentlic^cn  gleid^c  Üieilienfolge  ber  Übereinftimmungen  bei 
Sietvic^  unb  bei  Sut^er  ]\i  bcad^ten. 

Sonft  lafet  fi(^  Sietvid)»  SJcrfa^ven,  wie  folgt,  c^arafteviperen : 
(5r  legt  ben  leife  an  bie  Sutl^erbibel  angcglid^enen  U^ulgataworttaut  ingrunbe 
unb  fpinnt  beffen  |)Quptgebanten  breit  aus.  ©o  erflärt  er  bie  gtüdlic^e  ;Kegie= 
vung  3erobcQm§  ans  ß)otte§  ©rbarmen,  bcr  Sfrael  nid)t  ööllig  t)crnid)ten  Wollte, 
©.  31'' — 33^  6r  lel)nt  bie  Slnnaljme,  ^ofenä  ßljebuiib  mit  einer  .\>ure  fei  öicl= 
leidjt  nur  als  propljetifdje  4)t)ion  ^u  faffen,  burd)  ben  .g)inwei8  ab,  a\id)  Sefaja 
fei  tatfäd)lid)  oljne  ©djurj  unb  ©cbutje  (3ef.  20)  unb  3erenua  mit  3iod)  unb  Äetten 
(Ser.  27 (  aufgetreten,  ©.  So"».  Qx  belegt  ben  9lulbrncl  „P^ebrud)"  im  9llten 
Jeftament  für  ©ö^enbienft  burc^  breite  Vlu-jfiltjrungeu  über  bie  Äulte  in  S'an, 
SBetl^el  unb  eSilgal,  beS  SBaal,  ©.  37-38^  unb  fül^rt  bie  *e3eid)nung  „Q^c"  ali 
aSilb  für  ba§  gnabenöoöe  23erf)Qltniä  SotteS  3U  feinem  i'olf  üon  ber  ^i'erbeifenng 
beö  SBcibesfanienä  im  *^krabiefe  biä  3U  ben  ©leic^niffen  3efu  unb  ben  5i3riefen  be8 
*^3nulu«  buvcb,  ©.  39—40'».  S>en ''Jiamen  „Seerecl"  in  "iitii  4  beutet  er  erft  auf 
ben  übermütigen  äßa^n  SfraeB,  bog  Bon  ®ott  „gefäte",  gepflanjtc  4<olf  ju  fein, 
©.  43,  unb  fü^rt  breit  bie  au6  fold)er  falfdjen  Sid)crbeit  entfprungene  „'-ölut- 
ft^ulb"  in  äJerfolgung  ber  ^ropbeten,  aucb  in  ber  2!arbringnng  Don  iiinboropfern 
auö,  ©.  44—45;  er  fc^liefet  mit  beni  ^inweie  auf  bie  Qffljrifc^c  @cfangenfd)aft  ali 
©otteä  ©trofe  für  allen  Sfreöel :  nun  fei  Sfrocl  im  ©inne  .^ofea«  „3e8reel",  näni« 
lid)  „au«gcfät",  b.  i.  jerftreut  unter  bie  Reihen,  ©.  45''  40.  3m  Vlnfc^lnfe  an 
ben  giamen  „!(.'o  =  91ul)ania"  in  93erö  G  legt  er  bie  „crbarmnngslofe"  ÜJerwerfnng 
3fraelö  burd^  Sott  bar  im  ©egenfa^  jn  allen  frül^ercn  ©nabcnbeweifen  an  IJlbra- 
t)am,  in  3igl)pten  unb  i?anaan,  ©.  47-48.  Süerä  7,  bcr  tion  föotteS  Erbarmen 
gegen  3ubo  rebet,  benn^t  Xictrid)  ^u  langen  gcfd)id^tlid)en  Vlnsifül^rungen  über  ben 
jWar  and)  argen  ©b^enbienft,  aber  bie  baranf  folgcnbe  'i3cfcl)rnng  biofe«  4tol[»teil« 
unter  bem  ilönig  ^isifia,  S.  49''  — 50''.  S)ic  wnnbcrbare  (Strcttung  ^fi^ufalfiis 
öor  ©an^erib  (3ef.  37)  beutet  S)iettid^  auf  bie  (*rli."ifung  bcr  .Rird^c  burc^  (5l)nftu8, 
S.  öl»»- 52.  S)en  legten  Süerä  beS  ttftcn  Kapitel«  mit  ber  *i^e,Kid)nung  „Üo- 
lammi",  „*Jlid)t-niein'iüolf",  fie^t  et  bann  in  bcr  Untcrjodjung  ber  3uben  burc^ 
bie  Mbmer  erfüttt,  ©.  52''— 53.  —  m  biefe  Sarlcgungcu  finb  fo  au8fd)lic6U(^ 
unb   weitft^Weifig    ^ifforifcf),    bo|   fie   nic^t   alü   edjter  Vutber  ongefproc^cn  loerbcn 


Ädditio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.  75I 

föniien.  S)iefe  6igentttmti^feit  ift  ober  butc^  ben  ganjeii  S)ru(f  tion  1545  ju 
heoiaä)Un. 

®QjtDif(f)cn  pnbcn  fid)  bann  ^lu^antüenbungen  auf  bie  bomatige  ©cgenloart 
fingeftreut.  ©0  (ritificrt  er  immer  lieber  fc^arf  bie  falfcfK  ®ottegöeret)rung  be§ 
5t}apfttum§,  ©.32;  4ü''-42'';  48-49;  51.  2l(g  Scifpiete  Qiiä  bev  3eit  ber 'iJor- 
lefung  filiert  er  Äoc^leuö  unb  M '  an,  um  bod;  jugleid)  mit  i()nen  iffiitjel,  ber  erft 
feit  1531  bie  Sut^evaner  offen  befel^bete,  unb  ^^ig^iue^  ber  üoßeubä  erft  feit  bem 
SKegensSbnrger  Sieligionögefpräd)  1541  literarifd)  ^evöortrat,  jn  nennen,  S.  42''. 
9lud)  ba|  man  tof^olifdierfeit«  bie  Sc^ulb  an  ftriegcn,  .^ungcrä=  unb  *45eftnöten 
ben  (füangelifc^en  jufd)rieb,  ©,  32,  tocift  in  fpütere  3fit-  53efonber5  auffällig  6e= 
fdjäftigt  fic^  S)ietvic^  immer  oufä  neue  mit  ben  potitifdjeu  SlievpUniffen  S)eutfd^-- 
lanbg:  ben  gürften  unb  3Jtagiftraten  bro^e  ba§  boin  5propt)eten  gemeiffagte  Unheil, 
Wenn  fie  ba§  ©tiangelium  nidit  förberten,  ©.48  —  49;  ba(}er  toerbe  SBeutfc^laub 
täglid)  mefir  oon  ben  lür!eu  bebrängt,  ©,  51;  ja,  eö  Werbe  fc^lie|lic^  ganj  unter« 
ge^en,  ©.  53.  3llg  marnenbe  33eifpiele  f)abe  man  bie  Äirc^en  Stg^ptenS,  ©^rien§, 
*aften§,  ©tiedienlanbg  unb  faft  aud)  fd)on  Ungarns,  bie  ber  Surfe  öertoüftete,  öor 
Slugen,  ©.  48'».  —  eine  fo  auSgcfproi^en  politifc^e  33etrad)tung§tDeife  pflegt  Sut^er 
nic^t  ali  fonftante  ßtnie  in  feinen  UJorlefungen  feft^u^alten.  ©ie  jie^t  fi(^  burc^ 
ben  ganzen  Äommentar. 

9Iud)  bie  ]§ebräifd)en  Sitote  Sietrid^i  flehen  in  einem  ougenfäEigen  ©egenfa^ 
3U  benen  ßuttierä.  ©ie  finb  ^erüorfted^enb  t)äufig,  aber  für  bie  ßjegefe  mcift  oöüig 
belanglos,  nur  eben  päbagogifc^  gemeinte  i^roben  beä  Urtejteä.  ^.  '•■8.  (in  S)iet= 
xiäji  lateinifd^er  Umf(^rift)  Äop.  2,  4:  'Mi  poneha',  'a  facie  sua'  unb  'Moben 
schadecha'  [für  'Miben  schadeha'],  'ab  uberibus  suis'  (©.71);  Sßer§  10:  'Asu  la 
Baal',  'fecerunt  ad  vel  pro  Baal'  (©.  TS*»);  9}erä  12:  'Nebala'  .  .  complectitur 
peccatuni  et  peccati  poenam,  confusionem ;  Indifferens  igitur  est,  sive  'stulticiam' 
seu  'turpitudinem'  et  'confusionem'  verlas  (©.  82'');  SßerS  16:  Verbum  persua- 
dendi  Cbraeis  est  'Patha',  a  quo  .  .  'neidco'  factum  est,  fortasse  eliam  'änaidco' 
.  . ;  saepe  usurpatur  pro  'decipere'  .  . ;  Proprie  .  .  hoc  in  loco  pertinet  ad  doc- 
trinam  Euangelii,  Ea  enira  vera 'Pitho'  seu  'suada'  est  (©.  87);  'Dibarthi  al  libo', 
quo  .  .  Esaias  quoque  ulitur  .  .:  'Loquimini  ad  cor'  (©.  89);  SScrS  17:  'Lepatha 
thikiua', 'ad  aperiendam  spem'  (©.  QS*");  ©ad^arja  9,  12:  'Asire  liathikuah', 'qui 
vincti  sunt,  sed  cum  spe  liberationis'  (©.  94'>);  53er§  21  fogar  ol^ne  Überfe^ung: 
verbum  'Erasch'  plenum  consolationis  est  (©.  104),  unb:  addit  particulam  'leo- 
lam',  Id  .  .  consolationem  facit  plenissimam  (©.  104'');  bann  toieber  nur  bie 
S3o!abeln  'in  iusticia',  'Be  zedek'  {©.  105),  'in  iudicio',  'Be  mispal'  (©.  106j, 
'behesed',  'in  beneficentia'  (©.  107),  'berahamim',  'in  miserationibiis'  (©.  107'') 
unb  'Be  aerauna',  'In  fide'  (©.  108);  loieber  nur  längere  Xejtroorte  eineä  3itatS 
au§  3lef.  30,  20 :  'lehem  zar  umaiim  lahaz',  'panis  tribulalionis  et  .  .  aqua 
afflictionis',  ©.  111.  —  S)iefe  '^ebräifc^en  3itate  S)ietrid^§  bienen  ft^tlie^  mel^r  aii 
geleierter  ©dimuct  unb  jur  Übung  in  ber  Urfprac^e  beS  Sitten  SeftamentS  al§  jur 
Sluf^eHung  ber  ©jegefe.  2)ietrice  fa^  aviJ)  Sut^er  aufS  ^ebräifd^e  aurüdge^en,  im 
^ofeabrucE  tion  1526,  3.  58.  beim  2.  i?apitel  in  Unfrer  9tu§g.  Sb.  18,  9  «Rote  1, 
©.  10  9tote  2,  ©.11  ^ote  5,  ©.12  «Rote  1  au§  B,  unb  in  beffen  fpüteren  alt-- 


>)  Slut^  in  aKelanc^tbonä  Söotrebe  ju  3JJi(^a  1542,  «1.  A  2  b,  ettoätjnt. 


752  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545. 

teflamcnttidicn  Söoviefungen.  6r  fclbft  ging  aber  tocit  barüber  ^inouS  iinb  b'ett 
fttf)  bor  allem  nid)t  an  bie  öoii  2utf)ev  befolgte  9Bcife:  mir  ,yir  Sidjeruiig  bti 
syerftäitbiiiffcä  in  fc()h)ierigcn  ober  ä»ueifelf)Qften  j^äflcn  bic  Uviprad)e  ,}n  befragen. 
93eifpiele  für  8ntl)era  i'lrt  bieten  bie  üoranftel^enben  ilSorlcfungen  genug. 

S3ei  folc^em  33efunb  mu|  eg  tounbcrnetjnten,  baß  e§  in  ber  Söibniung  be§ 
S)rucfeö  üon  1545  öon  biefer  cnanatio  ^eifeen  fonnte :  tota  ab  Aulore  ipso  recog- 
nita  est,  mit  ber  ©d^tuliotgerung:  Quare  sciatit  Lectores  Ininc  conimentarium 
yvi^otov  .  .  Lullieri  opus  esse.'  Dlelondjtfion,  ber  ja  biefe  SBibmung  öerfafetc-, 
betont  aud)  in  einem  perfönlid)en  Begleitbrief  an  beren  Empfänger  üom  24.  3uni 
1545:  eam  liicubrationem  .  .  D.  Lutlierus  diligenter  recognovit  et  alit|ii()t  locis 
de  novo  scriptis  aiixit.'  ©iefe  le^te  Sgemertung  toirb  nid^t  ettoa  üon  3ufö^eu 
Sut^erä  innerljalb  be§  Sanjen  3U  öerfte'^en  fein,  wie  [\t  beinal^c  flingt,  —  fonbern 
fie  fann  fid)  gewi^  nur  auf  bie  Additio  2ut{)eri  am  ©d)Iu6  ftü^en,  bie  ja  aliquot 
locos,  nämlid)  neben  i^rem  .Oaupttjerfc,  Aap.  13  S.  14,  and)  nod)  bie  9.?erfe  12 
nnb  13  berüfirte.* 

Sene  Überbetonung  eineS  yv/joiov  .  .  Lutheri  opus  bei  biefer  £ietrid)fd)en 
3lrbeit  ^attc  öielmcl^r  i^ren  ©runb  in  bem  tiefen  5]ti|farien,  bos  Sietrid)  mit 
feinen  früheren  i!erüffentli(^ungen:  ben  brei  *(,U-opf)cten  3oel,  9lmo*  unb  Cbabjo 
üon  1536  nnb  ^^\aUn  51  tion  1538  nad)  i*orlefungen  Sinttjcrs,  gcrabc  bei  biefem 
erregt  faatte.'  9lac^bem  S)ietrid6  barauf^in  bie  weitere  Verausgabe  ber  „fteinen 
5|}rop{)eten"  bem  iDJeniue  angetragen  unb  feine  9Irbeit  an  ben  „Stufcnpfalmen"  fürS 
erfte  auSgefc^t  tjatte",  begab  er  fid)  bod)  mieber  an§  SBerf :  1540  erfd)ienen  bie  ju= 
le^t  genannten,  —  fel^r  treu  an  OiörerS  DJac^fd)rift  angefd)Ioffen  — ,  unb  weitab 
Don  ^utl)er  »erlegt:  in  ©traPurg."  Sie  2ßieberaufnat)me  ber  Verauggebertätig= 
feit  burd^  S)ietrid}  gefdjal)  auf  Söunfdj  ber  greunbc,  ^wcifelloä  befonberö  Welan= 
^tt)onS.  Sd)on  wäljrenb  jeneä  *2irgerä  mit  *Pfalm  51  Ijatte  biefer  Sielrid)  ge= 
fd^rieben :  in  posterum  sis  caulior,  ac  omnino  velim  tc  cius  (uämlidE)  fiutbero) 
enarrationes,  nisi  prius  ipsi  missas,  non  edere.*  ^ier  liegt  bie  Äeim^ellc 
für  bog  2!orge]^en  5}leland)t]^on§  bei  ben  Weiteren  4Ur5ffentlid)ungen  bon  "i^ox^ 
lefungen  iiut^ers  bur^  feinen  Sdjüter  unb  greunb:  fie  folltcn  l'utf)er  oorgelegt, 
b.  i).  fein  ''^^la^ü  fottte  einget)olt  Werben;  ja,  fu  foHten  aud^  in  SBittcnbcrg  ge= 
brucft  werben !  9lbgefel)en  bon  jenem  erften  eigenen  Si^ritt  Sietrid)!  bei  ben 
„Stufenpfalmcn"  gefdjat)  genau,  rvai  5)kland)t!^on  wollte';  er  felbft  bcrmittelte 
entfpred}enb  bei  öut^er.'"    3)ie  erfte  fo  gefd^ü^te  9lu§gabe  Sietric^ö  war  ber  *4Jro» 


')  etflet  Sogen  »l.  S»».  ')  Oben  ®.  747.    3)al.  ^iclnnc^lboni  »rief  on  ©iftti(% 

öom  5.  3uni  1545:  Nunc  Praetationem  in  Hoseam  adomanius  .  .  P't  mihi  eurae  erit, 
ut  Praefatio  aliquid  sensuum  xai  t/Owv  habpat ;  Corp.  Ref.  5,  76;i.  SBricf  !l<ciolb*  an 
£ietrid^  Dom  13.  .iäuiti  1545:  Oseae  editionem  rcmoratur  adhuc  praefatio,  ijuae  iiondum 
absoluta  est  a  l).  Pbilippo;  ?lrd}iD  für  9{efotniationägefd)i(^te,  1:5.  3obvg..  1916,  S.  16S. 
Sie  ifl  auf  ben  1.  3uni  Uotbatierl.  •)  Corp.  Ref.  5,  773.  «)  SJgl.  »nleii  S.  754. 

')  floffmone  in  Unftct  ?l»«g.  »b.  13,  XXII  f.  niib  91.  grcitng  in  Unfrct  9luäg.  »b.  40',  18!». 
•)  «.  gtfitng  in:  l'utljctflubicn  S.  1(12 ff.  ')  aorlirgcnbcr  *oiib  oben  S.  3 f.        ')  Unfve 

9lu«g,  iBb.  40',  189.  •;  >8fibc5  fonnlc  bnnn  niid)  liitlflndjtljon  riicfidioucnb  in  ftinct  filt 

littrid)  berfofelen  4LMbinuiig  ju  qSfalm  'J  im  3nl)tc  151G  fonftnticrcn,  Uiiftc  fflii^g.  i^b.  40', 
1>>9.    Sgl.  ou(^  üiilf)ftfliibifn  e.  200.  '")  iSDatnftftifliid)   l)ietfiit   ctfrtjeiiit   folgriibcö : 

WfIaiid)tl)oii  lÄ^I  in  brt  »on  il)ni  ticrfnfiten  Stottfhf  bc?   iiJldjfl  crfd^finfubfii  2'riicfc«  Xlftrid) 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545.  753 

p{)et  md)a  1542.  Scr  S)ru(I  begfetbcn  fd^licgt  ficf)  an  bog  öon  S)ietnd^  über- 
avbeitfte  Äorfc9l)eft  SRöverä  an,  evhJeitcrt  e§  aber  nod^  biird)  eigene  Slusfütjrungen 
bettäcf)tlidö ,  unb  jtoar,  tute  eine  erneute  iüergleidjung  geigte:  je  näf)er  bcm  (Snbc, 
befto  reic^Ud)ev. 

S)ie  näcf)fte  UJortefunglüeröffentlic^ung  mor  bann  eben  ,£)ofeo  1545.  9lac^bem 
midfa  tro^  feinen  eben  djarattevificvtcn  5reibeiten  mit  ^ilfe  5Jlelancf)t^oni  bie 
.Benfuv  «ut(}cvö  pa\\kxt  ^atie\  burfte  SDiettidd  bei  ^ofea  loogen,  öon  »ornl^erein 
jenen  alten  3)ind  öon  1526  ieid;tidjcv  au#,5U9eftalten,  wie  eben  bargcicgt  toorben 
ift.  Stoeifctlos  '^at  35leIand)tl)on  auc^  biefer  Süciöffcntlidjung  S)ictric^ä  ben  äöeg 
bei  Sut^er  geebnet  2,  Jo  ba|  er  fie  bann  ancnfattä  yvrjaiov  .  .  Lutheri  opus  be- 
titeln fonnte.^ 

Sßon  biefen  93eniüf)ungen  5)!eIanc^tt)on§  um  bie  Seröffentlid^ung  au§  berftel^t 
man  nun  auc^  ben  g^arafter  ber  oben  fti^jierten  Slugfüfirungen  unb  ßinfc^übc 
S)ietrid)§:  [ic  trogen  bie  3lrt  ber  ©cbonfentuelt  <me(and^t:^Dn§  an  fid).  S)a§  «pi^ilo- 
logifd)e,  «päbagogifd)e  unb  |)iftori|döe  intereffiert  Sietrid)  mel^r  ol«  bai  Sibtifd^. 
eyegetifdje,  ba§  für  ßut:^er  ftetg  im  äjorbcrgrunb  fielet.  ^JJleland)t^on§  ©ebanten, 
in  ber  SäJibmung  bann  borgetragen.  Hingen,  auf  ©runb  ber  ©eifteäberroanbtfi^aft 
S)ietri(^g  mit  jenem,  au(^  innerhalb  be§  Äommentarg  überall  l^eröor:  an  einen 
Surften  geridjtet,  entptt  bal  SBer!  befonberä  5Jla^nungen  an  bie  dürften ;  bie 
Unterjod)ung  Slfieni  unb  @rie($enlanb§  burd)  bie  Surfen  finbet  fic^  bort*  toie  "^ier 
erti)ät)nt;  auf  bie  3uftäni'e  2)eutf($lanb5  richtet  ^Jleland^t^on  ^  joie  Sietric^  ben 
SBlid;  jener"  toie  biefer  ejempliftäiert  auf  Ungorn.  ©0  trägt  ber  j^ommentar  ou8 
ben  Sntereffcn  5Jlelanc^tl)on§  l^eraug  ftarte  Volitifd)e  ^üge. 

ßut^er  ma^te  3U  bem  allen  gute  5Jliene.  3lm  16.  Cttober  1545  fc^ricb  er 
an  ©eorg  ÜJto^r:  Mitto  iioc  exiguum  mumisculum,  sed  inagnum  prophetam 
Hoseam  meo  labore  .  .  explicatum.'' 


über  8ut!)er  fagfn:  quem  merito  ut  Patrem  veneror  (3J!id^a  1542,  SB(.  A  7);  Siefrid^  f^teibt 
5)tclan^t^on  bntQiif^iii,  ba§  fei  i^m  lieb  getoefen;  biefen  93tiff  jeigt  3Kc(aiid)tf)on  Sutijct  unb 
mclbet  bann  toicbcr  an  Sietrid^:  sensi  eum  tuo  studio  delectari  (Corp.  Ref.  4,  908;  Unfre 
?luÄg.  Sb.  13,  XXVII,  3lnin.  2;  ßut^etftubien  @.  196)!  -  Unfrc  Sluäg.  Sb.  13,  XXVI  f. 

')  %ud)  3ur  „^QUÄpoftitle"  1544  fcfjtieb  Siitljct,  naä)  onfäitglicfjem  ©Itäuben,  bod^  ein 
ajottoDtt,  —  tro^  ben  bettäd)tlici)en  einfdjüben  Sietric^^  äföifc^en  bie  eisten  ißrcbigten;  Sgl. 
fd^on  oben  ®.  749;  ßut^etftubien  ©.  197.  ')  Jiatütlic^  gcfc^ab  e§,  toie  S!iettic^3  arbeit 

aud),  im  3ntcreffe  bet  ftitc^e;  Bg(.  ßoffmane  o.  a.  O.  XXX,  unb  Dielanc^t^on  an  Siettic^  tiom 
5.  ^uni  1545  übet  §ofea:  in  quo  edendo  egregiam  te  operam  navasse  iudicamus  omnes; 
Corp.  lief.  5,  769.  >)  Sluc^  finanaiett  fuc^tc  aUelan^tbon  5Diettid)  f)ierbci  ju  fötbern:  ei 

übetfc^idte  baä  ^ud^  petfönlic^  mit  einem  SJriefe  an  ©eotg  öon  Mn^alt,  ögl.  oben  ®.  752, 
unb  bebauerte  bau»  am  1.  3uli,  bQ§  ber  Jürft  fein  f)öbetel  Honorar  getoäfjrt  tjabe,  Corp.  Ref. 
5,  782.  darüber  fd)reibt  ®eorg  uon  3luboU  fclbft  unter  bem  26.  3iuni  anSictrid^:  Rogamus 
.  .,  ut  (quod  facis)  pergas  tuo  pio  hoc  studio  Ecclesiam  Christi  iuvare  et  ornare.  Pro 
siguificatione  gratae  mentis  .  .  rnitto  .  .  viginti  aureos  Rhenanos  .  .  ,  licet  exiguum 
munus,  ©trobel,  Seben  Sßeit  Eietri^ä,  ©.  115.  Stlbrec^t  in  2ltd)iü  für  9ieformation§gef(^i^te, 
1.3.  3nbrg.,  1916,  @.  169  9lnm.  2.  *)  ©rftcr  Sogen  Söl.  3.  =■)  St.  4.  3lut^  in  3Jlelan= 
(^tbon«  SBorrebe  ju  TOidja  1542,  951.  A  2b.  »)  3tteiter  Sogen  St.  St.    Sgl.  auc^  j.  S. 

ben  Srief  3J!clanc^t^on?  Dom  18.  Dttober  1542:  Ex  Pannoniis  res  infaustae  narrantur; 
Corp.  Ref.  4,  882.  '1  gnbcrS  16,  308.     Unfre  9Jugg.  Sb.  IS,  XXVII. 

Sut^erS  SBertc.    XL,  3  48 


754  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545. 

S)c§  9luf^cben§  wert,  q(§  3«'^^«"-  ^ic  forgforn  Mörer  biefeii  flommcntor  ge» 
lc|en  unb  im  ®cbäd^tni§  bcma^tt  f|Qt,  tfl  eine  Sanbbenicrfung,  bie  er  nocfjträglicf) 
in  bQ§  öon  2utf|er  bei  ber  Sieöifion  be§  9Jeuen  Xcftanient*  benu^te  .£)Qnbcjemplar 
gemocht  ^at.  9Ubrec^t  ^at  in  Unirer  Sluegabe,  S3ibel  33b.  6,  biefe  '^atbe  Seite 
als  „Slofel  IV h"  im  f?affimite  bargeboten.  5DQ  fielet  ju  ?Jlatt^.  11,  27  tierjcirfjnet : 
Hoseiae  2.,  fol[io  109.  126.  9luf  biefen  Seiten  be§  S)rudEe§  1545  i^  ber  «lJlat= 
t^öu^Derg  jitiert. 

6i-roäf)nt  fei,  ba|  in  bcm  Jenaer  5Hörerbanbe  Bos.  q  24'  Sl.  11"  bei  ben 
,Libelli  in  Octavo,  qui  in  nieiiio  t'oliorum  signati  sunt",  unter  bcm  S?ud)ftaben 
,K'  bermerft  ifi:  'Iti  hoseaai  prophetam  vide  illic'.  Diefer  i£)inraei§  bejiefjt  ficb 
offenbar  auf  ben  gebrurfteii  Kommentar  unb  entflammt  ;>iörer§  Söotbereitnngen  auf 
bie  3enacv  iiutljcvausgabe.  ^t)X  33anb  IV,  ber  .^ofea  cntt)ü(t,  erfc^ien  1558.-  3n 
biefe  3"*  gehört  bielleid^t  aucfj  ber  öorl)in  angefüf)rte  Eintrag  iRörerS  in  Suf^erS 
.^lanbejemptar  Don  1540. 

%a<3)  bem  ganzen  bi§f)cr  gef(^ilberten  ©ad^öer^alt  erübrigt  fit^  ein  3lbbru(f  be8 
^ofeotommentarg  bon  1545  in  Unfrer  StuSgabe. 

2.   £utt)eTg  Additio. 

änbcrl  liegt  c§  bei  ßutljerS  Additio.  Sie  ift,  loie  eingangs  erwähnt,  bem 
flommcntor  angebrucft  unb  für  bie  jioeite  .^älfte  in  Cutters  eigener  ^anbfdjrift 
erhalten,  alfo  jtucifellos  cc^t. 

©6  log  getüife  nic^t  in  Sutl^erS  perföulit^er  9lbftd)t,  bie  '.JluSarbeitung  Sietrid^ä 
um  ein  Stücf  ouS  eigener  geber  jn  oeröollftönbigen;  irotjt  aber  ^ot  ''Blelont^t^on 
if)n  roo^rfdjeinlid)  3ur  fidjtboreu  iöeglanbigung  bes  ©an^en  bornm  gebeten,  ivie  bie 
oben  angeführte  SteQe  im  5?rief  an  ©corg  tjon  Slnljalt^  nac^  allem  9lnbern  üer- 
muten  läfet.  Söcnn  er  ober  fc^on  etttiaS  fc^rieb,  fo  gefc^o^  eä  getoife  oug  einem 
i()n  innerli^  ftarf  befdjäftigenben  rein  religiöfen  ©efic^tepuntt.  3m  JHegifler  be« 
atörerbonbcö,  ber  Cutters  ÜJlonuftriptflüd  entmt,  ifl  biefeS  olS  'Seiitentia  de  loco 
1.  Cor.  15'  bejci^net.  2)06  trifft  boe  3i«t.  büS  Üuttjcr  mit  feiner  Addilio  »»er» 
folgte,  aufä  befte.  Um  einen  Äernfpruc^  beS  ^^.'oulus  ^anbelt  e*  ftc^  für  i^n, 
1.  flor.  15,55:  'lob,  tto  ift  beine  Stocher?  iitUe,  wo  ift  bcin  Sieg?'-'  2Bic 
beffen  Raffung  fic^  mit  ber  barin  iitievten  .^ofeoftetle,  Aap.  13,  14,  reimt:  'lob, 
3d^  loil  bir  eine  ©ifft  fein,  ^elle,  ^d)  Wil  bir  eine  «Peftilen^  fein' ',  —  baä  toill 
Cutter  unterfnd)en;  ja,  bafe  ber  4''oftö>i'oi-'lfai"t  ber  gleicbe  mie  ber  poulinifi^e  ifl, 
mill  er  nac^rocifen.  —  3n  berfclben  ^Ibfid)!  befprad^  er  in  ber  .Additio*  unb  bei 
Sifd)  ben  erften  2eil  beS  näm(id)cn  5öcrfe§  1.  flor.  15,  55:  '£er  lob  ifl  »er- 
fc^lungen  in  ben  Sieg'  im  ^Ber^ältniä  ^n  ber  ^ier  Don  *^JauluS  jitierten  Stelle 
3ef.  25,  8:  '6r  loirb  ben  lob  tjcrfc^lingen  ewiglich' ":  „im  .Ipcbriiifc^en  ftel^et  'in 
ruicm',  'in  at'Uriiinn'  (beibeS  bietet  iHeudjlin).  Unb  ifl  bod}  ein  S;ing  .  .:  bofe 
ber  lob  nic^t  wirb  wieber  fommen  'ai  victoiiam' " ".    —    Jpier  fie^t  man  beullit^ 


')  »gl.  ju  aefaJQ  53  oben  6.  683.  »)  SBibliogtopbie  unten  ©.  759.  •)  S.  752. 

♦)  Unfre  «uSg.  -Jübtl  7,  13...        •)  !Binb|eil  4,  .•!79.         «1  lliileii  6.  7i;'-',  17ff.         ')  »inb. 
feil  4,  Stf.  •,  U.  a.  lifdjr.  6,  2<)2  'ilx.  0805  unl)  ii«f|olt)  in  btt  'üoxxtbt  ju  Tomu«  IV  b«r 

(Otnefituoiltfuiig,  Unfic  Hutq.  iBb.  44,  XXXIII. 


Additio  in  locura  Hoseae  cap.  13.    1545.  755 

bie  ^IbßWcdEung  aller  Sjegcfe  fiuf^erä  auf  bol  rein  Sfcligiüfc  uub  ben  ®runb  fciiieg 
Surütfge^eiiä  auf  ben  "^cbräifdjeii  Urtejt :  anf£)eHenb  unb  Sdjiüierigfeitcn  be^ebenb 
bem  i'erftänbntg  a"  bienen,  —  anber§,  aU  ei  3)ietrid^  in  feinem  ffommentar  übte! 

©ine  bcfonbere  5Diitrcpanj  jmifc^en  Dietrid^  unb  ßntf)er  niac^t  bie  Additio  bei 
bem  |)auptOfrfc  .&ofca  13,  14  in  bem  5öerftänbui8  üon  'Mors'  unb  'Infernum' 
offenbar.  Sntf)er  cr£lärt  ba:  'Mors'  corpus  occidit,  .  .  'Infernus'  animam  rapit. 
Inde  in  scripluris  diio  isla  loca  sie  distribuuntiir,  ut  'i<eber'  [=  "iip].  'sepulchruin', 
corpori,  'sclieol'  [=  bis':;|,  ''nfernus'',  animae  depuletur  (unten  ©.  764,  33 ff.), 
unb  ertoäl^nt  ba^u:  Hieronyinus  .  .  dicit:  Inter  'Mortem'  et  'Inferos'  hoc  interesl: 
'Mors'  est,  qua  anima  separatur  a  corpore,  'Infernus*  locus,  in  quo  recludunlur 
animae  (^.  39  ff.),  fiutljer  '^atte  biefe  9(nfid)t  beä  .^ieronl^nius  fd^on  in  feiner 
Sßovlefung  1524  jitiert;  fie  ift  aber  nur  in  ben  nod}  tjeut  ev£)aUencn  .g)anbfd)riften 
au§  jenem  ÄoHeg  aufbelua^rt ';  im  S)rucE  tion  1526  ftclit  bafüt:  'Infernus'  in 
scriptura  saepe  pro  'morte'  sumilur:  Sag  jDing,  ba§  bie  fcel  ^in  meg  nimpt  ex 
liac  vita.2  6§  ift  ein  beutlidjci  Seilten  bafür,  ba^  3)ietric^  1545  nid)t  jene  ^anh' 
fd^riften  benu^te  *,  ttcnn  er  l^ier  fagt :  Vocabulum  'Sclieül',  quod  fere  'Infernum' 
vertunt,  significat 'sepulclirum'  seu  locum,  in  quem  cadavera  hominum  reponuntur 
(S)rudE  <B.  305).  @r  befaßt  fic^  alfo  nur  mit  bem  einen  t)ebräifd)cn  Stu^brudE,  ben 
er  im  Srnd  öon  1526  ertuä^nt  fanb,  unb  fommt  öom  üofabular  auö  (3{eudjlin 
bietet  foroo^t  'sepulcluum'  uub  'mois'  als  'infernus')  gerabe  ju  ber  ungebräu(^= 
tid^ercn  Sebeutung  beffelben;  ba  er  nod)  baju  bie  (Sriodtinung  ber  „feet"  im  5DrudE 
üon  1526  nnbead^tet  lä|t,  öerfe'^It  er  ßut^erä  ßjegefe  ber  beiben  9Iusbrüdte  beg 
2;ejte§  'Mors'  unb  'Infernus'  üoUftänbig. 

9ln  biefeu  |)auptöeri  feiner  Additio,  .g»ofea  13,  14,  fd^lofe  ßutl^er  bann  (ur^ 
eine  (ärllärung  ber  öoraufgetienben  9.?erfe  12  unb  13.  5Die  babei  öon  il^m  öor= 
getragene  "^hiffaffung  fpielt  für  bie  ©efdjic^te  ber  8utf)erbibel  eine  befonbere  9ioIIe. 
2fni  Sibeltejt  lautet,  ftet§  fid)  gleid^  bleibenb,  ber  gan^e  3lbfd)nitt:  '[Serg  12]  S)ie 
miffet^t  epbvaim  ift  aufammen  gebunben  önb  jre  funb  ift  bet)altcn.  [S8. 13]  S)enn 
e§  fol  jneii  loebe  werben  >uie  einer  ©ebererin,  Senn  el  jtnb  bnfürfit^tige  Äinber. 
(äö  luirb  bie  jeit  fomen,  baä  fie  uid;t  bleiben  toerben  für  bem  jamer  ber  Äinber. 
[ii.  14]  Slber  3d}  lüil  fie  erlofen  au§  ber  ^eüe  ünb  bom  lob  erretten.  2ob,  3c^ 
roil  bit  eine  ©ifft  fein.  $e(le,  ^d)  loil  bir  eine  »peftilen^  fein.'^  äJerä  12  unb  13 
finb  atfo  beutlid)  eine  S)vDf)rebe  be§  5propt)eten.  Safür  fc^t  9iörer  in  bem  ^anb-- 
ejemplar  Sutljere,  ba§  ben  9ieüiftonen  beö  9llten  leftamcntä  biente,  einen  2cjt  ein, 
ber  folgeube  änhcrungen  aufroeift:  [SJere  12]  'ift  jugebunben',  'ift  augebedt'; 
[sü.  13]  "Unb  U'irb  ir  n^ol  tt)t)e  werben',  'baä  fie  ni(^t  finge  finber  geioeft  finb'. 
'2)enn  e§  tommt  bie  geit,  ba§  fxe  nid^t  mt)er  in  fiinbgnofen  ftcden  bleiben  foQen'. 
[35.  14]  'Denn  ic^  mil  fie  erlofen  .  .'  '3;Db,  wo  ift  bein  gtad)cl?  ^cHe,  too  i^ 
bein  ©ieg?''  |)icr  ift  alleä  als  propl^etifc^e  ®nabenOcrl)ei|ung  gefall.  Siefen 
lejt  bringt  bann  9iörer  in  ber  'Postfatio'  feiner  SBibelauägabe  öon  1551  unb  be= 
mertt  baau:  „e§  t|at  .  .  biefen  2ejt  .  .  Sut^er  fura  bor  feinem  Slbf^ieb  alfo  ber= 
beubfd^t  .  .;   Urfad^,  toarumb  .  .,  finbeftu   in  feiner  9lbbition,   a"  enbe  be§  *Pro= 


')  SBei  floffmone  Z  unb  H,  Unfre  9lu§g.  »b.  13,  63,  17  ff.  unb  3}arianle  baju.        »)  S8et 

Äoffmone  B,  ebcnbo  3lnni.  1.        ')  Oben  ©.  748.        *)  SBinbicil  4,  378  f.        »)  Unfte  9lu§9. 

SBibel  4,  228. 

48* 


756  Additio  iu  locum  Uoseae  cap.  13.     1545. 

Porten  ^ofea  gebrudt." '  S)qS  Hingt,  atä  1)ait  Cuf^er  felbfl  ben  neuen  Xejt  SRöret 
in  ba#  ,v>anbejemplQr  btttiett^;  ha%  Wäre  bann  3Ut  3fit  ber  Slbfaffung  ber  Addilio 
gcfd^c^en.  Cbet  Üiörev  l^ötte  bie  bcutf($en  9(u§btücfc  im  9In(d)lu|  an  bie  Additio 
»on  ÜutVt  gef)övt  unb  oon  fid)  au§  in  ba§  ^anbejcmplav  eingetrogen.  3"  ber 
Slot  pnben  fte  ftd^  in  biefer  lotcinifc^  öorgefovmt  (im  fotgenben  gefperrt  gcbrncft): 
[ju  33erg  12]  hoc  vult  Hosea:  Futurum  est  lempus  .  .,  in  quo  .  .  iniquitas 
Ephraim  claudetur  et  coUigetur,  remittetur  et  peccatum  abscondetur  et  velut 
sepelietur,  .  .  et  velut  in  fasciculo  constringetur,  ne  amplius  pateat  .  . 
(ju  33.  13:J  Hoc  de  salutari  parturitione  .  .  inlelligitur  .  .;  Nunc  factus  filius 
ex  servo  .  .  sentit  sese  .  .  fuisse  stultum  .  .;  Sub  Lege  .  .  nunquam  parie- 
bant;  .  .  At  tempore  gratiae  non  amplius  stat  Ephraim  in  contritione 
filiorum,  .  .  omnes  ex  Deo  nati  sunt  felicissinio  partu  .  .  [5J.  14:]  l.'bi  est, 
Mors,  Stimulus  tuus?  Ubi  est,  Inferne,  victoria  tua?  S)iefe  gfaj|ung  ber 
5}erfe  aU  Ö5nabent)er'^et|ung  ifl  ber  fritt)eren  al§  ©trafanbrot)ung  biometral  entgegen- 
gelebt.  Siettid)^  Kommentar  ttnnt  fie  notürtid)  npd)  nic^t.  Qi  ift  nnfireitig  ein 
ä'erbienft  OiöretS,  onf  bie  rnbitole  SQJanbluiig  iu  ber  ^luffaffung  X.'utt)erS  ben  weiten 
Ärci§  ber  sBibetlefer  aufmerfJQm  gcmad)t  .ju  t)abcn.  ^pietotüoll  läfet  er  aber  im 
*4}rop'^etenbu^  felbft  ben  frttt)eren  2üortlont  befteben,  um  i^n  nic^t  fu  fpät  noc^ 
in  jotc^cm  Umfang  ^u  oeränbern.^ 

3m  Unterfi^iebe  ju  bem  i^r  oorangebrudtten  Äommeutor  jum  ganzen  ^ojea 
gehört  al|o  bie  Additio  allein  alg  edjteS  SBerf  ßutfjerö  in  Unfre  lUuägobe. 

3u  bem  3)ru(I  öon  1545  ift  nod^  l^inju.jufügen,  bafe  aud^  er,  ebenfo  mie  ber 
öon  i^fatm  2,  45,  51  unb  ber  Psalmi  graduuni,  tur^c  3«''  "i^  feinem  grfc^einen 
eine  Oerfürjtc  9lbfd^rift  erfahren  1)at.  ©ie  Hegt  in  bem  ßobcj  fol.  38  ber  ebe= 
maligen  iSiroPerjoglic^en  93ibliot^ef  in  Sßeinior  öor.*  £)aä  (San^e  ift  üon  Ämö- 
borf  gefc^ricbcn  unb  rcicfit  tjon  *I.  291  "-398».  9luf  331.  291»  fte^t  al8  SInfang«. 
batum  ber  Slbfcbrift  fcbon  ber  7.  ^JJoöember  1645,  auf  331.  394"  ber  10.  September 
1540  am  ©nbe  ber  S;ietrid)fcben  33earbeitun9  bee  ganzen  fiommcntarS.  SJt.  394  »>— 
397»  folgen  bie  l'recipui  loci  Hosec  prophetae  =  S)rutf  6.  349"— 354''.  SBl.  397»— 
398"  fc^liefet  ftc^  bann  in  erftaunlid)er  33ertürjung  'Martini  Lutheri  additio  in 
locuni  Hosee  c^ap.  13'  an,  —  baä  finb  im  £)rucf  nur  unten  6.760—765; 
©.  766-775  foHen  gänjlidb  au§!  3luf  bem  legten  33lütt  biefer  ?lbfd)rift  finbet 
fidj  einfach  bie  fc^emotifdje  Sufammenfaffung: 

/  mors        \         /    suas  pestilentias 
Sic  regnat  <;    j,^^^^^^^  y  per  ^  ^^^_^^  ^^^^^ 

für  bos  auf  ©.  764,  13  f.  bcä  3)rudc8  tjon  ßutl^er  9lu8gefü]^rte;  baju  fielet  leid&t^in 
am  ytonbe:  Vidc  hie  lutheruni  lalius!  5lac^  einigen  tucittren  3"l«"  if*  üerinerft: 
Finis  18.  Septenibris  in  Wimaria  1546.' 

•)  Weic^ett  in  Uitfret  «uSg-  »ibet  ».  228  «nm.  1.  ')  lafüt  fprit^t   aiid)   bie  cd)t 

SuHfrlfc^  loutenbf  «cbniifenOfttnüpfung,  9lfi(^fom  eine  ^otenl^efe,  in  iöftS  13:  'Unb  toirb  it 
tool  lut)c  metbeii,  bne  fie   ni^f  ufto.  ')  ?liif  bicfc  boppeltc  Ireiit  'Xbxtxi  toeifl  1llbtod)t 

^in  in  „fltilifd)t  ibfintrfimflen  jur  ncutficn  Siiitl)frbibflfot|d)iiiifl*,  Iljfol.  ©Iiibirn  unb  Äti- 
»ifeii,  102.  3af)ifl.,  19.30,  S.  191.  •)  »vjdjticüen  Uiiftf  *Jüi*8  *b.  31  ',  400  f.  'iJfll.  «b.  40', 
lUO  unb  oben  6.  4.  ')  ^ür  bie  Apaalion  biefer  ^anbfct^rift  bin  \d)  ^txxn  Dr.  Slolj  ju 


Addilio  in  locuni  Hoseae  cap.  VA.     154S.  757 

SjmtncT'^in  berbanft  bie  S3iogro)j'^ic  ßutl^etss  biefem  leHjamen  3nterefye  am 
{)anbfd^riftnd)cn  33efi|  eineä  focben  evfd)ifnenen  S)vii(feö  eine  tteiiie  ^IncEbote.  3luf 
bem  33orftoPIatt  bcv  3lb|d)rift,  S(.  290'^  (290'>  ift  leer  geblieben),  ^at  ^Imsbotf, 
mitten  toä'^rcnb  bei  9Irbett,  bcn  2ttel  bet^eid^net :  In  Hoseani  cxcerpla  ex  D.  Mar- 
tine Luttiero  sancte  meniorie,  VII.  die  Martii  1546.  S)Qrunter  h)irb  in  onbcret 
^anb|c£)rift  erjä'^lt:  D.  M[agister  Andreas  Boach*  refert  Lullierum,  cum  Halam 
transiret  iturus  Islebiam',  in  aedibus  D.  lonae  conqueslum  esse  de  negligentia 
typographi  in  edendo  Comnientario  siio  in  Proph[etam  Hoseam  et  sua  manu 
correxisse  exemplar  Hoseae,  quod  Lulhero  tradidit  M.  Matthias  Wanckel,  eo  tem- 
pore pastor  ad  S.  Mauricium  Halae.''  ®er  2)tU(I  toeift  biei  Seiten  Errata  im 
Äommentor  (©.  367ff.)  unb  eine  (Seite  (^tüeiter  Sogen  331.  G"-)  in  bcv  atneiten 
.^älftc  bon  Sutt)cr§  Additio  auf,  fettfamcmeife  alfo  in  bem  Seit,  ber  in  iiut^erss 
^anbfc^rift  nod£)  l^eut  ert;alten  ift. 

3.  Sut^erö  Oriflinolraonuffri^it.* 

68  biente  ^uqUiä)  aU  S)ru(!creimanuf!ript.  SRörer  "^ot  offenbar  oB  Äorrettot 
ben  Slbbrud  borbereiten  looHen.  6r  berfu($t,  eine  fd)ä^ungimeife  Seiteneinteilung 
^u  machen,  bie  beim  2)rucE  bann  aber  nid)t  eingeölten  werben  fonnte.'^  3"  33e= 
ginn  beg  ©tüdcS  f^reibt  er  nämli($  an  ben  9ianb:  „fol.  360*',  paraLgraphus  2", 
—  bie  ©eitenja!^!  trifft  ju,  aber  ber  9lbfa^  ift  unterblieben.  Salb  barauf  ftet)t 
bie  Sa'^l  „361"  am  9{anbe;  Sörer  fjoffte,  f)ier  alfo  biefe  ©eite  beginnen  laffen  ^u 
!5nnen,  —  aber  ber  9lbfc^nitt  bei  'Ipse',  neben  bem  bie  Siffer  fte^t,  beflnbct  fi^ 
erft  in  ber  <ölitte  ber  genonnten  ©eite.  Sogen  z  2  "^  be§  S)rude§  tooflte  er  bereits 
in  bem  SBorte  victoria  beginnen  laffen :  er  teilt  eg  ah  unb  fd)reibt  bie  3iffer  „4" 
an  ben  3{anb,  beibeS  mit  roter  Sinte,  —  aber  bie  bierte  ©eite  be§  Sogenä  „z" 
beginnt  erft  in  bem  toenige  3"len  banad)  fte:^enben  älJorte  'frameae'.  2ßeitcr^in 
fc'^lcr  folc^e  9lngabcn  Mörcrä.  68  ift,  al§  f)abe  Sutt)er  biefe§  «ölanuftriptftüd,  baä 
ja  mit  einer  neuen  ©eite  beginnt,  erft  fpäter  geliefert  unb  Mxn  bcrfud^e  nun,  bie 
Sogeneinrid)tung  erft  einmal  ab,iufd)ä^en.  Slli  ber  Srud  bann  big  pm  2lnfang 
biefcg  ^Jlanuftriptteilä  gelangt  mar,  ftellte  fic^  bie  ©eitcneinteilung  anber§  f)erau§, 
unb  fie  erfolgte  nun  mit  SRötel.  i)ierfür  :^at  min  bann,  Wenige  Seilen  nad^  bem 
3lnfang,  bo§  SBort  'accipiunt'  mit  fditoar^er  Sinte  aiigetreujt,  wo'^l  ali  erfte  Äuftobe 
in  biefem  neuen  «Dtanuffriptftüd,  bie  e§  aud^  in  ber  lat  auf  ©.  360"  bilbet. 

Wittes  9lnbcre,  Urfprüngli^eg  unb  ©eänberteS,  in  bem  OJlanuftript  rül^rt  bon 
Sutl)er  felbft  l)er.  S)er  2lbbrud  erfolgt  m&glidift  formgetreu,  ebenfo  ber  bei  *parallel= 
brudeg.  S)abur($  foH  ein  Sergleic^  erm&glid)t  werben,  wie  genau  ober  wie  felb= 
ftdnbig  ber  S)rud  baS  «ülanuffript  8utt)erg  toiebergibt. 


Dan!  betbfltd^let.  —  3^re  abrupte  att  etftött  fic^  nur  an%  tf)tet  fd^on  Unfte  Slu^g.  SSb.  40», 
190  angebeuteten  Steibcftimmunfl  aU  9lr|enat  in  bcii  obiapt)otiftifd)en  unb  majoriftif^cn 
©ttciligtctten,  mobet  bod)  il)tc  Anfertigung  tto^  Sotliegcu  bes  Sturfel  etftaunltc^  bleibt. 

>)  aiud)  ^oaä)  gcl)ötte  jum  antimajotiftifc^en  fitcife,  iRcalenc^ttopäbte  f.  ptot.  X^eol.  unb 
Sihd)e.  aSb.  1,  590;  feine  5iennung  auf  bicjen  Slättetn  bcftätigt  alfo  beten  ©.756  anm.  5 
bcrmutete  3h)edbeftimmung.  ^)  2;et  91ufent{)aU  in^alle  bauette  Bom  25.— 27.  Januar  1546. 
»)  Unfte  9lu§g.  Sb.  31',  461  (bie  Anbetungen  gegen  ben  bottigen  äbbtutf  nac^  etneutet  StoU 
lotion).  •)  Unten  ©.  765  ff.  ')  3)tan  finbet  bie  Angaben  in  ben  Satianten. 


758  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545. 

3unäd^fl  f)at  iXoax  fiuf^er  felbft  bcm  Se^ev  ongcjcigt,  tüo  cv  grofee  ober  Heine 
?(nfQn9«bud)ftQt)en  öcrirenbct  l^obcu  tüollte:  cä  fiitben  ficf)  ^a'^treid^e  .ftoncfturen 
aiiä  jenen  in  biejc  oon  (einer  eigenen  .^anb.  Man  mufe  aber  babei  bead)ten,  wie 
au^erorbentlid^  geläufig  @ro6bud)rtabcn  feiner  ^cber  ftnb,  um  in  jenen  anberungen 
lebiglid)  ben  ilierfnc^  ,yi  erfennen,  bie  übltcfjc  Sd)reib=  iinb  S)ru(fRieife  einigermaßen 
t)erjufteHen.  ©ine  befonbere  ©innbetoiiung  lag  bei  allen  gcänberten  unb  liegt  bei 
ben  meiften  fte^engebliebenen  großen  äöortanfängcn  offenbar  nidjt  öor.  ©o  ^at 
ber  S)rucf  mit  gug  nod^  manche  Don  fic^  au8  geänbcvt. 

Daffelbe  gilt  Don  ber  Sfnterpunftion.  ßutljcr  liebt  il;ren  reidilidjen  ©ebrauc^. 
Äomma,  Spunft  auf  ober  über  ber  Scilf-  ou^  baS  bloße  ^filfn^n^E  gelten  i'^m 
gleich  alls  j?omma.  Cft  aber  fehlen  aud)  ^tidjtn,  mo  fie  ba§  Scrfldnbniä  beä 
Sinnes  bringenb  erforbert,  j.  33.  Dor  Wörtlidjen  Sibeljitaten,  ja,  man($nial  beginnt 
ein  fold^es  obenbrcin  nod^  mit  !(einem  9lnfang§bu^flaben.  3)er  S)ru(I  Derfö^^tt 
genauer,  toenn  er  freilidj  aud)  noc^  Diel  ju  wünfd^en  läßt.' 

So  mafjnt  biefeä  StüdE  an  feinem  Seil  ju  größter  58orfid^t  bei  bem  SJerfud^, 
auä  bem  eigenen  Sc^riftbtlb  Cutt)er§,  unb  DoHenbs  au§  bem  IlrudEbilb  feiner 
Sd^riften,  auf  befonbere  2lbfid)ten  i^reg  93erfaffcr§  jurüdfjufd^ließcn. 


9lu§9oben: 

A  ,IN  HOSEAM  1  PROPHETAM  I  Reuerendi  D.  Martini  Lu-\\theri  Doc- 
toris  Theologice  Enarratio,  ||  «6  ipfo  &  in  puUicis  pralectioni- 
btis  II  tradita,  &  postea  recognita,  \\  Colleda  per  Vitum  Theo-\\ 
dorum  Noribergenfem,  j]  PJena  piee  docirince  &  s(dtij(arium  con- 
lolationum.  \\  VVITTENBEliG^.  \\  Excudchai  lohanms  Lufft,\\ 
Atmo  M.D.XLV.  \i'  «Kit  liteleinfaffung.  2iteIrüdEfette  leer.  384 
SBlätter  in  CItaD  (=  2  ungcjäl^lte  Sogen  unb  A— Z  unb  a— z;  16  un> 
bezifferte  Slätter  unb  Statt  1  —  366  unb  467  unb  1  unbeaifferteS 
Statt);  jmeiter  Sogen  Slatt  7,  8,  G  6^  G  7,  C  8  unb  bie  le^te  Seite 
(=  Statt  z  8")  leer. 

3Jotf)onben:  59crlin  (Luth.  8092),  Hamburg,  ©tuttgatt,  SDJernigcrobf.  — 
^ftQitffutt  :6ttanget  SluSgabe:  Exep.  opp.  lat.  XXIV,  ©.  139,  ido  einige  toä^> 
tcnb  bc*  Sturfeä  uotgcnommenc  Icjtanbetungen  angcfüljtt  tociben. 

B  IN  HOSE  AM  PROPHETAM  RE-  yiUlEADI U.  MABTIAI 
LVTIII^t'i  Doctoris  Theologie«  Eiiarralio,  |[  ab  ipfo  &  in  piiblicis 
pra'lecti-||onibus  tradita,  &  po-jjflek  recognita.  |j  COLLl'JCTÄ 
PTJIt  VITVM  li  T/ieodorum  JVoriberyensem,  Picna 
pi?  doctrina;  &  faljlutarium  confola-j  tionuni.  ||  FJi ANCOFVJiTI 
EX  OFFhrma  Pitri  Ihnhachi}.  Anno  Domini  M.  />.  \L  VI.  \\ 
Xitel  in  Sc^iDar^-  unb  iltotbrucf,  Ic^tcrer  ^ier  burd^  [yettbrurf  toieber» 


•)  8um  benuemcTcn  9)erfliiibnid  gibt  llnftc  'Jlii»gabc  mit  ;Hfd)t  bie  Qciitigc  ,Sridji'iifr||uiig 
iBejoiibci«  T(id)li(4  g'ii^iol)  t^  i»  bicicm  a^nnbc,  iüluoljl  bei  ber  fiinppfii  (Tnfjuiig  ber  'H&rcifdjciN 
?}o4|djrifl(ii,  nl-j  l)ci  bei  uni|linblidjcii  ÜL^cilfd^iuciftgtcil  mniic^»  £iu(fauigabrn. 


Adilitio  in  locuni  Hoseae  eap.  13.     1545.  759 

gegeben,  litelrürffeite  teer.  268  »(fttter  in  Dttab  (-  Sogen  Aa-Dd 
iinb  A—Xnnt  AA—GG;  28  wnbejiffertc  unb  237  bezifferte  unb  3  un- 
bcjiffcrte  »lättcr),  SBlatt  üd  4''  unb  bie  le^tc  ©eitc  (=  »lott  GG  8'') 
leei. 

SBortjnnbcn:  .^amtiutg  (OA  1X852),  Wüiic^cu  .§.,  ©tuttgart.  —  gfrnnlfuxt-- 
gtlongcr  Sluägobc:  Excff.  opp.  lat.  XXIV,  ©.  140. 

3in  ben  @efamtau§gabcn.  Soteinifd^:  aSßitteubctg  IV  (1552),  391  »— 
480'';  3enQ  IV  (1558),  59b»-686'';  JJrantfurt-ertangen :  Exe;;,  opp.  lat.  XXIV, 
135_536.  -  S)eutfd):  SBittenberg  8  (1556),  233  346;  Slllenbiirg  8,  593— 
732;  ßeipaig  8,  1-156;  fBal<i)^6,  1550-2065;  Süalä)^  &,  1070-1415. 


760  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545.    (V.  14) 


D']  [«fl.y2b;©.354'.]  MART|INI  L\TH[ERI 

ADDITIO  IN  LOCVM 

Hoseae  ca[p.  13.:  'Ero  mors'  etc. 

tiof.n,  u  Hunc  locum:  'Ero  mors  tua,  o  mors;  Ero  morsus  tuus,  Inferne' 
i.«oi.  15. 15  Apostolus  Paulus  .sie  legit,  1.  Cor.  15.:  'IJbi  tuus,  Mors,  stimulu.st  Ubi  i 
tua,  Inferne,  victoria  ?  jiov  aov,  dävare,  tö  xevxQov;  tiov  aov,  ndt],  tö  vixog;'^ 
De  qua  re  paulo  copiosius  et  diligentius  dicendum  est,  Quia  Paulus  putatur 
quasi  aliena  et  impertinentia  loqui.  Nee  est  facile  ullus  locus  tarn  varie 
translatus  ut  hie  Hoseae  13. 

Primo:  Evidens  est  varietatem  esse  ortam  ex  ipso  Ebraeo  textu.  lo 
Nam  hoc  verbum  ('Ehi')'^,  id  est:  'ero',  Hieronymus,  Symmachus  et  nostri 
omnes  constanter  testantur  se  legisse  in  suis  exemplaribus.'  Contra  alii, 
ut  LXX,  Quinta  aeditio  et  Aquila  testantur  se  legisse  per  metathesin 
fAie'),  id  est:  'ubi'*;  Quibus  consentit  Paulus  Apostolus,  certe  gravis 
autor  imprimis,  haud  dubie  ebraice  docfissimus.  Quin  sunt  etiamnum  n 
Ebraei,  qui  etiara  ipsum  ('Ehi')  sentiant  signiflcare  'ubi''  et  non  'ero', 
s.  «am.  7.'  14  cum  plenis  literis  'ero'  sit  ebraice  ('Ehie')*:  Exo.  3.,  2.  Reg.  7.,  1.  Paral.  17., 
Nee  nisi  per  apocopen   e   posse  legi  pro   ero  .' 

Etsi  apud  me  LXX  autoritas  parum  valet,  ut  qui  saepius  sive  volentes 
sive  ignorantes  alienissima  a  verbis  et  intellectu  Scripturae  transtulerint,  ao 
quae  nulla  ratione  defendi  possunt',  ut  Hieronymus  in  niultis  locis  con- 
vincit;  Aquilam  tarnen  laudat  ut  contentiosum  et  rigidi.ssinuim  luter- 
pretem;  Et  quinta  editio  non  fuit  contemnendae  opinionis:  Quibus  cum 
consentiat  S.  Paulus,  videtur  omnino  cum  illo  legendum  esse  et  scriptum 
fuisse  ab  Hosea  'Ubi'  et  non  'Ero'.  sa 

Deinde  illud:  'Mors  tua''  non  est  idem  vocabulum,  quod  sequitur: 
'OMors'^",  Sed:  ('Dbrcho' )*,  quod  in  Ebreo  diversum  efflcit  vocabulum. 
Nam  si  a  nomine  ('deber')"  inflectas,  significat:  'pestes  tuae'  sive  'posti- 


')  =  Erasmtis,  Nornm  Testamentum  1619.    Der  heut  retipierte  Text  NestUs  loui  eon 
Sodens:  ^ov  oov,  Oärare,  rd  vTxoi ;  :tov  aov,  Äivar«,  rö  xevjgor.  ')  'fis.  •)  Hiero- 

Hjfmus,  Commenl.  in  Osee  cap.  XIII.,  Migne  25,  937;  Symniaditis  ehendu  S.  038.  So  auch 
Vulgatn  1500.  *)  n"K.     ReiicMin:  Ubi.   Septuaginta,  Quinta  editio  und  Aquila  so 

laut  Hieronymus,  Migne  ä5,  038.  Ülier  die  hier  gtnaunlen  alten  ffrifchitchett  CheriiftzuHtfen 
de*  Alten  Testaments  rgl.  Realen :y1ilopädie  f.  jyrot.  Theologie  uttd  Kirche,  Bd.  3,  TJfl. 
•)  Uetichlin:  ■'nx  Ubi.  •)  n"ns.  So  an  den  drei  oben  :iticrten  .Stellen.  ')  neseniu,i- 
JiuJil,  Hebr.  Ilandtrorterbuch,  unter  rrin:    Kai  imp. :  rfn^,  apoc.  ^rr".  ')   Vgl.  oben 

S.  736,  20 ff.        •)  :p3-i.         '")  niB.         ")  IST     Iiei(chlin:  Pestis,  pestilentia  vel  lues. 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.    (V.  14)  761 

ür]  lentiae  tuae'  in  plurali.  Et  ila  Icgisse  S.  Pauhini  credo,  (pii  vertit :  '8tiuiulii8 
tuus'.*    Et  lianc  esse  germanam  lectioncm  arbitror.    »Suadet  idem  seqiiens 
mox  vocabulum :  'Ubi  est,  Inferne,  ('kotofcho')* !',  quod  a  nomine  ('keteb')' 
vcnit,  non  ambigiio  aut  aequivoco,  sed  simplici  et  iinivoco. 
»  Ista   enim  duo   vocabula    fdebei')   et    ('keteb')   in   Seriptiiris   sunt 

nomina  pestilentiarum,  ut  apud  Latinos  illa  duo:  Pestis  et  Ines.  Et  ut 
lues  atrociiis  est  quam  postis,  ut  cui  morbo  statim  necanti  iMiliuc  non 
potuerunt  invenire  remedium,  imo  veneno  potius  naturae  quam  morbo, 
sicut  Perottus  dicit*,  Ita  ('keteb')  atrocius  in  Ebraeo  est  quam  ('deber'). 

10   Unde  aliqui  fingunt  esse  nomina  Daemonum,  de  quo  videre  licet  Lyram 
et  Burgensem  Psal.  91.^  Cum  ergo  Ilosea,  velut  per  tautologiam,  coniungat*'".« 
('keteb')  imivocum  cum  {'dbr')  aequivoco®,  satis  patet  eum  per  hoc  aequi- 
vocationem  restrinxisse  ad  univocationem  Et  non  fdabar')',  sed  ('deber') 
legi  voluisse. 

15  S.  Paulus  vertit  ('Keteb  tua'):  'victoria  tua';  LXX:  'Stimulus  tuu8',i-«»t.i5.55b 

quo   Paulus   illud    ('deber  tua')   reddidit;   Hieronymus:   'Morsus   tuus';*»!"«  >•■••"'' 


')  TÖ  xh'XQov.  *)  5I31515.  ')  3t:p.     ReucMin:  Aegritudo  contingens  homini 

et  percutiens  eum  .  .  ♦)  Nicolai  Perotii  Comucopiae  sive  Commentariorum  linguae 

latinae  .  .  libri  (z.  B.  Impressum  per  Magistrum  Paganinum  de  paganinis  brixiensein  Anno 
domini  Mcccclxxxviiii)  8.  31!:  Hoc  .  .  differt  Lues  a  peste,  Quo  geuus  a  specie.  Est 
enim  lues,  qum  in  urbe  aut  in  agro  febris  aliudve  morbi  genus  .  .  homines  .  .  corripit 
.  .  Pestis  vero:  quae  aut  cito  occidit  Aut  cito  abit  ab  eo,  quem  invasit  .  .  A  pestis 
Pestilentia  derivatur,  quae  luem  potius  quam  pestem  significat,  qum  morbus,  contagio 
quaedam,  quam  plurimos  inficit  et  statim  eneeat,  ne  invenire  adhuc  ei  morbo  reme- 
dium j^Dtuerunt,  imo  veneno  potius  quodam  naturae  quam  morbo.  Das  Zitat  Lvthers 
ist  in  seiner  Wörilichkeit  ofleiibar  bei  Perutti  nachgeschlagen.  ~  Man  beachte  nebenher 
das  korrekte  Latein  Luthers  gegenüber  dem  Perottis.  'j  Lyra  zu  Ps.  XC   V.  6:  'A 

negocio  perambulante  in  tenebris'  etc.  In  hebreo  habetur:  'A  deber  [=  nsn]  deambu- 
lante in  tenebris  et  qereb  [=  aap]  vastante  in  meridie'.  Et  dicit  hie  Rab.  Sal.,  quod 
deber  et  qereb  sunt  nomina  demonum  .  .,  Et  videtur  .  .  satis  probabile.  Burgensis  Addi- 
tio I. :  in  hebreo  habetur  'a  deber',  qua  significat  pestem  . . ;  habetur  'conneteb'  [für  3Bp]i 
quae  quidem  dictio  significat  morsum  pestiferum.  .  .  Nam  duo  genera  sunt  morborum 
pestilentium,  quorum  unum  est,  quando  non  apparet  ab  extra  aliqua  causa  pestifera  .  .; 
Aliud  genus  est,  quando  apparet  signum,  utputa  antrax  seu  apostema  in  aliquo  membro. 
—  Renchlin  zu  aap  (Fortsetzung  von  oben  Anm.  3^.thargura  hierosolymitanum  exponit: 
excisionem;  magistri  autem  arcanorum  bene  noverunt,  quid  hoc  vocabulum  proprie 
designet  in  arte  cabalae,  .  .  ps.  xci  [V.  öf.J:  'A  sagitta  volante  in  die,  a  negocio  per- 
ambulante in  tenebris,  ab  incursu  et  daemonio  meridiano",  super  quo  scribit  rabi  Salomon, 
.  .  quod  haec  sunt  nomina  daemoniorum.  —  Urtext  Ps.  91,  6:  D'^^ns  ^^'i■^  "Uf?  .  .  "i3TO. 
Lutherbibel:  'gut  bet  ipeftilen| . .,  gut  bet  ©euc^e,  bie  im  tnittage  Betbetbet.'  —  Man  beachte 
nebenher  oben  die  sorgsame  lateinische  Umschrift  der  hebräischen  Vokabeln  durch  Luther 
gegenüber  der  Lyras  und  des  Patüiis  von  Burgos.  't  D.h.  "i3T   kann  soicoM  I3"i 

als  auch  ^2"i  vokalisiert  werden.  ')  "Dn.    Reuchlin:   Res,  verbum.    Vgl.  Hieronymus 

a.  a.  O.:  Quinta  editio  et  Aquila:  .  .  'sermones  tui',  quod  Hebraice  scribitur  'DABARAH' 
[für  T|'^3i]>   legentes  'DABAR',  hoc  est  'verbum';  Migne  25,  938. 


702  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545.    (V.  14) 

^']  Symmachus:  'Occursus  tuus',  ut  Psalmus  91.  latine  habet:  'AI)  incursu', 

"PI.  91,6       •' 

id  est  'a  (kebeb)';  Quinta  aeditio  et  Theodotio:  'plaga  tua'.* 

Si  vero  legas  a  nomine  ('dabar':  'diborecho'),  signiflcat:  'verba  tua', 
'res  tuae',  'causae  tuae'  in  pliirali.     Sic  legit  Aquila  et  Quinta  editio: 
'Ubi  sunt  sermones  tuiT^  Et  LXX:  'nov  fj  dixt)  aov;'^,  'Ubi  est  causa,    » 
vindicta,  poena,  ius  tuum'  et  similia,  de  quibus  infra;  Nam  mihi  lectio 
ista  habetur  violenta  et  coacta. 

Sic  ergo  ex  Bbraeo  absque  praeiudicio  mihi  vertenda  videntur  verba 
proprie:  Tibi  sunt  Pestilentiae  tuae,  Mors!  Ubi  est  Lues  tua.  Inferne t 
Non  loquitur  autem  Proplieta  de  pestibus  ad  literam  seu  casualibus,  de  lo 
quibus  Medicorum  est  iudicare  et  disputare,  sicut  nee  de  morte  casuali, 
Sed  de  naturalibus  pestibus  et  morte  nobis  congenitis,  quae  per  omne 
genus  hominum  saeviunt  et  furunt,  Quas  pestes  habet  etiam  iuvenis 
sanus,  robustus,  formosus.  Omnes  enim  moriuntur,  Et  eisdem  pestibus 
i'(.  51.J  morimur  omnes.  Sicut  Psal.  51.  plorat:  'Ecce,  in  iniquitatibus  conceptus  u 
sum.'  Sed  antequam  de  bis  plura  dicam,  prius  textum  Pauli  absolvamus. 
i.Uor.  l.^.  55  ALlegat  S.  Paulus  et  connectit  duos  looos   Scripturae  1.  Cor.  15. 

3rl.  S5, 8  Prior  est  Isaiae  25.:  'Absorpta  est  mors  in  victoriam'.     Per.spiouum  est 
meipsum  cum  aliis  multis  errasse,  qui  putavimus  hunc  locum  lesaiae  esse 
eundem  in  Hoseae  13. :  'Ero  mors  tua'.*  Posterior  est  hoc  cap.  13.  Hoseae:  ao 
*Ubi  est.  Mors,  Stimulus  tuus!' 

De  priore  prius  dicendum  est.  Hie  illos  Lxx  corrigit  Paulus,  cum 
dielt:  'Absorpta  est  mors  in  victoriam',  Ubi  illi  transtulerunt :  'Devoravit 
mors  praevalens',*  Et  mutat  activam  significationem  in  passivam.  Nam 
illa  sententia  Lxx,  quod  'Mors'  omnia  'devoret  potenter',  neque  huius  loci  " 
est  neque  digna  spirituali  et  prophetica  Theologia.  Quis  enim  nescit  omnia 
deberi,  nos  nostraque,  morti,  ut  Horatius  dicit!'  Pleni  sunt  omnium 
gentium  de  liac  re  Libri  et  experientia  querula  nos  id  docet,  velimus, 
nolimus,  assidue  omnibus  horis  et  momentis. 

Ideo  Paulus  Lxx  interpretationem  reprobans  veram  et  spiritualem  »'• 
sentcntiam  profert  Non  esse  dicendum,  quod  Mors  omnia  devoret  i)rao- 
valida,   Seil   quod  Mors  omnium  devoratrix  potentissima  sit  devorata. 
Ideo  transfert  passive:  'Absorpta  est  Mors  in  victoriam'.     Satis  autem 


')  Bieronymus  a.  a.  0.  zu  Hosen  13,  14:  LXX:  "stimulus  tuus*;  .  .  Pro  "aculeo" .  ., 
quem  nos  'moreuro'  transtulimus,  Symmachus  'ä.^dt^r^]^^a,  id  est,  'occursum',  Theodotion 
et  quinta  editio'plagam'  et  'conclusionem'  interpretati  sunt.  Mitfne  25,  y38f.  ')  Atich 
M  Hitronymus.  ')  ij  Hxt)  bei  Hieroiiymiis  nicht  griechisch,  sondern  mir  durch  "causa" 
wiedergegeben.  •)  Luther  will  sagm,  er  habe  j'rülter,  it-iV  Lyra,  den  gan:en  Vers  I.  Kor. 
15,  !>5  als  Zitat  aus  Hosea  13,  14  aufgefaßt ;  aber  der  erste  Ted  stamme  aus  Jes.  25,  «. 

I'gl.  die  .Indcrung  in  U.  A.  Bibel  4,  374,  10.         ')  Iki  Hieronymus  :.  St.;  Migne  24,  :fOi>. 

Vgl.  oben  S.  736,  IS.     Vulg.:    praecipilabit    mort«ni    in    sempiternum.  •)  De  arte 

poet.63. 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545.     (V.  14)  763 

Dl]  constat,  iibi  passiva  significatio  est,  simul  poni  activam  et  econtra,  ut 
fert  natura  relativorum:  mutuo  sese  ponunt  et  toUiint.  Ubi  scilicet  est 
absorptii.s,  necesse  est,  ut  sit  absorbens.  Cum  ergo  S.  Paulus  voluerit 
passivam   significationem,   id   est:  'absorpta   est   Mors',   proferre,   simul 

5  sigaiflcavit  illam  activam  significationem  esse  in  lesaiae  textu  intelligen- 
dam,  non  pro  Morte,  sed  contra  Mortem ;  Et  Lxx  male  vertisse :  'Devoravit 
Mors  praevalens'  in  nominativo;  Sed  fuisse  vertendum:  'Devoravit 
(scilicet  Filius  Dei)  Mortem',  in  accusativo,  'in  victoriam'  sive  'in  üncm'. 
Sic  est  enim  in  Ebraeo:  'Devoravit,  absorpsit  seu  praecipitavit  Mortem 

10  in  sempiternum'  seu  'victoriam'.^ 

'In  victoriam',  c[uod  ebraice  dicitur:  ('la  Nezach')*,  credo  recte  ab 
Apostolo  versum  esse.  Sciimt  Ebraei  vim  vocabuli  'Nezach'  esse  id,  quod 
est:  'superare,  superiorem  esse,  vincere,  praevalere,  praeesse,  praedomi- 
nari'ä,  ut  sit  sensus:  'Absorpta  est  Mors  in  victoriam',  idest:  'Absorpta 

IS  morte  praevalet,  dominatur,  regnat,  triumphat  vita'.  Significat  enim  (ut 
Grammatica  docet)  motum  ad  locum  sive  (ut  Philosoph!  de  suis  rebus 
dicunt)  flnem  Ultimatum  et  gratia  cuius: 

Ut  haec  victoria  non  sit  Christi  victoria  activa,  sed  nostra  victoria 
passiva,  quam  nobis  Christiis  sua  victoria  peperit,  scilicet  Mors  etiara 

ao  nobis  absorpta  est  (per  Christum  victorem),  ut  vita  in  aeternura  triumphet 
Nee  spes  ulla  sit  Morti,  ut  unquam  redeat,  ne  ad  pugnam  quidem,  multo 
minus  ad  victoriam  seu  regnum,  quäle  hactenus  et  nunc  habet  in  nos 
miserrimos  homines. 

Sic  Paulus  Eom.  5.:  'Ut,  sicut  regnavit  Peccatum  ad  Mortem,  ita  «om.  s,  si.  u 

25  regnet  Gratia  per  lustitiam  in  vitam  aeternam,  per  Ihesum  Christum, 
Dominum  nostrum.'  Et  iterum:  'Mors  regnavit  ab  Adam  usque  ad 
Mosen.'  Ex  iis  intelligitur  Paulum  illud  verbum  ('Nezach'),  quod  nostri 
'in  finem',  'in  sempiternum',  Lxx  'praevalere'  interpretati  sunt,  pro 
'vincere'  et  'victoria'  usurpasse.    Et  quid  verius  dici  potest  quam:  illum 

30  vincere  et  praevalere,  qui  suo  adversario  intereimte  vel  absorpto  ipse  in 
aeternum  manet  salvus  et  gloriosus  ? 

posterior  locus  est  hie,  quem  in  manibus  habemus,  quem  supra  ex 
Ebraeo  reddidimus:  'Ubi  sunt  Pestilentiae  tuae,  Mors?  Ubi  Lues  tua. 
Inferne?'    Quod  Paulus  sie  reddit:  'Ubi  tuus  est,  Mors,  Stimulus?    Ubi 

3»  tua.  Inferne,  Victoria?' 


')  Urtext:  ns:i  nian  sfea.  BeuMin:  shz  Ingurgitavit,  deglutivit,  devoravit. 
=")  Beuehlin:  ns:  Perpetuum,  saeculum,  aeteruum;  zu  Ps.  49,  10:  .  .  pro  eo,  quod  nos 
(d.  i.  die  Viüg.)  legimus  'in  finem',  .  .  Hieronymus  verius  traduxit:  '.  .  in  sempiternum'. 
')  Zum  Verbum  nsp  Reuchlin:  Institit,  coegit,  sollicitavit,  nrgebat ;  .  .  I.  Paralippo- 
menon  XV.  (V.  21)  .  .:  'canebant  lenazeah",  id  est  graece:  'epinicium'  et  latine:  'carmen 
triumphale*;  .  .  saepe  in  psalmis  praenotatur;  'ad  victoriam",  .  .  quia,  cum  hi  psalmi 
canerentur,  alter  alterum  canendo  superare  studebat;  unde  etiam  translatio  nostra 
(Vtdg.)  'superare'  vertit,  Danielis  VI.  (V.  4):  .  .  'superabat'. 


764  Additio  in  loonm  Hoseae  cap.  13.    1545.    (V.  14) 

ür]  Hie  necesse  est  paulinam  Theologiam  de  peccato  Eo.  5.  6.  7.  prae- 

cognitam  habere.     Nam  Hosea  idem  vult  cum  S.  Paulo,  Nempe  genus 
huinanum  totum  semel  esse  corruptum  et  perditum  pefcato  per  primuni 
homineni,  quod   vocant  originale;   Atque  hoc  ipsum  successu  temporis 
auctum  fuisse  actualibus  peccatis,  simul  et  poenas  auctae  esse,  semper    s 
enim  et  quotidie  augescimt  utraque. 

Hoc    peccatum    vocat  'pestilentias   Mortis   et  luem   Inferni',   sieut 
i.Äoi.  i5,5«(iicit:  'Stimulus  Mortis  Peccatum  est',  A  quibus  per  Christum  Filium  Dei 
sumus  liberati  et  redempti.     Nam  sine  Peccato  Mors  nuUa  esset,  siout 
i.Diolca.n  Gen.  2.  dicitur:  'Quacimque  die  comederis,  morte  morieris',  id  est,  absque  lo 
peccato  viveres  in  aeternum.  Corrupta  autem  natura  per  istas  Pestilcntias 
et  Luem,  id  est,  per  Peccatum,  subiecta  est  Morti;  Et,  ut  Paulus  dicit: 
«cm.  b,  is'intravit  mors  per  Peccatum  in  omnes  homines',  Eom.  5.    Sic  Mors  regnat 
et  triumphat  per  suas  Pestilcntias  et  Internus  per  suam  Luem.     Nam 
Peccatum  est  vis,  regnum,   potentia,  imo   virus,  venenum,  contagium   i» 
Mortis,  nee  unius  generis,  sed  multae  Pestilentiae. 

Porro,  Pestes  illae  et  Lues  seu  Peccatum,  ut  plurimum  habet  se  velut 

i.sRoifi.v  'cubans'  et  dormiens,  quietum,  sed  'in  foribus',  sicut  Gene.  3.  dicitur,  id 

est,  non  sentitur  nee  reputatur,   Ut   videmus  in  hominibus  securis  et 

epicureis.     Etiam  si  hoc  modo  pereant  omnes  et  moriantur  per  ipsum,  »o 

Mim.  i,  13. 14  licet  ignorantes,  Eo.4.:  'Peccatum  non  imputabatur,  cum  non  esset  Lex', 

'Sed  regnavit  Mors  ab  Adam  usque  ad  Mosen,  etiam  in  cos.  qui  non  pecca- 

«5m. 7, 8f.  verunt',  etc.    Et  Eom.  7.:  'Sine  Lege  Peccatum  mortmim  erat;  Sed  cum 

venisset  Mandatum,  revixit  Peccatum.' 

De  hoc  non  agitur  hoc  loco,  sed  de  Peccato  per  Legem  excitato,  id  est,  u 

cngnito.    Hoc  ostendit  sese  esse  Pestilcntias  Mortis  et  Luem  Inferni,  quia 

vel  irritatur  et  furit  magis,  odiens  Legem  prohibentem,  sicut  dicitur: 

Nitimur  in  vetitum  etc.^,  vel  ducit  ad  desperationem  et  blasphemiam  sensu 

«am.  7. 13  irae  Dei.    Ita  fit  'peccatimi  supra  moduni  pecc<ins,  operans  omnem  con- 

cupiscentiam  in  nobis  et  occidens  per  mandatum',  Eo.  7.  »o 

Has  duas  formas  Peccati  tangit  Spiritus  istis  duobus  verbis:  Mors 
et  Infernus.  Irritatura  peccatum  seit  sese  Morte  digna  facerc  et  per 
desperationem  sese  in  Infernum  ire.  Et  ut  Mors  corpus  occidit,  ita  In- 
fernus aniraam  rapit.  Inde  in  scripturis  duo  ista  loca  sie  distribuuntur, 
ut  ('keber'),  'sepulchrum',  corpori,  ('scheol'),  'Infernus'.  animae  deputetur;  ss 
»I  «.«  Psal.  6.:  'Non  est  in  Morte,  qui  memor  sit  tui.  In  Inferno  quis  confltchitur 
ei  iij.  ntibit';  Psal.  115.:  'Non  mortui  laudabunt  te,  Domine,  neqne  omnes,  qui 
descendunt  in  Infernum'. 

Tlicronymus  hoc  loco  dicit:  Inter  'Mortem'  et  'Inferos'  hoc  interest: 
'Mors'  est,  qua  anima  separatur  a  corpore,  'Infernus'  locus,  in  quo  reclu-   40 


')   Ovid,  Amoru  TU.  4,  17.     U.  A.  Tischr.  fi,  717. 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.     (V.  14)  765 

Hs]  [Bos  q  24",  S3l.  249»]  Sed  miiüm  est,  Ciu-  Paulus  pro  pestilenti^  tug  reddit: 
8timüliis  tüüs'  Et  pro  lües  tüa,  Victoria  tüa.  An  &  hic^  voluit  a  Ixx  dis- 
sentire  •  Vel  potius  illis  •  qui  pestilentias  &  lueni  in  passiua  significatione 
accipiunt?  Vt  faciunt  illi,  qui  legunt  •  Ero  pestileuti^  tu§  Mors  •  Ero  lue» 
i  tiia,  inferne,  SC3  quas  Mors  &  quam  internus  patiantur  a  Christo  fllio  Dei. 
Et  forte  ainphibologiam  decUnauit.  Nam  etiam  si  legas  •  Vbi  pestilenti§ 
tn§  ■  Mors?  ambiguü  apud  nos  sonat:  de  pestilentia  qua  occiditur 
Mors  •  et  de  pestilentia  •  Qua*  nos  occidit.  Ipse  autem  ouni  Hosea  indu- 
bitate  loquitur  •  de  actiüa  mortis  pestilentia  qua  nos  occidit  •  Sicut 
i"  econtra  de  ressnrrectione  nostra  loquitur  passiüa  qua  nos  resuscitamur, 
non  de  actiüa  personali  Christi  resurrectione  •  quae  est  effectrix  nostrae 


1  C  Sed    (Abschnitlzeichen,  von  Luther  gesetzt)  ^       dazu  von  Rürers  Hand:    ful.  360'' 
para^graphus  2  r       mirü(ü)ni       pro  ('d^br' seu)  pestilentia       (re)reddit  2  a  0         3  qui 

c  aus  Qui  4  vor  accipiunt   Trennungshaken,   dazu   die  Bogenbezeichnung    ip  z,    beides  mit 

Hotel       accipiunt  mit   Strichen    umrahmt    und    am]  Rande   angekreuzt    (oß'enbar   von    Hörer) 
(Erunt)  Ero  5  vor  Mors  schon  einmal  Ansatz  zu  dem  Horte  II  (Na^ni)  (Quia)  Et 

8i(c)  7  qua(in)       occiditur  über  (patitur)  S  de  o       über  Qua  der  kleine  Anfungs- 

buchttabe  q        fl  Ipse        zu  Ipse  von  Rörers  Hand  die   Seitenzahl   361    r        cum  Hosea  rh 
9  qua  0       occidit  c  aus  occidiuiur  zu  9  (tum  ipse)  r  11  actiüa  o 

')  hic  fehlt  im  Druck.  *)  quae  im  Druck.  ')  Nicht  im  Druck. 

Dr]  dnntur  animae,  sive  in  refrigerio  sive  ia  poenis,  pro  qualitate  meritorum^; 

Quod  dicit  propter  Patriarchas,  qui  in  Infernum  sese  descendere  fatentur.  i.woie 37,35 
Sed  qualis  sit  ille  locus  et  quid  aut  qualiter  in  eo  sint,  agant,  habeant 

15  animae,  nescimus,  quia  Scriptuja  non  dicit.  Existimatur  sane  post 
resuriLCtionem  Christi  nullum  esse  piorum  Infernum,  Licet  pro  eo 
flnxerint  Purgatorium  homines  audaces.  Sed  qui  intelligunt,  quid  sit 
Peccatum  per  Legem  excitatum  et  desperationem  adducens,  ipsi  intelli- 
gunt, quid  sit  Mors   et  Infernus.     [SBg.  yS^;  ©.  seot]    Sed  mirum  est,  cur 

■^0  Paulus  pro  pestilentiae  tuae  reddit:  Stimulus  tuus.  Et  pro  Ines  tua, 
uictoria  tua  ?  An  &  uoluit  a  Lxx.  dissentire,  uel  potius  illis,  qui  pesti- 
lentias &  luem  in  passiua  significatione  [3Sg.  z  l »]  accipiunt  ?  Vt  faciimt 
illi  qui  legunt :  Ero  pestilentiae  tuae  Mors,  Ero  lues  tua  Inferne,  scilicet, 
quas  Mors,  &  quam  Infernus  patiätur  a  Christo  Pilio  Dei.  Et  forte  amphi- 

25  bologiam  declinauit.  Nam  etiamsi  legas:  Vbi  pestilentiae  tuae  Morsl  am- 
biguum  apud  nos  sonat,  de  pestilentia,  qua  occiditur  mors,  et  de  pesti- 
lentia,  quae  nos  occidit. 

Ipse  autem  cum  Hosea  indubitate  loquitur,  de  actiiia  mortis  pesti- 
lentia, qua  nos  occidit,   Sicut  ecoutra  de  resurrectione  nostra  loquitur 

30  passiua,  qua  nos  resiVscitamur,  non  de  actiüa  personali  Christi  resurrec- 


20  reddit  Druckfehlerverzeichnis;  Text  i-eddet 
')    Wörtlich  nach  nierunymus  z.St.;  Migne  25,  9.9S. 


7(30  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.    «.V.  14) 

Hs]  resiirrectionis  •  vt  clarissima  sunt  verba  Pauli  cum  autem  mortale  hoc 
induerit  immortalitatem  tunc  fiet  sermo  qui  scriptus  est  •  Vbi  est  mors 
Stimulus  tuus  et-,  licet  resurrectio  nostra  uecessaria  consequentia  resur- 
rectionem  Cluisti  et  econtra,  inferat,  vt  fert  natura  lelatiuoEum  Et  satis 
«•"«clare  predicatur  verbo  pr^cedenti:  De  manu  inferiii  redimam  eos:  De  s 
morte  liberabo  eos  Fortassis  alrotius  voluit  •  de  re  tanta  Dicere  &  Hose§ 
verbum  •  pestilenti^  tu§:  velut  plebeiüm,  castrensi  &  militari  •  seu  latio- 
nali  potius  verbo  amplificare :  scilicet  •  stimulo  [Sl.  2491']  quo  Mors  non  ceü 
lenta  peste  •  sed  tota  vi  semel  totum  genus  humanu-  confoderit  &  oon- 
feeerit  in  §ternüm  •  Oportet  enim  hie  emphasin  obseruare  in  stimulo  m 
Mortis.  Nam  si  solitarium  dicatur"  Stimulus  seu  aculeus,  leuiuscul^  si^rui- 
fleationis  est,  cum  &  Apiculae  &  minütiores  vermes  habeant  acüleüm  seu 
stimulum.  Sed  si  addas,  Mortis,  lam  acüleus  seu  stinnih:s  maior,  est  toto 
mundo-  ac  plane  tantus-  quanta  ipsa  mors  est-  Douiina  &  lyrauna  m-^ 
totius  generis  humani  a  principio  mundi  vsq3  ad  flnem*  Sicut  si  Verbum    is 


2  tuuc  fiet  durch  Haken  umgestellt  aus  fiet  tuuc  3  licet  (Cliristi)  resurrectio       eoii- 

aequeiitia  über  (pruerequirat)  4  hinter    Cbristi   int   iiiferut   rh,   dann    i/eslriilien       Hirisli 

(pro  natura  relatiuoKuui)  5  clare  o         hinler  pr^ce    iti    pr^ceileiiti   JiüleUlrick,   dazu  2 

mit  Rötel  r  7  (De)  pestilenti^  7/8   seu    latronali    puliu.-:    am  t/n/on  Hunde   der 

Seile,    mit    Klammer    hochgesogen  8  amplificare    Hier    (recklere)       scilicet    c  au»  Scilice 

stimulo  c  ou«  Stimulo      ceü  o        9  (sim^ul)  semel         JO  .stimulo  f  oi(»  Stimulo        // Mortis  o 

si(c)       Stimulus  c  aus  Stimulus       leuiscult;  c  aus  l.euiseul^  13  über  Apiculae  steht  der 

kleine  Anfangsbuchstabe  a         13  C  Sed  14  quania  c  aus  quaiitns       tiier  Uomina  steht   1 

über  805  *'*'•'  ^  zu  14   &.  tyranua,  erst  mit  Strichelchen  hinter  sc3  vom    Hände   ein- 

gevtiesen,  daym  darüber  2  15  über  Verbum  stellt  der  kleine  An/'angsbuchstabe  v 

Dr]  tione,  quae  est  effectrix  nostrae  resurrectionis,  ut  clarissima  sunt  ucrba 
1  »or.  ij,  14  Pauli:  Cii  ante  mortale  hoc  induerit  immortalitate,  tue  fiet  sermo,  qui 
scriptus  est:  Vbi  est  Mors  Stimulus  tuus  &c.  Licet  resurrectio  nostra 
necessaria  consequentia  resurrectionem  Christi  &  econtra  inferat,  ut  fert 
natura  relatiuorum,  Et  satis  clarc  praedicatur  uerbo  prae- [©g.  z  1  ""J  ce-  so 
«•nadenti.  De  manu  inferni  redimam  eos,  de  morte  liberabo  eos.  Ft)rtassis 
atrotius  uoluit  de  re  tanta  dicere,  &  Hoseae  uerbum  Pestilentiae  tuae, 
iielut  plebeiüm,  caslrensi  &  militari,  seu  latronali  potius  uerbo  amplificare, 
scilicet  stimulo,  quo  Mors  non  ceu  lentti  peste,  .»(ed  tota  ui  semd  totum 
genus  humanum  confoderit  &  confecerit  in  aeternum.  Oportet  enim  s.^ 
hie  emphasin  obseruare  in  stimulo  mortis.  Nam  si  solitarium  dicatiir. 
Stimulus  seu  aculeus,  leuiusculae  siguiUcationis  est,  cum  &  Apiculae  iS: 
minütiores  uermes  habeant  aculeum  seu  stimtdum.  Sed  si  addas.  Mortis, 
iam  aculeus  seu  Stimulus  maior  est  toto  mundo,  ac  plane  tantus.  (|uanta 
ipsa  mors  est,  Domina  &fyranna  scilicet  totius  generis  liiiuiani  a  princiiiio   j„ 


30  totiuR]  toilua   Text 


Additio  in  locum  Eoseae  cap.  13.     1545.     (V.  14)  767 

Hs]  dicas  solitarium,  exile  quiddam  cogitatur*  »03  loquela  homis,  Sed  si 
addas*  Dei  iam  Verbum  malus  est  tota  Creatiira,  etiam  ipsa  morte  & 
Inferno. 

Libenter  etiam  Dicerem,  Paulum  respexisse  ad  stimülüm  Goliath- '•®'"«"'' 

6  Qui  figura  fi)it  mortis.  Idem  fecere  fortassis  Ebrei  ante  .LXX.  Vix 
enim  credo  LXX.  primos  inuenisse  suam  hoc  loco  interpretationem. 
Qüidqüid  sit"  Quando  Mortem  &  regnum  eins  nominas,  omnia  maxima 
nominasti:  etiam  si  tantiim  febrem,  papulam,  sübühim,  acieülam  Mortis 
nominares.      Mors  enim  totiim  genus  hoim  absorbüit.'      Vnde  &  Keteb 

'0  inferni  Paulus  sohis  vertit,  victoriam  quasi  absorptionem  aeternam,  vbi 
.Lxx.  Stimulum  posuere,  vt  supra  Dixi*  Quia  Internus  per  Keteb  idest 
pecoatum  absorbet  regnat  &  triumphat  super  genus  hoim:  veluti,  nunq3 
liberandum  /  Hie  iterum  vides*  Paulum  delectarj  hac  significatione 
Nezach  •  pro  victoria  •  quod  alias  in  finem,  in  sempiternum  transfertur, 

15    quod  is  vicerit  [931.250»]  &  preualuerit*  qui  pereimte  aduersario  manet-  vt 

ps  9"  Inimici  defeeerunt  frameae  in  finem  ./•  victoriam  Et  ps  10  Auertit|(;fi_',, 


1  (sicnt)  si  4  bei  Libenter  Rötelstnch,  dazu  Zt-ffer  3  mit  Rötel  avi  Rande       (Ips^iim) 

Paulum       stioiüliiiu  c  aus  .Stimülüm         5  über  Qui  der  kleine  Anfangsbuchstabe  q  7  über 

Quando  ebenfalls   q  8  tantum    neben   devi    Zeilenende   am    Rande   stellend       sübülam    o 

9  hoim    rh  10  quasi  absorptionem  aeternam  o  11  Keteb  idest  rh         12  absorbet  vor 

Zeilenanfang  r  IH  O  Hie  14  {()Nezach       victoria  durch  roten  Tinlenstrich  abgeteilt 

n  vi  II  Ctoria,  dazu  i  mit  roter  Tinte  r         15  (Q)  quod       (subsistit)   manet  16  fraj|,meae 

durch  Rötelstrich  abgeteilt,  dazu  4  mit  Rötel  r       Et  (eciaim) 

»)  So  schon  1624,  Unsre  Ausg.  Bd.  13,  64,  6. 

Dr]  mundi  usq3  ad  finem.  Sicut  si  uerbiim  dicas  solitarium,  exile  quiddam 
cogitatur,  scilicet  loquela  hominis,  Sed  si  addas  Dei,  iä  uerbü  malus 
est  tota  creatura,  etiam  ipsa  morte    &  infemo. 

20  [S3l.  z2»]   Libenter   etiam  dicerem,    Paulum   respexisse  ad  stimulum  i.  ©om.  n,  7 

Groliath,  qui  figura  fuit  Mortis.  Idem  fortassis  fecere  Ebraei  ante  Lxx. 
Vix  enim  credo  LXX.  primos  inuenisse  suam  hoc  loco  interpretationem. 
Quidquid  sit,  qiiando  Mortem  &  regnum  eius  nominas,  omnia  maxima 
nominasti,  etiam  si  tantum  febrem,  papulam,  subulam,  aciculam  Mortis 

25  nominares.  Mors  enim  totum  genus  horainum  absorpsit.  Vnde  &  (keteb) 
inferni  Paulus  solus  uertit  uictoriam,  quasi  absorptionem  aeternam,  Vbi 
Lxx.  stimulum  posuere,  ut  supra  dixi.  Quia  infernus  per  (keteb)  id  est 
peccatum  absorbet,  regnat  &  triumphat  super  genus  hominum,  ueluti  nun- 
quam  liberandum. 

30  Hie  iterum  uides  Paulum  delectari  hac  significatione  (Nezach)  pro 

uictoria,  quod  alias  in  finem,  in  sempiternum  transfertur,  q  is  uicerit  et 
pr§ualuerit,  qui  pereunte  adiiersario  manet,  ut  Psal.  9.  Inimici  defecerimtc).», 7 


76g  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1515.    (V.  14) 

Us]  faciem  suam,  ne  videat,  in  flnem  ./•  \'ictoriam.  Sic  mors  per  Keteb  deuorat 
oms  homines  in  finem  ./'  ^  victoriam  Quia  omnibus  morientibus,  ipaa 
perjfit   &  triüniphat  Est  sane  piilcLra  prosopopeia-   quia^  mors  & 

inferniis'  linguntiir  hostes  bumanae  natürae,  terribiles  armis  suis  Aculeo- 
Daebaer,  Kaetaeb  &^  victores,  triumphatores  insultatores  in  aeternum,    ' 
sua  victoria-  idest  pecrato  &  morbo  nature-  Quos  fllius  Dei  per  seipsura' 
pro  nobis"  vt  Daiiid  Goliath,  prostrauit  &  sustulit  in  sempiternuiu  &  in 
victoriam 

lam  facile  est,  si  libet*  aliorum  interpretationes  conciliare-  Vt,  Vbi 
simt  mors  sermones  tüit  Sermones,  Verba,  res,  Mortis*  Qiiibus  agit,  sunt  lo 
»Ol-  2. 14  ipsum  peccatu  &  chirograpluim  decreti,  vt  Paulus  ait  quo  nos  reos  arguit. 
accusat,  condemnat.  Quid  enim  Mors  aliud  contra  nos  pt  dicere,  conten- 
dere  iactare-  43  hanc  vocem !  Tu  peccasti,  peccato  tuo  mihi  reus  es- 
peccati  iure  te  deuoro  iu  sempiternum.  Cum  nulla  Creatura  loquitur  \el 
agit  Mors,  nisi  cum  liomine*  quia  solus  ipse  peccaiiit.     Nulluni  animal  is 


3  aber  Quia  steht  q  3  C  Est       quia  c  aus  Quia         4  armis  suis  r/t       iiaer  Aculeo 

steht  der  kleine  Anfangsbuekstabe  a  6  iosultatores  r/i  10  Miirs  c  i;i  mors         über 

Verba    steht   der    kleine    Anfangsbuchstale  v  über    Quibus    steht    q  11    &  bis  ail  rh 

chirugrapluim  c  aus  Chirugrapliuui       arguit  c  aiu  aguit  12113  hinler  couteiidere  Jinit 

der  Zeilenachluß  als  Interpunktion  14  (victOLriam)  senipiteruuni  10  uisi  o 

')  qua  im  Druck  unten  Z.  20.  ')  Fehlt  im  Druck  unten  Z.  21. 

D<r]fra-[SB9.  z2b]meae    in    finem,    id    est,   uictoriam.     Et   Psal.  10.    Auertit 
*f  10.  II  . 

faciem  suam,  ne  uideat  in  finem,  id  est,  iiictonam.    Sic  mors  per  (keteb) 

deuorat  omnes  homines   in  finem,   id   est,   in  uictoriam.    quia  omnibus 
morientibus  ipsa  pergit  &  triumphat. 

Est    sane    pulchra    prosopopeia,    qua    mors    &  infernus    finguntur  w 
hostes  humanac  naturae,  terribiles  armis  suis  aculeo,   (Dcber,  keteb)  uie- 
tores,  triumphatores,  insultatores  in  aeternum,  sua  uictoria,   id  est,  pec- 
cato &  morbo  naturae,  quos  Filius  Dei  per  seipsum  pro  nobis,   ut  Dauid 
Goliath,  prostrauit,  &  sustulit  in  sempiternum  &  in  uictoriam. 

lam  facile  est,  si  übet,  aliorum  interpretationes  conciliare,  ut:  Vbi  « 
sunt  Mors  sermones  tui !  Sermones,  uerba,  res  Mortis,  quibus  agit,  sunt 
«Ol.  »,n  ipsum  peccatum  &  chirographum  decreti,  ut  Paulus  ait,  quo  nos  reos 
arguit,  accusat,  condemnat.  Quid  enim  mors  aliud  contra  nos  potest 
dicere,  IS89.  z  3»)  contendere,  iactare,  q3  hanc  uocem:  Tu  peccasti.  pec- 
cato tuo  mihi  reus  es,  peccati  iure  te  deuoro  in  sempiternum  t  Cum  » 
nulla  creatura  loquitur  uel  agit  Mors,  nisi  cuui  liomine,   (|uia  solus  ipse 


20  qua    Druckfehlerverteichuis;    im     Text:    du«  21    Silin     Driirkfehtrrrmteichnis; 

Text :    aioe 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     1545.     (V.  14)  769 

Hs]  pecciit,  Loqtiitiir  aut  contra  nos  non  nisi  lüdiciiim  &  a^it  causam  seu 

diken ^  suam.  vt.  Ixx.  vertunt  Eadem  feceris  •  cum  Morsu,  Incursu,  occursu  •  HS  »i. « 
&  siquae  alia  alii  transtulerunt.  Nam  qn  in  hoc  omnes  conueniünt-  Vt 
de  Morte  &  Inferno  &  regno  aotf^  loquantur-  Paulus  autem  aperte  dicit- 
5  peccatum  esse  illud  medium  seu  instrumentum,  quo  Mors  [*I.  250'']  &  in- 
fernus  agunt,  vorant,  regnant,  triumphant  &  omia  contra  humanü  genus 
faciünt,  sine  periculo,  peccatum  ipsum  appellas,  stimulum,  Aculeum, 
morsum,  pestem,  luem,  virus,  plagam,  incürsum,  victoriam  mortis  & 
Inferni  &  omne  illud.  quo  homo  occidi  &  damnari  potest  Nisi  quod 

10  opera  tarnen  danda  est,  vt  Ebraeus  textus  Hoseae  aliquam  vnam  teneat 
verborum  certamq3  grammaticam*  quam  varijs  modis  Paulo  &  alijs 
liceat  figurare,  salua  sententia,  Quia  nee  Paulo  cura  est,  an  Stimulus  vel 
pestis  dicatur  etc.  Modo  intelligas,  hunc  stimulum,  pestem  etc.  nihil  esse* 
nisi  peccatum:  De  hoc  satis 


1  non  nisi  o       &  (&)  2  diken  in  der  Zeile  unsicher  geschrieben,  daher  iwchmaU 

am  Rand       hinler  vertunt  Zeilenende  als  Interpunktion       (Idem  fa^cies)  Eadem       C  Eadem 
3  über  Vt  sieht  v  4  &.  (2.)  bis  eot^  rh  5  quo  c  aus  Quo  6  vorant  über  (faciunt) 

7  sine  c  aus  Sine      stimnlum  c  aus  Stimulum       über  Aculeum  steht  a         8/9  victoriam  bis 
Inferni  rh  8  mortis  c  aus  Mortis  9  damnari  über  (premere)       hinter  potest  Zeilen- 

ende als  Interpunktion       (hoc  im^o)  Nisi  10  E||braeus  durch  Rötelstrich  abgeteilt,  dazu 

die  Ziffer  6  mit  Rötel  r  11  Paulo  &  alijs  rh  13  über  Modo  steht  m 

Dr]  IS  peccauit.     NuUum  animal  peccat.  Loquitux  autem  contra  nos  non  nisi 
iudicium,   &  agit  causam  seu  dixrjv   suam,  ut  Lxx.   uertimt. 

Eadem  feceris  cum  morsu ,  incursu ,   occursu ,    &  si  quae  alia  alii  *!•  »i. « 
transtulerunt,   Nam  quando   in  hoc  omnes  conueniünt,   ut  de  morte  & 
infemo,  &  regno  eorum  loquantur.  Paulus  autem  aperte  dicit,  peccatum 

20  esse  illud  medium  seu  instrumentü,  quo  Mors  &  Infernus  agunt,  uorant, 
regnant,  triumphant,  &  omnia  contra  humanum  genus  faciimt.  Sine 
periculo  peccatum  ipsum  appellas  stimulum,  aculeum,  morsum,  pestem, 
luem,  uirus,  plagam,  Lncursum,  victoriä  Mortis  &  Inferni  &  omne 
illud,    quo    homo    occidi    &   damnari  potest.     Nisi   quod    opera  tarnen 

25  danda  est,  ut  E- [5Bg.  z  3 1»]  braeus  textus  Hoseae  aliquam  unam  teneat 
uerborü  certamq3  grammaticam,  quam  uariis  modis  Paulo  &  aliis 
liceat  figurare,  salua  sentetia.  Quia  nee  Paulo  cura  est,  an  Stimulus  vel 
pestis  dicatur  &c.  modo  intelligas  himc  stimulum,  pestem  &c.  nihil  esse 
nisi  peccatum.   De  hoc  satis. 


18  Nam   quando  Druckfehlerverzeichnis;    Text:   Namqj  22   appellas  Druckfehler- 

verzeichnis;  Text:  appellas         23124  omne  i\\\ii.Dnickfehlerverzeichms;   Text:  omne  et  illud 
26  grammaticam  Druckfehlerverzeichnis;   Text:  grammatitem 

Sut^etg  äB»Ce.    XL,  3  49 


770  Additio  in  locnm  Hosea«  cap.  13.    1545.    (V.  14.  12) 

Ha]  Eetexamus  nunc  totam  Concionem  Hoseae  in  fine  cap.  13.  Colligata 
est  iniquitas  Ephraim.  Omnibus  notum  esse  puto,  prophetas,  maxime 
vero  Hoseam,  abbreuiatas  posuisse  sententias,  ac  veliiti  Themata,  vel 
potius  summaria  Concioniim  suaIV,  Ita  cum  Hosea  haud  dubie  in  ista 
Concione*  bene  prolixam  habuerit  orationem,  de  lege,  peccato,  gratia 
Christi  futuri  et  regno  eius,  tandem  collegit  &  signauit  omnia  in  sum- 
mam  &  breuissima  Capita,  dicens*  Colligata  est  iniquitas.  ac  si  diceret 
Sepe  &  satis  multa  diximus  de  lege*  Sed  quo  plus  docemus,  hoc  magis 
peccatur.  Nihil  proficimus  lege  docenda  •  nisi  quod  legem  docere  ita  ne- 
cessarium  est,  quo  populus  agnoscat  sese  esse  perditum  peccatorem  per 
legem  conuietus,  &  egeat  alia  doctrina  vltra  legem,  nempe  de  remi.«;- 
sione  peccatol^  &  Spiritu  [331.  251 »]  Sancto  per  Messiam  promissum  & 
futurum  donando,  ad  aliam  SC3  aeternam  vitam,  Ideo  dicit 

V.12  COLLIGATA  EST  INIQVITAS  EPHEAIM,  ABSCONDITVM 

PECCATVM  EIVS 


3  (veiluti)  ac  4  summaria  c  atu  Sammaria  5  orationem  über  (Concionem) 

6  Christi  (Hlii)       &  signauit  0  7  breuissima]  breuiss:,  dann  ergänzt  8  Sepe  &  rli 

quo   c  axu   Quo  9  legem  docere  ita   über  (apad  bonos  hoc)         //  nempe]     (N)empe, 

darüber  n         de  0  12  (gratiia)  Spiritu  13  dicit  (Colligata  est  Iniquitas  Ephraim, 

Absconditum  peccatam  eins) 


Ur]  ßetexamus  nunc  totam  Concionem  noseae  in  fine  cap.  13.  Colligata 
est  iniquitas  Ephraim.  Omnibus  notum  esse  puto,  Prophetas,  maxime 
uero  Hoseam,  abbreuiatas  posuisse  sententias,  ac  ueluti  themata,  uel 
potius  summaria  Concionum  suarum.  Ita  cu  Hosea  haud  dubie  in  ista 
Concione  bene  prolixam  habuerit  orationem,  de  Lege,  peccato,  gratia  »0 
Christi  futuri,  &  regno  eius,  tandem  collegit  &  signauit  omnia  in  suui- 
mam  &  breuissima  capita,  dicens: 

Colligata  est  iniquitas  Ephraim^,  ac  si  diceret:  Saepe  &  satis 
multa  diximus  de  Lege,  sed  quo  plus  docemus,  hoc  magis  peccatur. 
Nihil  profici-[a3g.  z  4»]mu8  Lege  docenda,  nisi  quod  Legem  docere  ita  ne-  jj 
cessarium  est,  quo  populus  agnoscat  sese  esse  perditum  peccatorem,  per 
Legem  conuietus,  &  egeat  alia  doctrina  ultra  Legem,  nempe  de  remis- 
sione  peccatoR.  &  Spiritu  sancto,  per  Messiam  promissum  &  futurum 
donando,  ad  aliam  scilicet  aeternam  uitam.  Ideo  dicit: 

V12  colligata  est  iniquitasEphraim,  Abscouditum  so 

peccatum    eius.. 


')  Kphraim  »Uht  nicht  in  Hs,  eben  Z.  7. 


Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.     lölö.     (V.  12)  771 

lls)  iStiü   lllob.   14  dici-   Sigillatum  est  in  fascicülo  peccatum   nacum.tt<.'b  n,  u 

Quod  volunt  intelligi  de  peccato  reseruato  &  püniendo.^  Verum  quando 
boc   loco  additnr*    Absconditum  est  peccatum  eins  scqiior*  hanc  scn- 
tentiara,    quod    Hosea    prophetet   de   noüo    testamento,    idest   de   re- 
5   missione    peccatorü'    sicut    Daniel   dielt,    vt    sigilletur    peccatum,    Et  1)011.  »,24 
ps.   32.   Beati    quorum  remisse  sunt  Iniquitates  &  quorum  tecta  suntiPi  32.  i 
peccata.  Abscondi  enira  peccata  est,  vt  ps.  51  dielt"  Auertl    faciem  aüJi.  &i,  n 
peccatls.  &  lere  XXXIII  &  Isa.  43-  peccatorum  non  rccordari  amplius*  jrf.'^'.^s 
Nam   si   iniquitates   obseruaueris  Domin§   (quod   fit  illustrante  docentesül  130. 3 
10  accusante  et  damnante  lege),  quls  sustlnebif?    Sic  &  Hiob  .14.    Nunc  tu^iobi«,  is 
numerasti  gressus  meos,  Sed  parce  peccatls  meis,  quod  Ebralce  dicitur- 


1  Hlob  c  aus  lob  l'ascicülo  «6er  (ligamine)  2  quaii||do;  über  io  am  Anfaiuj  einer 
neuen  Zeile  ein  Strich  mit  roter  Tinte,  dazu  ebenso  8  am  Rande  3  eius  ||  Zeilenschluß 

als  Interpunktion  5  pecoatorü  ||  ebenso       sicut  c  aus  Siout         6  32  c  aus  31  7  {Re- 

(itiitti)  Abscondi  IT  Abscondi,  bei  diesem  Abschnittzeichen  auch  BStelatrich  und  mit  Rötel 
8  am  Rande  9  Domin^  0  quod  c  aus  Quod  illustrante  (et)  docente  «u  9  ps  130  r  * 
10  accusante  &  damnante  0       quis  c  aus  Quis       Hiob    (vbi    supra)  11  Ebraice  c  aus 

Ebraici 

')  voluit  im  Druck  unten  Z.  13.  Damit  ist  aber  Luthers  Ansicht  nicht  getroffen. 
Er  zitiert  gerade  die  Iiergebrachte  Auslegung  der  Stelle,  me  sie  z.  B.  vertraten:  Hiero- 
nymus,  Comment.  in  lob ,  z.  St. :  peccata  .  .  in  unum  omnia  congregasti ,  Migne  26, 
688 f.;  Glosaa  ordinaria  zu  Hiob  14:  delicta  .  .  attendit  (nämlich  Deuaj,  ut  feriat; 
Lyra  zu  Hosea  13.  12:  i.  e.  integre  reservata  apuil  me  (nämlich  bei  Gott).  Diesen 
Erklärungen  setzt  Lutlier  eben  seine  neue  Meinung  entgegen.  Vgl.  Anm.  3.  ')  Druck: 
sequn.r,  unten  Z.  14.  ')  Diese  Auffassung  der   Propltäenslelle  als  Gnadenverheißung 

erarbeitet  Luther  soeben  neu;  vgl.  oben  S.  755/.  *)  Da  diese  Stellenangabe  von  Luther 
nur  am  Rande  beigefügt  ist,  übersieht  der  Druck  ihre  Einfügung  in  den  Text  vor  dem 
Wortlaut  des  Zitats. 


Dr]  SCio  Hlob  14.  dlci:    Sigillatum  est  in  fascicülo  peccatum  meum.  «'o»  u,  w 

Quod  uoluit  inteUigl  de  peccato  reseruato  &  puniendo.   Verum  quando 
hoc  loco  additur:   Absconditum  est  peccatum  eius,    sequar    hanc   sen- 
15  tentlam,   quod   Hosea  prophetet   de   nouo    Testamento,    id   est,  de  re- 

missione   peccatorum,    sicut  Daniel  dielt,    ut  sigUletur  peccatum.      Et  Jon. 9,2» 
Psal.  32.  Beati  quorum  remlssae  sunt  iniquitates,  &  quorum  tecta  suntW- 3a,  1 
peccata. 

[SSg.  zä»"]    Abscondi    enim    peccata    est,    ut    Psal.  51.  dielt:     Auertr^f.  51,11 
20  faciem  a  peccatls.     Et  lere.  33.   Et  Esa.  43.   peccatorum  non  recordarl  |jf /j^' 
amplius.    Nam  si  iniquitates  obseruauerls  Domine,  (quod  fit  illustrante, 
docente,  accusante  et  damnante  Lege)  qiüs  sustinebit?    Sic  &  Hiob  14.  ||pj\"'_^,6 
Nimc  tu  numerasti  gressus  meos,  sed  parce  peccatls  meis,   quod  ebralce 
dicitiir:  Ne  obserues  peccatum  meum. 


772  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.    (V.  12.  13) 

Hs]  Ne  observes  peccatum  meum  ^  Igitur  hoc  vult  Hosea.  futurum  est  tempus 

3fl.  4»  8  acceptabile  &  dies  salutis  •  In  quo  lege  finita  seu  impleta  per  Christum, 

Iniquitas  Ephraim    claxuietur  &  colligetur   remittotur.  &  peccatum  ab- 

scondetur  &  velut  sepelietur.   Quud  per  legem  contiuüe  reuelatur  aperitur 

&  dilatatur,  Tunc  aüt  [S8l.  251  *>]  contrahetur  &  velut  in  fasciculo  constringe- 

tur,  ne  amplius  pateat  coram  oculis  Dei  &  ne  prolatum  foras"  vltra  accu- 

set  &  vim  suam  ostendat 

v.H  DOLORES  parturientis  venient  ei 

3»f.s6, 16. 17  Hoc  de  salutari  parturitione  &  dolore  intelligitur,  de  qua  Isaiae  .26. 

Domine  in  Angustia  requisiuenmt  te.    Et  mox*  Sicut  pregnans  vicina 

partui  Dolet  &  clamat  in  doloribus  suis,  sie  sumus  a  facie  tua  Domine. 

3fv  31, 19  Concepimus  parturimüs  &  parimus  spiritum.    lere  31.     Post^  sum  eon- 

uersus  pgnitentiam  ago  Et  postquä  cognoui  percussi  femur  etc  Hoc  est 

suii.ta  4,  lu  enim  mulierum  parturientin,  in  leremia  Et  Mich  4-  Dole  et  ingemisce 

filia  Zion,  quasi  pariens*  Quoniam  nunc  ingredieris  de  ciüitate  &  habitabis 

in  agro.    Bemissio  enim  peccatorum  &  gratia  opcratur  carnis  mortifica- 


7  meum  II  wie  <S.  77/ .2.  3  und  5  C  I^itiir  5  acceplaljile  üAer  (salutis)  .9  claudctiir 
&  r/i  4  &    velut    sepelietur    Wi  reuelatur    (&)    aperitur  6  coram    über    (iii) 

&  (prolat|)  ue  8  DOLORES  bis  ei  unterstrichen  10  (A[ngustia)  l>ouiiiie       über 

Angustia  stellt  a  II   über   Dolet   steht  d  12  Concepimus  \\        .sum  über   (cogiioui) 

13  ago  über  egi  14  Naclt  leremia  Lüde  als  Interpunktionszeichen  15  (Qu)  Quoiiiaui 

16  C  Remissio 

')  Urtext:  ■'nKari"bs  "gcin  xi.  ReucMin  "tc^l"  Servavit,  custodivit,  observavit. 
—  Luther  faßt  also  'Absconditum'  jetzt  nidit  mehr  als:  'rerborgen^  ror  den  Menschet, 
somlern  als:  nicht  beachtet  von  Gott. 

3ci  R'l  Igitur  hoc  iiult  Hosea:  Futurum  est  tempus  acceptabile  &  dies  sa- 
lutis, in  quo  Lege  finita  seu  impleta  per  Christum  iniquitas  Ephraim  clan- 
dctur  &  colligctiir,  rcmittetur,  &  peccatum  nbscondctnr,  &  uelut  sepe- 
lietur, quod  per  Legem  continue  reuelatur,  aperitur,  &  dilatatur.  Tunc  su 
ante  contrahetur  &  uelut  in  fasciculo  constringetur,  ne  amplius  pateat 
coram  oculis  Dei,  &  ne  prolatum  foras,  ultra  accuset  &  vim  suam  ostendat. 
V.  18  Do  lores  pa  r  t  u  ri  e  u  t  is  u  en  ient  ei. 

[SBg.  z5»]  HOc  de  salutari  parturitione  &  dolore  intelligitur,  de   qua 
3fl.»«.  18  n  Isa.  26.  Domine,  in  angustia  requisiuerunt  te.   Et  mox:  Sicut  pregnans  « 
vicina  partui  dolet,    &  clamat  in  doloribus   suis,   sie  siinius  a  facie  tua 
3". si,  I»  Domine.    Concepimus,  parturimtis,  &  parimus  spiritum.    lere.  31.    Post- 
quam  sum  conuorsus,  poenitentiam  ago.  Et  po8t<|  cognoui,  percussi  foe- 
luiir  &c.    Hof  est  enim  midierum  pari  iiricntium  in  leremia.    Et  Mich.  4. 
«idm  4. 10  Dole  &  ingeniisce  filia  Zion,    quasi  i>ariens.    (.Jiioniam    nunc   ingredieri.«   m 
de   ciuilate,   et   lial)itabi8  in  agro. 

liemissii)  enim  peccatorum  &  gratia  operantur  carnis   mortificatio- 


Additio  in  locuni  Hoseac  cap.  13.     1545.    (V.  13)  773 

ils]  tionem,  odium  sui  &  aestructionem  peccati  in  carne.  Deinde  excitat  per- 
secutionem,  vt  notum  est  exemplo  totius  Ecc§.  Hü  sunt  dolores  salütares 
parturientis  Durum  est  Carni,  pr^scrtim  Epliralm,  mortificari  gloriam 

legis-  &  lustitiam   openim  occidere  in  seipso-    Hoc  vere  est  mortificari 
5   veterem  horainem  &  exuere  cum  actibus  suis,  non  trä  illis  crassis  &  mani- 
festis  peccatis,  sed  speciosis  &  sanctissimis  cultibus  in  quibus  fldebant, 
certi  &  securi  de  gloria  apud  Deum. 
[581.252»]  IPSE  Filius  non  Sapiens 

Hoc  est:  Nunc  factus  fllius  ex  seruo  &  nouus  homo  ex  veteri  videt 

10  et  sentit  sese  esse  &  fuisse  stultum,  qui  lege  vohierit  lustiflcari  &  in  se 
ipso  gloriari.     Nunc  intelligit  alio   verbo-  [5    Euangelio  opus  esse-  quo 
eruditur  vt  glorietur  in  Domino-  &  qu^  antea  pro  liicro  habüit  nunc  pro^nn.»,? 
detrimento  habeat :  Et  vt  fiat  sapiens  stultum  sese  oportere  iieri  cognoscit. 
Hoc  fuit  Iniic  populo  durissimü  &  maior  ps  lianc  stultitiam  Crucis  repu- 

15  diauit,  manens  in  vita  &  gloria  Iustici§  &  sapienti§  8u§.  Sed  ista  stultitia 
agnita,  est  beata  &  saluberrima 


1  odium  sui  r  3  paituiieiitis   aU  PorUetzung  der  Zeile  am  Rande         über  Carni 

steht  c  5  ve-||tei-ein    Rütelslrich    und    Rötelzahl    10  r         tiri  o  5/ß  (e|^t)  manifestis 

6  sed  c  avs  Sed         cullibiis   (&)  8  ITSI'^  i/s  Sapiens  unl  erst  riehen  <l  ex  seruu  rh 

ox  veteri  rh  10  sese  (se  non  esse  s,        )  es-ie         qui  c  aus  Qui  12   habüit  c  nun 

liabuerit  15  vita  über  (sapientia)       su^  o  16  saluberrima  (Quia) 

l)r]  nem,  odium  sui,  &  destructionem  peccati  in  carne.  Deinde  excitat  per- 
secutionem,  ut  notum  est  exemplo  totius  Ecclesiae.  Hi  sunt  dolores 
salütares  parturientis.  Durum  est  carni,  prgsertim  Ephraim,  mortificari 

20  gloriam  Legis,  &  iusticiam   operum  occidere,  in   seipso.     Hoc  uere  est 
mortificari  ue- [%  z  5 1]  terem  hominem,  &  exuere  cum  actibus  suis,  non 
tantum  illis  crassis  &  manifestis  peccatis,   sed   speciosis   &  sanctissimis 
cultibus,  in  quibus  fidebant  certi  &  securi  de  gloria  apud  Deum. 
Ipse  filius  non  sapiens. 

25  HOC  est.  Nunc  factus  filius  ex  seruo,  &  nouus  homo  ex  ueteri,  "Videt 

et  sentit  sese  esse  &  fuisse  stultum,  qui  Lege  uoluerit  iustificari,  et  in  se- 
ipso gloriari.    Nüc  intelligit  alio  uerbo,  scilicet  Euangelio  opus  esse,  quo 
eruditur,  ut  glorietur  in  Domino,  &  qu§  antea  pro  lucro  habüit,  nunc  pro  :jsi,ii.  3, 7 
detrimento  habeat.  Et  ut  fiat  sapiens,  stultum  sese  oportere  fleri  cognoscit. 

30  Hoc  fuit  huic  populo  durissimum,  &  maior  pars  hanc  stultitiam  crucis  re- 
pudiauit,  manens  in  uita  &  gloria  iusticiae  &  sapientiae  suae.  Sed  ista  stul- 
titia agnita  est  beata  &  saluberrima. 


26  esse  im  Druckfehlerverzeichnis  nnrhijetragen ;  fehlt  im  Text         29  cognoscit  Druck- 
fehlerverzeichnis;   Text:  cognosict 


yy^  Additio  in  locum  Hoseae  cap.  13.    1545.    (V.  13.  14) 

Hb]  Quia  Tempus  erif  In  quo  Non  stabit  in  Contritione  fllio^. 

Sub  lege  erat  tempus,  vbi  perpetuo  •  parturiebant  &  nun^  pariebant. 
Seetando  legem  in  lustitiam  legis  non  peruenerunt-  Nihil  enim  ad  per- 
fectum  duxit  lex-  Sed  ostendit  thi  lustitiam  &  non  pr^stabat.   Ita  in  lege 
est,  semper  discere  &  ad  scientiam  veritatis  nun^  peruenire-  Quia  par-    •■> 
a.  »öiu  19, 3  turiens  non  habuit  vii-es  ad  enitendum,  vt  verbo  EZechi?  vtar.    Ita  nihil 
Möm.  ?,  sofuit  ibi  nisi  Contritio  &  suffooatio  filiorum-  Quia  ex  opibus  non  lusti- 
ficatur  vlla  caro  At  tempore  gratiae •  non  amplius  stat  Ephraim  [SBI.  252 •] 
in  contritione  fllioIV*     Quia  omnes  ex  Deo  nati  sunt  felicissimo  partu. 
ilii.  110, 3ipsa  enl  mater  vires  habet:  Sic  ps  110  Ex  vtero  auror§'*tibi  ros'^pucriti^  i« 
3ci.  54,1  tue  Et    Isa  54-  L§tare  sterilis,   q  non  paris,  erumpe  &  dama  qu§  non 
parturis  Quia  multi  filii  desert§  magis  4  qu§  habet  virum.    Sic  Zion  non 
stat  in  Contritione  filiol^  Sed  in  l^titia  multorum  filioH..  De  qua  re  Esaias 
in  multis  locis  copiose  loquitur  Quia 

V.14  De  Manu  inferni  Bedimam  eos  »» 

de  Morte  liberabo  eos 


1  Quia  6t»  filioIV  unterstrichen  3  über  lustitiam  steht  i  4  (lege)  lex        über 

Sed  steht  a  S  <I  At        (EJ  Ephraim  10  mater  über  (pater)        (fillü)  Ex        U  tue  | 

Zeilentchluß  als  Interpunktion         13  über  Contritione  stelu  c       über  Sed  steht  s         15116  De 
bis  eos  unterstrichen  15  über  De  Rlitelstrich  und  liötelzahl  12  fc  aus  H]  r 

Dr]        Quia  tempus  erit,  in  quo  non  sta])it  in  contritione 

filiorum. 
[SBg.  z  6  »]   SVb  Lege  erat  tempus,  ubi  perpetuo  parturiebant,  &  nun- 
quam  pariebant,    Seetando  Legem  in  iusticiam  Legis   non   peruenerunt,  su 
Nihil  enim  ad  perfectum  duxit  Lex,   sed  ostendit  tantum  iusticiam,    & 
non  praestabat.  Ita  in  Lege  est,  semper  discere,  &  ad  scientiam  ueritatis 
nunquam   peruenire.    Quia  parturiens  non  habuit  uires  ad  enitendum, 
3.«öit.i»,sut  uerbo  Ezechiae  utar.     Ita  nihil  fuit    ibi   nisi  contritio  &  suffocatio 
iHöm.»,  so  filiorum,   Quia  Ex  operibus  Legis  non  iustificatur  ulla  caro.  ii 

At  tempore  gratiae  non  amplius  stat  Ephraim  in  contritione  filio- 
rum,   Quia    oranes    ex    I)eo    nati    sunt='felicissimo  'partu.      Ipsa   enim 
W.  110,8  mater  uires  habet.     Sic  Psal.  110.   Ex  utero "aurorae  tibi  ros   pueritiao 
3ci.M,  ituae.     Et  Esa.  54.  Laetare  sterilis,    quae  non  paris,  erumpe  &  clama, 

quae  non  parturis,  Quia  multi   filii  desertae  magis,  ^  quae  habet  uinim,  3o 
Sic  Zion  non  stat  in  contritione  filiorum,  sed  in  laetitia  mullDruni  filio- 
rum.  De  qua  re  Esaias  in  multis  locis  copiose  loquitur.  Quia 
V.  u      [!8fl.  7.  e»"]    De    manu  Inferni  red  im  ä  cos,  de  Morte 

liberabo  eos. 

a«   Ex  operibus    Legis   Dnickfehlerverteirhnis ;    Text   tmr:   ex   oporilms'  32  Quia 

im   Pruekfehlerrerzeiehnis  nachfielragen ;  fehlt  im    Text 

')  So  iiHc/i  Handschrift  üben  Z.  7. 


Additio  in  locum  Hoseae  cap,  13.     1545.     (V.  14)  775 

Ha]  Hec  sunt  Verba  in  persona  filii  dei  incarnati  &  Saluatoris-  qui  est 

finis  legis  ad  lustitiam  omni  credenti,  Nam  lex  iram  operatur.  &  ad  in-*"""',"'*' 
ferniim  ducit-  sed  non  reducit,  Mortiflcat,  sed  non  resuscitat.    H§c  sunt iSam.j.g 
notissima  ex  Euangelio.    Non  cum  argento  &  auro,  sed  suo  proprio  cor- 
s  pore  &  sanguine*  precioso  nos  redemit 
Vbi  est  Mors  Stimulus  tuus? 
Vbi  est  Inferne:  Victoria  tua? 
De  quai  satis  supra  dictum,  Quan^  illa  sententia  Ero  Mors  tua  o 
Mors,  Ero  pestis  tua  inferne  vehementer  &  merito  delectet,  &  verissima 
10  simul  ac  lücundissima  est.  Deniq3  ex  natura  relatiuof^  ex  priore  sequitur. 
Sed  Paulu  1  Cor  15  hoc  loco  volüi  explicare  iüxta  grammaticä  ideo  dif- 
ferenda  fuit  in  alium  locum.     Haec  mihi  visa  sunt  adiicienda.    Caetera 
vt*  in  Commentario  / 


1  (Certe)  Hec       incarnati  &  rh       qui  c  aus  Qui  2  lustatiam  3  sed  c  aus  Sed 

5  nos  redemit  unter  (ista  perfeoit)         0  (Vbi  est)   (Ero  Mors  tua)  Vbi         9  inferne  Zeilen- 
gchluß       &  merito  rh         11  ideo  vovi  unteren  Rande  hingewiesen  12/13  in  bis  Commen- 

tario am  seitlichen  Bande  entlang  geschrieben 

')    Drwh:    quo,   unten   Z.  21.      Aber  Luther   bezieht   qua   auf  Victoria   in   Z.  T, 
')  Fehlt  im  Druck  unten  Z.  26. 


Dr]  HAEc  sunt  uerba  in  persona  Filii  Dei  incarnati  &  Saluatoris,   qui 

15  est  finis  Legis  ad  iusticiam  omni  credenti,  Nam  Lex  iram  operatur  &  ad '"'"';  ",^' * ' 
Infernum  ducit,   sed  non  reducit,  Mortiflcat,   sed   non  resuscitat.    Haec».Som.»,c 
sunt  notissima  ex  Euangelio,  non  enim  argento  &  auro,  sed  suo  proprio 
corpore  &  sanguine  precioso  nos  redemit. 

Vbi  est  Mors  Stimulus  tuus? 

20  Vbi  est  Inferne  uictoria  tuaf 

DE  quo  satis  supra  dictum  est,  Quanquam  illa  sententia:  Ero  Mors 
tua,  0  Mors,  Ero  pestis  tua  Inferne,  uehementer  &  merito  delectet,  & 
uerissima  simul  ac  iucüdissima  est.  Deniq3  ex  natura  relatiuorum  ex  priore 
sequitur.       Sed  Pauhim  1.  Cor.  15  hoc  loco  uolui  explicare  iuxta  gram- 

2&  maticam,  ideo  dtfferenda  fuit  in  alium  locum.  H§c  mihi  uisa  sunt  adij- 
cienda.  Caetera  in  Commentario. 


iöcrbcjicrungen. 


S.  39  Z.  617:  'Tabernacula  Kedar". 

S.  433  Z.  15:  die  Ziffer  2  hinter  habent  bedeutet  die  Anmerkung  2). 

S.  444  Z.  13:  fol. 

&  486  Anm.  -J:  Epigr.  X. 

S.  510  Z.  1:  prietate  zu  tilget). 


Sttetmat.  —  ^of  ■  S)u4biudtrti.